૨૪ – मेरे तो गिरधर गोपाल : અલ્પા શાહ

શ્રી કૃષ્ણની વ્રજલીલા –મીરાંબાઈના પદોને સથવારે…. – પ્રસ્તાવના

“कृष्णस्तु भगवान स्वयम”

શ્રી શુકદેવજીની ઉપરની ઉક્તિ અનુસાર, એક માત્ર શ્રી કૃષ્ણ જ પરમ પુરુષ ભગવાન છે.શ્રી કૃષ્ણને પૂર્ણ અવતાર ગણવામાં આવે છે કારણકે તેઓ ૧૬ કલાઓથી યુક્ત છે અને માનવજીવનના સમસ્ત પાસાઓની છણાવટ તેમણે તેમના જીવન દરમિયાન વિવિધ લીલાઓ દ્વારા કરેલ છે. તેમની દરેક લીલાઓની ભીતરમાં સર્વદા લોક-હિતની ભાવનાનો ઉદેશ્ય હતો. શ્રી કૃષ્ણજ એક એવા પરમેશ્વર છે કે જે સર્વગુણ સંપજ્ઞ છે અને જીવનના સર્વે ક્ષેત્રોમાં તેમનો અધિકારપૂર્વકનો પ્રભાવ ધરાવે છે.આપણે સૌ જાણીએ છીએ તેમ શ્રી કૃષ્ણએ તેમના જીવન ની મહત્તમ લીલાઓ વ્રજભૂમિમાં કરી હતી. શ્રી વૃંદાવનની આજુબાજુ નો ૮૪ કોશનો જે વિસ્તાર છે તે વ્રજભૂમિ તરીકે ઓળખાય છે.આ વ્રજ-ભૂમિનું હિન્દૂ સંપ્રદાયમાં એક વિલક્ષણ માહાત્મ્ય છે.અહીંની પાવન રજમાં પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રી કૃષ્ણે સાકાર-સગુણ સ્વરૂપે લીલા કરેલ છે. આ અદભુત ભૂમિ માં વિચરણ કરતા કરતા અથવા આ ભૂમિનું સ્મરણ કરતા કરતા શ્રી કૃષ્ણની વ્રજ લીલાઓમાં ડૂબી જઈને શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે જે પ્રેમનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે તેજ વ્રજભાવ છે.મીરાંબાઈ કે જેમણે શ્રી કૃષ્ણને પોતાનું સર્વસ્વ સમર્પણ કરી દીધેલું, તેમના માટે આનંદ,શાંતિ, પ્રેમ અને કલ્યાણ ના પરમાધાર રૂપ વ્રજભાવને આત્મસાત કરવો એ એક સાહજિક ઘટના હતી.

મીરાંબાઈના જીવન પર વ્રજભાવ અને વ્રજલીલાનો ખુબ ઊંડો પ્રભાવ છે.મીરાંબાઈએ વ્રજભાવ ને કેન્દ્રમાં રાખીને લગભગ ૪૦૦ જેટલા પદની રચના કરી છે.મીરાંબાઈના વ્રજભાવના પદોમાં મુખ્યત્વે ચાર ભાવોનું પ્રાધાન્ય જોવા મળે છે. પ્રથમ છે વાત્સલ્યભાવ. વાત્સલ્યભાવના પદો કે જેમાં મીરાંબાઈએ યશોદામૈયા બનીને તેમના લાલાની પ્રમુખ લીલાઓનું વર્ણન કર્યુંછે. આ પદોમાં મીરાંબાઈએ લાલાની બાળલીલાઓ થી માંડીને કિશોરાવસ્થાની નટખટ લીલાઓનું વર્ણન કરેલું છે અને લાલાને પોતાના વાત્સલ્યભાવથી તરબોળ કરી દીધો છે. બીજો ભાવ છે માધુર્યભાવ. માધુર્યભાવના પદોમાં મીરાંબાઈ એ શ્યામસુંદરના શૃંગાર,મોરમુકુટ, વાંકડિયા કેશ,પીળા પીતામ્બર, બંસીધરની ત્રિભંગી મરોડ અને મંદ મંદ મધુર મુસ્કાન નું તાદ્રશ વર્ણન કરેલ છે. જાણેકે મીરાંબાઈ પોતે સદેહે શ્યામસુંદરની સમીપ ના હોય! ત્રીજો પ્રમુખભાવ છે એ છે સખ્યભાવ. આ ભાવના પદોમાં મીરાંબાઈએ ક્યારેક રાધા બનીને પોતાના શ્યામમાટેની અલૌકિક પ્રીત પ્રગટ કરીછે તો ક્યારેક ગોપી બનીને શ્રીકૃષ્ણના સહવાસની તેમના હૃદયમાં જે ટીસ ઉઠતી હતી તેને શબ્દદેહ આપ્યો છે.ગોપીભાવના જે પદો છે તેમાં મીરાંબાઈ પૂર્વ જન્મમાં દ્વાપર યુગની ગોપી હતા તેનો પણ સંકેત મળે છે. તો વળી આ પદોમાં રાસલીલાને પણ મીરાંબાઈએ આવરી લીધી છે. અને ચોથો અને છેલ્લો ભાવ જે છે એ છે વિરહભાવ.મીરાંબાઈના વિરહભાવના પદોમાં જયારે કૃષ્ણ વ્રજભૂમિ છોડીને મથુરા પ્રસ્થાન કરી જાય છે ત્યારબાદ રાધાની અને ગોપીઓની શું હાલત થાય છે તે કરુણભાવોનો સમાવેશ કર્યોછે. તે ઉપરાંત આ પદોમાં ઉદ્ધવલીલાનો સમાવેશ પણ કર્યો છે.

આમ મીરાંબાઈએ તેમના વ્રજભાવના પદો દ્વારા શ્રી કૃષ્ણની સમગ્ર વ્રજ-લીલા ને આવરી લીધી છે. આપણે પણ આ લેખમાળામાં આ દરેક ભાવ પર રચાયેલા પદોનું ખુબ નજીકથી રસપાન કરીશું અને મીરાંબાઈના પદો થકી તેમના મનોભાવોની જરાક વધુ સમીપે જવાનો પ્રયત્ન કરીશું. મીરાંબાઈના વ્રજભાવના પદો તેમના પદસંગ્રહ ના શિરમોર જેવા છે.અને કેમ ના હોય? વ્રજ-ભૂમિ અને વ્રજ-રજ એતો પરમ પુણ્યકારક ભૂમિ છે જ્યાં પ્રભુએ સ્વયં વિચરણ કર્યું છે.જે સુખ-સુવિધા શ્યામસુંદરને વ્રજભૂમિમાં પ્રાપ્ત થઇ હતી, જે લાડ-પ્યાર પ્રભુને વ્રજભૂમિ માં મળ્યા હતા, જે ચેનની ઊંઘ પ્રભુને વ્રજભૂમિમાં પ્રાપ્ત થઇ હતી એવી વ્રજની બહાર ક્યારેય નથી થઇ શકી. જેવીરીતે શ્રીમદ ભાગવદનો બારમો સ્કંધકે જેમાં શ્રીકૃષ્ણના પ્રાદુર્ભાવની કથા છે તે શ્રી ઠાકોરજીનું હૃદય ગણવામાં આવે છે તેજ રીતે  મીરાંબાઈના વ્રજભાવના પદો એક રીતે હૃદયના સ્થાન પર છે તેમ કહી શકાય.

તો ચાલો, આપણે પણ આવતા લેખથી મીરાંબાઈના પદો થકી શ્રી કૃષ્ણના હૃદયની વધુ નિકટ જવાની સફર આદરીએ.આશા રાખુંછું કે તમને પણ મારી સાથે આ સફરે આવવું ગમશે. જય શ્રી કૃષ્ણ!

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

૨૨-કબીરા

કબીરબીજક -વસંત-૨

કબીર જ્ઞાનમાર્ગી સંત હતા. જ્ઞાનમાર્ગી માટે ઉપદેશક બની જવું સહજ છે. કબીરમાં પણ ઉપદેશનું તત્વ છે પણ એ ઉપદેશ આપીને
અટક્યા નથી. એમનાં દોહામાં ઉપદેશથી વિશેષ જે દેખાય છે તે તેમની દરેક કૃતિમાં જોવા મળતાં પ્રતીક, પ્રતિરૂપ અને રૂપક છે. તેમના આ
કાવ્યતત્વને કવિની ઊંચી કોટીએ લઈ જાય છે. કબીરબીજકનાં વસંતમાં પણ કબીરે જીવન જીવવાની રાહ અનેક અવનવા પ્રતીકથી
સમજાવી છે.

કબીરબીજક વસંતનાં ત્રીજાં પદમાં કબીર કહે છે:

મૈ આયો મેહતર મિલન તોહિ,અબ ઋતુ વસંત પહિરાઉ મોહિ….

.
હે સદગુરુ દેવ, હું તમને મળવા આવ્યો છું. હવે મને નિત્ય વસંતનો પોષક પહેરાવો. મેહતર એ ફારસી ભાષાનો શબ્દ છે. મેહ એટલે વડો, મોટો. મેહતર એટલે સૌનેા વડો. કબીર કાશીમાં રહેતા અને તે વખતે બનારસ ઉત્તરપ્રદેશની રાજધાની હતું. અનેક જાતિના લોકો બનારસમાં રહેતા હતા. તેમની સાથેના સંપર્ક અને ભારતના જુદા જુદા પ્રાંતોના ભ્રમણને લીધે તેમની વાણીમાં જુદી જુદી બોલીની છાંટ દેખાય છે.

આગળના પદમાં કબીર કહે છે:

લંબી પુરિયા પાઈ છીન, સૂત પુરાના ખૂંટા તીન,
સર લાગે તેહિ તિનસો સાઠ, કસનિ બહત્તરિ લાગૂ ગાંઠ.

કબીર તો તેના સાહેબને કહે છે કે લાંબા સમયથી આ શરીરરૂપી વસ્ત્ર ધારણ કરવાનો મારો ક્રમ ચાલ્યા કરે છે. આ શ્વાસરૂપી સૂતર તો અતિ
પુરાણું છે. વારંવાર હવે જન્મમરણનાં ચક્રમાં ફસાવું નથી. થોડો સમય આનંદ આપે તેવી વસંત નહીં પણ કબીરને તો નિત્ય આનંદ આપે તેવી વસંતનું સુખ પ્રાપ્ત કરવું છે.

કબીરને અને તેની વાણીને જ અનુસરીએ તો તેમાંથી બધાં જ શાસ્ત્રોનો સાર આપણને સમજાઈ જાય. તે આગળના દોહામાં કહે છે. પ્રાણરૂપી
સૂતર ત્રણ ખૂંટા સાથે બાંધેલ છે. ત્રણ ખૂંટા એટલે સત્ય, રજસ અને તમસ અથવા જાગ્રત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિની ત્રણ અવસ્થા કે પછી કામ,
ક્રોધ ને લોભ પણ હોઈ શકે. પરતું કબીરે અહીં યોગની પરિભાષા પ્રયોજી છે એટલે ઇંગલા, પિંગલા અને સુષુમ્ણા નાડીને ત્રણ ખૂંટા ગણી
શ્વાસને તેની સાથે બાંધી દીધો છે. તેમ સમજી શકાય. શરીરમાં ત્રણસો સાઈઠ હાડકાંની ગણતરી કરવામાં આવી છે તેમજ શરીરના બાંધાને
સારી રીતે બાંધવા માટે બોતેર ગ્રંથિઓ છે જેના નામ આ પ્રમાણે જણાવાયા છે; ૧૬ કંડરા, ૧૬ જાલ, ૪ રજ્જુ, ૭ સવની, ૧૪ અસ્થિસંઘાત, ૧૪
સીમંત/અને ૧ ત્વચા મળી કુલ બોત્તેર ગાંઠ.
સાંખ્યશાસ્ત્રની દૃષ્ટિએ પ્રકૃતિનાં પચ્ચીસ તત્વો અભિપ્રેત છે. પાંચ કર્મેન્દ્રિયો, પાંચજ્ઞાનેન્દ્રિયો, પાંચ મહાભૂતો, શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ, ગંધ, બુધ્ધિ, અહંકાર, મૂળ , પ્રકૃતિ અને પુરુષ. આ શરીર રૂપી મહેલના દસ દ્વાર છે; બે આંખ, બે કાન, બે નસકોરાં, મુખ, ગુદા, જનનાંગ અને નાભિ.

