કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી-12

ગત બે અંકથી આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ મુનશીની ઐતિહાસિક નવલકથા “ગુજરાતનો નાથ”ની. આજે આપણે મળીશું આ નવલકથાના બે એવા સબળ પાત્રોને , જે ઇતિહાસમાં તો પ્રસિદ્ધ છે જ પણ નવલકથામાં પણ વાચકની મનોસૃષ્ટિનો કબજો લેવામાં કામિયાબ થાય છે . અને વાચક મુનશીની કલમના કસબ પર ઓવારી જાય છે. આ બે પાત્રો છે મીનળદેવી અને મુંજાલ. મીનળદેવી એટલે પાટણની રાણીમાતા.  મુંજાલ મહેતા એટલે પાટણના  નગરશેઠ ને મહાઅમાત્ય, ત્રિભુવનપાળના મામા અને જયસિંહદેવથી પણ રાજ્યમાં વધારે સત્તા ધરાવનાર  મહાપુરુષ.


એક પ્રસંગ જોઈએ….
“મશાલના અજવાળામાં કાકે મુંજાલ સામે જોયું. તેની ભવ્ય મુખરેખા, તેજના અંબાર વરસાવતી આંખો ને આછી  મૂછોની  છાયા નીચે રહેલ ગર્વમુદ્રિત મુખ.  મંત્રીશ્વરના સાંભળેલા વખાણ યાદ આવ્યા ,ઓછા લાગ્યા. તેણે યુવાનીમાં જીતેલા હ્રુદયોની કથાઓ યાદ આવી અને સત્ય લાગી.તે હાથ જોડી,શીશ નમાવી ઊભો રહ્યો.

મુનશીની કલમનું ચાતુર્ય સ્પષ્ટ થાય છે “સ્મરણસૃષ્ટીનો અનુભવ” પ્રકરણમાં, જ્યાં મુંજાલનો પૂર્વવૃત્તાંત તેઓ ખૂબીપૂર્વક સૂચવી જાય છે. સજ્જનમંત્રીની પૂર્વપરિચિત વાડીમાં મુંજાલે જાગ્રત સ્વપ્નદર્શનમાં જોયું : ” તે દેવસમો નાનો દેદીપ્યમાન છોકરો હતો, સ્વપ્નમાં સર્જેલી અપ્સરા સમી ફૂલકુંવર હતી . તેઓ પરણ્યા. તે નગરશેઠ થયો, મોજ કરી, પરદેશ રખડ્યો .તેને છોકરો થયો ને બંનેના હર્ષનો પાર ન હતો.પછી તે ચંદ્રપુર ગયો, મીનળદેવીને મળ્યો, તેનો ગુલામ થઈ રહ્યો. મીનળદેવી પાટણ આવી.  તે મહાઅમાત્ય થયો,  સામ્રાજ્યનાં સ્વપ્નાં સિદ્ધ કરવા તેણે રાજ્યતંત્ર સંભાળ્યું. મીનળદેવીને તે દૂરથી પુજી રહ્યો ને પોતાના ઘરની કુમળી વેલ સમી ફૂલકુંવરને વિસરી ગયો. તેને ઘરથી દુર ધકેલી ને પુત્રની પણ પરવા ન કરી. પરિણામે એ કુમળી વેલ કરમાઈ ગઈ.

મીનળદેવી રાજ્યની અધિષ્ઠાત્રી દેવી હતી. તેણે બહારથી રાજ્યખટપટમાં ભાગ લેવો બંધ કર્યો હતો .પણ તેની નજર બધે ફરતી હતી તેની બુદ્ધિ  સઘળું સમજતી . તે મુંજાલને ઓળખી ગઈ હતી , તેના આશયો સમજી ગઈ હતી. તેના મુત્સદ્દીપણામાં તેને વિશ્વાસ હતો. રાજગઢના ભોમિયા હતા તે જાણતા હતા જેવો મુંજાલનો પ્રભાવ હતો તેવો જ રાણીનો હતો . બંને અંતરમાં એક હતા તેથી જ એ પ્રભાવનો વિરોધ નહોતો થતો .મીનળદેવી માં ઘણો ફેરફાર થયો હતો.  જુવાનીમાં પણ તેના મુખ પર ગૌરવ તો હતું જ પણ હવે તે પાકટ થયું હતું. સત્તા અને અડગતાની રેખાઓએ કુમાશ ને સાદાઈ ઉપરથી કાઢી નાખ્યા હતા.  તેની આંખોમાં પહેલાંના જેવું જ તેજ હતું. તેમાંથી સતત પ્રતાપ વહેતો રહેતો.

માનવહૃદયની ગુઢતા તો સર્વજ્ઞ વિધાતા સિવાય કોઈ જાણતું નથી .છતાં મુંજાલ અને મીનળદેવીના હૃદયમાં ક્ષુદ્ર વાસના નથી. ફૂલકુંવરને સાચા સ્નેહથી ચાહનારા મુંજાલે તેની ઉપેક્ષા કરી ખરી અને તેનું પ્રાયશ્ચિત પણ જીવનપર્યંત ઊંડા ધગતા અગ્નિની જ્વાળામાં રહીને  કર્યું . ચંદ્રપુર ની રાજકન્યા  મીનળદેવી રૂપમાં ખાસ આકર્ષક નથી પણ વિધિએ તેનો હૃદયયોગ કરાવ્યો . વ્યવહારની દ્રષ્ટિએ આ યોગ્ય ન હતું તેથી મુંજાલની સમીપ રહેવા મુંજાલના રાજાની રાણી થઈ . 15 વર્ષ સુધી સંયમ નિયમ આચાર રાખી બંનેએ વ્રતનું પાલન કર્યું. હૃદયના ઊંડા ઝરણા સુકવી કર્તવ્યની શુષ્ક પાષાણભૂમિના પડ ચડાવી દીધા. મુંજાલ અને મીનળ વ્રતબદ્ધ રહ્યા . ઉચ્ચ ભાવના વિજય પામી આ વ્રતની ગતિ “ગુજરાતનો નાથ ” માં સવિશેષ તેજમાં દીપી ઉઠે છે. ત્યારે વાચક ન્યાયસન પર ચડી ન બેસે એ જરૂરી છે.

ઉંમર સાથે મુંજાલના હ્રુદય પર એકલતાનો ભાર વધતો જતો હતો. તેને લાગતું કે  બુદ્ધિપ્રભાવ ફાલતો હતો પણ હ્રુદયનો પ્રભાવ કરમાતો હતો . તેમાં સ્નેહ સીંચવા કોઈ અંતરનું તેને સંબંધી નહોતું . સામાન્યજનોથી અટુલા બનેલા મહાપુરુષો એકસ્તંભી મહેલના રહેવાસી બની જાય છે. બધાથી ઊંચા ખરા, પણ એ ઉંચાઇ એ જ એમનું કારાગૃહ. મીનળદેવી વિશુદ્ધ પ્રેમથી મુંજાલને ફરી પરણાવવા માગતી હતી . કેટલાક સંવાદો બંનેના હૃદયના ભાવોનું ચિત્રણ કરે છે.

મીનળ :”  તું નથી પરણતો કારણ કે તારાથી ચંદ્રપુર ની મીનળકુંવરી  વિસરાતી નથી.  હું મારા ખરા હૃદયથી તને પરણાવવા નથી માગતી કારણકે તું ચંદ્રપુર  આવેલો યુવાન નગરશેઠ જ છે . હું સતીઓમાં શ્રેષ્ઠ થાઉં એ તારે જોવું જોઈએ. મારે એ કાચા સુતરના તાંતણા ને શુદ્ધ અને દૈવી બનાવવો છે.” મુંજાલની દૃષ્ટિ આચારની રીતે સતીત્વ પર હતી ને મીનળની વિચારની રીતે.

મુંજાલની ભૂમિકા સમજીએ….મુંજાલ મહેતાની રાજનીતિ એકદમ સ્પષ્ટ હતી . મત-મતાંતર ના ઝગડામાં પડ્યા વિના પાટણની સત્તાને શૌર્યના બળથી વિસ્તારવી અને ગુજરાતને એક સામ્રાજ્ય બનાવવું એમાં જ તે પોતાની નીતિ સમજતો હતો . આથી ચુસ્ત શ્રાવકો અને જૈન સાધુઓ અત્યંત નારાજ રહેતા. ઉદા મહેતાએ માથું ઊચકવા નો પ્રયત્ન કર્યો એટલે મુંજાલે તેની પાસેથી કર્ણાવતી લઈ લીધું.


ઉબક જ્યારે વિજેતા બનીને પાટણ આવે છે તે પ્રસંગ દ્વારા મુંજાલને ઓળખીએ મુનશીની કલમે .
” ઓવારાના દરવાજામાંથી મુંજાલ મહેતાનો હાથી ગૌરવથી ડગલા ભરતો આવતો હતો. સત્તાની અપૂર્વ ભવ્યતા મુંજાલની મુખમુદ્રા પર હતી. રાજસત્તાની મૂર્તિ સરખો તે બધા લોકો તરફ જોતો હતો. મુંજાલનું વ્યક્તિત્વ કટોકટીના પ્રસંગે ઓપી નીકળતું. તે આવ્યો અને પ્રસંગ બદલાઈ ગયો. વાતાવરણમાં ભિન્નતા આવી.પટ્ટણીઓ શરમનું કારણ વીસરી તેને જોઈ રહ્યા. વનરાજના ગૌરવથી ડગલાં ભરતો, પોતાનું ગર્વદર્શી શીશ ગગને પહોંચતું હોય તેમ આવ્યો : મહેરબાનીની નજરે બધા સામે જોઈ જરા હસી બધાને અલ્પતાનો અનુભવ કરાવ્યો.  નજરથી, વાતથી , હાસ્યથી સત્તાના દુર્જય ગૌરવથી બધા પર , પ્રસંગ પર, વાતાવરણ પર પોતાના વ્યક્તિત્વનો દોર બેસાડ્યો. ઉબક વિજેતા મટી માત્ર સામાન્ય યોદ્ધો હોય તેમ લાગ્યું. મહારથીઓ , મંત્રીઓ તેના દરબારી હોય તેવો ભાસ થયો. આ અદભુત વ્યક્તિત્વ ક્વચિત્ ક્વચિત્ નરસિંહોમાં નજરે ચડે છે.કારણ જડતું નથી પણ બધા માર્ગ આપે છે ,સમજ પડતી નથી છતાં બધા શાસન માને છે.  ઇતિહાસની રંગભૂમિ પર આવી વ્યક્તિઓ જ્યારે આવે છે ત્યારે બીજા તત્વો પુરુષાર્થવિહીન થઈ જાય છે, ઇતિહાસક્રમ થંભે છે , સમયશક્તિઓનું ભાન ભૂલી પ્રેક્ષકોનું મન તેની આસપાસ વિંટાય છે. નાયકના મોહમાં નાટકનો અર્થ નીસરે છે. ભૂતકાળની રંગભૂમિ પર હતા એવા પરશુરામ, મધુસુદન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સમસ્ત જગતના મુત્સદ્દીઓના શિરોમણી ભગવાન ચાણક્ય, મધ્યકાલીન ગુજરાતની નાની રંગભૂમિ પર એવો આ મુંજાલ હતો.”

