પારદર્શી લેખક/ભાઈ શ્રી નવીન બેંકરને શબ્દાંજલિ…—દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ

૯-૨૬-૧૯૪૧ થી ૯-૨૦-૨૦૨૦

બાળપણમાં  જેમની સાથે જીંદગીને, એના સંઘર્ષોને નજીકથી જોયા હોય તેવા  નિકટના આત્મીય ભાઈને માટે  ’હતા’ લખવાનું આવે ત્યારે  કેવું અને કેટલું લાગી આવે? નાનપણથી જ સંઘર્ષોના વહેણમાં અમે સાથે વહ્યા છીએ.. અનાયાસે જ નવીનભાઈની અને મારી એકસરખી લેખનશક્તિ કેળવાઈ અને એકસરખા  સાહિત્યના રસ બંનેના વિકસતા રહ્યાં. હા, પ્રવાહ બદલાતા રહ્યા. પ્રવાહની દિશા બદલાતી ગઈ  અને તેમના પ્રવાસનો મુકામ પણ આવી ગયો.

શું લખું? ઘણું બધું, એક દળદાર પુસ્તક જેટલું બધું અંદર ઘૂમરાય છે..જોરથી વલોવાય છે.

 ગઈ રક્ષાબંધને…

 આ છેલ્લી છે, એ જાણ સાથે હૈયું હચમચાવીને, રાખડી બાંધી’તી.

છેલ્લી ન રહે, એ ભાવ સાથે  ઘૂંટ ગટગટાવીને રાખડી બાંધી’તી. 

ચાહ એવી ખૂબ જાગે, ચમત્કાર થાય  ને સઘળુ સારું થઈ જાય પણ

ખોટા, જૂઠા દિલાસા સાથે, કડવું સચ પચાવીને રાખડી બાંધી’તી. 

જાણ્યું’તું સમય બળવાન છે, પણ કોપાયમાન આવો? સાવ કટાણે?

વિધિની વક્રતાના દ્વારો ખૂબ ખટખટાવીને રાખડી બાંધી’તી. 

મજબૂત છીએ, આવજે પણ પીડા વિના મળજે ભાઈને, માની જેમ જ,

હકભર્યા હુકમના સાદ સાથે, બહુ જ મન મનાવીને બાંધી’તી. 

जानामि सत्यं न च मे स्वीकृति, એ લાચારી ને વેદનાને હરાવી

રુદિયે શ્રધ્ધાસભર સૂતરનો તાર કચકચાવીને રાખડી બાંધી’તી.

પણ….  આખરે સપ્ટે.૨૦ની રાત્રે ૧૧.૧૫ વાગે તેમણે જીવનમંચ પરથી વિદાય લઈ જ લીધી. આમ તો તેમની જીવન-કિતાબના પાનેપાના ખુલ્લાં જ હતા. પણ છેલ્લે સંવેદનાના સાત સાત સાગર સમાવીને સૌને અલવિદા કહીને સૂઈ ગયા.

 જીવનના સારા-માઠા, હળવા-ભારે પ્રસંગો, હજ્જારો બનાવો, એના પ્રતિબિંબો મારા માનસપટ પર ઉભરાઈ આવે છે. અત્યારે તો  યાદ એ આવે છે કે આજથી પાંચ વર્ષ પહેલાં તેમણે મારી પાસે પોતાના વિશે લખવા જણાવ્યું હતું ત્યારે તો મેં તરત લખી આપ્યું હયું પણ આજની અને ત્યારની વાત વચ્ચે કેટલો મોટો ફરક છે? છતાં એમાંનો  કેટલોક ભાગ અહીં… 

 નવીન બેંકર એટલે  એક બહુમુખી પ્રતિભા અને બહુરંગી વ્યક્તિત્વ.                                                           

 નવીન બેંકર એટલે એક મસ્ત મઝાના, રંગીલા–રસીલા,મળતાવડા, નિખાલસ, ઉમદા અને ખુબ જ ઊર્મિશીલ માનવ. તેમની કલમ એટલે કમાલ ! અજબનો જાદૂ. અમેરિકન ફિલ્મ હોય કે ગુજરાતી નાટક, વ્યક્તિ પરિચય હોય કે હ્યુસ્ટનની કોઈપણ સંસ્થાની પ્રવૃત્તિ; તેમનું અવલોકન અને અહેવાલ આબાદ જ હોય. નાટક–સિનેમા, ફોટા,સંગીત અને લેખન તેમના મુખ્ય રસના વિષયો.

“સંકટભરી આ જીંદગીથી હારનારો હું નથી,સાગર ડુબાડી દે મને તેવો કિનારો હું નથી.” એવી જુસ્સાદાર શાયરીઓ ગણગણવાના નાનપણથી શોખીન, તો વળી નજર સામે સતત ‘આ દિવસો પણ વહી જશે’નું સૂત્ર રાખી જીવનના ચડાવ–ઊતારની ફિકરને, ફાકી કરી ફરનાર અલગારી પણ લાગે. ક્યારેક પોતાને ‘નિત્યાનંદભારતી’ બનાવે તો ક્યારેક શાંતિકાકા બની જાય. એક ઠેકાણે એમણે લખ્યું છે કે,”જિન્દગીમાં, મેં એવા અને એટલા બધા અનુભવો કર્યા છે અને સત્યોને ધરબાઇ ગયેલા જોયા છે એટલે ‘સત્યમેવ જયતે‘ સ્લોગનમાં મને વિશ્વાસ રહ્યો નથી.”  

કદાચ એટલે જ એ જીંદગીને શિસ્તથી કે ગંભીરતાથી ક્યારેય જીવી જ શક્યા નથી.

 આજે તેમના ભીતરમાં ડોકિયું કરતો વિશેષ પરિચય આપું. ૧૯૪૧માં ભૂડાસણ નામે નાનકડાં ગામમાં તેમનો જન્મ; ઉછેર અમદાવાદમાં અને ૧૯૭૯થી અમેરિકામાં સ્થાયી થયાં હતા.  દાદા શરાફી પેઢી ચલાવતા અને ઘણાં ધનિક. પણ કાળે કરીને સઘળું ઘસાતું ચાલ્યું. તેથી પિતાની સ્થિતિ અતિ સામાન્ય.  અમે નાની ચાર બેનો અને એક નાનો ભાઈ. પોતે સૌથી મોટાં. ચૌદથી અઢાર વર્ષની કિશોરાવસ્થામાં  અમદાવાદમાં દોઢસો જેટલી જગાએ છાપાં નાંખવા જતા..પગમાં જુતિયાં પણ નહિ અને બપોરે ધોમધખતા તાપમાં છાપાનાં ‘વધારા’ પણ બૂમો પાડીને ખપાવવા જતા.દિવાળી ટાણે ખભે પાટિયું ભરાવી માણેકચોકમાં દારુખાનું વેચતા અને ઉતરાણના આગલા દિવસોમાં પતંગ દોરી પણ વેચવા નીકળતા. અરે! આ બધા કામો કરતાં કરતાં ૧૯૫૬માં મહાગુજરાતના તોફાનોમાં છાપાવાળા તરીકેનો પાસ હોવા છતાં પોલીસનો માર ખાઈ જેલ પણ વેઠેલી !