આમ, આ શરીરરૂપી વસ્ત્ર ત્રણસો સાહીંઠ હાડકાં, બોત્તેર ગ્રંથી અને પચ્ચીસ તત્વવાળી પ્રકૃતિનું બનેલ છે. શરીરનાં દસ દરવાજાને દસ સખીઓ ગણાવી છે. આ સખીઓ અને પચ્ચીસ પ્રકૃતિનાં તત્વો જીવને અનેક પ્રકારે ભટકાવે છે. પોતાનાં સાચા સ્વરૂપથી હમેશાં દૂર રાખે છે તેથી જીવ હમેશાં દુ:ખ અને અશાંતિનો અનુભવ કરે છે. દરેક ઈન્દ્રિયો પોતપોતાનો ભોગ મેળવવા જીવને ફરજ પાડે છે તેથી જીવ એકેને સંતોષી શકતો નથી અને અતૃપ્ત અવસ્થામાં તે પોતાનું કલ્યાણ કરી શકતો નથી.

વસંતના ચારથી આઠ પદમાં કબીરે માયાને નારી સ્વરૂપે વર્ણવી છે. સમસ્ત જગતને માયા કાયમ ઠગ્યા જ કરે છે તેથી માયા મોટી ઠગારી
કહેવાય અને તે તો ભલભલા પંડિતોને, વિદ્વાનોને અને દેવોને પણ મોહિત કરી દે તેવી છે. તેના મેાહપાશમાંથી છૂટવા પ્રયત્ન કરો તો પણ કોઈ
છૂટી શકતું નથી. કબીર નારીના વિરોધી નહોતા પણ નારીને માયાનાં પ્રતીક તરીકે વર્ણવી છે. માયા રૂપી સર્પિણી ગોળાકારે બેસતી હોય છે. તેણે મૂકેલાં ઈંડાનું તે પોતાનાં કુંડાળામાં સેવન કરે છે. જેમ સર્પિણીનાં ઈંડામાંથી બચ્ચાંઓ બહાર
આવે ત્યારે તે બચ્ચાઓને ખાઈ જતી હોય છે અને જે બચ્ચું કુંડળામાંથી બહાર નીકળી શકે તે બચી જાય છે. તેવી રીતે માયારૂપી સર્પિણીનાં કુંડાળામાંથી સિફતપૂર્વક બહાર નીકળવા બહુ જ સાવધાનીની જરુર પડે છે.

વસંત -છમાં કબીરે માયાને અવિદ્યાની માતા તરીકે નિરૂપી છે. અવિદ્યા પોતાના પતિ જીવને પાલવને છેડે બાંધી રાખે છે. ભ્રમરૂપી પાલવને
છેડે બંધાએલ જીવ સકામ કર્મો કરતો જ રહે છે. તેને લીધે જીવને અનેક યોનિમાંથી પસાર થઈ યાતનાઓ સહન કર્યા જ કરવી પડે છે. વસંત-૭ના પાંચમા દોહામાં કબીર કહે છે:

અબકી બાર જો હોય ચુકાવ, કહંહિ કબીર તાકી પૂરી દાવ…..(વસંત૭-પ)

જો સમયસર સર્વ વાસનાઓ અંતરમાંથી ખતમ કરી દેવામાં આવે તો જીવનની બાજીનો દાવ પૂરો થઈ જાય. માનવદેહ મળ્યો હોવાથી જીવ
સાવધાન થઈ જાય તો જન્મ-મરણનાં ચક્રમાંથી અવશ્ય તેને મુક્તિ મળી જાય. માયા પોતે જ આવરણ છે ચેતન તત્વનું. ચૈતન્ય તેનાથી
ઢંકાયેલું રહે છે. માયા દરેકનાં મનમાં પાર્થિવ પદાર્થો માટે મોહ પેદા કરે છે. પછી મોહમાં જીવને આંધળો બનાવી દે છે. જીવનો સર્વ પ્રકારે
વિનાશ કરી નાંખે છે. જે જીવ માયાને ઓળખી લે છે તે જીવમાં માયા જાણે ગાયબ થઈ જાય છે. સાંખ્યશાસ્ત્રમાં આ અંગે માર્ગદર્શન આપતાં
માયાથી અળગા થવાનો સરસ રસ્તો બતાવ્યો છે કે-

દૃષ્ટા મયેત્યુપેક્ષક એકેા દૃષ્ટાહમિત્યુપરમત્યન્યા ।
સતિ સંયોગઽપિ તયો:પ્રયોજનમ્ નાસ્તિ સર્ગસ્ય ॥

માયાને ઓળખી લીધા પછી ચેતન પુરુષ માયાથી અલિપ્ત બની જાય છે અને પુરુષને જાણી લીધા પછી માયા પણ જાણે નિવૃત થઈ જાય છે. તેવી દશામાં મૃત્યુ સુધી માયા પુરુષ સાથે રહેવા છતાં પુરુષનું કંઈ બગાડી શકતી નથી. તેવો જીવ ખરેખર બચી જાય છે. માયાને ઓળખી જનારનાં ‘દાસન કે દાસ’ એટલે દાસનો પણ દાસ, સેવક બનવામાં પણ કબીરને આનંદ આવે છે અને ગાઈ ઊઠે છેઃ

કહંહિ કબીર જો અબકી, બુઝૈ, સોઈ ગુરુ હમ ચેલા.

— જિગીષા પટેલ

૨૧ -કબીરા

કબીરબીજક : વસંત-૧
કબીર પ્રજાનાં હૃદય સુધી પહોંચી શકે છે એનાં ઘણાં કારણો છે. પોતાની વાણીનાં સત્યને પોતે અનુભવીને જાણ્યું છે. તેઓ સામા માણસને ગળે પોતાની વાતનો ઘૂંટડો કેવી રીતે ઉતારવો તેના પણ પારખું અને જાણકાર હતા. પોતાને થયેલી પ્રતીતિને કઈ રીતે સામાનાં ચૈતન્યમાં ઉપસાવવી એ જ એમનો હેતુ હતો.
કબીરબીજકનાં ‘વસંત’નું નામ સાંભળતાં જ આપણાં સૌનાં દિલોદિમાગ પર ઋતુઓની રાણી વસંત છવાઈ જાય. સંગીતશાસ્ત્રમાં પણ એક રાગ વસંત પ્રચલિત છે. પરંતુ તે સાથે ‘વસંત’ નામના આ કાવ્ય પ્રકારનો મેળ કેવી રીતે બેસે? કબીરનું તત્વજ્ઞાન તો વસંત શબ્દને પરમાનંદનાં કે પરમપદનાં પ્રતીક તરીકે આલેખે છે. સદગુરુનો શબ્દ અથવા સદગુરુની શ્રીવાણી પોતે જ વસંતનો રાગ છે એવું સ્પષ્ટીકરણ કબીરે કર્યું છે.
જબ બસંત નહિ રાગ લીન્હ, સતગુરુ સબદ ઉચાર કીન્હ

કહૈ કબીર મન હૃદય લાઈ, નરક ઉધારન નાંઉ આઈ
જહં સતગુરુ ખેલત રિતુ બસંત
પરમ જ્યોતિ જંહ સાધ સંત.


અર્થાત્ સદગુરુ સાર શબ્દનો ઉચ્ચાર કરે છે ત્યારે તેઓ સાક્ષાત વસંતનો જ રાગ ગાય છે. હૃદય અને મન જેમાં એકાગ્ર કરી શકીએ તે દ્વારા જ નરકમાંથી જીવનો ઉધ્ધાર થાય છે. જ્યાં સદગુરુ વસંતૠતુનો પરમાનંદ માણી રહ્યા છે ત્યાં સાધુસંતો પણ એકતાન બની જતા હોય છે. આ પ્રકારની આગવી દૃષ્ટિથી જ કબીરે આ કાવ્ય પ્રકાર કબીરબીજકમાં નિયોજ્યો છે. વસંતનાં પહેલાં પદમાં જ કબીર કહે છે:
જા કે બારી માસ વસંત હોય, તા કે પરમારથ બૂઝે કોય!….
કુદરતની દેન એવી આપણી ૠતુઓની રાણી વસંતના તો બે મહિના ચૈત્ર અને વૈશાખ ગણાય પણ કબીર તો બારેમાસ વસંતની વાત કરે છે. બારેમાસ એટલે નિત્ય વસંત. પરમાનંદની દશા બારેમાસ અનુભવવાની વાત છે. ચૈત્ર મહિનામાં તાપ પુષ્કળ પડે ત્યારે વનસ્પતિ બળી જવાને બદલે લીલીછમ થઈ જાય છે. તે જ રીતે સાધકનાં હૃદયરૂપી વનમાં જ્ઞાનરુપી તાપ પડતો રહે અને  પરમાનંદની હરિયાળી છવાઈ જવી જોઈએ. પ્રત્યેક વનસ્પતિ પર વસંતનો પ્રભાવ જણાય છે તેવી રીતે સાધકનાં રોમેરોમમાં પરમ આનંદની મસ્તીનો પ્રભાવ પથરાવો જોઈએ. કબીર વસંત-૨માં કહે છેઃ
રસના પઢ લેહુ સિરી બસન્ત, બહુરિ જાય પરિહાઁ જમકે ફના.

મેરુ દંડ પર ડંક દીન્હ, અષ્ટ કંવલ પર જારિ દીન્હ
બ્રહ્મ અગનિ કિયો પરકાસ, અરધ ઉરધ તહાં બહૈ બતાસ…


કબીર વસંતમાં હઠયોગીઓની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરી લાક્ષણિક સૂચન કરે છે. શ્વાસ લેવાની ક્રિયાને પૂરક કહેવામાં આવે છે. યોગી શ્વાસ અંદર લે અને બ્રહ્મરંધ્ર સુધી ખેંચે અને ત્યાં કુંભક કરી શ્વાસને રોકી રાખે ત્યારે યોગીને પ્રકાશનું દર્શન થતું હોય છે. તે પ્રકાશનાં દર્શનથી બ્રહ્મનું દર્શન થયું હોય એવું માનતો હોવાથી તેને કાલ્પનિક સુખનો અનુભવ થતો હોય છે. કબીર તેને આભાસી સુખ ગણાવે છે. તેવી સાધનાની માયાજાળમાં જીવ ન ફસાય તે માટે જીભને ઉદ્દેશીને ક્ષણિક સુખના રસાસ્વાદથી મોહિત ન થવાનું કહે છે.
હઠયોગીઓ ચક્રોનું વેધન કરવામાં રાચતા હોય છે. આપણાં શરીરમાં કુલ સાત ચક્રો મેરુદંડની જેમ શરીરના મધ્યભાગમાં નીચેથી ઉપર સુધી આવેલ છે. આ સાત ચક્ર એટલે મૂલાધાર ચક્ર, સ્વાધિષ્ઠાન ચક્ર, મણિપૂર ચક્ર, અનાહત ચક્ર, વિશુધ્ધ ચક્ર, આજ્ઞા ચક્ર અને સહસ્ત્રાર ચક્રનાં નામથી ઓળખાય છે. મૂલાધાર ચક્રમાં કુંડલિની શક્તિ રહેલી હોય છે પણ તે સુષુપ્ત અવસ્થામાં હોય છે. તેને પ્રાણાયામ દ્વારા જગાડી ઉર્ધ્વગામી બનાવવામાં આવે છે. આ શક્તિ સર્પાકારે રહેલી હોવાથી તે દરેક ચક્રને વેધતી શરીરનાં મૂળથી ડૂંટી અને છાતીની મધ્યમાંથી, કપાળ વચ્ચેથી ઉપર જાય છે. જ્યારે આઠમા ચક્રમાં જાય છે ત્યારે તેજસ્વી પ્રકાશની જ્યોતિના દર્શન થાય છે. તે વખતે પ્રાણની ગતિ અતિસૂક્ષ્મ હોય છે. પછી આગળ કબીર કહે છે:
નવનારી પરિમલ સો ગાંવ, સખી પાંચ તહાં દેખન ધાવ

અનહદ બાજા રહેલ પૂરું, પુરુષ બહત્તર ખેલે ધૂરિ…..