આ રસસભર સૃષ્ટિને અનુભવ્યા બાદ મુનશીના સામર્થ્યને અભિનંદનનો અર્ઘ્ય આપ્યા વગર રહી શકાય? મીનળ અને મુંજાલ ઐતિહાસિક પાત્રો છે પણ મુનશીની કલ્પનાસૃષ્ટિનો વિહાર  એવો આબેહૂબ છે કે વાચકને એનો અંદાજ પણ નથી આવતો કે એ બંને વચ્ચેનો પ્રેમ અનૈતિહાસિક છે. આવા શક્તિશાળી પાત્રોના બળે આ કથા વાચકોને મંત્રમુગ્ધ બનાવે છે. વધુ રસપૂર્ણ વાત સાથે આ  કથાને  પૂર્ણ કરીશું આવતા હપ્તે…..


રીટા જાની

૧૧-કબીરા

કબીરાએ ચીંધ્યો સ્વવશતાનો માર્ગ

 

સ્વવશતા એટલે પોતાની જાતને પોતાના મનને પોતાના વશમાં રાખવું.પોતાના મનની લગામ પકડીને રાખવી.આ શક્ય છે?
આપણે જમવા બેસીએ છીએ ત્યારે સતત ઓફિસને લગતા વિચારો આવ્યાં કરે છે. અને જ્યારે ઓફિસમાં કામ કરતોે હોઇએ ત્યારે ઘરની સમસ્યાઓ, વ્યવહારના પ્રશ્નો ધેરી વળે છે. શું  આપણે આપણા વિચારોને કાબુમાં  રાખી શકીએ છીએ? શું  આપણે આપણા મનને કાબુ કરી શકીએ છીએ ?અને ત્યાં ફરી મન કબીરાને પૂછે છે કે મનની ચંચળતાને અચળતા કરવી એ ગુનો નથી? તો શી રીતે કાબૂમાં રાખો તમે ? આપણી મળોત્સર્ગની  ક્રિયા પર આપણો કાબુ ના રહે,તો આ મન શી રીતે કાબુમાં  રહે ? એ જ રીતે મન જે ઈચ્છાઓના દરિયામાં ભ્રમણ કરે છે તે સાકાર કરવાનું તેના વશમાં નથી હોતું એ પણ ખબર કયા નથી! મન તો વિચારે કે મારો પુત્ર બિલ ગેટ્સ બને કે અઢળક પૈસા કમાય પણ એ શક્ય નથી બનતુ.મન તો ઇચ્છે છે કે આપણે જ્યાં જઈએ ત્યાં લોકો આપણો આદર સત્કાર કરે અને એથીયે વિશેષ આપણી કોઈ નિંદા ન કરે.કોઈ આપણા દોષ ન બતાવે .સૌ આપણી વાહ વાહ કરે.પણ આવું બંને છે ખરું?મનની આવી ઈચ્છા સફળ થાય છે ખરી?  આજનું વિજ્ઞાન કે સાઇકોલોજિસ્ટો જણાવે કે શાંત મન અને સ્વસ્થ ચિત્ત માટે વિચારો પર સતત કાબૂ હોવો જરૂરી છે.અને આજ વાત  ૭૦૦ વર્ષ પહેલા મારા કબીરાએ કહી છે.
 મને સમજાતું નથી. ધ્યાન કરવા બેસીએ તોપણ આ માંકડા જેવું મન તો અહીંથી ત્યાં ભટક્યા જ કરે છે. તો આ સ્વવશતા લાવવી કેવી રીતે કબીરા? ..હુ વધારે વિચાર કરી કબીરાના આ દોહાને સમજવા ફરી ફરી વાંચન કરુ છું…

 

“એક સાધે સબ સાધિયા,
સબ સાધે એક જાય.
જૈસા સીંચે મૂલ કો,
ફૂલૈ, ફલૈ અધાય.(બી.સા.૨૭૩)”
આ એક શું સાધવાનું ?કબીર એમના શબ્દમાં તો એવી કમાલ કરે છે કે જેને ઉકેલવા ઘણા સંદર્ભો ખોળવા પડે છે.
અંતે મને સમજાયું કે ‘એક’ ને એટલે કે મનને સાધવાથી બધુજ  સધાઈ જાય છે..આ શરીર  અને મન આપણા વશમાં નથી તો આપણા વશમાં કશું નથી. તો આ સ્વવશતાનો માર્ગ કયો? હું કબીરાની આંગળની પંક્તિ વાંચું છું અને જવાબ મળે છે,જેમ વૃક્ષના મૂળને પાણી પાવાથી એ હરિયાળુ બને છે.એમાં પર્ણો,પુષ્પો અને ફળ આવે છે.એ જ રીતે મન શીતળ થઈ જાય તો પૂરુંજીવન શીતળ થઈ જાય છે.કબીરો કહે છે.વિચાર તો આવ્યા જ કરવાનાં પણ આપણે પ્રતિભાવ મૂકવો પડે. સ્વભાવને કેળવવાની વાત છે.કબીરો કહે છે. જન્મથી કોઇ સંતોષી, નિ:સ્પૃહી હોતા નથી.કબીર એ પણ જાણે છે કે બધા પાસે આ મનને વશ કરવાની શક્તિ છે પણ ઓછા લોકો મનની સ્વવશતા અંગે વિચારતા હોય છે.વળી જે વશ કરવાનું તે વિચારે છે તે દુર્ભાગ્યે બહારની બાબતોને વશ કરવાનું વિચારતો હોય છે.તે હમેશાં બાહ્યસિદ્ધિઓ જેમ કે સત્તાની પ્રાપ્તિની અથવા તો દુન્યવી સ્વાર્થની પાછળ ભાગે.છે.આવી બાહ્ય બાબતો શાશ્વત નથી તે મળી પણ જાય તો  પણ તેનાથી કલ્યાણ સધાતું નથી.ત્યારે સ્થિર મન એક વહેમ છે. મન પરમારો કાબૂ છે એવું કહેવું એ એક ભ્રમણા છે.એ જ રીતે આપણુ મન જે ઇચ્છા કરે છે, એ ઇચ્છાઓને સાકાર કરવાનું પણ આપણા વશમાં હોતું નથી એને જાગૃતિ સાથે યાદ રાખવાનું છે.કલ્યાણ તો ત્યારે સધાય જ્યારે તમારા મન અને ઇન્દ્રિયો પોતાના વશમાં હોય.સાંસારિક તકલીફોમાં પણ કબીરો સમતા રાખી શાંત ચિત્તે પ્રભુ સ્‍મરણ કરતા હતા.
પણ કબીરા આ કલ્યાણ એટલે શું?
“તારા મનમાં કંઈ દ્વેષ, ખિન્નતા,ઉદ્વેગ અને અશાંતિ ન હોય અને દુનિયાનું ઉત્કૃષ્ટ ઐશ્વર્ય અને તમામ સુખસુવિધાઓ અને અનુકુળતા મળવા છતાં જે પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી તેને કલ્યાણ કહે છે.આ કલ્યાણ એટલે પૂર્ણ શાંતિ ,પૂર્ણ સંતોષ અને પૂર્ણ તૃપ્તિ.અને આ કલ્યાણ માત્ર મનને વશ કરવાથી સ્વવશતા પ્રાપ્ત કરવાથી જ મળે છે.”કબીર માટે “આત્મા એજ પરમાત્મા “કેન્દ્રસ્થાને રહેલું તત્વ છે.
વાહ મારા કબીરા ….તે આટલી અઘરી વાત કેટલી સહજતાથી સરળતાથી સમજાવી.હવે મને તારો આ દોહો સમજાયો:જે સાર આપવામાં મોટા ગ્રંથો નિષ્ફળ જાય છે એ આ બે લીટીના દુહાઓ કે સાખીઓ સચોટતાથી આપી જાય છે.
આજે વિશ્વના અનેક યુવાનો એક તાણ તથા અસલામતીનો ભાવ અનુભવે છે ત્યારે કબીરની અનેક રચનાઓ અને દોહા તે સ્થિતિનો સામનો કરવા માટે શક્તિનો સ્ત્રોત વહાવી શકે તેવા સત્વશીલ અને અર્થસભર છે.આજે પણ તેના સત્‍વને કારણે સમાજમાં તેના વધામણા થાય છે.જેનો સ્‍વીકાર લોકોમાં થાય તે સાહિત્‍ય અને તેના સર્જકો અમરત્‍વને પામે છે. કબીરાએ લોકો વચ્‍ચે ઉજળુ જીવન જીવીને સહજ રીતે તથા સરળ ભાષામાં જ્ઞાનનો પ્રવાહ લોક સુધી પહોંચાડ્યો.આવા સંતને કે કવિને મેઘાણીએ ‘‘પચેલા આત્‍મજ્ઞાનના ઓડકાર ખાનારા’’કહેતા તે ખૂબ યથાર્થ છે.કબીરા માટે કોઇ ચોક્કસ વિધિ-વિધાન કે બાહ્ય ક્રિયાકાંડનું વિશેષ મહત્‍વ ન હતું. નામસ્‍મરણનો મહિમા અને પરમ તત્‍વ તરફની ગતિ એજ તેની ચાવીરૂપ બાબત હતી. 
કબીરો એક વાતને બાંધીને વાત કરતો નહોતો . કોઇ ચીલે ચાલતો ન હતો કે નથી એણે કોઇ એક વિચારધારાને પકડીને ઉપદેશ આપ્યો.સ્વ અનુભવે જે પામ્યો તે પોતાના દોહામાં પ્રગટ કર્યું.કબીરાએ શબ્દને પોતાના પ્રગટીકરણનું માધ્યમ બનાવી ગાઇ વહેતું કર્યું  અને એટલે જ કબીરાના આ વિચારો જ મને વાંચવા પ્રેરે છે.

જીગીષા પટેલ

Sent from my iPad

ખુલ્લી બારીએથી -હરીન્દ્ર દવે -વાચક -પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

હરીન્દ્ર દવે.
પ્રણય-મસ્તી અને વેદનાની મોસમમાં ખીલતા કવિ એટલે હરીન્દ્ર દવે  
     
પહેલીવાર એમને ૧૯૭૯માં મળી મેં પત્રકારત્વનો કૉર્સ કર્યો ત્યારે એમનો પરિચય એસ.એન.ડી.ટી કૉલેજમાં થયો. ગુજરાતી ભાષાના જાણીતાં કવિ, નવલકથાકાર, નિબંધકાર આટલી મોટી વ્યક્તિ અને આટલું સરળ વ્યક્તિત્વ. ક્યાંય કોઈને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયત્ન નહિ. અમારા વર્ગ લેવા આવ્યા ત્યારે અમને એમના વિષે વધુ માહિતી સુરેશ દલાલે આપી. હરીન્દ્ર માત્ર મારો મિત્ર નથી જનશક્તિદૈનિક. સમર્પણના સંપાદક. મુંબઈ  ગુજરાતી વિભાગના તંત્રી છે. એ સિવાય જન્મભૂમિ, પ્રવાસી અને જન્મભૂમિ- પ્રવાસીનાં મુખ્ય તંત્રી તરીકે કાર્યરત છે માટે આપણા આ પત્રકારત્વના વર્ગમાં તમને માર્ગદર્શન આપશે અને તેઓ મુખ્યત્વે, ગીતકાર અને ગઝલકાર છે. પ્રણય-મસ્તી અને વેદના, ખુમારીનાં સંવેદનોથી રસાયેલી એમની ગઝલો છંદ-લય અને ભાવભાષાની સંવાદિતાથી સફાઈદાર છે. જવાબમાં હરીન્દ્ર દવેનું માત્ર ધીમું સ્મિત. એક તંત્રી તરીકે એમને ઘણાને મળવાનું થતું હશે પણ અમને અને સૌને એમની નમ્રતા જ મળી,આજ અહોભાવ અમને એમના તરફ આકર્ષતો. એ કોઈને નડ્યા નહિ અને અમારા વર્ગમાં એમણે એમની અનેકવિધ પ્રતિભાનો અમને અણસાર પણ ન આવા દીધો.  
       