આર્થિક સંકડામણો અને યુવાનીના અધૂરા ઓરતાની વચ્ચે ઝઝુમતા નવીન બેંકર ૧૯૬૨માં બી.કોમ. થયાં. સરકારી ઑડિટર તરીકે અમદાવાદની એકાઉન્ટન્ટ જનરલની ઑફિસમાં પૂરાં ૨૩ વર્ષ કામ કર્યું. આ ખર્ચા–નિયમનનું કામ તેમણે બરાબર ખબરદારી અને રુઆબભેર કર્યું. હંમેશા તેમને લાગતું કે જીંદગીનો એ દોર સુવર્ણકાળ હતો.

બાવીસની ઉંમરે કેન્દ્રિય સચિવાલય હિન્દી પરિષદ યોજિત “પ્રેમચંદજીકી સાહિત્ય સેવા” એ વિષય પર વક્તૃત્વ સ્પર્ધામાં વૈવિધ્યપૂર્ણ વક્તવ્ય આપ્યું હતુ અને પ્રથમ ઈનામ પણ મેળવેલું. તેમાં તેમની વાક્‍છટા દાદપાત્ર બની હતી. સિનેમા અને નાટકો પ્રત્યેના અનુરાગ પછી લેખનનો છંદ લાગ્યો અને પછી તો એ જ જીવનનો રંગ બની ગયો. ૧૯૬૨માં નવીનભાઈની પહેલી વાર્તા ‘પુનરાવર્તન’ કોલેજના વાર્ષિક અંકમાં છપાયેલી. અનંતરાય રાવળ, રમણલાલ જોશી, અશોક હર્ષ અને પીતાંબર પટેલે તેમને નવલિકાલેખન અંગે માર્ગદર્શન આપેલું. ત્યાર પછી ‘સ્ત્રીઓ અને સરકારી નોકરી’ કટાક્ષિકા, ’દિલ એક મંદિર’ ‘ ચાંદની’ માં પ્રગટ થઈ. તે પછી વાર્તાલેખનમાં વેગ આવ્યો. ઉપરાછાપરી સવાસો જેટલી તેમની નવલિકાઓ જુદા જુદા મેગેઝીનોમાં પ્રકાશિત થતી રહી. સ્ત્રી, શ્રી, મહેંદી, શ્રીરંગ ડાયજેસ્ટ,આરામ, મુંબઈ સમાચાર, કંકાવટી, જન્મભૂમિ પ્રવાસી, નવચેતન વગેરેમાં છપાતી રહી.તેમની ઘણી વાર્તાઓને ઈનામો પણ મળ્યાં. આમાંથી પાંચ વાર્તાસંગ્રહો બન્યાં.” હેમવર્ષા’, ‘અરમાનોની આતશબાજી’, ’રંગભીની રાત્યુંના સમ’,’કલંકિત’ અને ‘પરાઈ ડાળનું પંખી’. ૧૮ જેટલી રોમેન્ટીક પોકેટબુક્સ પણ ૧૯૬૪ થી ૧૯૭૧ દરમ્યાન પ્રસિધ્ધ થઈ હતી. એ જમાનામાં, બે રુપિયાની કિંમતમાં ૯૬ પાનાની પોકેટબુકોનું ચલણ હતું. રસિક મહેતા, કોલક, લક્ષ્મીકાંત વોરા..એમના જમાનાના જાણીતા લેખકો. આ પોકેટબુકો એસ.ટી સ્ટેન્ડો પર વધુ વેચાતી.

નવીનભાઈની વાર્તાને અંગત જીવન સાથે સીધો સંબંધ.હ્રદયમાં હેલે ચઢેલી ઊર્મિઓએ તેમની પાસે વાર્તા લખાવી છે. તેમની કલ્પનાની ત્રિજ્યા , જીવનના વર્તુળ બહાર જઈ શકી નથી. આભને અડવા કરતાં વાસ્તવિકતાની નક્કર ધરતી પર સહજ રીતે  તેમની  કલમ સરી છે. અતીતમાં જઈ વાર્તાના ઉપાડ અને ઉઘાડની તેમની શૈલીની રસાળતા ઘણી સફળ અને વાંચકને  જકડનારી રહી છે.

 ૧૯૬૪થી ૧૯૭૭ સુધી તેમણે  ડઝનેક એકાંકીઓ અને  કેટલાક  ત્રિઅંકી નાટકોમાં કામ કર્યું હતું. ૧૯૭૦ થી ૧૯૭૪ દરમ્યાન ગુજરાતી રંગમંચ અને ફિલ્મી જગતના જાણીતા કલાકારોની વ્યક્તિગત મુલાકાત અંગેના લેખો  સ્વ. ચાંપશી ઉદ્દેશીના ‘નવચેતન’માં દર મહિને નિયમિત છપાતા. પ્રતાપ ઓઝા, માર્કન્ડ ભટ્ટ,અરવિંદ પંડ્યા, મનહર રસકપૂર, પ્રાણસુખ નાયક, પી.ખરસાણી, સ્વ.વિજય દત્ત, નરોત્તમ શાહ, દામિની મહેતા, જશવંત ઠાકર, દીનેશ શુક્લ, નલીન દવે વગેરે.. નામોની યાદી તો ખુબ લાંબી છે પણ મુખ્યત્વે આ છે. ૧૯૭૯માં અમેરિકા આવ્યાં. ન્યુયોર્કની ‘Russ Togs‘નામની કંપનીમાં અને સબ–વે સ્ટેશનો પરના કેન્ડી સ્ટોરોમાં અર્થ–ઉપાર્જનના કામની સાથે સાથે ઈતર પ્રવૃત્તિઓ પણ ચાલુ રહી. ફિલ્મો, ગુજરાતી નાટકોના અહેવાલ, અવલોકનો આદિ વિષય પરના તેમના અભ્યાસપૂર્ણ લેખો  ‘ગુજરાત ટાઈમ્સ’, ગુજરાત સમાચાર’,  ‘નયા પડકાર’ વગેરેમાં આવતા રહ્યાં.પહેલાં તો આ લેખોની તેઓ અનુક્રમણિકા રાખતા.૧૯૯૧–૯૫ દરમ્યાન આ આંકડો ૧૦૭ સુધી પહોંચી ગયો. પછી તો એ દિનચર્યા છોડી દીધી!