તે સમયે શરીરમાં અંદર રહેલી નવ નાડીઓ દ્વારા મનોહર સુગંધયુક્ત સુખદ અવસ્થાનો અનુભવ થાય છે. આ નવ મુખ્ય નાડીનાં નામ અને તેના સ્થાન પણ નક્કી જ છે. ડાબા કાનમાં પુહુખા, જમણા કાનમાં પયસ્વિની, ડાબી આંખમાં ગંધારી, જમણી આંખમાં હસ્તિની, કુહૂ લિંગમાં, શંખિની ગુદામાં, અલંબુષા મોઢામાં, ગણેશની ડાબા હાથમાં અને વારુણી જમણા હાથમાં.
આ નવ નાડીને સુખદ અવસ્થાનો અનુભવ થતાં જ તેને જોવાં પાંચ પ્રાણોરૂપી સખીઓ દોડી આવે છે. આપણાં શરીરમાં પાંચ પ્રાણો કાર્ય કરે છે. પ્રાણ, અપાન, વ્યાન, ઉદાન અને સમાન. ખરેખર તો પ્રાણ એક જ છે. પણ જે અંગમાં તે જે રીતનું કામ કરે છે તે રીતનું તેને નામ આપવામાં આવ્યું છે. પ્રાણનું સ્થાન હૃદયમાં, અપાનનું સ્થાન કેડમાં, સમાનનું સ્થાન ડૂંટીમાં, ઉદાનનું સ્થાન કંઠમાં અને વ્યાનનું સ્થાન સમગ્ર શરીરમાં. વ્યાન સમગ્ર શરીરમાં લોહીનાં પરિભ્રમણનું કાર્ય કરે છે. ઉદાન સર્વ ચીજોને ગ્રહણ કરી અંદર પહોંચાડવાનું કામ કરે છે. સમાન ભોજન પચાવવાનું કામ કરે છે. અપાન મળમૂત્રના નિકાલનું કામ કરે છે. પ્રાણ હૃદયમાં પ્રાણવાયુ પહોંચાડી અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ જેવા બિનજરૂરી વાયુને બહાર કાઢવાનું કામ કરે છે.
એવું કહેવાય છે કે શરીરમાં બોતેર હજાર નાડીઓ છે. પ્રશ્ન ઉપનિષદને હિસાબે બોતેર કરોડ, બોતેર લાખ, દસ હજાર બસો નાડીઓનો સમૂહ પ્રત્યેક શરીરમાં હોય છે. તે સૌ નાડીઓમાં વ્યાન નામનો પ્રાણ સંચાર કરતો રહે છે. આ રીતે સમગ્ર શરીર પુલકિત બની જતું હોવાથી યોગીને પરમ આનંદનો ભાસ થાય છે. તે દશામાં તે રમમાણ રહેતો હોવાથી તેને હોરી ખેલતો વર્ણવ્યો છે.
પૌરાણિક સાહિત્યમાં અનેક લોકની કલ્પના કરવામાં આવી છે જેવાકે, બ્રહ્મલોક, શિવલોક, સત્યલોક, વૈકુંઠલોક વિગેરે. તે લોકમાં પણ પુણ્ય ક્ષીણ થયા પછી દરેક જીવે ફરીથી મૃત્યુલોકમાં આવવું જ પડે છે. અમર રહેવાતું નથી. તેથી તે પરમપદ કહેવાય નથી. ભક્તિના બદલામાં લાલચુ લોભી વૈકુંઠલોકનો વાસ માંગે તે સાચા હરિના ભક્તને છાજતું નથી. હરિનો સાચો ભક્ત તો પોતાનાં સ્વરૂપમાં સ્થિત થવામાં જ પરમપદની પ્રાપ્તિ થયેલી માને છે.
વૃક્ષો વિના પણ જાણે આકાશ ફૂલોથી છવાઈ ગયું હોય છે અને શિવ તેમજ બ્રહ્મા જેવા દેવો પણ તેની સુગંધ માણતા હોય છે. સનકાદિક ઋષિઓરૂપી ભમરાઓ પણ તેની સુગંધમાં ભૂલા પડ્યા છે એટલું જ નહી, પણ ચોર્યાસી યોનિઓમાં જેટલા જીવો છે તે સૌ થાપ ખાઈ ગયા છે ત્યારે કબીર સદગુરુએ આપેલ જ્ઞાનને યાદ કરી આત્મસ્વરૂપ જ અમરલોક છે અને માણસે પોતાનાં મનને તેમાં જ સ્થિર કરવાની ઈચ્છા રાખવી જોઈએ. તે જ પરમપદને પામે છે તેમ કહે છે.
કબીરાને હું શું કહું? તેના વસંત-રનાં ચાર પદમાં તેણે શરીરવિજ્ઞાન, હઠયોગ, ઉપનિષદ સૌનો બોધ સમાવી પોતાનો સંદેશ સરળ ભાષામાં આપ્યો છે. વસંત આટલેથી અટકતું નથી એને સંપૂર્ણ રીતે જાણવાં આવતા અંકે આગળ જોઈશું……. 

— જિગીષા પટેલ

હાં રે દોસ્ત, હાલો અમારે દેશ – 22 સ્નેહાધીન ઝવેરચંદ

સમગ્ર ભારતમાં જે ગ્રંથની જોડી જડવી મુશ્કેલ છે એવો ગ્રંથ એટલે મેઘાણીના પત્રોનો સંચય છે તે. ‘લિ. હું આવું છું’. એમાં લગભગ છસ્સો જેટલા મનનીય પત્રો સંગ્રહાયેલાં છે. તે અજોડ અને અમૂલ્ય છે એમ શ્રી કનુભાઈ જાની મેઘાણી શતાબ્દી ગ્રંથમાં જણાવે છે.

પત્રો તો આપણે ત્યાં અને વિશ્વની અન્ય ભાષાઓમાંયે અનેક લખાયેલાં છે. જવાહરલાલ નહેરુએ પુત્રી ઈન્દીરાને લખેલ પત્રો મશહૂર છે. ગાંધીજીનાં પત્રો અને અન્ય લખાણો મહાદેવભાઈ દેસાઈની ડાયરીઓમાં સચવાઈને વિશ્વમાં આગવું સ્થાન ધરાવે છે. પણ મેઘાણીનાં પત્રો ઐતિહાસિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિ ઉપરાંત સામાજિક અને અંગત જીવન પર પ્રકાશ પાથરે છે તેથી જ તો કનુભાઈ જાનીને લખવું પડ્યું કે તે અજોડ છે.

યુવાન વયના ઝવેરચંદ મેઘાણી કલકત્તાની સારી નોકરી મૂકીને કાઠિયાવાડ પાછા આવવાનું નક્કી કરે છે ત્યારે મિત્રને લખે છે, ‘ગોધૂલીનો સમય થયો છે. મને મારો ગોવાળ બોલાવે છે.’
આ અંતરનો અવાજ છે. મોટા પગારની મેનેજર કક્ષાની નોકરી છોડીને વતનમાં કોઈ જ ખાસ યોજના વિના માત્ર અંતરની ઈચ્છાથી એ કાઠિયાવાડ પાછા આવે છે. શા માટે?

મેઘાણીના પત્રો વિશે પ્રો. યોગેન્દ્ર છાયા સમજાવે છે કે જેમ સર્જનહારને આપણે જોયા નથી પરંતુ તેમના સર્જન ઉપરથી આપણે એમને પિછાણીએ છીએ, એવી જ રીતે સાહિત્યકારની કૃતિઓ ઉપરથી, શબ્દો કે વાણી દ્વારા સર્જકનાં જીવનવિચાર પારદર્શક બનીને ઉપસી આવે છે. અંગ્રેજીમાં જેને Revelation of the writer’s personality કહે છે તે એમાંથી બહાર આવે છે.

‘જખ્મી હૃદય’ લેખમાં પ્રો. પ્રકાશ શાહ લખે છે, ‘મેઘાણીના મૃત્યુ બાદ તરત જ ‘સ્નેહાધીન ઝવેરચંદ’ નામનાં પુસ્તકમાં બસ્સો જેટલાં પત્રોનો સંગ્રહ પ્રાપ્ત થયેલ. એમાંનાં અનેક પત્રોમાંથી એક જેમાં પોતાની પત્ની ‘વ્હાલી ચિત્રાદેવીને’ લખે છે.
એમાં કુટુંબ જીવનનું સુંદર ચિત્ર ઊભું થાય છે.
‘બધાં રાતે સૂતાં પહેલાં થોડીવાર ભેળાં બેસીને વાતો કરવાનું રાખજો.’ મેઘાણી લખે છે
પુત્રવધૂ નિર્મળાને પણ આ જ વાત દોહરાવ્યા કરી છે. વાળુ વેળાએ ભેગાં બેસવાનું કે રાત વખત તાપણું તાપતા કુટુંબ મેળાનાં સૂચનો આ સૌમાં કૌટુંબિક પ્રેમબંધન જણાવે છે.’

એમાં હૃદયના ભાવો છે. એમાં ઝુરાપો પણ છે. યુવાનીને ઉંબરે પ્રથમ પત્નીની ક્સમયની વિચિત્ર વિદાય બાદ પોતાનાં એ દુઃખદ અનુભવને એ ક્યારેય ભૂલ્યા નથી. તેથી જ, પુત્રની વાગ્દત્તાને એ નિખાલસ ભાવે લખે છે : તું મારી પુત્રવધૂ બને કે ના બને પણ મારાં તારા પરનાં વાત્સલ્યની આસ્થા જરૂર રાખજે.
અને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં લખે છે: ‘સામા પાત્રનો ઉમળકો ન હોય તેવા લગ્નને સ્વીકારીશ નહીં. કોઈનો પ્રેમ તારા પ્રેમના દબાણ વડે પ્રાપ્ત કરતી નહીં.’
મારી કલમ મેઘાણીના આ શબ્દો પર અટકી જાય છે. કયા સમયે, કેવા જુનવાણી દેશમાં એમણે આવું હિંમતથી લખ્યું છે? જયારે કન્યાને નાની ઉંમરે પરણાવી દેતાં હતાં. બાળલગ્નો અને માબાપે નક્કી કરેલ લગ્નોનો જ મહિમા હતો ત્યારે પોતાની થનાર પુત્રવધૂને પત્ર લખવો અને તે પણ આ વિષયનો!

વાચકમિત્રો, કદાચ એ જ કારણથી મેં મેઘાણીના ગદ્ય સાહિત્યની આલોચના એમનાં પત્રોથી કરી છે. કદાચ સાચો મેઘાણી એનાં પત્રોમાં જ છુપાયેલો છે.

મેઘાણી પોતાના પુત્ર મહેન્દ્રનો ઉલ્લેખ કરી પુત્રવધૂને સ્પષ્ટ લખે છે, ‘મહેન્દ્રને તું એ ઉમળકાની શરતે જ જો ન મેળવી શકે તો તું એને જતો કરજે.’ કેવી સ્પષ્ટ સલાહ! અને તે પણ પોતાનાં જ ઘરમાં આવનાર સૌભાગ્યાકાંક્ષિણી પુત્રવધૂને!

પ્રિય વાચક મિત્રો, શરૂઆતમાં આ કોલમમાં મેં મેઘાણીના જીવનસંઘર્ષ વિશે લખ્યું હતું તે અહીં ફરી યાદ કરાવું. પુત્ર મહેન્દ્ર માટે એ ક્યાંક લખે છે તેમ ‘મારે પણ મારો નમાયો બાળક વધારાનો નથી એટલે જીવ બળ્યાં કરે છે.’ પણ લગ્નને ઉંબરે ઊભેલ સૌને સાચી જ સલાહ.