પછી તો વારંવાર મળવાનું થતું હું એમને સાંભળ્યા કરતી. આમ તો ઓછુ બોલનારું વ્યક્તિત્વ એટલે વિષય સિવાય ખાસ વાત ન કરે પણ હું એમના પુસ્તકો  દ્વારા નજદીક ગઈ. હરીન્દ્ર દવેની ઋજુતા એમના દરકે સર્જનમાં પ્રગટી, જે મેં એમનું ઉત્તમ કવિત્વ રાધા અને કૃષ્ણ વિષયક ગીતોમાં તથા પ્રેમવિરહના ભાવસંવેદનમાં માણ્યું.. “પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યાં”… ફૂલ કહે ભમરાને ભમરો વાત વહે ગુંજનમાં/ માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં’ એમનાં ગીતોમાં લય, હલક અને ભાવમાધુર્ય અનુભવ્યું માટે જ કદાચ ગમ્યા. એમની કવિતા કે ગીતમાં કાવ્યત્વ પૂર્ણ  છે.એ વાતનો અહેસાહ મારી મિત્ર શીલા ભટ્ટે મને ત્યારે કરાવ્યો. મેં એમના અછાંદસ અને લયબદ્ધ કવિતાથી મારી સાહિત્યની શરૂઆત કરી એમ ગણાય, ત્યાર પછી લાઈબ્રેરીમાંથી એમની વિશિષ્ટ નવલકથા પળનાં પ્રતિબિંબ’ વાંચી અને રિવ્યૂ લખવાની કોશિશ કરી. જોકે સુરેશ દલાલે મને કહ્યું બેન કલમને પહેલા કેળવો તેમ છતાં હું એમને વાંચતી ત્યારે હમેશાં નવું શીખતી. એમની અત્યંત સફળ કૃતિ માધવ ક્યાંય નથી’ મારા દિમાગમાં રાજ કરવા માંડી. હવે વિચારોમાં વિસ્તૃત સમજણ હું મેળવતી થઇ હું પણ નારદની જેમ પ્રભુત્વને જીવનમાં શોધવા માંડી. સુરેશ દલાલ મને ખુબ આધુનિક લાગતા જયારે હરીન્દ્ર દવે પોતાના મનમાં આવ્યું તેને પોતાની કળાની ભૂમિકાએ અભિવ્યક્તિ આપે છે એવું મને લાગતું. એમણે અમારા પત્રકારત્વના વર્ગમાં પણ પત્રકારત્વના નિયમો ન દેખાડ્યા.એ માત્ર એટલુ કહેતા સારો પત્રકાર સત્યને નિર્ભયતાપૂર્વક પ્રગટ કરે છે. હું કવિ છું પણ પત્રકારત્વમાં કવિને અળગો રાખવાનો છે.પત્રકાર તરીકે અનેક જીવનના પ્રસંગો એમણે જોયા જાણ્યા હશે તેમના પ્રતિબિંબ રૂપે એમની કેટલીક નવકથાઓમાં વર્તમાન જીવનની સમસ્યાઓ પણ વર્ણવાઈ છે. આ પ્રકારની કૃતિઓ સુખ નામનો પ્રદેશવાંચવા જેવી છે. એ સિવાય એક ગઝલકાર તરીકે એમની ગઝલની એક આખી નોખી છાપ એમણે ઉભી કરી છે. એમને સમજવા માટે મને સુરેશ દલાલે આ પુસ્તક વાંચવા કહ્યું હતું “કવિ અને કવિતા કવિતાના આસ્વાદનું પુસ્તક છે. એમણે કવિતા વિશ્વમાં એક સૌમ્ય વાતાવરણ સર્જી કવિતાની મોસમમાં ભિંજાતા મને શીખવ્યું.
વેરાતું સ્વપ્ન ઘુંટાતુ સત્ય’ (૧૯૮૧)માં વર્તમાનપત્રી લેખોનો સંચય પ્રકશિત થયો. મારા લગ્ન થયા એટલે થોડો વખત સાહિત્ય માળિએ મુકાઈ ગયું પછી બાળકો એટલે સુરેશ દલાલને વાંચતી બાળ જોડકણામાં.
અને અંતે એમની પંક્તિમાં એમના જ માટે..
હમણાં હજી મળ્યાં અને હૈયા સુધી ગયાં,
તમને ખબર નથી કે તમે ક્યાં સુધી ગયાં !
        ઘણી વ્યક્તિ અનાયાસે આપણને મળે અને તેમના થકી જીવનમાં મોસમ ખીલી જાય તો શું કહેવાય ? સાવ જ અજાણ્યા એક વખત જે હતા, એ હવે શબ્દ થકી મારામાં જીવ્યા. એ દેખાવડા ના કહી શકાય તો પણ સદાય આકર્ષી ગયા એમણે સાહિત્ય મને શીખવાડ્યું જ નથી પણ અજાણતા હું સાહિત્ય રસિક એમના થકી બની. હરીન્દ્ર દવે એટલે સાહિત્યની નઝાકતભરી માવજત…કરનાર . સુંદર રજૂઆત,  એમના પ્રત્યેક શેર પાણીદાર, સરળ શબ્દો, લાલિત્યપૂર્ણ લય, નાજુક અર્થ….એમના કેટલા ગીતો તો એવા કે જેમાં કોઈ ગૂઢાર્થની ઝંઝટમાં પડ્યા વગર મમળાવ્યા કરવું હજી પણ ગમે.. એમણે સાહિત્યને ફિલોસોફરની દ્રષ્ટિએ નહીં પણ મજનૂની દ્રષ્ટિ એ પ્રેમ કર્યો છે એમની અનેક રચનામાં કે લેખનમાં લાગણીની ભીનાશથી સાહિત્યનુ સિંચન કર્યું છે એમ કહ્યું તો અતિશયોક્તિ નહિ કહેવાય. આ કવિ ગુજરાતી સાહિત્યને એક અણમોલ ભેટ છે.
-પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

વિશેષ માહિતી-સંકલન  

 

શ્રી હરીન્દ્ર દવે ભારતીય વિદ્યાભવનમાં કામ કરતા હતા એ જ અરસામાં કનૈયાલાલ મુનશીની ‘કૃષ્ણાવતાર’ નું અનુવાદનું કાર્ય એમને સોંપાયું. એનો અનુવાદ કરતાં કરતાં કૃષ્ણજીવનની મોહની લાગી અને એમાંથી જે ઊર્મિસ્પંદન જાગ્યું અને અદ્દભુત કાવ્ય ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રગટ થયું. એ આપણે સૌ વારેવારે સાંભળીએ છીએઃ
ફૂલ કહે ભમરાને ભમરો વાત વહે ગુંજનમાં
માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં

કેવી રીતે સર્જાઈ આ કૃતિ? કોણે ધક્કો આપ્યો હરીન્દ્રભાઈને આ નવલકથા લખવાનો? આપણે બધા જાણીએ છીએ કે હરીન્દ્ર્ભાઈ વ્યવસાયે પત્રકાર હતા અને પત્રકારત્વ નિમિત્તે એમણે દેશ અને દુનિયામાં તત્કાળ બનતી ઘટનાઓ વિશે વિચારવાનું અને લખવાનું સતત બન્યા કરતું. એ નિમિત્તે નવલકથાના વિષયવસ્તુઓ હંમેશાં મળતા રહેતા. દેશ અને દુનિયાન તખ્તે અત્યંત ક્ષુબ્ધ થઈ જવાય એવી પરિસ્થિતિ છે એવો અનુભવ એમને જ્યારે થયો ત્યારે એમણે ‘માધવ ક્યાંય નથી’ લખી.-નરેશ વેદ

કવિતા – આસવ, મૌન, અર્પણ, સૂર્યોપનિષદ, હયાતી, સમય, ચાલ વરસાદની મોસમ છે (સમગ્ર કવિતાનો સંગ્રહ)
નવલકથા – અગનપંખી, પળનાં પ્રતિબિંબ, માધવ ક્યાંય નથી, સંગ અસંગ, વસિયત, લોહીનો રંગ લાલ, અનાગત, સુખ નામનો પ્રદેશ, કૃષ્ણ અને માનવ સંબધો, મુખવટો, ગાંધીની કાવડ, મોક્ષ, મોટા અપરાધી મહેલમાં.
નાટક – યુગે યુગે, સંધ્યાકાળે પ્રભાતફેરી
વિવેચન – દયારામ, ગાલીબ, કવિ અને કવિતા, મુશાયરાની કથા, ઇકબાલ, વિવેચનની ક્ષણો , કલમની પાંખે.
નિબંધ – નીરવ સંવાદ, વેરાતું સ્વપ્ન ઘૂંટાતું સત્ય, શબ્દ ભીતર સુધી, ઇશ્વરની આંખનું આંસુ, કથાયાત્રા
સંપાદન – મધુવન, કવિતા, મડિયાનું મનોરાજ્ય, શબ્દલોક
ધર્મ – સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય, આધ્યાત્મિક કવિતા, કથા રામની- વ્યથા માનવની
અનુવાદ – પિજંરનું પંખી, ધરતીના છોરું, જ્યોત સદા જલે, પરિનિર્વાણ, ચરણ રુકે ત્યાં, એકલની પગદંડી, વાદળ વરસ્યાં નહી, મરુભૂમિ, શૈશવ અને બીજી વાતો, કવિ અને કવિતા- ડેવિડ વેગનર અને વિલિયમ સ્ટેફર્ડ
અંગ્રેજી – The Cup Of Love.
એ એમ.એ.માં ત્રીજા વર્ગમાં પાસ થયા હતા.  સાવ નાની ઉમરે ૫૦૦ પંક્તિનું કાવ્ય રચ્યું હતું  એ સાવ  મામુલી વાત નથી. એ પરંપરાના કવિ હતા પણ પોતાની રીતે મૌલિકતાથી  મ્હોર્યા. ગદ્ય અને પદ્ય બંનેમાં એમની એક આગવી શૈલી નજરે પડે છે. અમને અન્ય ભાષામાં વાંચવાનું કહેતા પોતે બંગાળી ઉર્દુ અંગ્રેજી ભાષાના ભાવક હતા.એમના વિષે ઘણું લખી શકાય બીજી કોઈ વાર …

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -11

ગત અંકમાં આપણે “ગુજરાતના નાથ” અંગે થોડી વાતો કરી. હવે મારે વાર્તાના અંતર્ગત સ્વરૂપનું દર્શન કરાવી મુખ્ય ત્રણ વાર્તાયુગલ- મીનળદેવી અને મુંજાલ , કાક અને મંજરી ,ત્રિભુવનપાળ અને કાશ્મીરાદેવીની ઓળખ આપવી છે. આ વાર્તાયુગલ વાંચનારને  લેખક સોલંકીયુગના સમયમાં લઈ જઈને ઢાલતલવારના ખડખડાટમાં, ધનુષબાણના ટંકારમાં, ખડગના વીજચમકારમાં, બુદ્ધિપ્રભાવના પ્રસંગોમાં ખડા કરે  છે. ભલે છે તો એ  વાર્તાના પાત્રો ,પરંતુ લાગે છે એવું જાણે આપણી સામે જીવંત ખડા છે અને રસ્તામાં આપણને મળે તો આપણે એમને ઓળખી પાડીએ. મુનશી વાર્તાકાર તરીકે એવા સમર્થ વિધાતા છે કે તેમના પાત્રોની સૃષ્ટિ સજીવ સૃષ્ટિ બની રહે છે. તેમની કલમની ખૂબી એ છે કે તેઓ પાત્રોને પહેલેથી જ ધડીને રજૂ નથી કરતા પણ માનવજીવનમાં જેમ બને છે એમ પ્રસંગોની સાથે સાથે પાત્રનો લક્ષણદેહ વિકાસ પામતો રહે છે.