૧૯૮૬માં ન્યુયોર્કના ગુજરાતી સમાજે યોજેલી એક નાટ્ય હરિફાઈમાં નવીન બેંકર દિગ્દર્શિત નાટક ‘ધનાજીનું ધીંગાણુ’ રજૂ થયેલું જેમાં તેમણે મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. ૧૯૮૮માં હ્યુસ્ટન સ્થળાંતર કર્યા પછી હ્યુસ્ટન નાટય કલાવૃંદ સાથે જોડાયા અને  ક્યારેક ‘મહાભારત’ના અંધ ધૃતરાષ્ટ્ર બને તો ‘શોલે’ના કાલિયાનો રોલ કરે. હ્યુસ્ટનની ગુજરાતી સાહિત્ય સરિતા, અને સીનીયર  સિટીઝન એસોસિયેશન સાથે પણ જોડાયા.દરેક સંસ્થાની પ્રવૃત્તિઓમાં સક્રિયપણે તે અચૂક હાથ બઢાવે જ. નાટક સ્પોન્સર કરતાં પહેલાં પ્રમોટર, તે નાટકના કલાકારો અંગે નવીનભાઈનો અભિપ્રાય પૂછે. જૂની અવેતન રંગભૂમિના નાટકોથી માંડીને આજના નાટકો સુધીનું, તેમનું જ્ઞાન અજોડ હતું.

નવીનભાઈને એક કામ અતિ પ્રિય અને તે નાટ્યમંચ કે ફિલ્મ જગતની કોઈપણ વ્યક્તિ હ્યુસ્ટનમાં આવે ત્યારે તેમની સાથેની મુલાકાત અને વાર્તાલાપનું આલેખન. આવનાર વ્યક્તિ પણ તેમને મળીને અચૂક કૃતકૃત્ય થઈ જાય. એ અંગેની રસપ્રદ વાતો  નવીનભાઈના મુખે સાંભળવાની મઝા આવે.અને આલ્બમ જુઓ તો નવાઈ જ પામો. મન્નાડે, આશાભોંસલે, અનુમલિક,એ.આર. રહેમાન,ધર્મેન્દ્ર,અમીરખાન, અક્ષયકુમાર, બબીતા, કરિશ્મા, પ્રીતિઝીન્ટા,પરેશ રાવલ, પદમારાણી,ફાલ્ગુની પાઠક, નાના પાટેકર, અનિલકપૂર,ઐશ્વર્યારાય,અમિતાભ બચ્ચન, સલમાનખાન અને આવાં બીજાં તો અનેક..નવીન બેંકરની દરેક સાથે તસ્વીર તો હોય જ! આમાનાં ઘણાં કલાકારોને પોતાની કારમાં બેસાડીને હિલક્રોફ્ટ પરના ઈન્ડીયન સ્ટોરોમાં, હિન્દી ચલચિત્રો દર્શાવતા સિનેમા થિયેટરોમાં અને હોટલોમાં લઈ ગયા છે. શો કરવા આવતા કલાકારોને હોટલ પરથી લાવવા લઈ જવાની, સ્ટેજ પરની વ્યવસ્થામાં મદદ કરવાની  કામગીરીની રોમાંચક વાતોનો તો તેમની પાસે ખજાનો છે.અત્યાર સુધીમાં તેમણે ૨૫૦ જેટલાં અહેવાલો લખ્યાં. કોઈ સંસ્થામાં આગેવાનીનું પદ ન લે, કોઇ કમિટીમાં મેમ્બર  પણ નહીં. પોઝીશનનો જરા યે મોહ નહિ પણ મૂક સેવક રહેવાનું પસંદ કરે.

૨૦૧૦ની સાલમાં હ્યુસ્ટનના વરિષ્ઠ મંડળે નવીનભાઈના આ પ્રદાનને સન્માન–પત્રથી નવાજ્યું.. ઈન્ડિયન કલ્ચરલ સેન્ટર ઓફ હ્યુસ્ટને તેમને ‘સ્પીરીટ ઓફ ટાગોર એવોર્ડ’  કોન્સ્યુલર જનરલના શુભ હસ્તે ,૧૫મી ઓગસ્ટના સમારોહમાં, એનાયત કર્યો હતો.

મંદિરમાં ભજન ચાલતું હોય કે ક્યાંક  સંગીત ચાલતું હોય તો ખંજરી લઈ વગાડવા બેસી જવાનું તેમને ખુબ ગમે, બંસરી વાદન પણ કરી જાણે. ગાડી ચલાવતાં ચલાવતાં ગીતો ગણગણવાનું પણ ચૂકે નહિ! જ્યારે જ્યારે ભારત જાય ત્યારે અમદાવાદની સાંજે ઠાકોરભાઈ દેસાઈ  હોલમાં જઈ નાટકો જોવા જાય જ.ભગવતીકુમાર શર્મા, રજનીકુમાર પંડ્યા સિધ્ધાર્થ રાંદેરિયા,અશોક દવે વિનોદ ભટ્ટ, વગેરેને અવશ્ય મળે. અમદાવાદનાં પોતાના મકાનમાં જઈ, એકાંત મહેસૂસ કરી,ખુદમાં ખોવાઈ જવાની વાતો પણ કરે. દરિયા કિનારે રેતીમાં પડેલાં છીપલાં જેવા સંસ્મરણોને વાગોળવામાં પણ તેમને મઝા આવતી. આ છીપલાં પણ કેવા? ખુબ અમોલા પણ વ્યવહાર જગતમાં એનું મૂલ્ય ?!!! ખરું?

ઈન્ટરનેટ પર તેમનો એક બ્લોગ બનાવેલ–

‘એક અનૂભુતિ  એક અહેસાસ’ http://navinbanker.gujaratisahityasarita.org/

‘મારા સંસ્મરણો’ શિર્ષક હેઠળ પોતાની આત્મકથાના પાનાં ત્યાં ખુલ્લાં કર્યા છે. કેટલાક રેખાચિત્રો પણ આલેખ્યા છે.

બહુરંગી વ્યક્તિત્વ અને બહુમુખી પ્રતિભા ધરાવતા નિખાલસ નવીન બેંકરના ખજાનામાં આવું ઘણું  બધું છે. કશી યે ઓછપની, ક્યારે ય ફરિયાદ વગર, નાની નાની વાતોમાંથી મોટો આનંદ માણવો તે નાનીસૂની વાત નથી.