મિત્રો, આગળ ઉપર મેઘાણીની નવલિકાઓમાં આ પ્રકારની નવલિકાઓનું આપણે અવલોકન કરીશું ત્યારે મેઘાણીનાં આ અંગત પત્રો દ્વારા તેમનાં સાહિત્ય ઉપર તેની અસર ફરીથી નોંધીશુ.
તત્કાલીન સમાજ અને આજના આધુનિક સમાજમાં અમુક મૂલ્યો જે શાશ્વત છે તે જુઓ.
એ જ નિર્મળાને લખે છે કે જેનાં હજુ લગ્ન નથી થયાં. ‘અભ્યાસ કરવા સાથે બાને મદદ કરો છો તે પણ સાચો અભ્યાસ છે. સર્વ વિદ્યાનું સુફળ તો સંસાર જીવનને મધુર બનાવવામાં જ આવવું જોઈએ.’ શિક્ષણની કેવી સાચી વ્યાખ્યા! અને આપણે પશ્ચિમની સંસ્કૃતિમાં જોઈએ છીએ તે ‘ગૃહકામ એ તો સ્ત્રી અને પુરુષ સર્વને માટે વિદ્યાનો એક મહાન અંશ છે તે વગર સંસાર જીવનની મધુરતા જામતી નથી.

‘કાવ્યમાં જેમ છંદ છે તેમ જીવનમાં શ્રમ છે.’

ઓહો ! સાહિત્ય જગતનું આ સુંદર વિધાન આપણે વાસ્તવ જગત સાથે પણ સંધાન કરે છે.
એમના પત્રોમાં ‘રાત વરત ભેળું મળતું અને દિલની વાતું કરતું’ જે કુટુંબ કલ્પેલ છે એમાં શ્રમ અને છંદ એકાકાર થઈ ગયેલ છે. એમની કુટુંબની વ્યાખ્યાય નિરાળી છે જેમાં બદૂડી માટેય ચિંતા વ્યક્ત કરે છે. બદૂડી એક નાનકડી વાછડી છે. પિતા-પુત્રીના સંવાદો તો મને અદભુત જ ભાષ્યા છે.

અને હા, તેમનાં સાહિત્ય સર્જનમાં એ કેવા દૃષ્ટિગોચર થાય છે તેની વાત હવે આગળ ….

હાં રે દોસ્ત, હાલો અમારે દેશ – 20 : મેઘાણીનાં વિવાદાસ્પદ કાવ્યો

પૃથ્વી પર રાજ કોનાં? સાચાં શ્રમજીવીઓનાં,
ખેડૂનાં, ખાણિયાનાં, ઉદ્યમવંતોનાં,
રંકોનું રક્તપાન પી પીને પે’લવાન
બનતા ધનવાન – જ્ઞાનવાન તેનું સ્થલ ના :
ગર્વોન્નત ગરુડ – બાજ, ભક્ષક ઓ પંખીરાજ !
તમ વ્હોણો સૂર્યકાલ તપવું નહિ ત્યાગે;
જાગો શ્રમજીવી લોક, ત્યાગો તંદ્રા ને શોક:
પૃથ્વીના પાટ પર કરાલ કાલ જાગે.

ઝવેરચંદ મેઘાણીનું આ કાવ્ય, તમે આને કાવ્ય કહેશો?

કદાચ કોઈ હેતુ માટે લખાયેલ લાગે! પણ એકાદ કાવ્યનો વિચાર કરવાને બદલે /અને આવાં અનેક કાવ્યો વિષે કાંઈ પણ વિચારતાં પહેલાં, ત્યારની પરિસ્થિતનો આછો ખ્યાલ મેળવવો જરૂરી છે. સાહિત્ય જો એ સમાજનું પ્રતિબિંબ ઝીલતું ના હોય તો એ સાહિત્ય લોકભોગ્ય કેવી રીતે બને?

આ સમય સાહિત્ય માટે પંડિતયુગ હતો અને ગાંધીયુગમાં પરિવર્તન લાવી રહ્યો હતો.

બ.ક.ઠાકોર ગાંધીજીના સમકાલીન અને પંડિતયુગનાં પ્રખર વિદ્વાન! એક જ વર્ષે જન્મેલ આ બન્ને એ ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યમાં ખૂબ મહત્વનું પ્રદાન કર્યું છે. તેઓ બન્નેએ સમાજ અને સાહિત્યનું માળખું બદલ્યું. ઉચ્ચ વાણી વૈભવ અને કડક છંદ રાગ માટેના હિમાયતી બ.ક.ઠાકોર (જેમણે ગુજરાતી સાહિત્યને સોનેટ જેવો સ્પષ્ટ માળખાનો પ્રકાર આપ્યો.)ને મન મેઘાણીનું સાહિત્ય સાહિત્ય હતું જ નહીં! અને આમ જુઓ તો જે ‘ગાંધી’ યુગની આપણે વાત કરીએ છીએ તે ગાંધીજીને માટે સમગ્ર દેશને એક વિચારે બાંધવો શું સહેલું હતું? દેશમાં સદીઓથી ઘર કરી ગયેલ માન્યતાઓ અને રહેણીકરણીને લીધે તો આ મહાન દેશ ગુલામીમાં ગરકાવ થઈ ગયો હતો! આપણે આપણાં એક ઘરની સફાઈ પણ સારી રીતે ઘરનાં સભ્યોને અકલાવ્યાં વિના કરી શકતાં નથી તો ગાંધીજીએ દેશની સફાઈ કરવાની હતી અને સદીઓથી લૂંટી રહેલ અંગ્રેજોને બહાર કાઢવાના હતા! સાચ્ચે જ છેલ્લાં હજાર વર્ષની મહત્વની વ્યક્તિઓમાં ગાંધીજીનું નામ આઈન્સ્ટાઈન પછીનું બીજા નંબરે આવ્યું! એ ગાંધીજીએ મેઘાણીનાં સાહિત્યને ઉમળકાથી વધાવ્યું કારણ કે એમાં લોકોનું પ્રતિબિંબ પડતું હતું! પણ એ જ ‘લોકોમાં’ વિદ્વાન વર્ગ સ્વીકારવાં તૈયાર જ નહોતો!

પ્રિય વાચક મિત્રો! સાહિત્યને જયારે તેનાં મૂળ સ્વરૂપે માણીએ છીએ ત્યારે તે વધારે હૃદયંગમ લાગે છે! એટલે મેઘાણીનું આ કાવ્ય ફરીથી વાંચીએ:

પૃથ્વી પર રાજ કોનાં ? સાચાં શ્રમજીવીઓનાં,
ખેડુનાં, ખાણિયાનાં, ઉદ્યમવંતોનાં
રંકોનું રક્તપાન પી પીને પે’લવાન
બનતા ધનવાન-જ્ઞાનવાન તેનું સ્થલ ના :

વાત જરા વધારે રસપ્રદ બનાવું!

૧૯૩૬માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખપદે ક.મા.મુન્શી હતા. બ.ક.ઠાકોરની જેમ તેઓ પણ લોકસાહિત્યને સાહિત્યનો દરજ્જો આપવા તૈયાર નહોતા. વળી ગાંધીવિચાર ધારાથી જુદું મન્તવ્ય ધરાવતા હતા. પણ ગાંધીજીને આ પરિષદમાં પ્રવચન આપવાં આમંત્રણ આપેલું. ત્યારે સ્પષ્ટવક્તા ગાંધીજીએ પ્રવચનમાં જણાવ્યું કે પાંડિત્યથી ઉભરાતું સાહિત્ય સમજનાર કેટલાં? વર્ધા આશ્રમમાં જ્યાં તે રહેતા હતા ત્યાં એ ગામમાં વાંચી શકે તેવાં માણસોની સંખ્યા બે ટકા હતી! એમને ભાર દઈને લોકભોગ્ય, સરળ ભાષામાં, સૌનાં જીવનને સ્પર્શતું સાહિત્ય રચવાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદને અનુરોધ કર્યો!

મેઘાણીએ લખ્યું : વિરાટ દર્શન કાવ્યમાં –

આખરે એની જ જીત, સમજી લેજો ખચીત જાગો, ભયભીત જાલીમો, વિરાટ આવે!
નૂતન શક્તિને ભાન, ગાતા શ્રદ્ધાનું ગાન
એક તાલ, એક તાન, લોકસૈન્ય આવે!!


ચારણી છંદ જે ચારણ કોમમાં ખાસ પ્રસિદ્ધ એમાં મેઘાણીએ પુષ્કળ સાહિત્ય આપ્યું મેઘાણીનો હલકદાર કંઠ અને કહેવાની છટા અને એમાં ભળ્યું આ ચારણીછંદનું આગવું માધુર્ય! વેગીલી વાણી અને શબ્દોનો નાદ વૈભવ અને લોકભોગ્ય સરળ શબ્દોથી સાહિત્ય અને લોકજગત સૌએ એમને વધાવી લીધા!

મેઘાણીનાં કાવ્ય અને પદ્ય કૃતિઓનો આછો પરિચય મેળવ્યા બાદ, હવે એમની ગદ્ય કૃતિઓ; નવલકથા, નવલિકાઓ, નાટ્ય કૃતિઓ વગેરેનો આછો અભ્યાસ કરીશું – આવતે અંકથી….

હાં રે દોસ્ત, હાલો અમારે દેશ – 19 : મેઘાણી અને દાંડીકૂચ


હજારો વર્ષની જુની અમારી વેદનાઓ!
કલેજાં ચીરતી કંપાવતી અમ ભય કથાઓ.

હા, જીવનમાં ક્યારેક એવું બને કે ગુનો કર્યો ના હોય, કોઈ ખોટા પુરાવાઓ રજૂ કરે અને નિર્દોષને જેલમાં જવાનો વારો આવે! પણ તમે એવું જોયું છે કે જે ગુનો કર્યો જ નથી  તેને માટે જેલમાં જવાનો પણ આનંદ આવે? ગાંધીયુગમાં એવાં ઘેલાં લોકોનો તોટો નહોતો. ઝવેરચંદ મેઘાણી એ જ ગાંધીયુગના બડભાગી ઇન્સાન હતા!

૧૯૩૦ના માર્ચ મહિનામાં ગાંધીજીએ બ્રિટિશ રાજ્ય સામે ‘સવિનય કાનૂન ભંગ’નું એલાન કર્યું . એ વખતે ઝવેરચંદ મેઘાણીએ દેશપ્રેમ અને ખુમારીથી ભરેલ ‘સિંધૂડો’ કાવ્ય સંગ્રહ લોકોને આપ્યો હતો. સરકાર મેઘાણીને પકડવા પેંતરો રચતી જ હતી કારણ કે મેઘાણીનાં કાવ્યો લોકોમાં સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ માટેનો એક જુવાળ ઊભો કરતાં હતાં.

ભીડ્યા દરવાજાની ભોગળ ભાંગીને તમે
પૂરપાટ ઘોડલે છૂટો,
ઓતરાદા વાયરા ઊઠો, ઊઠો રે તમે ઓતરાદા વાયરા, ઊઠો!
મેઘાણી લખતાં, ગમે તે જુવાનિયાનું લોહી ગરમ થઈ જાય તેવા શબ્દો. આ પંક્તિઓ જુઓ :

આવો વિપ્લવ! આવો જ્વાળામુખી? આવો રૂડા ભૂમિકમ્પ રે!
મેઘાણીનાં એક એક કાવ્યમાંથી સ્વાતંત્ર્ય માટેની તીવ્ર અભિલાષા પ્રગટતી હતી: આઝાદીનો પવન ફરી વળ્યો હતો. દેશ દાઝ, દેશપ્રેમ અને આ દેશ્ભક્તિનાં કાવ્યો!

શિવજીનાં હાલરડાંના ઢાળ ઉપરની આ પંક્તિઓ જુઓ:

માતા તારો બેટડો આવે, આશાહીન એકલો આવે!
જ્વાળામુખી એને કાળજડે રે, ને આંખમાં અમૃત ધાર!
ભેળાં કાળ નોતરાં લાવે, માતા તારો બેટડો આવે!