આજે આ કથાના મુખ્ય યુગલ કાક અને મંજરી મળીએ. કાક અને મંજરી – આ યુગલ વિલક્ષણ ગર્વમર્યાદાના કારણે તથા અસાધારણ સંયોગોના પરિણામે પ્રેમના અલૌકિક વજ્રલેપથી જોડાય છે તેમાં પણ મુનશી એક અનોખા કલાવિધાયક તરીકે ઉભરી આવે છે.  ખંભાતમાં બ્રાહ્મણ કન્યા મંજરીને તેની માતા શ્રાવક સાથે પરણવા અથવા દીક્ષા લેવા જબરદસ્તી કરે છે. તેમાંથી કાક તેને બચાવે છે .પરંતુ મંજરી તેના ઉપકારના કારણે કાક તરફ આદર કે પ્રેમના ભાવથી જુએ એવી ચીલાચાલુ કથા મુનશીની કલમે ન જ હોય. મુનશી તો એવા શબ્દશિલ્પી છે જે દ્રઢ પાષાણ લઈને વજ્રઘાત જેવા પણ અંદર થી મૃદુ ટાંકણાના પ્રહાર વડે અલૌકિક પૂતળાં ધડે. મંજરીને કાકભટ્ટ પંડિત નહિ પણ વિદ્યાવિમુખ લડવૈયો જ લાગ્યો. ગર્વિષ્ઠ મંજરી ખંભાતથી પાટણ જતાં રસ્તામાં કાક જોડે ઓછું બોલતી, મહેરબાની કરતી હોય તેમ ગર્વથી અને દયાથી જોતી. જ્યારે કાક પોતે ” નંદી પાર્વતીને જે માન આપે તેવા માનથી તેના સામું જોઈ રહેતો ” .ને તેની સેવા કરી કૃતાર્થ થતો હતો. મંજરી ગર્વિષ્ઠ હતી  છતાં શુદ્ધ, સંસ્કારી, નિખાલસ હ્રુદયની અને આનંદી હતી. મંજરીના આદર્શનું દર્શન તેના જ શબ્દોમાં કરીએ.  “બા ! હું  તમારા કાળની નથી,  ત્રિભુવન ગજાવનાર મહાકવિઓના કાળની છું.  હું પાટણની બ્રાહ્મણી નથી પણ  બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રને ખોળામાં છુપાવવાની  હોંશ ધારતી  બીજી અનસુયા છું .મારા રુપમાં ભયંકર શક્તિ છે એટલે લાલસાના સેવકો દુઃખ દેવા આવશે પણ હું કોને પરણું ?  જ્યાં જોઉં ત્યાં વહેંતિયાઓ નજરે ચડે છે તેમાંથી કોની દાસી થાઉં?  મંજરીના તો  નાથ ઘણા હતા. કવિવર કાલિદાસ , એનો નિરંતર સહવાસ,  ગગનવિહારી મેઘોનું તેની સાથે દર્શન ; બીજો તેનો પતિ પરશુરામ . આમ મંજરી વિદ્યા અને શસ્ત્રપરાક્રમના  મિશ્ર આદર્શો પૂજનારી  છે.  કાશ્મીરાદેવી જ્યારે શૂરવીર કાકનું નામ તેના પતિ તરીકે સૂચવે છે તો મંજરી કહે છે : ” બા! એ  મોટો યોદ્ધો ને એ  મોટો બ્રાહ્મણ ! નથી આવડતું સંસ્કૃત, નથી પુરા સંસ્કાર ,નથી મોટો યોદ્ધો.”  “બા ! હું કાકને પરણું? ક્યાં હું ને ક્યાં લાટનો ભટકતો ભટ?”  મંજરીના આ ગર્વભર્યા વચનો કાકે છાનામાના સાંભળ્યા ને એ શબ્દો તેના દિલમાં વાગ્યા. પોતાને પરશુરામ આગળ નિ:સત્વ દીઠો . મંજરીને લાયક પોતે નથી એ ભાન થયું.  એ સાથે મનમાં નિશ્ચય કર્યો. ” મંજરી ! ઠીક છે. તું પણ જોજે. મારી રગમાં શુદ્ધ સનાતન લોહી ફરે છે. તું પણ જોઈ લેજે કાક નિર્માલ્ય છે કે રાજવિમર્દન.

બીજો એક પ્રસંગ જોઈએ.  ઉદા મહેતાના સેવકો મંજરીને ઉપાડી જતાં હતાં તેમાંથી કાકે તેને બચાવી.બેભાન મંજરીએ નિશ્વાસ મૂક્યો.  ” ચંદ્રને શરમાવે એવું સુમધુર મુખ જોઈ પ્રેમ-અર્ચનાથી તેને વધાવી લેવા “કાકનું હ્રુદય તલસી રહ્યું. પણ તે તેણે પ્રયત્ન કરી માંડી વાળ્યું. મંજરી ભાનમાં આવતા સાથે બચી ગયાની ખાતરી થતાં અભિમાન પ્રગટ્યું. કાકને ગર્વ તિરસ્કારથી પૂછ્યું. “મને ક્યાં લઈ જતા હતા?”  કાક :”એમ પૂછો કે હું ક્યાંથી લઈ આવ્યો. તમને
હરામખોરો ઉપાડી જતાં હતાં. હું અડધો કોશ દોડી તમને પાછો લઈ આવ્યો.” ને મંજરી નરમ પડે છે. કાશ્મીરાદેવી મંજરીને કહે છે કે હવે કાકને શિરપાવ આપ્યા વગર છૂટકો નથી. કાકે તેને બે વાર બચાવી ,પણ મંજરી હ્રુદય આપવા તૈયાર નથી. જૈન મંત્રી ઉદો તેની પૂંઠ છોડે તેમાટે તે કાક સાથે પરણવા તૈયાર તો થઈ પણ કાક પાસેથી એક વચન લીધું કે પરણીને પછી મંજરીને તેના દાદાના ઘેર મૂકી આવે.કાક ધર્મસંકટમાં પડે છે. સંજોગોના દબાણમાં કાક અને મંજરી લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા. કાશ્મીરાદેવીએ મીનળદેવીને એક વાક્યમાં કહ્યું તે રીતે – ઉદો  એ છોકરી ને પરણવા માગતો હતો એટલે એ બેને પરણાવી દીધા. અરે આ તે પ્રેમલગ્ન? હ્રુદયલગ્ન? પણ મુનશી હૃદયના પડ નીચે થઈને વહેતા ઝરણાની ગતિને યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય ભૂમિકાએ ક્રમે ક્રમે પ્રગટાવે છે. લગ્ન પછી પણ કાક પ્રત્યે તિરસ્કારનો ભાવ ચાલુ હતો તે “આનંદરાત્રીનો અનુભવ”માં જણાઈ આવે છે.

ત્યાર બાદ સજ્જન મહેતાની વાડીના પાછળના ભાગમાં કાવતરાબાજોનું મંડળ ભરાયું હતું તેમાં કાકે અપૂર્વ રાજનીતિનો ઉપદેશ કર્યો .તે ગુપ્તવેશે રહેલા ત્રિભુવનપાળ, કાશ્મીરાદેવી અને મંજરી, ત્રણેના હૃદયમાં કાકનો વિશિષ્ટ પ્રભાવ જગાવી ગયો. અહી ગુપ્તવેશે આવેલો ઉદો ગુપ્તવેશ વાળી મંજરીને હરણ કરી ગયો. કાકનાં પ્રયત્નોથી મંજરી અને કીર્તિદેવ ગુપ્ત કેદખાનામાંથી છૂટ્યા. આ દરમ્યાન મંજરીનો ગર્વ શિથિલ થાય છે, તેનું હ્રુદય પરિવર્તન થાય છે.  કાકના પરક્રમોથી અભિભૂત મંજરી પોતે કલ્પનાસૃષ્ટિમાં પરણેલા કાલિદાસ અને પરશુરામને વિસરી જાય છે તેની નજર સામે રમે છે જીવનસૃષ્ટિનો વીરકેસરી કાક. તેનો પતિ હવે પોતાને લાયક લાગે છે ને તેનું હૈયું તેના સૌભાગ્યનાથને ઓવારવા તલસી રહે છે. હવે ગર્વનો હક અને વારો કાકનો આવ્યો. મંજરીનું હ્રુદય પરિવર્તન એ પારખી શક્યો ન હતો. તે તેના ગર્વનાં ચૂરેચૂરા કરવા માગતો હતો. મંજરીના  હ્રુદયના ભાવો વણબોલ્યા રહી ગયા. પતિ હતો છતાં તેની મેડી સુની હતી. આ “મંજરીની મેડી”નું બીજું દર્શન. આ
ગર્વપ્રધાન જોડાને માટે હનીમૂન જુદી રીતે નિર્માણ થયું હતું.

કાક મંજરીને તેના દાદાને ત્યાં મૂકી આવ્યો ને અણધાર્યો ખેંગારનો કેદી થયો. ત્યારે મંજરીએ પુરુષવેશે જઈ ગુપ્ત કેદખાનું શોધી કાકને છોડાવ્યો. તેની કલ્પનાશક્તિએ તેને પુરુષોત્તમ રૂપે જોયો. તેના અંગેઅંગમાં રહેલું સ્ત્રીત્વ તેને માટે તલસતું હતું. ગુપ્ત સ્થાનેથી છૂટેલા કાક અને મંજરીએ વિષમ, માર્ગહીન, ભયંકર જંગલમાં પ્રયાણ કર્યું. આરંભકાળે મદમત્ત દશામાં બોલનારી મંજરી કાકની જોડે હંસની હંસી બનીને રહી. કાકના હૃદયમાં પ્રકાશ થયો. હ્રુદયની રુંધાયેલી પ્રેમજ્વાળા બહાર નીકળી. આ હતું વીર અને વિરાંગનાનું અલૌકિક સંવનન ! ઊંચે તારકમણીમંડિત નીલગગન, આજુબાજુ જંગલના ઝાડ, પાષાણનું
પ્રેમલીલાગૃહ; પ્રચંડ વનકેસરી યુગલને છાજે એવી મેડીની પસંદગીમાં મુનશીનું કલાચાતુર્ય અનુભવાય છે. તો “ઉષાએ શું જોયું” પ્રકરણમાં મુનશીની કલ્પના અને  પ્રણયમાં રમમાણ યુગલનું વર્ણન ચરમ સીમાએ પહોંચે છે. “ઉષાના અચંબનો પાર રહ્યો નહિ. તેણે અનેક યુગલોને પ્રભાતમાં ઉઠાડ્યા હતાં, પણ આવું યુગલ તેણે કદી ભાળ્યું ન હતું.સ્ત્રીના મુખ પર લક્ષ્મીજી છાજે એવું અપૂર્વ સૌન્દર્ય હતું. પુરુષના કપાળ પર બૃહસ્પતિની બુદ્ધિ દીપતી, મીંચેલી આંખો પરથી પણ ચાણક્યની નિપુણતા યાદ આવતી. નિર્મળ પ્રભાતનો મીઠો આહ્લાદ અનુભવતાં, સ્વછંદે પથરાઈ રહેલી વનની શોભા નિહાળતાં, પ્રબળ પ્રેમનાં બંધનના ભાનથી મસ્ત બની તે બંને રસ્તો કાપવા લાગ્યા.”