આજે આ વિશેષ પરિચય લખીને મારી ભીની થઈ ગયેલી કલમને શબ્દાંજલિ અર્પીને અટકાવું.

શબ્દાંજલિઃ

વંદન કરી,ચરણે તમારા, ભાવથી નમીએ અમે.

શબ્દો તણા ફૂલો ધરી, સાથે મળી ઝુકીએ અમે.

મીંચી ભલે હો આંખ આજે ને થયાં વિલીન પણ,

લેખન થકી રહેશો અમર, મનમાં સદા સ્મરીએ અમે.

સુગંધ જે  ફેલાવી છે, અક્ષર થકી ચારે દિશે,

એ મ્હેંકને સામે ધરી, શબ્દાંજલિ  દઈએ અમે.

વંદન કરી,બે હાથ જોડી, પ્રેમથી સૌ પ્રાર્થીએ

તમ આતમાની શાંતિ અર્થે અંજલિ દઈએ અમે.

 અસ્તુ.

દેવિકા રાહુલ ધ્રુવ
(સપ્ટે. ૨૨,૨૦૨૦)

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 36) ધૂળ ધોયાનું કામ એટલે લોકસાહિત્યની શોધમાં જવું !

ધૂળ ધોયાનું કામ એટલે લોકસાહિત્યની શોધમાં જવું !

આપણે મેઘાણીએ સાહિત્યની શોધમાં કરેલ રઝળપાટની ચર્ચા કરી રહ્યાં છીએ .

મેઘાણીએ પત્રકારત્વની નોકરી સ્વીકારેલી એટલે એ સાથે પોતાને મનગમતી સાહિત્યની સેવા પણ થઇ શકતી. સોમવારથી ગુરુવાર સુધી “સૌરાષ્ટ્ર “ છાપાં માટે લખવાનું અને છાપવાનું (મુદ્ર્ણનું ) કામ ચાલે , પછી શુક્રવારે , બધાં છાપાંઓ પર સરનામાં અને ટિકિટ વગેરે ચોંટાડવાનું કામ પતાવીને તેઓ જાતે જ છાપાં પોષ્ટ ઓફિસમાં આપી આવતા . અને પછી શુક્રવારથી રવિવાર ખભે થેલો લટકાવી મેઘાણી નીકળી પડતા લોકસાહિત્યની શોધમાં !

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ પોતે જ આ રઝળપાટ માટે લખ્યું છે, “ દરેક પ્રદેશને એનો આત્મા ( sprit ) હોય છે . એની સાથે એકાકાર થવું જ પડે નહીં તો બધું માત્ર પથ્થર , પાણી અને ધૂળથીયે બદતર માનવ માળખાનું સ્થાન જ લાગે .
આ બધું ધૂળ ધોયાનું કામ કરવા ઝંખના જ એકઠી કરવી પડે ! ”
મેઘાણી આગળ લખે છે :
“રેલગાડી જે છેલ્લા બિંદુ સુધી લઇ જાય ત્યાંથી જ તો સાચી મુસાફરીનો આરંભ થયો સમજવું . જે લોકો પાસે આ સાહિત્ય છુપાયેલું પડ્યું હતું તેમનાં સુધી પહોંચવું પણ સરળ નહોતું . જ્યાં ટપાલ પણ પહોંચતી ન હોય જ્યાં કાચા રસ્તાએ ના હોય , અરે પીવા માટેનું પાણીયે કોઈ ખારવાની કાટ ખાઈ ગયેલ ગાગરમાંથી કચરાવાળું હોય તેને પહેરણની ચાળ વડે (બાંય વડે ) ગાળીને પીવું પડે અને સૂવા માટે એ લોકો કે જેઓ મહિનાઓથી ન્હાયા નથી તેમની સાથે શરીર ઘસાય
એટલું નજીક બિછાનું કરવું પડે અને દારૂ અને ગાંજાની વાસ જ્યાં શ્વાસે શ્વાસે પેટમાં ઉતારવી પડે , અને એના રોટલાથી જ જઠર ભરવી પડે , એટલું કષ્ટ ઉપાડીએ ત્યારે લોકસાહિત્ય સુધી પ્હોંચાય !
અને એ લોકો પાસેથી એમનાં કંઠેથી સાહિત્ય કઢાવવા એમની જોડે એમનાં જેવાં બનવું પડે , કાલાંઘેલાં બનવું પડે , એમનો ભરોસો જીતાય પછી જ એ લોકો બોલે ને ? “
ઈન્દુકુમાર જાની એક પ્રસંગ લખે છે કે સાગર ખેડું નાવિકોની પાસેથી એમનું લોકસાહિત્ય મેળવવા નીકળેલા મેઘાણીને એક વાર કેવો અનુભવ થયો હતો .
નાવિકો પાસેથી લોકગીતો મેળવવા મેઘાણી સાગરખેડુઓ સાથે સાગરની સફરે નીકળ્યા હતા . સવારે પ્રાતઃ કર્મ ક્યાં પતાવવાની દ્વિધા ઉભી થઇ ! આવડો મોટો દરિયો , અને નાનકડી આ નાવડી ! કુદરતી હાજતે ક્યાં અને કેવી રીતે જવું ?
એ લખે છે ,” ખારવો મછવાની પછવાડે ઉતર્યો . સુકાનનો ડાંડો બે હાથે ઝાલ્યો અને સુકાનનો પાણીમાં રહેતો પંખાનો ભાગ , તેની ઉપર વાંદરાની જેમ પગનાં આંગળાં ભરાવીને “દસ્ત -આસન” કરી બતાવ્યું !!”
અંગ્રેજી શિક્ષણ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયેલો એ નવયુવાન , સૌરાષ્ટ્ર સાપ્તાહિકનો તંત્રી એ નવયુવાન , ગુજરાતી સાહિત્ય એકાદમીનો રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક ધારણ કરેલ એ નવયુવાનની આ વાત છે ! એટલું સાહસ કરવાની તૈયારી કેટલાં લોકોમાં હશે?
કહેવાનું તાતપર્ય એ જ છે કે લોકસાહિત્યની શોધમાં મેઘાણીએ કેવાં કેવાં સાહસ કર્યા હતાં!
ત્યારે તો આપણને “સૌરાષ્ટ્રનાં ખંડેરો “અને “પરિભ્રમણ “જેવાં પ્રવાસ અને સંશોધનનાં પુસ્તકો મળ્યાં છે !”લોકસાહિત્યનું સમાલોચન “અને “ધરતીનું ધાવણ “જેવાં મહત્વનાં પુસ્તકો મળ્યાં !
લોકસાહિત્યમાં ભક્તિથી લઈને છેક ભવાઈ સુધીનું બધું જ એમાં આવી જાય ! પ્રાચીન ઇતિહાસથી લઇ ને પુરાતત્ત્વની ઇમારતો અને શહાદતની કથાઓ બધું જ એમાં આવી જાય ! અરે પુષ્ટિમાર્ગના આચાર વિચાર અને રહસ્ય પાછળનું સાહિત્ય પણ જાણવાની એમની ઈચ્છા હતી !એમને મન તો લોકસાહિત્ય જાણે કે દશમો વેદ હતો !!