ગાંધીજી માટે લખાયેલ આ આખું જ કાવ્ય સરસ છે. પણ અહીં, એનો ઉલ્લેખ માત્ર કરીને આપણે દાંડીકૂચના એ પ્રસંગ તરફ પ્રયાણ કરીએ.
..
દાંડી સત્યાગ્રહનો એ ૨૧મો દિવસ હતો. હજુ દાંડી સુધી પહોંચવાને ચાર દિવસની વાર હતી. સમગ્ર દેશ હવે શું થશે તેવા વિચારમાં હતો. ત્યાં રસ્તામાં અમુક સત્યાગ્રહીઓને ગિરફ્તાર કર્યાનાં સમાચાર મળ્યાં એટલે ઝવેરચંદ મેઘાણી એ લોકોને જેલમાં મળવા ગયા. પોલીસ ઇન્સ્પેકટર પાસે ‘સિંધૂડો’ દેશભક્તિનાં કાવ્યોનો સંગ્રહ લખનાર મેઘાણીનું નામ જાણીતું હતું જ. એણે જોધાણી નામના એક ભાઈને સ્થાને મેઘાણી લખીને ઝવેરચંદ મેઘાણીને ગિરફ્તાર કર્યા. પોલીસ કેસમાં ખોટી માહિતી ભરી દીધી, ‘ફલાણી જંગી સભામાં ભાષણ આપીને લોકોને ઉશ્કેરવાનું કામ એમણે કર્યું છે.’

મેઘાણીએ એ ઉપજાવેલી વાતની સ્પષ્ટતા કરી કે એ દિવસે હું મારે ગામ રાણપુરમાં હતો પણ આવી વાત ઉપજાવીને મને કીર્તિ બક્ષવા બદલ તેમને અભિનંદન પાઠવું છું. તેમણે કહ્યું, ‘મને ફાંસીના માંચડાની ભેટ થઈ હોત તો હું તેને વધાવી લેવાં પણ તૈયાર છું. એ ભેટને હું મારું પરમ સૌભાગ્ય સમજીશ.’

એમનું આખું બયાન હૃદયદ્રાવક છે. હા, અને એવું કહેનારાં એ વખતે અનેક હતાં. મા ભોમ કાજે ખપી જવાની તમન્ના. એમને બે વર્ષની જેલની સજા થઈ.

આજે અહીં આ પ્રસંગનો ઉલ્લેખ કરવાનું ખાસ કારણ છે. પ્રત્યેક સાહિત્યકાર કે નેતા આખરે તો એ સમયના સમાજ અને સંજોગોને સીધી કે આડકતરી રીતે પ્રતિબિંબિત કરે છે. આપણા દેશમાં અંગ્રેજ શાસનથી વાજ આવેલી પ્રજાને જગાડનાર ગાંધી સાથે સમાજનો આવો વર્ગ પણ હતો. ગાંધીજીએ મેઘાણીને તેથી જ લોકોના કવિ કહ્યા હતા. મેઘાણીને સજા થઈ.

મેઘાણીએ એક આઈરીશ કવિ મેક્સવિનની કવિતાનું અનુસર્જન બુલંદ અવાજે કોર્ટમાં ગાઈ સંભળાવ્યું:

હજારો વર્ષની જૂની અમારી વેદનાઓ,
કલેજાં ચીરતી કંપાવતી અમ ભય કથાઓ.
મરેલાનાં રુધિર ને જીવતાનાં આસુડાંઓ
સમર્પણ એ પ્રભુ સહુ તારે ચરણ હો.
ન્યાયાધીશ આપણો દેશવાસી જ હતો ને? એમની આંખો પણ ભીંજાઈ ગઈ. બહાર બે હજાર લોકોની મેદની ઊભરાઈ હતી. સાબરમતી જેલમાં મેઘાણીને સરદાર વલ્લભભાઈ, મહાદેવભાઈ વગેરે સાથે રાખવામાં આવ્યા. આ પણ એક યોગાનુયોગ જ કહેવાયને? આ બધી મહાન પ્રતિભાઓને મળવાનો સંજોગ નહીંતો ક્યારે થાત?

એક આડ વાત, પ્રિય વાચક મિત્રોની જાણ માટે: અહીં બીજા એક કવિ રામનારાયણ વિ. પાઠક પણ હતા જેમણે આ તેત્રીસ વર્ષના નવયુવાન ઝવેરચંદ મેઘાણી ઉપર કાવ્ય લખ્યું હતું : ‘કોઈ કહેશો યુવાન ક્યાં સિધાવતો હતો?’ અને અહીં જેલમાં જ દેવદાસ ગાંધીએ એમને પેલું અંગ્રેજી કાવ્ય વંચાવ્યું હતું જે ઉપરથી મેઘાણીએ ‘કોઈનો લાડકવાયો’ કાવ્ય રચ્યું.

આ અને આવી ગાંધી યુગની, એનાં કાવ્યો અને કહાનીની રસપ્રદ કથા આવતે અંકે….

— ગીતા ભટ્ટ

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ – 18 : ગાંધીયુગના રાષ્ટ્રીયકવિ મેઘાણી


નથી જાણ્યું અમારે પંથ શી આફત ખડી છે;
ખબર છે એટલી કે માતની હાકલ પડી છે!

આ પંક્તિઓ સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ વેળાએ (1930-1947) રાષ્ટ્રગીત જેવી બની ગઈ હતી. અને આ ગીતના રચનાર ઝ.મે.ને શબ્દો તોળીને બોલનાર ગાંધીજીએ રાષ્ટ્રીયકવિ કહ્યા હતા.
તો એ રાષ્ટ્રીયકવિ મેઘાણી વિષે વાત કરતાં પહેલાં એ ગાંધીયુગનો આછો ખ્યાલ મેળવીએ.

આપણે મેઘાણીનાં લોકસાહિત્ય સર્જન વિષે આછો ખ્યાલ મેળવ્યો. બરડાડુંગર અને ગિરનારનાં પહાડો-કોતરો વચ્ચે જન્મ અને ઉછેરને લીધે તેઓ ગ્રામીણ પ્રજા – સામાન્ય લોકોના સંપર્કમાં આવેલા, અને એનાથી પ્રેરાઈને લોકસાહિત્યનો અમૂલ્ય વારસો એમણે આપણને આપ્યો.
એ સમયે ગાંધીજીનું હજુ સ્વદેશાગમન થયું નહોતું. ગાંધીજી હજુ દક્ષિણ આફ્રિકામાં રંગભેદ્ય સામે લડત (અસહકારની લડત) આપી રહ્યા હતા. ગાંધીજી તેમની ભારતની ટૂંકી મુલાકાતો દરમ્યાન મહારાષ્ટ્રના ગોપાલ કૃષ્ણ ગોખલેને અને અન્ય પોલિટિકલ લીડરોને મળતા અને દેશની સમસ્યાઓનો ઉકેલ શોધવા પ્રયાસ કરતા હતા.
જો કે, ગોખલે અને બીજા અનેક દેશભક્તો પણ અંગ્રેજોની જોહુકમી દૂર કરવાનો ઉપાય શોધી રહ્યા હતા. પણ દેશમાં અંગ્રેજો કરતાંયે ઘણાં મોટા પ્રશ્નો હતા. તેમાંનો એક પ્રશ્ન અસ્પૃશ્યતાનો હતો. અને તેના ભાગ રૂપે, ગોખલેએ મહારાષ્ટ્રમાં અંત્યજ શાળા શરૂ કરી હતી.

એવી એક શાળા ભાવનગરમાં ૧૯૧૦માં ગોખલેની પ્રેરણાથી ઠક્કરબાપાએ પણ શરૂ કરેલી. આગળનાં પ્રકરણોમાં જણાવ્યું છે તેમ, ભાવનગરમાં કોલેજમાં ભણતા મેઘાણી મિત્રો સાથે એ શાળાના ઉત્સવમાં ગયેલા. ત્યાં હરિજન છોકરાના હાથમાંથી પાનબીડું લીધેલું અને બીજાં બધાની જેમ લઈને ફેંકી દીધું નહોતું – એમણે એ પાન ખાધું. હાહાકાર મચી ગયો. અછૂતનાં હાથને અડકેલું પાન ખાધું? બે વર્ષ સુધી હોસ્ટેલમાં એમને જમતી વખતે બધાથી દૂર બેસવું પડેલું. બીજે વર્ષે હોસ્ટેલ બદલી પણ ત્યાંયે જમવા માટે જુદાં જ બેસવાનું.

આવી હતી દેશની પરિસ્થિતિ. દલિત વર્ગ સાવ અભણ, ગરીબ અને અસ્પૃશ્ય હતો ઉપરાંત, અંગ્રેજોની જોહુકમી સાથે સાથે રાજા રજવાડાઓનો ત્રાસ પણ ખરો.

આ લખતાં શરમથી અને ક્રોધથી ધ્રુજી ઉઠાય છે. કેવા અંધકારમાં ડૂબેલો હતો આપણો દેશ! અને તેની સામે અંગ્રેજ જેવી જબરદસ્ત સરકાર હતી જેનું ધ્યેય દેશમાં અંદરોઅંદર ફાટફૂટ પડાવીને રાજ્ય કરવાનું હતું. હા, બ્રિટિશ સરકારે દેશમાં શિક્ષણ સંસ્થાઓ ખોલી, રેલવે લાઈન નાંખી વગેરે દ્વારા થોડી પ્રગતિનો પવન ફૂંકાયો એ વાત સાચી. રાજ્ય કરવાં પ્રજાને આટલું આપ્યું તો દલપતરામે લખ્યું,
દેખ બિચારી બકરીનો પણ કોઈ ન જાતાં પકડે કાન,
એ ઉપકાર ગણી ઈશ્વરનો હરખ હવે તું હિન્દુસ્તાન!

ત્યારે પ્રશ્ન હતો કે, આવા અજગર જેમ ઊંઘતા દેશને જગાડવો કેવી રીતે? ક્રાંતિ કરવાની ભાવના, નવી દિશા શોધવાની તીવ્ર ઝંખના, કોઈક ઉચ્ચ ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવાની તાલાવેલી એ સમયે પણ ઘણાં દેશભક્તોમાં હતી જ. રાજા રામમોહન રાય જેવા સમાજ સુધારકોએ સતી પ્રથા માટે જીવન ખર્ચ્યું. બાળગંગાધર તિલક, કાકાસાહેબ કાલેલકર, મહર્ષિ અરવિંદ વગેરે દેશભક્તો ગાંધીજીના સંપર્કમાં આવ્યા. તેઓ પહેલાં ઉદ્દામમતના હિમાયતી હતા. સાવ અહિંસક રહીને દેશ આઝાદ થાય તેવું કોઈ માનવાં તૈયાર નહોતું.

આચાર્ય કૃપલાણીજીએ ગાંધીજીને કહ્યું, “હું ઇતિહાસનો પ્રોફેસર છું અને અહિંસાથી કોઈ પણ દેશ કે પ્રદેશ આઝાદ થયો હોય તેવું માનવ સંસ્કૃતિના ઇતિહાસમાં મેં જોયું નથી.”
ગાંધીજીએ નમ્રતાથી કહ્યું, “હું એ કરીશ, પછી તમે એ ભણાવી શકશો. (૧૯૧૫, શાંતિનિકેતન આશ્રમ) અંગ્રેજોને જીતતાં પહેલાં પ્રજાને જીતીએ” ગાંધીજીનું સ્પષ્ટ મંતવ્ય હતું કે, એમને અસ્પૃશ્યતાના ભેદભાવવાળું સ્વતંત્ર ભારત નહોતું જોઈતું. એમનું માનવું હતું કે, પ્રજાને જીતવાં તેમનાં મગજમાં ઘર કરી ગયેલ વિસંવાદને જીતવો જરૂરી છે.