વ્હાલા વાચકો, આપણે પણ એક રસ્તો કાપ્યા બાદ વિરામ લઈશું . મુનશીની વધુ રસસભર સૃષ્ટિને માણીશું આવતા અંકે….

રીટા જાની

૧૦-કબીરા

                       ક્બીરો મારો નિર્ભય 
આદિકાળ સાથે જન્મ આપણા સાથે સંકળાયેલ છે અને જન્મ સાથે મૃત્યુ….અને જીવન સાથે વિસ્મય,અભિપ્રાય અને ભય સંકળાયેલા હોય છે, તો ઘણીવાર પ્રશ્ન થાય ,આ જીવન પાર સહજ કેવી રીતે કરી શકાય? આ મૃત્યુનો ભય તો સુખેથી જીવવા પણ નથી દેતો . આ ભય, સમય અને માણસ બન્નેને ખાઈ જાય છે ત્યારે હું જવાબ શોધવા કબીરા તરફ વળું છુ.આ કબીરની જેમ બેફિકર અને નિર્ભય કઈ રીતે રહેવાય ? 
          કબીરા ઓ કબીરા -આ મૃત્યુ મને સમજાતું નથી.જેની સાથે દિવસ રાત વિતાવ્યા હોય ,આખું જીવન જેમની આસપાસ વિતાવ્યું હોય. કેટલી મહેનતે ઘર વસાવ્યું હોય અને બસ આમ જ એક દિવસ બધું છોડીને ચાલ્યા જવાનું……ઘરને ઉંબરેથી નીકળેલો માણસ સાંજે હેમખેમ ઘેર પહોંચશે કે નહિ ? તે આપણને અચાનક છોડીને ચાલી જાય તે કેવીરીતે સહેવાય? મૃત્યુના ભયનો અતિરેક મુંઝવે  છે મને અને હું કબીરના દોહાનું પુસ્તક ખોલું છુ.અને સામે જ પાનામાં દેખાય છે આ દોહો 
“અનજાને કો સરગ નરક હૈ,હરી જાને કો નાહી,
જે હી ભવ લોગ ડરત હૈ,સો ડર હમરે નાહી.”
         “સો ડર હમરે નાહી” આમ કહેવાથી થોડું નિર્ભય થવાય છે? મારે કબીરની વિચારધારાને જો મારા ગર્ભમાં રોપી ઉછેરવી હોય તો પણ પહેલા આ નિર્ભયતાને અપનાવવી પડશે..આ દુનિયા તો મેળો છે.એમાં જાતજાતનાં અને ભાતભાતનાં લોકોને મળવાનું થાય છે ત્યારે સજાગતા સાથે પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત રહેતા શીખી કબીરની જેમ વેળાસર નિર્ભય થવું પડશે.કબીરના દોહા સામાન્ય દેખાય છે.પણ તેના તત્વને પકડીએ તો આપણે પણ કબીરની જેમ ગાઈ ઊઠેએ કે ..
“કોઈ નહી અપના સમઝ મના,ધન દોલત તેરા માલ ખજીના,
દો દિનકા સપના સમઝ મના,નંગા આના ,નંગા જાના,
નહી કપડાં રખના સમઝ મના,ભ્રુકૃટીમેંસે જાન નિકલ ગઈ,
મુંહ પર ડાલા ઢકના……કહે કબીરા સુન મેરે સાધો
  વો હી હૈ ઘર અપના…..”
          કબીર બધી વસ્તુ કેટલી સરળ રીતે ઉઘાડેછોગ મૂકી આપી સત્યને પ્રગટ કરે  છે.વાત એની સરળ છે કે સ્થૂળ ચક્ષુ વસ્તુને વસ્તુ રૂપે જુએ છે. અને આ અભિપ્રાય થકી જ ભય ઉત્પન્ન થાય છે.જે મારું નથી તે મારું ક્યાંથી હોય ?પોતાના મન સાથે વાત કરતા કબીર પોતાને જ ટોકે છે.ત્યારે મને પ્રશ્ન થાય છે કે શું કબીર પોતાને ટોકી ટોકીને નિર્ભય થયા હશે ?કબીરને સંત તરીકે ન લઈએ અને એની નિર્ભયતાને વિચારધારા તરીકે અપનાવીએ તો પણ આવા વિચારોને આપણામાં પોસવા આપણે આપણી જાતને ટોકવી પડે !
          મને કબીરો ગમે છે કારણ એ મારા તમારા જેવો માણસ છે.અને છતાં એ પાણીના વહેણની જેમ સહજ કઈ રીતે જીવે છે ? કશી અપેક્ષા વગરના તમારી પાસે બધું છે તે તમારું નથી તમે માત્ર તેના રખેવાળ છો તેવા સાક્ષીભાવ સાથે કઈ રીતે રહેવાય?  આ આજની પેઢીને પ્રશ્ન  થાય એ સ્વભાવિક છે.તેનો જવાબ પણ કબીર પાસે છે.
      “ઇસ તનધન કી કૌન બડાઈ”ગાનાર કબીર ઘૂંટીઘૂંટીને પોતાને જ કહે છે.આ દોહાના  અને કોઈ પણ ધર્મના અર્થ આવા સીધાસાદા કાઢીએ તો ..”કશું કાયમ ટકતું નથી, કશુંય શાશ્વત નથી, કશુંય કાયમ માટે તમારી પાસે રહેવાનું નથી. આપણું પાંચ તત્ત્વનું બનેલું ખોળિયું; એ પણ ક્ષણભંગુર છે. તો આ ક્ષણભંગુરનું મમત્વ અને મહત્ત્વ શા માટે?”
        કબીરને પણ આપણી જેમ નવાઈ લાગે છે, અચરજ થાય છે, અચંબો થાય છે અને આજ અચરજ એને આત્માની સભાનતા તરફ દોરી જાય છે.તમને મળેલા જીવનને ભયથી વેડફી નાખો તો વાંક કોનો છે ? 
કબીર પોતાને પ્રશ્ન કરે છે અને પછી પોતા ઉપર હસે છે.પોતાની અજ્ઞાનતા ઉપર આપણે હસી પણ ક્યાં શકીએ છીએ ?મને કબીરામાં સદાય જ્ઞાન ભક્તિનો સમન્વય દેખાયો છે..હું એને પ્રશ્ન કરું તો એ ભક્તિરૂપી દોહામાં એના જવાબ પીરસે છે.એના દોહા એટલે ઘૂંટાયેલી અનુભૂતિ.બીજી તરફ કવિ તરીકે કબીરને પોખીએ તો દોહાની બે પંક્તિમાં સમગ્ર અનુભૂતિવિશ્વ કબીર સમાવી શકે છે.સમજણ તો આપણે અર્થ તારવીને ઉત્પન્ન કરવાની છે.મને કબીરની રીત ગમે છે.એ પોતાને ટોકીને પોતાને સુધારે છે.કોઈ તમને ટોકે એ ગમે ખરું? પણ તમે જ તમારી જાતને ટોકીને અનુભવથી જ્ઞાન કેળવો તો ?
      હું પણ કબીરની વિચારધારાને જયારે મારામાં રોપું છું ત્યારે એને પોષવા મારે અનુભૂતિનું ખાતર નાખવું રહ્યું.મને કબીર ની નિર્ભયતા જોઈએ છે.  જે થતું હોય તે થવા કેવી રીતે દેવું. કશામાં દખલ કરવી નહિ. શું આ શક્ય છે ખરું ?કબીર વિચારધારા તો આપણને વિચારવા મજબૂર કરે છે.
       “તારું પોતાનું મન શાંત હોય તો,આ જગતમાં કોઈ દુશ્મન છે જ નહી. પોતાનો મિથ્યા અહંકાર ફેંકી દે અને ખોટા અભિપ્રાય થી બહાર નીકળ અને તારા આત્માને ઓળખ. શરીર અને આત્મા જુદા છે. આત્મા પરમાત્માનો અંશ છે તેનો અનુભવ એકવાર થશે પછી મૃત્યુનો ભય નહી રહે તું  મૃત્યને પણ સહજ સ્વીકારીશ.
        “ એકવાર યોગગુરુ બાબા ગોરખનાથ કબીરને પૂછે છે” કબીર તુમ કબસે ભયે બૈરાગી? તુમ્હારી સુરતી કહાઁ કો લાગી?”તો કબીર કહે છે”મૈં ચિત્રા કા મેલા નાહી,નાહી ગુરુ નાહી ચેલા,સકલ પસારા જિન દિન નાહી,જિન દિન પુરુષ અકેલા,ગોરખ હમ તબકે હૈ બૈરાગી.હમારી પ્રીતિ બ્રહ્મા સો લાગી,હમારી સુરતી બ્રહ્મા સો લાગી.”  આમ જેની સુરતી ને પ્રિતી પરમ સાથે જોડાએલ હોય તેને મૃત્યુનો ડર ક્યાંથી હોય ! હું તો પંદરમી સદીમાં થઈ ગએલ કબીરને શોધી રહી હતી કે જેના ગીત દેશ-વિદેશના દરેક ખૂણામાં ગુંજી રહ્યા છે.મને પણ જાણે કબીરો કહી રહ્યો છે ‘ચલો હમારે દેશ ‘.
       આજે અને આવતી કાલે આપણે કદાચ કબીરને સંત અને મહાત્મા તરીકે ન સ્વીકારીએ તો પણ આજની પેઢી એની વિચારધારાને જો અપનાવે તો કબીર સૌમાં જીવશે જ.બાહ્ય વિજ્ઞાનની શોધો કરી માણસ જયારે થાકશે ત્યારે બહારની દુનિયામાંથી નીકળીને ભીતરમાં એની ખોજ શરુકરશે ત્યારે કબીરો ફરી જીવીત થશે, સમય માણસને ખાઈ શકે છે પણ સારા સાત્વિક વિચારો ક્યારેય નાશ પામતા નથી હું પણ કબીરાને એક કોન્સેપ્ટ તરીકે મારા જીવનમાં સ્વીકારું છું. 
             “સ્વવશતા”નો સંત કબીરનો સિદ્ધાંત તો એવો અનોખો છે કે જે કદાચ વાચકોએ ભાગ્યે જ જાણ્યો હશે જેની વાત આવતા અંકે કરીશું 

 

-જિગીષા પટેલ

 

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ- ૧૧) લોકગીતના શબ્દાર્થ !

લોકગીતના શબ્દાર્થ !

 

હે … નળિયું હતિયું નકોર , તે દિ’ બોલાવતો બરડા ઘણી ;
( હવે ) જાંઘે ભાંગ્યા જોર , તે દિ’ જાતાં કીધાં જેઠવા !”