ગઈ વખતે કેટલાંક વાચક મિત્રોનો પ્રશ્ન હતો કે જો મેઘાણીએ જ લોકસાહિત્યનું સંશોધન કર્યું હતું , તો તેમની પહેલાં નવરાત્રી અને લગ્ન પ્રસંગોએ શું રાસ, ગરબા , દુહા છંદ ગવાતાં નહોતાં ?
એ માટે આપણે ભૂતકાળ પર નજર કરવી પડે . એ જમાનોમાં મુસ્લિમ અને અંગ્રેજ શાશન ને કારણે નાની કુંવારિકાઓ સિવાયની અન્ય સ્ત્રીઓ ગરબા ગાતી નહોતી , અને પુરુષો જ ગરબી ગાતા . નરસિંહ ,મીરા , શામળ , પ્રેમાનંદ વગેરે ગુજરાતી કવિઓનાં ભજન , પ્રભાતિયાં , આખ્યાન વગેરે આનંદ પ્રમોદ માટે ગવાતાં. પણ આજની જેમ આવી વિશાલ માત્રામાં ગરબા – નવરાત્રી મહોત્સવો ઊજવાતા નહોતા !

લોકસાહિત્ય ની શોધમાં ભટકતા મેઘાણીને પણ સ્ત્રીઓ પાસેથી એ લોકગીતો મેળવવામાં તકલીફ પડી હતી . સ્ત્રીઓનો વિશ્વાશ મેળવતાં પહેલાં તેમનાં ઘરવાળાઓનો વિશ્વાશ પ્રાપ્ત કરવો અને પછી બહેનોને બોલતી કરવી , એમને શંકા પડે કે આ જણ અમે બોલીએ છીએ તે કેમ કાગળ પર ટપકાવી દે છે ? એટલે એમનીયે શંકા દૂર કરવી વગેરે મુશ્કેલીઓ તો અનેક હતી જ . પણ એક વખેત બહેનોનો વિશ્વાશ બેસી જાય પછી લોકગીતોની રમઝટ બોલતી : એવા પ્રસંગો આગળ આ કોલમમાં લખ્યા જ છે . “રઢિયાળી રાત” પુસ્તક એટલે જ મેઘાણીએ “ બગવદરનાં મેરાણીબેન ઢેલી” ને અર્પણ કર્યું છે ! લોકસાહિત્ય ભેગું કરવા , મનોબળ જોઈએ , ધગસ જોઈએ , તત્પારતા જોઈએ ,અને આગળ જોયું છે તેમ કુનેહ જોઈએ !
એમની વાર્તાઓમાં આ લોકોની વાણી ચોંટદાર, છટાદાર , વાચકને ગમી જાય તેવી હોય છે :ધારદાર , લોકબોલીની વિવિધ ભંગીઓ , મરોડો અને લહેકા આપણને ગમી જાય છે . આ જુઓ :
‘છાલિયું છાસ’નું એક પાત્ર બોલે છે ;
“ અમે ખાખરાના પાંદના પરડિયામાં ખીરું દોહીને કાંચું ને કાંચું પી જઈએ . ને તમે તો એની રાંધેલી બળીએ ન પચાવી શકો ને અમે નરયું ખીરું પીએ. ને ખીરું પીધા પછી બે દાડા સુધી ન પાણી પીએ , ન અનાજ લઈએ !એ ખીરાંના બન્યાં છે આ હાડ અમારાં! દીપડા હામેય બાથોડાં લેવાની તાકાત છે એમાં . લોઢા જેવું અજર છે આ હાડ..
આમ લોક્સાહિત્યનાં પાત્રોએ તેમને ત્યાંથી જ મળ્યાં છે .
જોકે આ “લોકો” જે અંગ્રેજી ભણેલાં નહોતાં અને અભણ , અણઘડ ગણીને સુજ્ઞ , પંડિત સમાજ તમને તરછોડતો હતો , તેમની સંસ્કૃતિ , તેમનાં રીત રિવાજો અને રહેણી કરણીને મેઘાણીએ ગૌરવ બક્ષ્યું !
એમને એ એટલા ઉત્સાહથી કર્યું કે વાચકોને , શ્રોતાઓને , સૌને એનું ઘેલું લાગ્યું હતું !
અને તેમનાં પગલે પન્નાલાલ પટેલે “મળેલાં જીવ” નવલકથા લખી હતી જેને કવિ નાનાલાલે ,” પટેલિયા – ગાંયજા સાહિત્યમાં પ્રવેશ્યાં છે ? તો એ પુસ્તકને નાંખી દો!” એમ સૂચન કર્યું હતું !
પણ હરિનો માર્ગ તો છે શૂરાનો ; નહીં કાયરનું કામ ! એટલે તો મેઘાણીએ વળતો જવાબ આપ્યો!

નરસિંહરાવ દીવેટિયાએ કરેલી ટીકા અને ક. મા. મુનશીની ટિપ્પણી ને મેઘાણીએ જવાબ આપતા કહ્યું હતું ; “ભદ્ર સમાજમાં આબરૂનું ચલણ પ્રેમના ચલણ કરતાંયે વધારે છે , નહીં ? નહીં તો “દેવદાસ” માં પાર્વતીને દેવદાસ પાસે પહોંચાડે કેમ નહિ ? અને દેવદાસ પણ એને મળ્યા વિના રહેજ કેમ ? એ ય બળહીન અને સમાજ પણ બળહીન જ ને ?”
વાચક મિત્રો , આ કહેવાનું તાતપર્ય એ જ છે કે જયારે આપણે ;” વહુ એ વગોવ્યા મોટા ખોરડાં “ કે “ દાદાહો દીકરી “ વગેરે લોકગીતો ગાઈએ ત્યારે યાદ રહે કે સો વર્ષ પૂર્વે કેવો સમાજ હતો , અને કેવા સંજોગોમાં મેઘાણીએ એ ‘ લોક’ સાહિત્યનું સંપાદન કર્યું હતું ! ધૂળ ધોયાનું કામ કર્યું હતું !