૧૯૨૧માં અમદાવાદમાં ગુજરાત વિદ્યાપીઠની સ્થાપના થવાની હતી. જો હરિજનોનો પ્રશ્ન પડતો મૂકવામાં આવે તો કેટલાક ધનવાનો સાત લાખ રૂપિયા આપવા તૈયાર હતા. ગાંધીજીએ તેમને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું, “વિદ્યાપીઠ ફંડની વાત બાજુએ રાખો પણ અસ્પૃશ્યતા કાયમ રાખવાની શરતે મને કાલે હિન્દુસ્તાનનું સ્વરાજ્ય આપે તો તે સુધ્ધાં હું ન લઉં.”

અને ઝવેરચં મેઘાણીનાં લાગણીશીલ, ઊર્મિલ, કવિ હૃદયમાં એ દલિત, પીડિત, કચડાયેલ, ઉપેક્ષિત અને ગરીબ પ્રજા પ્રત્યે સહાનુભૂતિ હતી. કિશોરાવસ્થામાં ઘણીવાર બોર્ડિંગ સ્કૂલમાંથી ડુંગરાળ પ્રદેશમાં, પિતાને ત્યાં વેકેશનમાં ઘેર જતી વેળાએ, વરસાદ વાવાઝોડાઓ વચ્ચે એમણે જ્યાં ત્યાં રાતવાસા કર્યા હતા. એ લોકોનાં દિલની અમિરાતને માણી હતી. એટલે એમની રાષ્ટ્રભક્તિની કવિતાઓમાં બે પ્રકારની કવિતાઓનાં દર્શન થાય છે; સ્વાતંત્ર્ય ઝંખના કરતાં ઉદ્દામ મનોવૃત્તિનાં ‘હો રાજ મને લાગ્યો કસુંબીનો રંગ!’ જેવાં કાવ્યોમાં સાથે સાથે દબાયેલ-કચડાયેલ પીડિત વર્ગને પણ વાચા આપે છે. ‘..પીડિતની આસુંડા ધારે – હાહાકારે રેલ્યો કસુંબીનો રંગ!’

પંડિત યુગ હતો. એમાં ગાંધી વિચારધારા એક સુનામીની જેમ ફરી વળી હતી. ગાંધીજીએ પ્રજામાં રાષ્ટ્રપ્રેમ અને દલિત સમભાવ જગાડ્યાં. ને મેઘાણીએ એને કવિતાઓ, દુહા, છંદ, ભજન, લોકગીત ઢાળોમાં ઢાળીને લોક જીભે રમતાં કર્યાં.

અમે ખેતરેથી, વાડીએથી, જંગલ ને ઝાડીએથી, સાગરથી, ગિરિવરથી આવ્યાં,
અમે સુણી સાદ આવ્યાં.
અમે કંટકનો પુનિત તાજ પહેરી શિર પરે આજ
પીડિત જનતાને કાજ આવ્યાં.

મેઘાણીનાં કાવ્યો જનજીવનમાંથી પ્રેરણા લઈને જનતાને પ્રેરણા આપે છે.

ઓતરાદા વાયરા ઊઠો
ઊઠો રે તમે ઓતરાદા વાયરા ઊઠો.
ભીડ્યા દરવાજાની ભોગળ ભાંગીને તમે પુરપાટ ઘોડલે છૂટો, ઓતરાદા વાયરા ઊઠો

‘યુગવંદના’; એમનો કાવ્યસંગ્રહ, દેશભક્તિનાં કાવ્યોથી વંદનિય છે. તેમનાં દેશભક્તિનાં કાવ્યોની વાતો આવતે અંકે…

૧૫ – કબીરો

કબીરબીજક – શબદ

શબદ…
શબદ એક સંદેશ.
શબદ  બોધ.
શબદ એટલે ‘શબ્દ બ્રહ્મ’ જેની બ્રહ્મ જેવી તાકાત હોય.
શબ્દ નહિ, ‘શબદ’ જોડાક્ષરનો ધક્કો પણ નહીં!
કોઈ બેડી નહીં, કોઈ ઝંઝીર નહીં, મોકળાં મને આપમેળે રેલાતો, વહેતો ‘શબદ’. મહામૌન પછી રેલાતો વિચાર જે આત્માને જગાડી દે, તે ‘શબદ’. યોગની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો શબદનો અર્થ ક્રિયા, ગતિ કે સ્પંદન થાય. સરળ શબ્દમાં ‘શબદ’ અર્થ સ્વરૂપે જ પ્રગટ થાય છે. જે તેનો અર્થ પામે તે તરી જાય છે.
 
ગીતા રૂપે કૃષ્ણનાં મુખેથી નીકળેલા શબ્દએ અર્જુનનો મોહભંગ કર્યો તે જ ‘શબદ’. તે સીધો ઘા આતમ પર કરે અને પરિવર્તન દેખાય. માનવી એક કીડાની જેમ હોય છે, પણ શબદ કાને પડતા સુંદર આકર્ષક મોહક પતંગિયામાં મોર્ફ થઈ જાય અથવા સહજ પરિવર્તન થાય, અથવા તો સુફી સંતની ભાષામાં સમજાવું તો તબદીલ થઇ જાય છે. ચાલો વધુ સરળ બનાવવા કબીરનાં જીવનનો એક સત્ય પ્રસંગ જોઈએ.

 

એકવાર ગુરુ રામાનંદજી તેમના ભગવાનને પહેલાં મુગટ પહેરાવ્યો ને પછી ફૂલનો હાર પહેરાવવા જતા હતા. મુગટ મોટો હતો એટલે ભગવાનને હાર પહેરાવી શકતા નહોતા. કબીર સામે જ બેઠા હતા. તેમણે ગુરુજીને કીધું ‘ગુરુજી, ગાંઠ નિકાલ દો તો હી ભગવાનજી કે ગલે મેં હાર પહુંચેગા.’ કબીરની વાત સાંભળી. કબીરે સહજતાથી કહેલી ‘આટલી મોટી વાત’ ગુરુજી સમજી ગયા કે, ‘જીવનમાં પડેલી ગાંઠને ઉકેલીએ તો જ પ્રભુનાં હૃદય સુધી પહોંચી શકાય છે.’ તેમણે કબીરને છાતી સરસા ચાંપ્યા અને કબીર તેમના ખાસ માનીતા શિષ્ય બની ગયા.

 

આજે આપણે વાત કરવાની છે એ જ કબીરની જેની વાણીથી તેમના ગુરુ પણ પ્રભાવિત હતા. કબીરવાણી તો માનસરોવર સમાન છે. કબીરબીજકના મુખ્ય ત્રણ ભાગ છેઃ રમૈની, સાખી અને શબદ. રમૈનીની વાત આપણે કરી હતી. આજે આપણે શબદને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવાના છીએ. તેમાં કબીરના પ્રેમ અને અંતરંગ સાધનાની અભિવ્યક્તિ થઈ છે. શબદમાં ૧૧૫ પદો છે જે રામાયણની ચોપાઈની જેમ ગેય છે. ‘શબદ’ આપણને આત્મારામનું એડ્રેસ આપે છે.
‘શબદ’માં સંત કબીરે રુપક,  પ્રતીક,  અન્યોક્તિકથન અને અવળવાણી દ્વારા પોતાના વિચાર માર્મિકતાથી રજૂ કર્યા છે. ‘શબદ’નું વાંચન આપણા પ્રાચીન ગ્રંથોની સંક્ષિપ્ત અને સચોટ સૂત્રશૈલીનું સ્મરણ કરાવે છે. કબીરનાં એક એક શબ્દમાં ગહન અર્થગાંભીર્ય અને ભીતરનો ઊંડો ભાવ છુપાયેલ દેખાય છે. શબદ કાવ્યનો એક પ્રકાર જ છે. એને પદ પણ કહી શકાય.
ગીતાના શબ્દો જેટલું જ વજન કબીરના શબદનું છે.

 

કબીરજીએ આત્મસાત કરેલી વાતને પ્રસ્તુત કરી છે અને આ ‘શબદ’ સહજ પ્રગટ થયા છે.

 

‘શબદ’ એટલે કે આત્મતત્વનું અનુસંધાન કરાવે તે, અર્થાનર્થ બતાવે તે. ટૂંકમાં, માયાથી છૂટા પાડે તે ‘શબદ’

 

કબીર ‘શબદ’ દ્વારા હંસસ્થિતિમાં વ્યક્તિને સમજાવે છે. કબીરે તેના શબદમાં ૧૧૫ ગહન વિષયો પર, પોતાના સ્વાનુભવ દ્વારા ચર્ચા કરી છે. એની મેં મારી અલ્પમતિ પ્રમાણે વાત કરી છે. તેમની અવળવાણી અને પશુ-પંખીનાં રુપક દ્વારા આપેલ ઉપદેશ અદ્ભૂત છે. તેમજ શરીરરૂપી વૃક્ષમાં નીચેથી ઉપર આઠ ચક્રો દ્વારા આત્મામાં એકાકાર થવાની વાત પણ સુંદર રીતે સમજાવી છે. તેમણે પરમાત્માને અનેક સ્વરૂપે દરેક વ્યક્તિમાં જોયા છે.
કબીરે હિન્દુ અને મુસલમાન વચ્ચે એકતા સ્થપાય તો જ ભારત દેશનો ઉદ્ધાર થાય, અને સૌનું કલ્યાણ થાય, તેવી તેમની પાકી સમજ હતી. ભગવાને તો કોઈ ભેદો સર્જ્યા જ નથી, માનવે પોતાના સ્વાર્થ માટે ભેદોનું સર્જન કર્યું છે એવી સ્પષ્ટ ઉપદેશવાણી બંને વર્ગને સંભળાવી છે. ‘શબદ’માં તમામ ભેદોને સામૂહિક રીતે ઓગાળી, કબીરે સત્યને પ્રગટ કર્યું છે. પંડિતોને, જ્ઞાનીઓને, મૌલવીઓને અવગણી નિર્ગુણ ભક્તિનો માર્ગ દેખાડ્યો છે. તેમનાં હ્રદયમાં કેન્દ્રસ્થાને માનવ સમાજનું હિત છે એ અહીં ‘શબદ’ દ્વારા પ્રગટ થયું છે. આજે નહિ તો આવતીકાલે માનવી આ સત્યને સમજશે. કબીર સાહેબનાં અવળવાણીનાં પદો ખૂબ પ્રખ્યાત છે. એ બધાં પદો ગંભીર અર્થ રહસ્યવાળા છે. આ અવળવાણીનું પદ કહેવાય.

 

“પહિલે જન્મ પુતકો, બાપ જનમિયા પાછે”

 

પહેલા પુત્રનો જન્મ થાય ને પછી પિતા જન્મે એ અસ્વાભાવિક ઘટના ગણાય. એનો આધ્યાત્મિક અર્થ કરવા માટે થોડી મહેનત કરવી પડે છે. પહેલા માનવનો જન્મ જગતમાં થયો છે. પિતા તરીકે ગણાતા ઈશ્વરનો જન્મ તો પછીથી થયો. માણસ સમજણો થયા પછી ઈશ્વરની વાત વિચારવા લાગ્યો. મનની કલ્પનામાંથી ઈશ્વરનો જન્મ થયો એવું કહેવામાં આવે છે.

 

‘બીજક’ના ‘શબદ’માં માનવ માત્રને ઉપયોગી થાય તેવી વિચારધારા કબીરે ગૂંથી છે. આ સાથે કબીર સાહેબનાં વિવિધ પાસાઓનું દર્શન પણ થાય છે. જેમકે, હિંદુ -મુસલમાન વિષે ક્રાંતિકારી વિચાર, કુરિવાજો પર પ્રહાર અને તેમનું સુધારાવાદી વલણ ‘શબદ’માં ખુલ્લેઆમ પ્રગટ થાય છે. તે જ પ્રમાણે આત્માવાદી વિચાર થકી વેદાંતી તરીકેની છાપ ઊભી કરી છે અને એટલે, ઘણા સાચા હિન્દુઓ તેમને સાચા વૈષ્ણવ ગણે છે. આમ લોકભાષામાં કબીરે ધર્મ સંસ્કૃતિની રક્ષાનું કામ કર્યું છે. આ ‘શબદ’ પર નજર કરો.