       આપણે આવો કોઈ દુહો સાંભળીયે એટલે ‘વાહ ગઢવી વાહ !’ એમ દાદ આપવા બેસી જઈએ ! એનો અર્થ શું છે તે તો રામ જાણે !
નાનપણનાં ઘણી વાર એવું બન્યું છે કે કોઈ ગરબો કે ગીત પૂરું આવડતું ના હોય અને કોઈ શબ્દો બરાબર સમજતા ના હોય તો ગીતના ઢાળમાં આવે તેવા પ્રાસમાં શબ્દો બેસાડીને ગીત પૂરું કરી દઈએ! અને એ બધું ત્યારે ચાલતુંયે ખરું ! એ વખતે ગીતના શબ્દો શોધવા માટે કોઈ પદ્ધતિએ ક્યાં હતી ? પુસ્તકાલયો પણ ક્યાં એટલા બધાં હતા ?
એ સમયે ટેપ રેકોર્ડર અને ટી વી પણ નહોતાં. જે પ્રોગ્રામ કરીએ તેમાં ત્યારે જ હાર્મોનિયમ તબલાં સાથે ગાવાનું હોય અને રેકોર્ડિંગ પણ થતું નહીં, એટલે તમે


‘ કાનુડાને મિસરી ભાવે;’ એમ ગાઓ , કે
‘ કાનુડાને ખીચડી ભાવે ;’ એમાં કોઈ ફરક પડતો નહીં !
કોઈને એનો વાંધોય નહોતો!


       આ અર્ધી સદી પહેલાંની વાત છે. તો,એનીયે પહેલાં,આજથી સો વર્ષ પૂર્વે , મેઘાણી જયારે લોકસાહિત્યની ખોજમાં નીકળતા,ને ત્યારે તો આપણો દેશ ગુલામ હતો,ત્યારની પરિસ્થિતિ તમે કલ્પી શકો છો !


      લોકસાહિત્ય એટલે લોક જીભે જ જીવતું રહેલું સાહિત્ય !
આ સાહિત્ય જે પેઢી દર પેઢી જીવતું રહ્યું હોય તે સાહિત્ય ! એ અપભ્રંશ ન થાય તો જ નવાઈ ! એટલે એમાં સાચું શું છે તે જાણવા માટે બે ચાર જણને મળીને પછી તેમાંથી સાચી વાત શોધવી પડે , સમજવી પડે!
અને પછી એને સુજ્ઞ પ્રજા સમક્ષ જીવંત કરીને મૂકવું : તે પણ એકલે હાથે! કેટલું અઘરું કામ !

 

       મેઘાણી એક જગ્યાએ ( ‘ચારણો અને ચારણી સાહિત્ય’-માં) લખે છે;
‘ એ ના ભૂલો કે આપણે સુવર્ણની શોધે ચાલ્યા છીએ!
રતિભાર સારુંયે ઢગેઢગ ધૂળ પોપડા ધોવા પડશે! એ માટે જીવતાં જાગતાં જે થોડાં ઘણાં ભાટ ચારણ છે તેમનાં ઉર કપાટ હળવે હાથે જુગતીપૂર્વક ઉઘાડજો .. એ પાણીની ચકલી નથી તે કળ ફેરવતાં જ દરુડી પડવા માંડે ; એ તો સૂર્યમુખી છે,ખીલશે,જો આપણે સૂર્યકિરણ બનીએ તો ! અને એટલે તો એ પોતે જાણેકે સૂર્યકિરણ બનીને એ લોકો પાસે જાય છે અને ખજાનો મેળવે છે ! અને આપણને સુંદર લોકવાર્તાઓ , વ્રતકથાઓ ,લોકગીતો ,ગરબા ,છંદ ,દુહા વગેરેનો ખજાનો મળે છે . ક્યારેક એ આપણને એ વાર્તા ,કથા ,ગીત પાછળનું રહસ્ય સમજાવે છે અને પછી તો એ કૃતિ કંઈક ઓર જ રસસપ્રદ બની જાય છે .. હા ,એમાં ક્યારેક જુગુપ્સાપ્રેરક ,અનૈતિક , અજુગતું સાહિત્ય પણ આવી જાય ..
પણ સુજ્ઞ સમાજને આ બધું જ રુચિકર હોવું જરૂરી નથી .

 

       આ લેખમાળામાં કંઈક મહત્વનું પણ ચર્ચાસ્પદ પણ રજૂ કરું છું , કારણકે સામાન્ય રીતે વાર્તાઓ ,નવલકથાઓ , વગેરે તો આપણે પુસ્તકાલયમાંથી લઈનેય વાંચતાં હોઈએ છીએ .જે થોડું વિચિત્ર છે, ઓછું ખેડાયેલું છે તેવું કંઈક પીરસવાનો પ્રયાસ છે.દા. ત. આ દુહો આપણે એમને એમ ગાઈએ તોયે મઝા આવે છે , પણ અર્થ સમજાય તો ત્યારની સમાજ પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આવે અને … ? અને રસનો આસ્વાદ ઊડી જાય !

‘ચૂંદલડી રે ઊડી,પાભાંડલી રે ઊડી… ‘ ગીતનો દુહો :
હે … નળિયું હતિયું નકોર , તે દિ’ બોલાવતો બરડા ઘણી ;
( હવે ) જાંઘે ભાંગ્યા જોર , તે દિ’ જાતાં કીધાં જેઠવા !”


       અર્થ સમજાયો અને દુઃખ , જુગુપ્સા , ગુસ્સો બધાં ભાવ લાગણીઓ ધસી આવ્યાં! આપણો દેશ અંગ્રેજોના શાસન હેઠળ ગુલામ હતો ; દેશની રક્ષા કરનાર કોઈ નહીં , ને તેમાંયે આ તો અભણ પ્રજા ! કોઈ અંગ્રેજ ગોરો કોઈ લાલચ આપીને આ નાવિક કન્યાનો ઉપભોગ કર્યા બાદ તરછોડી દે છે , ત્યારે ‘ શ્રુંગારની એ ભ્રષ્ટતા , છેતરામણીનું આ દર્દ ગીત છે !

 

       જયંત કોઠારી મેઘાણીનું લોકસાહિત્ય વિવેચન માટે લખે છે :
‘જાંઘોના જોર ભાંગી ગયાં છે , એમાં એ ગુપ્ત કરુણતાનો ઈશારો છે .
‘ નળિયું હતું નકોર ..’ જયારે એ યુવાન સ્ત્રી નિરોગી હતી … ત્યારે એ બરડા ડુંગરનો ગોરો અમલદાર એને બોલાવતો ,હવે જંઘાઓ કામની નથી રહી ..આ બધું વાંચીને સુજ્ઞ સમાજ તો જુગુપ્સા જ પામે ને ? એટલે લોકસાહિત્યમાં આવું તેવું નૈતિક અનૈતિક પણ આવે ..

 

       જો કે આડ વાત પર જઈને કહીશ કે, આપણે ભદ્ર સમાજે સંસ્કારના ધોરણો તો બહુ ઉંચા રાખ્યા હતા,પણ આ બિચારા કચડાયેલા વર્ગને દિશા સુઝાડવાં એમણે શું કર્યું ? કાંઈ જ નહીં !હા , ગાંધીજી , રવિશન્કર મહારાજ અને મેઘાણી જેવાઓએ દલિત વર્ગ સામે જોયું , એમને પ્રેમ કર્યો ! આમ જોઈએ તો પ્રેમી અને પ્રેમિકાનાં ગીતો જે આપણે સૌ માણીએ છીએ તેમાં ઊંડા ઉતરીએ તો તેમાં પણ વફાદારીનો પ્રશ્ન થાય છે ..આપણું સૌનું જાણીતું આ લોકગીત કેવું છે તે તમે જ નક્કી કરો :

‘’ચાંદો ઉગ્યો ચોકમાં ઘાયલ ચાંદો ઉગ્યો ચોકમાં ;
એ લે’રીડા! હરણ્યું આથમી રે , હાલાર શે’રમાં , અરજણિયા !”
હરણી નક્ષત્રમાં ચાંદો ઉગ્યો છે . કોઈ પરણેલી પ્રેમિકા ગોવાળિયા અરજણયાને ચેતવણી આપીને મોહ પામતી સંબોધી રહી છે .

ઝાંપે તારી ઝૂંપડી ઘાયલ, ઝાંપે તારી ઝૂંપડી!
આવતાં જાતાંનો નેડો લાગ્યો રે અરજણિયા !


નેડો = સ્નેહ !
પાવો વગાડયમાં ઘાયલ પાવો વગાડયમાં!
પાવો રે પરણેતર ઘરમાં સાંભળે રે..


       અને પછી પ્રેમિકા એને કહે છે કે વર અને પછી સાસુડી બધાં સાંભળી જશે .. વગેરે વગેરે અને છેલ્લે કહે છે કે ઉનાળુ પાક જુવાર જે ૬૬ દિવસમાં તૈયાર થાય છે તે છાસઠયો – સાહટિયો – થાય ત્યારે ત્યાં આવજે.


લીલો સાહટિયો ઘાયલ લીલો સાહટિયો,
લીલે સાહટિયે મોજું માણશું રે અરજણિયા!

મેઘાણીનાં લોકસાહિત્યની કેટલીક અમર કૃતિઓ : વહુએ વગોવ્યા મોટા ખોરડાં ,
માડી હું તો બાર બાર વર્ષે આવીયો ,
સોના વાટકડી ,
બાર બાર વર્ષે નવાણ ગળાવ્યાં ,
વગેરે વગેરેની રસપ્રદ વાતો આવતે અંકે !

“वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम ”-નયનાબેન પટેલ-૯-પીળા આંસુની પોટલી

મિત્રો આજનું વાચિકમ પ્રસ્તુત છે.

 