‘લોકમાનસ , લોક જીવન અને લોક સાહિત્યની એકાગ્ર નિષ્ઠાથી ભક્તિ કરનાર મેઘાણીનો જોટો ગુજરાતમાં જ નહીં હિન્દુસ્તાનમાં મળવો મુશ્કેલ છે .. શરીર ટક્યું ત્યાં સુધી સેવા કરી … કાકાસાહેબ કાલેલકરના આ શબ્દો સાથે આજે બસ આટલું જ !

૩૭ – સદાબહાર સૂર-અવિનાશ વ્યાસ-રાજુલ કૌશિક

આજે આપણે હથેળીમાં સમાઈ જતા નવી ટેક્નૉલોજિની દેન સમા મોબાઈલથી આખા વિશ્વ સાથે જોડાઈ શકીએ છીએ અને દેશ વિદેશ સુધી પ્રસરી શકીએ છીએ. થોડાક વર્ષો પહેલાં ક્યાં આ શક્ય હતું અને ત્યારે પણ અવિનાશ વ્યાસના ગીતો, ગરબા દેશ-વિદેશ સુધી પહોંચ્યા હતા. અવિનાશ વ્યાસ માટે એવું કહેવાય છે કે નાનપણથી જ એમને ગાવાનો શોખ હતો. મુંબઈ એક એવું શહેર છે જ્યાં આગળ વધવાની અનન્ય તકો મળી રહે. અવિનાશ વ્યાસે પણ મુંબઈની નેશનલ ગ્રામોફોન કંપની સાથે એક ગીત રેકોર્ડ કર્યું. ત્યારપછી આકાશવાણી પરથી તેમના ગીતો પ્રસારિત થવા માંડ્યા. અવિનાશ વ્યાસે મુંબઈમાં તેમના સૌ પ્રથમ નૃત્યરૂપક ‘જય સોમનાથ’નું સર્જન કર્યું. તેમણે લખેલા ગીત-ગરબાના સંગ્રહમાં મેંદીના પાન (૧૯૪૭) દૂધગંગા, (૧૯૪૮) સથવારો(૧૯૫૨)વર્તુળ વગેરે મુખ્ય છે.

ક્યારેક અનાયાસે એવી કોઈ માહિતી મળે જેને દસ્તાવેજી પુરાવાની જેમ સાચવી રાખવાની હોય. કહે છે કે પૂજ્ય સંત શ્રી શાંત્વનદાસજી મહારાજને અવિનાશ વ્યાસે કેટલાક પત્રો લખેલા જેમાં એમની આંતરિક યાત્રાની સમૃદ્ધિ છે. એમાં એમણે જીવ અને સદાશીવ વચ્ચેનો સેતૂ સાધ્યો છે અને જયશંકર સુંદરીના પુત્ર ડૉ. દિનકર ભોજકે એનું સંપાદન કર્યું છે. આ પુસ્તકમાં જુદા પ્રકારની છણાવટ કરવામાં આવી છે.

કહેવાય છે કે મા જગદંબા અને મા નર્મદા પર અવિનાશ વ્યાસની શ્રદ્ધા અખૂટ હતી. એનો ધ્વની આ એક પત્રમાં રજૂ થયો છે.

૧૧ /૭ / ૧૯૭૭નો પત્ર

પ્રેરણામૂર્તિ

ગુનેગાર  લખે એમ લખું છું, કેટલીકવાર દેનાર અને લેનાર એમ બંને દોષિત હોય છે. અત્યારે હું જે પુરેપુરો પ્રવૃત્તિમય બની રહ્યો છું એનો જશ જગદંબા કે મા નર્મદાને હોય પણ હવેલીના સાતમા માળે પહોંચવા જેમ સોપાનની જરૂર પડે એમ અને હવામાં ઉડવા એરક્રાફ્ટની જરૂર પડે એમ પરમેશ્વરીનું સાનિધ્ય સાધવા શાંત્વનજીની જરૂર પડે છે. એમનું માધ્યમ જ કારણ બની શકે . રામચંદ્રજીને નૈયાના નાવિકે કહ્યું ” હે રામ તમે તો ભવસાગર પાર કરાવનાર ભગંવત છો. હું તમને નદી પાર ઉતારું કે તમે મને ભવ પાર ઉતારો ? આ બધી મૂંઝવણ આ પ્રકારની છે. હું તો એક ઊંટ જેવો છું. ગમે ત્યાં ભવરણમાં ભટકું પણ  મ્હોં તો મારવાડ ભણી જ . મુંબઈ યાદ તો આવે જ. ગુંગળાઈ ગયો છું. અકળાઈ ગયો છું પણ ઘડપણને ભૂલવા પ્રવૃત્તિ જેવુ બીજું ઔષધ કયું હોઈ શકે . હવે જમીન પર ઉતરું? 

આગળ લખે છે કે——– 

આંખ અવાચક, જીભ આંધળી, કામ કોઈનું કોઈ કરે, આવ્યા સપના આંખ સંઘરે, ઓછું એ જીભથી નિસરે? આંખને જીભ નથી, આંખ અવાચક, બોલી શકતી નથી, જીભ આંધળી દેખી શકતી નથી, સપના આંખને આવે છે, ને વર્ણન કરે છે જીભ, કદાચ જો આંખ બોલી શકતી હોત તો કેવું સારું?  પ્રતીક્ષા પણ એક મનગમતી શિક્ષા છે. વિયોગ પછીનો સંયોગ એવો બીજો આનંદ કયો? 

કવિતા લખવાની એક મઝા છે , લખાતી કવિતાઓનું  એક સંગીત હોય છે જે કવિતાના શબ્દો કવિના કાલાઘેલા શબ્દોનું આસામી છે પરંતુ લખાઈ ગયા પછી કવિના શબ્દોમાં કાવ્ય પ્રગટે છે. એનું સંગીત કવિના લયમાં ખોવાઈ જાય છે પણ સાચા સંગીતકારને એ અનાયાસે જડી જાય છે.

આવા પુસ્તકો સમય જતાં દસ્તાવેજી પુરાવા બની રહે છે. આવો જ દસ્તાવેજી પુરાવા જેવો એક પત્ર શ્રી રજનીકુમાર પંડ્યાના સૌજન્યથી મળ્યો છે એ પ્રસ્તુત છે. આ પત્રમાં ‘દૂધગંગા’ પછી ‘સથવારો’ અંગે  અવિનાશ વ્યાસના ભીતરની વાત એમના શબ્દોમાં રજૂ થઈ છે.

પ્રસ્તુત છે અવિનાશ વ્યાસ લિખિત પત્ર..