 

સંતો, રાહ દુનો હમ દીઠા!
હિન્દુ તુરુક હટા નહિ માનૈં, સ્વાદ સભન્હિ કો મીઠા  – ૧
હિન્દુ બરત એકાદસિ સાધૈ, દૂધ સિંગારા સેતી
(અન) કો ત્યાગૈ મનકો ન હટકૈ, પારન કરૈ સગોતી  – ૨
તુરુક રોજા નિમાજ ગુજારૈં, બિસમિલ બાંગ પુકારૈં
ઈનકી ભિસ્ત કહાં તે હોઈ હૈ, સાંજે મુરગી મારૈ  – ૩
હિન્દુકી દયા મેહર તુરુકનકી, દોનૌ ઘટ સોં ત્યાગી
વૈ હલાલ વૈ ઝટકે મારૈ, આગિ દુનો ઘર લાગી  – ૪
હિન્દુ તુરુકકી એક રાહ હૈ, સતગુરુ ઈહૈ બતાઈ
કહંહિ કબીર સુનહુ હો સંતો, રામ ન કહેઉ ખુદાઈ  – ૫
 
એમના ૧૧૫ ‘શબદ’ અર્થસભર કબીરની વાણી છે. કબીરની વાણીનો પ્રભાવ ૧૮મી સદીમાં વિશ્વના ઘણા વિદ્વાનો પર થયો હતો. તેનો ઇટાલિયન ભાષામાં પણ અનુવાદ થયો છે. પશ્ચિમમાં કબીર પર જેટલા ગ્રંથ લખાયા છે, તેટલા બીજા કોઈ સાહિત્યકાર પર લખાયા નથી.

“લોક કહૈ યહ ગીતુ હૈ, યહુ નિજ બ્રહ્મ વિચાર રે “

 કબીર સાહેબની કવિતા લોકોની દૃષ્ટિએ ભલે ગીત તરીકે ખ્યાતિ પામે પણ ખરેખર તેની રચના પરમાત્મતત્વની સમજ માટે જ થઈ છે. પ્રત્યેક પદ કે શબદ આત્મવિચારથી જ સંપન્ન છે. 

અને કબીરાયનનું ચયન કરતાં કરતાં હું પણ કબીરમય બની ગઈ છું.

જિગીષા પટેલ
 
 

હાં રે દોસ્ત, હાલો અમારે દેશ : ગીતા ભટ્ટ

 

નાનપણમાં અમે બહેનપણીઓ શાળા-કોલેજમાં વાર્ષિકોત્સવ કે દિવાળી પ્રોગ્રામમાં રાસ-ગરબા રમતાં. પણ પાછળથી સમજાયું કે એમાનાં ઘણાં ગરબા-ગીતો ઝવેરચંદ મેઘાણીનું સર્જન હતાં. દાખલા તરીકે, ત્રણ તાલીના તાલમાં હલકથી ગવાતો આ ગરબો : અષાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે, અંબર ગાજે મેઘાડંબર ગાજે…
અષાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે! અને જેમાં હલકથી ગવાતા તાળીઓના તાલ નહીં, પણ ઝડપથી ઉછાળા લેતું નર્તન વધારે મહત્વનું હતું એવું બીજું ગીત: મન મોર બની થનગાટ કરે, મન મોર બની થનગાટ કરે.….

પણ, એમાંની ઘણી રચનાઓ એમની પોતાની સ્વરચિત કૃતિઓ નહોતી, પણ અન્ય ભાષાની કૃતિઓમાંથી અનુવાદિત કરેલ કવિતાઓ હતી; તેનો ખ્યાલ તો કોલેજમાં વ્યાખ્યાતા બનવાનો મોકો મળ્યો અને વિગતવાર અભ્યાસ કર્યો ત્યારે જ સમજાયું.
તો પછી, ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં જ ગરબા-ગીતો આમ અનાયાસે જ પસંદ થઈ જવાનું કારણ શું હશે? પ્રત્યેક કવિ એની કૃતિ માટે શબ્દો તો શબ્દકોશમાંથી જ શોધે છે, પણ એને ક્યાં, કેવી રીતે ગોઠવવો તેમાં જ કવિનું કવિકર્મ છુપાયેલું હોય છે! મને આજે આટલાં વર્ષે સમજાય છે કે, શબ્દો, સૂર અને લયની ગોઠવણીને લીધે જ અમારાં માનસમાં એ ગીતો પ્રિય પસંદગી પામ્યાં હતાં.
 
મોર બની થનગાટ કરે, મન મોર બની થનગાટ કરે
ઘનઘોર ઝરે ચહું ઓર મારું મન મોર બની થનગાટ કરે
બહુ રંગ ઉમંગનાં પીંછ પસારીને
બાદલસું નિજ નેનન ધારીને,
મેઘમલાર ઉચારીને
આકુલ પ્રાણ કોને કલસાદ કરે  મન મોર બની થનગાટ કરે
ઘર ઘરર ઘરર મેઘઘટા ગગને ગગને ગરજાટ ભરે
ઘૂમરી ઘૂમરી ગરજાટ ભરે નવધાન ભરી સારી સીમ ઝૂલે
નદીયું નવજોબન ભાન ભૂલે નવ દીન કપોતની પાંખ ખૂલે
મધરા મધરા મલકાઈને મેંડક મેહસું નેહસું બાત કરે
ગગને ગગને ઘૂમરાઈને પાગલ મેઘઘટા ગરજાટ ભરે
મન મોર બની થનગાટ કરે
નવ મેઘ તણે નીલ આંજણીએ મારાં ઘેઘૂર નેન ઝગાટ કરે
મારાં લોચનમાં મદઘેન ભરે વનછાંય તળે હરિયાળી પરે
મારો આતમ લહેર બિછાત કરે સચરાચર શ્યામલ ભાત ધરે
મારો પ્રાણ કરી પુલકાટ ગયો પથરાઈ સારી વનરાઈ પરે
ઓ રે મેઘ આષાઢીલો આજ મારે દોય નેન નીલાંજન ઘેન ભરે
મન મોર બની થનગાટ કરે

શબ્દો એક પછી એક સરી જાય છે અને શબ્દોનો નાદ, વરસાદ અને વાદળનો ગડગડાટ, વર્ષાઋતુનું એક ભવ્ય દશ્ય ખડું કરે છે.

ઝવેરચંદ મેઘાણીનું કાવ્યફલક અતિ વિશાળ છે. તેમાંયે માત્ર પ્રકૃતિને જ શોધીએ તો એમાં આકાશ, પવન, ધરતી, પહાડ, દરિયો, વાદળ, વીજળી એમ બધું જ એની ભવ્યતા સાથે એવાં તો ઓતપ્રોત થઈને આવે કે, વાચક કે પ્રેક્ષક સૌને જકડી લે! તેમાંયે મેઘ સાથે મેઘાણીને ખાસ પ્રીતિ. વળી આ બધુંયે માત્ર સાહિત્યકૃતિ તરીકે જ ના રહી જાય એટલે એને લોકભોગ્ય બનાવવાનો પ્રયાસ પણ એમના દિલમાં સતત ધબકારાની જેમ ધબક્યા કરે! ભગવાને એમને સુંદર અવાજ અને સૂરની સમજ આપી હતી, એટલે એમણે કાવ્યોને લય અને તાલ સાથે સૂરબધ્ધ ગાયાં પણ ખરાં.
 
વાચક મિત્રો, હું તમને ફરીથી યાદ કરાવું કે, મેઘાણી લોકોના કવિ હતા, લોકકવિ હતા. પંડિતયુગમાં એમણે ભારેખમ શબ્દો છોડીને અભણ વર્ગને વાચા આપવા કમર કસી હતી. એટલે એમની તમામ કૃતિઓ લોકભોગ્ય હતી. નાની ઉંમરે આ બધું જ્ઞાન અમારાં બાળમાનસમાં ક્યાંથી હોય? પણ કદાચ તેથી જ, એ ઉંમરેય અમે મેઘાણીનાં અનેક ગરબા શાળા-કોલેજ દરમ્યાન કરેલાં.
 
ગુજરાતી ભાષાનું શિરમોર સમું આ ‘મન મોર બની થનગાટ કરે‘ ગીત રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનાં મૂળ બંગાળી ગીતનું અનુસર્જન છે. ૧૯૨૦માં મેઘાણી જયારે કલકત્તા હતા ત્યારે એમણે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનાં સ્વમુખે એમને ઘેર ‘નયાવર્ષા’ ગીત સાંભળ્યું હતું. ત્યારબાદ લોકસાહિત્યનાં સંશોધન માટે જ જાણે કે મેઘાણી કલકત્તા છોડીને વતન પાછા આવે છે, અને સાથે સાથે બંગાળી અને અંગ્રેજી સાહિત્યને ગુજરાતી ભાષામાં પોતાની સૂઝ પ્રમાણે પીરસવાની શરૂઆત કરે છે.
ટાગોરનું ગીત ‘નયાવર્ષા’
નાચે રે હ્રિદય આમાર નાચે રે, હ્રિદય આમાર નાચે રે,
ઘૂરું ઘૂરું મેઘ ઘૂમરી ઘૂમરી ગગને ગગને ગરજે રે,
કે બીજાં ગીતો જેમ કે,
ઝારું ઝારું બરસે બારિસ ધારા આધિર હાય ગ્રિહો આધિરા,
પગલા હવાર બાદલ દિલે,પાગલ અમાર મોર જોગી ઉઠે….
વગેરે ઉપરથી અનુસર્જન મેઘાણીએ ઘણું પાછળથી કરેલું, ટાગોરનાં અવસાનનાં ત્રણ વર્ષ બાદ છેક ૧૯૪૪માં. જે ‘રવીન્દ્રવીણા’માં ૬૪ કાવ્યોમાં સચવાયેલ છે.
‘મન મોર બની થનગાટ કરે’માં મૂળ ગીતની સૌમ્યતાને સ્થાને ચારણી લય પસંદ કરીને વર્ષાઋતુ અને વર્ષાનું તાંડવ ગમે તે હૈયાને સ્પર્શી જાય એ રીતે રચ્યું છે. મેઘાણીએ પોતે પણ આ ગીત એમનાં અન્ય ગીતોની જેમ ગાયું છે, પણ હેમુ ગઢવીનું સ્વરાંકન વધુ લોકભોગ્ય બન્યું. પાછળથી ‘રામલીલા’ ફિલ્મમાં પણ નવા શબ્દોનાં ઉમેરણ સાથે એ ફરીથી આજની યુવા પેઢીમાં પણ પ્રિય બની રહ્યું છે. 
 
ચારણી કવિતાને આત્મસાત કરી તેના લય, સૂર, શબ્દોનાં વળ-વળોટાં, ત્વરિત પુનરાવર્તન વગેરે વગેરે આ કાવ્યમાં મેઘાણીએ ખૂબીથી વણી લીધાં છે. તેનાથી અત્યારનો સુજ્ઞ સમાજ ચારણ સાહિત્યને ઓળખતો થયો છે અને સાથે સાથે ચારણ સમાજને પણ ભણેલ વર્ગમાં પોતાનું મહત્વ જોઈને ગૌરવ થાય છે. મેઘાણીએ જીવનપર્યન્ત બસ આ જ કામ કર્યું છે; બંને વર્ગને સાહિત્યસેતુ બની જોડવાનું. ગાંધીજી જેવા મિતભાષીએ તેમને ‘રાષ્ટ્રીય કવિ’નું બિરુદ એટલે આપ્યું હતું.  હા, એમણે રાષ્ટ્રભક્તિનાં ગીતો પણ ઘણાં લખ્યાં છે, એમાં પણ ઘણાં અનુસર્જનો છે. ‘કોઈનો લાડકવાયો’ પ્રસિદ્ધ કાવ્ય ‘રક્ત ટપકતી સો સો ઝોળી સમરાંગણથી આવે’. તેની વાત આવતે અંકે… 

-ગીતા ભટ્ટ 

 

૧૩ – કબીરા

કલમ વિનાનો કવિ કબીરો

મારી કબીર સાથેની ઓળખ એનાં ભજનો અને દોહાથી થઈ ગણાય. દોહા વાંચતી ગઈ તેમ તેમ તેના અંગે અનેક પ્રશ્નો મારાં માનસ પર ઊપસી આવ્યા.