ખુલ્લી બારીએથી -રમેશ પારેખ-વાચક-રશ્મિ જાગીરદાર

રમેશ પારેખ 
કવિ સુરેશ દલાલના બે જ વાક્યોમાં, “સર્જકતાથી ફાટફાટ થતો કવિ એટલે રમેશ પારેખ.ગુજરાતી નવી કવિતા પર છવાઈ ગયેલો કવિ.
આપણા સાહિત્ય પ્રત્યે આપણ સૌની એક ખાસ ફરજ છે કે, થઇ ગયેલા  કવિઓ, લેખકો, ગઝલકારો કોઈ પણ ભુલાઈ ન જાય. આપણે એમને એમના શબ્દ દેહે હંમેશા તાદ્રશ રાખીએ. આપણી ભાષા એવા કેટલાયે કવિઓને પામીને ધન્ય થઈ ગઈ છે અને એમાં પણ એક છ અક્ષર નું નામ, જે આપણી ભાષા સાથે જ, ભાષા થકી અમર થઇ ગયું, તે રમેશ પારેખ. અને  છતાં, એવું ઘણું છે જે આપણે એમના વિષે ના જાણતા હોઈએ. અધધધ કહેવાય એટલું!
રમેશ પારેખ 1970 માં પોતાનો પ્રથમ કાવ્ય સંગ્રહ ‘ક્યાં’ લઈને ઉપસ્થિત થયા ત્યારે નામાંકિત કવિઓ શ્રી ઉમાશંકર જોશી, સુન્દરમ, રાજેન્દ્ર શાહ, નિરંજન ભગત વિગેરેથી ગુજરાતી ભાષા ધબકતી હતી. સાથે સાથે બાળમુકુંદ દવે, પ્રિયકાન્ત મણિયાર વિગેરે પણ સાહિત્યના ફલક પાર છવાયેલા હતા. તો વળી ગઝલ લઈને ‘ઘાયલ’, ‘ગની’ , ‘બેફામ’ ‘શૂન્ય’, ‘મરીઝ’ મુશાયરાઓની શાન હતાં. જયારે લાભશંકર ઠાકર, ચિનુ મોદી, સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર , શેખાદમ જેવા કવિઓ ગુજરાતી કવિતાની આબોહવા સમૂળગી બદલવા સક્રિય હતા. આ અરસામાં રમેશ પારેખના આગમન સામે મોટી ચુનોતીઓ હોવા છતાં તેઓશ્રીની કવિતામાં રહેલો આગવો આવેગ, હકીકતથી રંગાયેલો નવોન્મેષ, તાજગી અને નવીનતમ અભિવ્યક્તિ તેમના ગીત અને ગઝલને પારંપરિક પરિવેશથી દૂર કરીને નવા જ પરિમાણ અને અદકેરા રણકાર સાથે ગુજરાતી ભાષામાં અનંતનું સ્થાન અપાવી ગયા. 
રમેશ પારેખનો અવાજ એટલે નગ્ન હકીકતનો એક સચોટ રણકો, જે ધ્યાન દઈને સાંભળવો જ પડે. મનુષ્યના આંતરિક ભાવાવેગને, સંવેદનાઓને અને એના લીધે થતી ઝીણી ઝીણી હલચલને કવિએ કેટલી બારીકાઈથી કંડારી છે તે તો જુઓ! 
    ‘લાવો લાવો કાગળિયાનો દોત, સોનલદેને લખીએ રે 
    ‘કૈં ટેરવામાં તલપે કપોત, સોનલદેને લખીએ રે’ 
અહીં ‘ટેરવામાં તલપે કપોત’ માં ગુજરાતી કાવ્યની સૂક્ષ્મ સંવેદન પ્રાપ્તિની અભિવ્યક્તિ, કવિના પોતીકા અને અલગ અંદાજની ઝલક આપે છે.
રમેશ પારેખની એક ખાસિયત એ પણ છે કે પ્રણય હોય, પ્રકૃતિ હોય કે આધ્યાત્મ હોય, કે પછી, સંસ્કૃતિ-ચિંતન; એમની અભિવ્યક્તિ એ દરેક વિષયવસ્તુમાં વિદ્યુત-ગતિએ વિહાર કરે છે અને એમાંથી નીપજે છે ભાષાની વિધ-વિધ રમણા. આ કવિની કવિતાને કોઈ ઢાંચામાં ઢાળવી એટલે સૂરજને એક દાબડીમાં બંધ કરવો! 
‘વૃક્ષો પર ઢોળાતા નભના  છાંયે જંગલ જંપ્યા 
ખુલ્યા ગંધના નેણ , હવાના ઝાંઝર કંઈ જ્યાં કંપ્યા’  
ગીત-કવિતા હોય કે ગઝલ, ર.પા. જે વિષયને સ્પર્શે એને સજીવ કરવાની જડીબુટી તેમના જહનમાં હતી.
એકાદ દસકા પછી 1980 માં કવિના બે કાવ્ય સંગ્રહ ‘ખડિંગ’ અને ‘ત્વ’ પ્રગટ થયા, જેમાં પણ અનન્ય  અભિવ્યક્તિ અને લયનો જાદુઈ આવેગ અકબંધ હતો. એક ઘટના કે પ્રસંગના અંતર્જગતમાં પ્રવેશીને એની ધરોહરનો તાગ મેળવવાના પ્રયત્નમાંથી જન્મે છે, એક નવો આવિષ્કાર એક નવી દિશા તરફના મંડાણ, નવી રીતે લયના  પ્રયોજનો, કલ્પન-પ્રતિકના નિયોજનો, અને અભિવ્યક્તિની એક નાવિન્યસભર છટા!
ર. પા.ના દ્રષ્ટિકોણને છાજે તેવા એમની કવિતાઓના વિષયો પણ વિશેષ અને ક્યારેક અસામાન્ય અથવા આંચકો આપે તેવા. વળી નામ પણ કેવા! ‘ ઓઢણીનું મહાભિનિષ્ક્રમણ’. ‘ 99 વર્ષના રાજપૂતનું ઊર્મિગીત’, ‘જન્મટીપના કેદીનું (વરસાદી) ગીત’, ’પત્તર ના ખાંડવાની પ્રાર્થના’ આ બધા અને આવા અનેક કાવ્યોમાં ર.પા. પહેલા ક્યારેય ના સાંભળ્યા હોય એવા ગીત-પરિવેશ અને લય-આંદોલનો આપે છે. 1981માં તેમનો અછાંદસ કાવ્યોનો ‘સનનન’ કાવ્ય સંગ્રહ પ્રગટ થયો. છાંદસ કવિતાઓ ના સંગ્રહ ‘ખમ્મા આલા બાપુને’ (1985)’ કાવ્ય સંગ્રહમાં ખૂબ જ નજીકથી નિહાળેલા નિરીક્ષણો દ્વારા ઉપહાસમય કથાઘટકોનું  ચિત્રણ છે. જયારે ‘ મીરા સામે પાર’ (1986) માં સચોટ અનુભૂતિ વિશ્વમાંથી જન્મેલી સગુણ-નિર્ગુણની દ્વિરંગી આત્મ-અનુભૂતિ છે.
રમેશ પારેખ વિષે લખતાં લખતાં કાગળ, શાહી અને આપણી લેખનશક્તિ પણ ઓછી પડે એવું વિરાટ એમનું કાવ્ય કવન છે. તેમણે 60 વર્ષની આયુમાં 61 હાઈકુ લખ્યાં. 2002 માં ‘સ્વગત પર્વ’ એમનો છેલ્લો કાવ્ય સંગ્રહ જે એમની હયાતીમાં પ્રગટ થયો. કવિ નો મરણોત્તર અને અંતિમ સંગ્રહ હતો ‘કાળ સાચવે પગલાં’…કેટલું સચોટ નામ! ર. પા. નું ટૂંકું 6 અક્ષરનું નામ ગુજરાતી ભાષાના ઇતિહાસમાં અનંત કાળ સુધી સચવાઈ ગયું છે. 
લગભગ ચાર દાયકાની સર્જન યાત્રા દરમિયાન તેમણે વાર્તાઓ, નિબંધો, નાટકો અને બાળ-કાવ્યો પણ રચ્યાં છે પણ એમની ગુજરાતી કવિતાનું અતિ વિશેષ સર્જન એમને ગુજરાતી ભાષાના ઉત્તમ કોટિના કવિઓ માં સ્થાન અપાવી ગયું.
ર.પા. ને ગીત જેટલી જ પ્રીતિ ગઝલ પ્રત્યે પણ હતી. તેઓશ્રી એ 1989માં  ઘાયલની ગઝલોનું સંપાદન ‘આ પડખું ફર્યો, લે’ પ્રકાશિત કર્યું. એમના સંગ્રહ ‘ખડિંગ’ની શરૂઆત જ 35 ગઝલથી થાય છે. એમના બીજા સંગ્રહ ‘વિતાન સુદ બીજ’ માં પણ 58 જેટલી ગઝલો છે. આ ગઝલો વાંચતા જ લાગે કે, કવિ સર્જકતાના ઉચ્ચ શિખર પર બિરાજમાન છે. 1999 માં પોતાની ગઝલોની સંગ્રહ ‘ચશ્માના કાચ પર’ પ્રકાશિત થયો. તેમને સવા ત્રણસો જેટલી ગઝલો લખી છે અને એમાં પણ એમના ગીતોની જેમ જ ‘રમેશાઈ’ કે ‘રમેશ પણું’ છલકાઈ આવે છે. જુઓ!
    ‘થોડોક ભૂતકાળ મેં આપ્યો હશે, કબૂલ
    તું એને ધાર કાઢીને પાછો ન  મોકલાવ’
     ‘બહાર ઉભા હોત તો તસ્વીરની ચર્ચા કરત 
    અમે ઉભા છીએ તસ્વીરમાં, શું બોલીએ?’ 
રમેશ પારેખ જેવા દિગ્ગજ કવિ કે જે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ખુદ એક ઘટનારૂપ કવિ છે તેમના વિષે લખવું ઘણી મોટી વાત છે.  
ર.પા.ની સંરચનાઓની કે વિવિધ રચનાઓ દ્વારા કરેલી સન્નિષ્ટ સાહિત્ય સેવાનું સંકલન શ્રી સંજુ વાળા, અરવિંદ ભટ્ટ અને પ્રણવ પંડ્યાએ ‘મનપાંચમના મેળા માં’ ભાગ 1 થી 3 માં કર્યું છે જે દરેક કવિતા પ્રેમી ગુજરાતીએ અવશ્ય વાંચવા યોગ્ય છે. 
રશ્મિ જાગીરદાર 

સવિશેષ પરિચય સંકલન:
શ્રી રમેશ પારેખ નો જન્મ અમરેલીમાં.૧૯૪૦ ની સાલમાં થયો.તેમના કુટુંબમાં કોઈ સાહિત્યકાર થયેલા નથી.રમેશ પારેખે ‘કાન્ત’ના કાવ્યોથી પ્રભાવિત થઇ છંદના છંદે ચડ્યા.તેમણે ૧૯૫૮ મા જીલ્લા પંચાયતમાં  નોકરી સ્વીકારી.શરૂઆતમાં તેમણે ગદ્ય વધુ લખ્યું. ઈશ્વર પેટલીકર ની નવલકથા, ‘ તરણા ઓથે ડુંગર” એક મેગેઝીન મા વાંચીને ખુબ પ્રભાવિત થયા.ને તેમણે લખવા ની ઈચ્છા જોર કરી ગઈ.તેમણે”કાળું ગુલાબ’,’ગુલાબ નો છોડ’,અને ‘પ્રેત ની દુનિયા’લખ્યું.આમ લગભગ ૧૯૬૨ સુધી વાર્તાઓ લખી.કવિતાઓ લખતા ખરા પણ બરાબર નથી એમ લાગતા છપાવવાનું માંડી વાળતા.૧૯૬૬/૬૭ મા અનીલ જોશી અમરેલી આવ્યાં અને તેમની મિત્રતા અને લખાણ બંનેમાં ચાર ચાંદ લાગ્યા.અનીલ જોશી ની પ્રેરણાથી તેમનું નવતર ‘કાવ્ય સર્જન’ શરુ થયું અને બસ,પછી તો ‘રમેશ પારેખ ની કલમ અવિરત ચાલી.
બાળસાહિત્યના ક્ષેત્રે પણ એમનું પ્રદાન નોંધપાત્ર છે. એમાં પણ તાજગી, નવીનતા અને સહજસિદ્ધ પ્રતિભાનાં દર્શન થાય છે,આ સાથે અનેક પ્રકારની છાંદસ, અછાંદસ કવિતા, ગીત, ગઝલ, સોનેટ, બાલ કવિતાઓ, બાલ કથાઓ, ચિંતનાત્મક લેખો, સંપાદન, વાર્તાસંગ્રહ, નાટક, સોનલ કાવ્યો, આલા ખાચર કાવ્યો, મીરાં કાવ્યો સહિત અનેક પ્રકારના કાવ્ય પ્રકારોમાં ખેડાણ. લોકગીતો-ભજનોને આત્મસાત કરીને તેનું અદ્યતન સંવેદતાની અભિવ્યક્તિમાં આગવું રૂપાંતર સાધીને તેમણે કવિતામાં પોતીકો અવાજ ઉભો કર્યો છે.તેમના ધોધમાર વરસતા સાહિત્ય સર્જનમાં વાચકો ખુબ આનંદ થી ભીંજાયા છે. 