“દૂધગંગા પછી મ્હારા નવનીત ગીત અને સંગીતકમનો ‘સથવારો’ લઈને દોડ્યો આવતો હતો, ત્યાં ઠેસ વાગી. યુરોપ જવાની ઉતાવળમાં, થોડાંક રહી ગયેલાં વધારે ગીત અને સ્વરદર્શનથી શણગારવો હતો એટલો ‘સથવારા’ને શણગારી શકાયો નથી. દૂધગંગાના પ્રકાશ પ્રસંગે ઝંખેલી “ઝંખના” પછી થોડાંક વર્ષોનો નાનકડો ગાળો ગુજરી ગયો. એ દરમ્યાન મારી ઝંખેલી ઝંખનાની ઝોળીમાં ઘણું પડ્યું છે અને ઘણું ઘણું નથી પડ્યું. મ્હારું મન કહે છે કે આછા પાતળા અંધકારમાંયે ગુજરાતને જરૂર કોઈ દિશા જડી છે.

ગુજરાત ગાવા માંડ્યું છે એવો ગર્વ આપણે નહીં અનુભવીએ તો યે ગુજરાત ગુંજવા માંડ્યુ છે એવો સંતોષ સર્વત્ર દેખાય છે ખરો. મણિપુરી, ભરતનાટ્યમ્ કથ્થક કે કથકલી, નોખી નોખી આ નૃત્યની નિશાળનું ગુજરાત નિષ્ણાત નહીં બન્યું હોય પણ જુદાં જુદાં ઝાંઝરનાં રણકારમાં કોનું કયું ઘરેણું છે, એનું પારખું ગુજરાતને જરૂર થતું જાય છે. કુંજનથી કલ્લોલતી કોયલ સરખી નવનીત કવિતાની કેડી ગુજરાતે લાધી છે.

પહોંચવા ધારેલું પેલું પૂર્ણવિરામ દૂર રહ્યું છે તો યે ગુજરાતને ગીત જડ્યું છે. આટલું ઓછું નથી, હોં.

છેલ્લી ઘડીયે / અવિનાશ વ્યાસ

તારીખ ૧૬ -૬- ૫૨

લંડન..

ગુજરાતને જડેલા આ ગીતોમાંથી બાર હજાર ગીતો તો માત્ર યુગપ્રવર્તક ગીતકાર-સંગીતકાર શ્રી અવિનાશ વ્યાસના છે. એમાનું એક ગીત આજે અહીં..

હરિ હળવે હળવે હંકારે, મારુ ગાડું ભરેલ ભારે…

મેં તો લગામ દીધી હાથ હરિને,

હરિ ચાહે તો પાર ઉતારે..

દેવની ડેલી દૂર નથી, કઈ કરણી કરેલ કહી દે

ને વધ્યું ઘટ્યું કંઈ પુણ્ય હોય તો પંડને કાજે દઈ દે

સતનામ જેવી કોઈ મૂડી નથી કે જે આવે હારે હારે….

હરિ હળવે હળવે હંકારે, મારુ ગાડું ભરેલ ભારે…


Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -35



આપણે છેલ્લા બે હપ્તાથી ‘જય સોમનાથ’ની વાત કરી રહ્યા છીએ. આજે વાત કરીશું તેના ત્રીજા અને અંતિમ ચરણની.આ કથામાં તત્કાલીન ગુજરાતી સમાજનું તથા દેશના વહીવટનું જીવંત નિરૂપણ છે. અહીં ભીમદેવ, ચૌલા, ઘોઘાબાપા, સામંત, વિમલ મંત્રી, ગંગ સર્વજ્ઞ જેવાં જીવતાં જાગતાં પાત્રો સર્જી, પાત્રોની ઐતિહાસિક ઘટનાઓની રસિક ગૂંથણીથી એકધારો રસ પ્રવાહ અસ્ખલિત વહાવીને સર્જકે લોકહૃદયમાં ચૈતન્ય પ્રગટાવ્યું છે. અતીતની અસ્મિતાના ભક્ત ને પ્રશંસક તથા ભારતીય સંસ્કૃતિના ઉપાસક મુનશીજી ભાવક – વાચક સમક્ષ પ્રગટે છે. તેમની ઐતિહાસિક નવલકથાઓ હકીકતે ઇતિહાસરંગી રોમાન્સ છે. સોમનાથ મંદિરનું પુનનિર્માણ હકીકતે સ્વપ્નદૃષ્ટા મુનશીનું સ્વપ્ન હતું. ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્રબાબુએ મુનશીને આમંત્રણ આપી મંદિરનું કામ શરૂ કરાવ્યું. ત્યારે એમણે કહ્યું હતું કે “નવસર્જનની શક્તિ હંમેશા વિધ્વંસક શક્તિ કરતાં વધુ હોય છે એ વાત સોમનાથ મંદિર સિદ્ધ કરે છે.’

હમ્મીર પ્રભાસ તરફ ચઢી આવે છે એ કરતા ભીમદેવ મહારાજ સેના સાથે આવે છે તે ખબરથી પ્રભાસમાં અજબ ચેતન આવી ગયું. ચૌલા પણ તેને બચાવનાર પ્રતાપી ભીમદેવને પોતાની અકથ્ય ઉર્મીઓથી આવકારવા વ્યાકુળતાથી રાહ જોઈ રહી. ‘જય સોમનાથ ‘ ની ઘોષણા સાથે પાટણના નરેશનો ભવ્ય સત્કાર થયો. ગુરુદેવ ગંગ સર્વજ્ઞએ દેવીની પૂજાના પુણ્યધામોમાં ચાલતો અત્યાચાર બંધ કરાવ્યો. ત્યાંથી ચૌલાને છોડાવી તથા શિવરાશિને પ્રાયશ્ચિત આપ્યું. તેથી તેમનો પટ્ટશિષ્ય શિવરાશિ એમ માનતો હતો કે એ મહાપાપને લીધે જ ગુરુને વિનાશવા હમ્મીર આવતો હતો. ભીમદેવની પ્રેરણાથી પ્રભાસમાં તૈયારીઓ શરૂ થઈ. ચૌલાને ભીમદેવ અને ગુરુદેવની સરભરાનું કામ સોંપાયું ને ભીમદેવની સેવા કરવી એ તેના શ્વાસ ને પ્રાણ થઈ ગયા.