જો કબીરો ભણેલો નહોતો અને તેણે કદી કાગળ પેન્સિલ લઈ કશું લખ્યું નહતું તો આ લેખિત દોહા આવ્યા ક્યાંથી? કબીરવાણી અને કબીર સદીઓ પછી આજે પણ પ્રચલિત શા માટે છે? તે અંગે જે જાણકારી મેં મેળવી તેના વિષે વાત આજે કહેવી છે.

સૌ પ્રથમ, આ કબીરવાણી એટલે શું? અને કબીરવાણીમાં એવું તે શું છે કે જેણે કબીરને આજે પણ જીવંત રાખ્યા છે. કબીર ભણેલા નહોતા તો કબીરવાણી અને ગ્રંથ પ્રગટ કેવી રીતે થયા?

યોગસાધના, અદ્વૈતવાદ, સૂફીમત અને વૈષ્ણવભક્તિનાં સારતત્વનું સુભગ સંમિશ્રણ એટલે કબીરવાણી. કબીરનાં વિચારો અને સર્જન જીવનનાં મૂળથી જોડાયેલાં છે અને થોડામાં ઘણી સમજ આપે તેવાં છે. કબીરની રચનાઓ અને અભિવ્યક્તિને ‘પીથી -અર્થી રાઈટીંગ સ્ટાઈલ’ તરીકે વિશ્વમાં ઓળખાય છે. ‘પીથી’ એટલે થોડામાં ઘણું અને ‘અર્થી’ એટલે લોકોનાં હ્રદયની જડથી જોડાયેલું.

આમ જોવા જઈએ તો, કબીરની રચનાઓની ભાષા સાધુકડી ભાષા કહેવાય. કબીરનાં સર્જનમાં રાજસ્થાની, હરિયાણવી, પંજાબી, ખડી, અવધિ, વ્રજ, ભોજપુરી વગેરે જેવી હિન્દી ભાષાની પ્રાંતીય બોલીઓ સમ્મિલિત છે. ભાષાઓનો શંભુમેળો કબીરનાં સર્જનમાં વહેતો રહ્યો છે. સંત કબીરના વિચારોનું અદ્ભુત અને મજબૂત પ્રભાવનું એક પ્રમાણ એ છે કે, ૧૫મી સદીમાં જન્મેલા કબીરના વિચારો છેક ૧૭મી સદીમાં ‘કબીરબીજક’ ગ્રંથમાં પ્રગટ થયાં. એટલે કે, બે સદી સુધી કબીરના વિચારો કંઠોપકંઠ વહેતા રહ્યા. કબીરના અનુયાયીઓએ તેમની વાણીના સંગ્રહને ‘બીજક’ અને ‘અનુરાગ સાગર’ નામના ગ્રંથમાં સંકલિત કર્યા અને સાખી, શબદ અને રમૈની એમ ત્રણ ભાગમાં પ્રસ્તુત કર્યા. સાખી સંસ્કૃત શબ્દ સાક્ષી ઉપરથી અપભ્રંશ થઈને આવેલો શબ્દ છે.

કબીરજીની વાણી, શિક્ષણ અને સિધ્ધાંતોનું નિરુપણ આ સાખી વિભાગમાં નિરૂપાયેલ છે. શબદ વિભાગ લયબધ્ધ ગીતોથી બનેલો છે. એમાં સંત કબીરે પ્રેમ અને અંતરંગ સાધનાની કરેલી અભિવ્યક્તિની લયબધ્ધતા છે. જ્યારે ત્રીજો વિભાગ ચોપાઈ છંદમાં લખાયો છે. જેમાં કબીરજીએ રહસ્યવાદી સાત્વિક વિચારોને સુપેરે પ્રગટ કર્યા છે. ભક્તિ, જ્ઞાન અને સંદેશના આધારસ્તંભ પર અડગ ઊભેલા કબીરજીના વિચારો આજે પણ જનમાનસ પર છવાયેલા છે. ગુરુ રામાનંદજીથી પ્રભાવિત કબીરની અદ્વૈતવાદની ફિલોસોફીને જનમાનસમાં જબરજસ્ત સ્થાન પ્રાપ્ત થયું છે.

જીવનના ગુઢ રહસ્યોની ખૂબ મોટી વાતો અત્યંત સરળતાથી ટૂંકમાં સમજાવતાં કબીરાની વાત દરેકનાં હ્રદયમાં આજે પણ સોંસરવી ઊતરી જાય છે. કબીરો પોતાના દોહામાં, શું કરવું જોઈએ અને શું નહીં એની સમજ તદ્દન સરળ અને તળપદી ભાષામાં આપે છે. ખોટા રીતરિવાજો અને કોઈપણ ધર્મમાં રહેલી અણસમજ અને ગેરસમજને ફેલાવતી વાતોનું કબીરે તેમનાં સર્જનમાં બેબાક રીતે ખંડન પણ કર્યું છે. ‘અનુભવે શીખ્યા તે જીવન’ની ફીલોસોફીને કબીરાએ સાદગીથી સહજ ગાઈ પ્રસ્તુત કરી છે. જે જ્ઞાન આજે પણ લોક જીભે ચડીને લોકોનાં હૃદયમાં સોંસરવું ઊતરી જાય છે. આ બે પંક્તિ તો આપ સૌ કોઈ જાણો જ છો…

કલ કરે સો આજ કર, આજ કરે સો અબ,
પલમેં પ્રલય હોયેગી,બહુરી કરે વો કબ!

એમની સુખ દુ:ખની પરિભાષા અને અદ્ભૂત અભિવ્યકતી એક જ્ઞાની કે વિદ્વાન જેવી છે, જુઓ;

દુ:ખ મેં સુમીરન સબ કરે, સુખ મેં કરે ન કોય,
જો સુખ મેં સુમીરન કરે, દુઃખ કાહે કો હોય!

કબીર માળા ફેરવતાં બગભગતને ઉદ્દેશીને આડંબરના પડદાને ચીરીને સત્ય પ્રગટ કરે છે. એક અભણની નીડરતા તો જુઓ..તેની તીખી વાણીથી તીખાં બાણ ફેંકયાં છે.

માલા ફેરત જુગ ભયા, ફીરા ન મન કા ફેર,
કર કા મનકા ડાર દે, મન કા મનકા ફેર.

કબીરે આંખ અને કાન ઉઘાડા રાખીને, મન અને બુદ્ધિને કોઈપણ વાદ કે સંપ્રદાયના વાડામાં જોડ્યા વગર, માન્યતા કે વિચારધારાનાં બંધિયારપણામાંથી સદંતર મુક્ત રહીને જ્ઞાન વહાવ્યું. આ જ્ઞાન સત્સંગની સર્વોત્તમ યુનિવર્સિટીમાંથી અને વિવિધ યાત્રાઓમાંથી મેળવ્યું. કબીરના મુખ્ય ગ્રંથમાં તેમના શિષ્ય ધર્મદાસે સંવત ૧૫૨૧માં ‘કબીરબીજક’નું સંકલન કર્યું. આજે પણ ‘કબીરબીજક’ વાચક અને અનુયાયીઓ માટેનો મહત્વનો આધારગ્રંથ ગણાય છે. શીખોના પાંચમા ધર્મગુરુ શ્રી અર્જુનદેવે સંવત ૧૬૬૧માં તૈયાર કરાવેલ ‘ગુરુ ગ્રંથસાહેબ’માં કબીરસાહેબના લગભગ સવા બસો પદ અને અઢીસો શ્લોક કે સાખીઓનું સંકલન કર્યું છે. આમાં કબીરની વાણી તે સમયના મૂળ પ્રમાણે સચવાયેલી છે.

ડો.શ્યામસુંદરદાસે બે હસ્તલિખિત ગ્રંથોમાં કબીરની રચનાઓનું પ્રમાણિત સંકલન સંવત ૧૫૬૧ અને સંવત ૧૫૮૧માં કરેલ છે. એ ‘કબીર ગ્રંથાવલિ’ નામે ઓળખાય છે. આજે પણ વિદ્વાનો આ ગ્રંથને સૌથી વિશેષ પ્રમાણભૂત માને છે.

આમ જોવા જઈએ તો, કબીરસાહેબનાં પદો મૌખિક પરંપરામાં જળવાયા કહેવાય. શાંતિ નિકેતનના આચાર્ય ક્ષિતિમોહન સેને ઝવેરચંદ મેઘાણીની જેમ ગામડે ગામડે ફર્યા અને સંતો અને ભજનિકોનાં મુખેથી સાંભળીને કબીરનાં પદો એકઠાં કર્યાં. એને ચારભાગમાં છપાવ્યા છે. એ પદોનો ગુજરાતી અનુવાદ મોહનદાસ પટેલે કરેલ છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ક્ષિતિમોહન સેનના કબીરવાણી સંગ્રહમાંથી પસંદ કરેલા સો પદોનો અનુવાદ કરીને ‘Hundred Poems of Kabir’ નામે પશ્ચિમી દેશોને કબીરની ઓળખ કરાવી છે. આ નિર્દેશ કરે છે કે ટાગોર પણ કબીરથી પ્રભાવિત હતા.

કબીરસાહેબના નામે કેટલુંક કબીરપંથી સાહિત્ય પ્રગટ થયું છે. જેમાં કબીરનો ઉપદેશ અને શાસ્ત્રાર્થના ગ્રંથોનો પણ સમાવેશ છે. તેવી જ રીતે, ‘ગોષ્ઠી-ગ્રંથ’ કે ‘બોધગ્રંથ’ પણ કબીરનાં જ્ઞાનને પ્રકાશિત કરે છે. તેમાં ‘ગોરખ ગોષ્ઠી’, ‘કબીર-શંકરાચાર્ય ગોષ્ઠી’, ‘કબીર-દત્તાત્રેય ગોષ્ઠી’, ‘કબીર-રઈદાસ ગોષ્ઠી’ મુખ્ય ગણાય છે. ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયેલ કબીર સાહિત્યમાં હજારીપ્રસાદ દ્વિવેદીનું ‘કબીર’ મુખ્ય છે જેનો અનુવાદ કિશનસિંહ ચાવડાએ કર્યો છે.

હજારીપ્રસાદે કબીરની યોગ્ય મુલવણી કરતાં કહ્યું, ‘કબીર નખશિખ મસ્તમૌલા, સ્વભાવથી ફક્કડ, આદતથી અક્કડ, ભક્તની સામે વિનમ્ર, વેષધારી આગળ પ્રચંડ, દિલના સાફ, અંદરથી કોમળ, બહારથી કઠોર, જન્મથી અસ્પૃશ્ય, કર્મથી વંદનીય છે.” કહો તો, આ સાથે કોણ સહમત નહી હોય? કબીર પોતાની જાતને અક્ષરજ્ઞાની તરીકે ઓળખાવતા નથી.

મસિ કાગજ છુઆ નહીં, કલમ ગહી નહિ હાથ,
ચારિઉ જુગકો મહાતમ કબીરા મુખહિં જનાઈ બાત.

કબીર ભલે ભણેલા નહોતા પણ તેમને મુખપાઠ વિદ્યા વસી હતી એટલે બની શકે કે, બીજા પાસે લખાવ્યું હોય અથવા તેમના કુશાગ્ર બુદ્ધિ શિષ્યોએ લખ્યું હોય. પરતું કબીરની સાખીઓ, દોહાઓ અને અનેક પદો દ્વારા સ્પષ્ટ થાય છે કે, કબીર તીક્ષ્ણ બુધ્ધિ ધરાવતા અનુભૂતિજન્ય જ્ઞાની પુરુષ હતા.

-જીગીષા પટેલ