વધુ માહિતી -https://gu.wikipedia.org/

કલમના કસબી:કનૈયાલાલ મુનશી10

                                                                              

ભર્તૃહરિ  નીતિશતકના 24 મા શ્લોકમાં કહે છે :
जयंति ते सुकृतिनो रससिद्धा: कवीश्वरा:
नास्ति  येषां यश: काये जरामरणजं भयं ।।
એટલે કે મહાન કવિઓ, જેમની કૃતિ રસ્પ્રચૂર હોય તેઓ હંમેશા લોકોના હૃદયમાં સ્થાન પામે છે. તેમના દેહવિલય  બાદ પણ તેમની કીર્તિ અને યશ લોકોનાં મન અને હૃદયમાં  કાયમ રહે છે. આ વાત મુનશીજીને પણ એટલી જ લાગુ પડે છે. ભલે તેઓ કવિ નથી પણ રસ્પ્રચુર સાહિત્યના રચયિતા છે.  આજે હું જે નવલકથાની વાત લઈને આવી છું એ
” ગુજરાતનો નાથ ”  પ્રગટ થયે લગભગ એક શતાબ્દી વીતી ગઈ. છતાં આજે વાંચતા પણ એટલી જ રસપ્રદ લાગે છે. સર્જક અને સર્જન માટે તે એક બહુ મોટી સફળતા ગણી શકાય. મુનશી એવું કહે કે નવલકથામાં બીજું કાંઈ હોય કે ન હોય પણ તેમાં રસ પડવો જોઇએ. રસ ન પડે તો એ નવલકથા નથી. “ગુજરાતનો  નાથ”એવી એક ખૂબ જ રસપ્રદ નવલકથા  છે. અને એટલે જ આપણે હજુ પણ તેને યાદ કરીએ છીએ.

મુનશીની પહેલી નવલકથા  “વેરની વસુલાત “અને બીજી “પાટણની પ્રભુતા “બંનેમાં લેખક તરીકે ઘનશ્યામ વ્યાસનું નામ હતું .”ગુજરાતનો નાથ “હપ્તા વાર “વીસમી સદી” ગુજરાતી સામાયિકમાં  લખાવાની શરૂઆત થઈ ત્યારે તેમાં પણ ઘનશ્યામ વ્યાસનું નામ હતું પરંતુ એપ્રિલ ૧૯૧૮ થી તેમનું સાચું નામ કનૈયાલાલ મુનશી એડવોકેટ તરીકે ગુજરાતનો નાથ છપાવવાની શરૂ થઈ.  એટલે કે મુનશીના સાચા નામે પહેલી નવલકથા જે પ્રગટ થઈ તે છે “ગુજરાતનો નાથ.” 1919માં આ નવલકથા પ્રગટ થઈ ત્યારે કલાગુરુ રવિશંકર રાવળ દ્વારા દોરેલા  40 ચિત્રો તેમાં મૂકવામાં આવેલા. કોઈપણ ગુજરાતી નવલકથામાં આટલા ચિત્રો મૂકવામાં આવ્યા હોય તેવો આ પ્રથમ પ્રસંગ હતો જોકે પાછળથી એમાંથી થોડા  દૂર કરવામાં આવ્યા. એટલું જ નહિ તેની કિંમત હતી ત્રણ રૂપિયા જે  એ જમાનામાં ખૂબ જ મોંઘી ગણાય. “ગુજરાતનો નાથ” જ્યારે લખાઇ ત્યારે મુનશી મુંબઈમાં એક પ્રતિષ્ઠિત વકીલ બની ચૂક્યા હતા .તેઓ તેમના વકીલાતના કામમાં ગળાડૂબ હતા.આટલી વ્યસ્તતામાં ક્યારે આ નવલકથા લખી તે વિષે શ્રી.કૃષ્ણલાલ ઝવેરીએ જે  લેખ  લખ્યો છે તેમાંથી આપણને તેની માહિતી મળી શકે છે. “વીસમી સદી” ના સંપાદક જ્યારે મુનશી પાસે આ અંકના નવલકથાના હપ્તાની ઉઘરાણી કરે ત્યારે મુનશી બ્રીફ બાજુમાં મૂકી એ ખૂબ જ સહજતાથી  લખી આપે. એ તેમની તેજસ્વીતા અને કલમનો કસબ નહિ તો બીજું શું છે?  આમ તો વાર્તા અને પાત્રોની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો “પાટણની પ્રભુતા”ના અનુસંધાનમાં “ગુજરાતનો નાથ “લખાયેલી છે છતાં એક સ્વતંત્ર નવલકથા તરીકે પણ તે એટલી જ રસપ્રદ છે. સાક્ષર શિરોમણિ નરસિંહરાવની  કસોટીએ ચડીને પાર ઉતરેલી છે. મુનશીની વાર્તાકાર તરીકેની પ્રતિભાશક્તિ, કલાસામર્થ્ય અન્ય વાર્તાકારો કરતાં વિલક્ષણ છે. એક લક્ષણ એવું ધ્યાન ખેંચે છે કે વાચકને વૃત્તાંતના ઓઘમાં, રસપૂર્વક, વશે કે અવશે તણાવું જ પડે છે. તેમના વૃત્તાંતનો વેગ એટલો પ્રબળ હોય છે જેમાં વૃથા વર્ણનો, અનાવશ્યક પ્રસંગો કે પાંડિત્યદર્શક અપ્રસ્તુત ચર્ચાઓને કોઈ સ્થાન જ નથી. મુનશી હંમેશા ઔચિત્ય, સંયમ, વિરલતા અને સંતુલન સાચવે છે.જે તેમનો અપૂર્વ ગુણ છે. વાચકવર્ગ પાસે સમય પણ નથી ને નકામા અસંબદ્ધ લખાણો ખમવાની શક્તિ પણ નથી. મુનશી આ વાત સારી રીતે  જાણે છે એટલું જ નહિ પણ કલાના ખરા તત્વો પણ જાણે છે . મુનશીનો બીજો ગુણ અને કળાનું સામર્થ્ય તે છે તેમના પાત્રોના લક્ષણ બાંધવાની અને વિકસાવવાની અપૂર્વ કળા જે મુનશીની કૃતિઓને વાચકોમાં અતિપ્રિય બનાવે છે. મુનશીનું અસાધારણ સામર્થ્ય, કલા વિધાન, માનવલક્ષણ વિશે ઊંડી અન્વેષણશક્તિ તેમની કૃતિઓને અદકેરી ઊંચાઈ અર્પી વાચકોને મુગ્ધ કરે છે.

મુનશી કહે છે કે અનેક ઐતિહાસિક પ્રસંગો અને કથાઓના સંકલન કરી આ વાર્તા લખી છે. અને ઐતિહાસિક તત્વો બને ત્યાં સુધી તેવા ને તેવા જ રાખ્યા છે. ચાર વિભાગમાં વહેંચાયેલી આ નવલકથા શરૂ થાય છે ત્યારે જયદેવ ઉંમરલાયક થઈ ગયો છે, મીનળદેવીના જુવાનીના જોશ ઉતર્યા છે . મુંજાલ સાથેનો તેનો પ્રેમ અને સત્તાનો સંઘર્ષ શાંત થઈ ગયો છે. પરસ્પર સમાધાન અને સમજણ નો સેતુ રચાઈ ગયો છે. જયદેવ રાજા તો બન્યો છે પણ માત્ર નામનો. સત્તાના સૂત્રો તો મુંજાલના હાથમાં છે.  આથી ક્યારેક જયદેવ અકળાય છે. એક તરફ માળવા તો બીજી તરફ જૂનાગઢના આક્રમણનો ભય સતાવી રહ્યો છે. તે વખતે ભરૂચથી ત્રિભુવનપાળનો સંદેશો લઈને તેનો ખાસ માણસ કાક પાટણ આવે છે. તે પણ પાટણની રાજરમતમાં જોડાઈ જાય છે. શરૂમાં તે જયદેવના કૃપાપાત્ર બનવા પ્રયત્ન કરે છે પણ મુંજાલના હાથે મ્હાત થયા પછી તે મુંજાલ સાથે જોડાઈ જાય છે. અને સંપૂર્ણપણે મુંજાલના પક્ષમાં ભળી જાય છે. રાજનીતિમાં પક્ષપલટો ફક્ત આજની બીના નથી.ત્યારે પણ પક્ષપલટો થતો હતો! પાટણના બે શત્રુઓ છે – કિર્તિદેવ અને ખેંગાર. કાક એ બંને ને મળે છે પણ રાજનીતિની નિર્ણાયક ઘડીમાં એ મુંજાલનું ધાર્યું કરાવી આપે છે.  કાકને જ્યારે આપણે પહેલી વાર મળીએ છીએ ત્યારે એ ત્રિભુવનપાળનો સામાન્ય સંદેશવાહક  અને સાધારણ યોદ્ધો છે. જ્યારે નવલકથાના અંતમાં તો જયદેવ પણ ન જીરવી શકે તેવો પ્રતિભાવંત પુરુષ અને યોદ્ધો છે. 

અહી પાટણને માળવા અને જૂનાગઢ તરફથી આક્રમણનો ડર છે અને એ બંને સાથે યુધ્ધ થાય પણ છે. છતાં આ નવલકથાની કેન્દ્રવર્તી ઘટના આ યુદ્ધ નહિ પણ કાક અને મંજરી વચ્ચે વિકસતો જતો પ્રેમ છે.કાક પ્રત્યેના માંજરીના હાડોહાડ તિરસ્કારથી એ શરૂ થાય છે અને મંજરીની સંપૂર્ણ શરણાગતિથી એ પુરો થાય છે. શૌર્યની પ્રતિમા સમો કાક, સૌન્દર્ય અને સંસ્કારની સામ્રાજ્ઞી મંજરી, એકલવૃક્ષ જેવો પ્રભાવશીલ મુંજાલ, પ્રૌઢ પ્રેમની દેવી મીનળદેવી, કૂટિલ ઉદો,  સ્વપ્નદૃષ્ટા કીર્તિદેવ, ગૌરવશાળી ત્રિભુવનપાળ,  રસિકા કાશ્મીરાદેવી, લાજાળ મુગ્ધા સોમ, અલૌકિક રાણક જેવા વિવિધ રંગ ધરાવતા યાદગાર પાત્રો ની સૃષ્ટિ આ નવલકથામાં મુનશીએ રચી છે. કોઈ એક જ નવલકથામાં આટલા બધા યાદગાર પાત્રો હોય તેવું જવલ્લે જ જોવા મળે. મુનશીની પાત્રગૂંથણીની કળા આ નવલકથામાં સોળે કળાએ ખીલી છે તો તેના સંવાદો પણ સચોટ અને ધારદાર છે. આ નવલકથાની ભાષા અને શૈલી એટલી તો સ્વાભાવિક છે કે તેનાથી ક્યારેય રસક્ષતિ થતી નથી. “ગુજરાતનો નાથ”કોણ ? જયદેવ? ત્રિભુવનપાળ? કાક? કે મુંજાલ ? એ કોયડો મુનશી વાચક સમક્ષ મૂકે છે. એ વિષે વિશેષ વાત આવતા અંકે…

રીટા જાની

“वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम ”-નયનાબેન પટેલ-૮-ડૂસકાંની દિવાલ

મિત્રો, આજની વાર્તા પ્રસ્તુત છે.