ક્યાંક શંખનાદ થયા તો ક્યાંક રણશિંગુ ફૂંકાયું તો વળી ક્યાંક ભેરીનાં નાદ થયા. જાણે મોટી રેલ આવતી હોય એમ હમ્મીરની સેના અભેદ્ય વ્યુહમાં પ્રભાસના આસપાસ પ્રલયની માફક વીંટળાઈ વળી. દરિયા સિવાયની ત્રણ બાજુએથી પ્રભાસ ભીડાઈ ગયું. હમ્મીરે જગત જીતવાના એમના ક્રમમાં અનેક વાર આવા ગઢો પર આક્રમણ કરેલું. પણ આ ધામ બધાથી શ્રેષ્ઠ હતું. અહીં આવવા એમણે અણખેડેલા રણ ખેડ્યાં હતા ને અપ્રતિમ સાહસ કર્યાં હતાં. આસુરી પ્રાબલ્ય ધરાવતાં હમ્મીરના પ્રચંડ સૈન્ય સામે ભગવાન સોમનાથની લાજ રાખવાની ભયંકર પ્રતિજ્ઞા લઈ નાનકડું ક્ષત્રિય સૈન્ય ખડું હતું.

આજની હાઈ ટેક પેઢીને કદાચ આ યુદ્ધનો અંદાજ પણ ન આવે. પણ ત્યારે યુદ્ધમાં કુશળ વ્યૂહ રચના ને સાધનોની સાથે શારીરિક બળનો પણ મોટો ફાળો રહેતો. ભીમદેવ મહારાજ ક્યારેક ઘોડા પર તો ક્યારેક પગ પર ફરીને સૈનિકોને આજ્ઞા કરતાં, અચૂક બાણો છોડતા ને ‘જય સોમનાથ’ની ગર્જનાથી બધાને પ્રોત્સાહિત કરતા. મંદિરના શિખર પરથી ચૌલા અને ગુરુદેવ રુદ્રના અવતાર સમા ભીમદેવ મહારાજનું શૌર્ય નિહાળતાં. ગુરુદેવે ભીમદેવના અદભુત શૌર્યની વાત સાંભળી હતી, પણ નજરે આજે જ જોયું. હમ્મીરનું સૈન્ય ધાર્યું હતું તેનાથી મોટું હતું તો ભીમદેવનું બળ પણ ધાર્યું હતું તેનાથી વધુ હતું. મધ્ય દરવાજા પર ભીમદેવ મહારાજ અને દ્વારકા દરવાજા પર રા’ એ રંગ રાખ્યો અને પોતાની બાહોશીથી દુશ્મનના સૈન્યને ફાવવા ન દીધું. જૂનાગઢ દરવાજે પરમારે સૈનિકોને પ્રેરવામાં અને પોતાનું શૌર્ય બતાવવામાં કોઈ કસર છોડી ન હતી. છતાં ત્યાં પરિસ્થિતિ કઠણ બની. ભીમદેવની ઈચ્છાને અનુસરી વૃદ્ધ માતાપિતા ને નવપરિણીત વધૂને છોડી તે રણે ચડ્યો હતો ને બહાદુરીથી દુશ્મનો સામે ઝુઝતા મૃત્યુના મોંમાં પડ્યો હતો.

ભીમદેવ મહારાજ પોતાના ઉતારે ગયા ત્યારે તેમના કાનમાં સ્વર્ગીય સંગીત ગુંજતું હતું .એમણે અપ્રતિમ શૌર્ય દાખવ્યું હતું . દાવાનળ સમા હમ્મીરને પાછો હટાવી સત્કાર અને કીર્તિ મેળવ્યા હતા. હર્ષથી પ્રફુલ્લ તેમનું મન ચૌલાનો વિચાર કરવા બેઠું. પોતાની જાતને પાર્વતી માનતી એ અદ્ભુત બાલિકા હતી. જગતની જંજાળ એને સ્પર્શતી નહિ. ચંદ્રિકા મઢી એક નાનકડી ઊર્મિ હોય તેમ જ આખા જીવનની પળેપળમાં અપૂર્વ છટાથી નાચતી હતી. એ તો ચંદ્રના તેજની, પુષ્પોની સુવાસની, જળતરંગોના નૃત્યની બની હતી. આવા વિચાર કરતાં તેઓ અધીરા બની ચૌલાને ઝંખતા હતા. ને ચૌલા તો એક અંધારા ખૂણામાં લપાઈને અધીરા થતાં મહારાજને હસતે નયને જોઈ રહી હતી. એની દૃષ્ટિએ તો પાટણ પતિ ભીમ રણે ચઢયા ન હતા, પણ ભગવાન શંભુ પોતે ત્રિપુરાસુર સાથે યુદ્ધે ઉતર્યા હતા. કૈલાસ પર એ – હિમવાન પર્વતની કન્યા – પતિની વાટ જોતી બેઠી હતી. વિજયી શિવ અત્યારે એની વાટ જોતાં હતા. અચાનક તેનાથી હસી દેવાયું ને ભીમદેવે એને પકડી પાડી ને ફૂલની માફક હાથમાં લઈ આલિંગન આપ્યું. પાર્વતી અને પરમેશ્વર કહી ચૌલા ભીમદેવ હાથમાં લપાઈ ગઈ. અદ્ભુત રાત્રિ હતી, ચંદ્ર અમી વરસાવતો હતો, આંખો મીંચી પોતાના ભગવાનને શરણે ચૌલા ગઈ.

આ તરફ સામંત ચૌહાણ વહાણમાં જરૂરી સામાન સાથે આવી લાગ્યા. ને તેમણે યવનોએ બાંધેલા તરાપાના સેતુના દોરડા કાપી દુશ્મનનો વ્યૂહ ઊંધો પાડ્યો. સામંતે ભીમદેવને કહ્યું કે ચૌલા મારી ધર્મની બહેન છે. જો આજ રાત પછી એ પાટણના ધણીની પત્ની ન થવાની હોય તો અહી જ ફેંસલો કરી લઈએ. એમ કહી સામંતે ખંજર કાઢી ભીમદેવની છાતી પર ધર્યું. ભીમદેવે કહ્યું કે યુદ્ધ પતે એટલે તું જ કન્યાદાન દેજે. પણ સામંતના કહેવાથી ગુરુદેવને બોલાવી ભીમદેવ અને ચૌલાના ઘડિયા લગ્ન લેવાયાં. બહેનને રક્ષા બાંધવા આવનું કહી તે દ્વારિકા દરવાજે દોડી ગયો. બીજી તરફ ચૌલા પોતાના હાથમાંથી ગઈ જાણી ગાંડા બનેલા શિવરાશિએ કપટપૂર્વક પોતાના એક માણસને સામંતની પાછળ દ્વારિકા દરવાજેથી બહાર મોકલી યવનોને સુરંગમાં થઈને આવવાનો છુપો રસ્તો બતાવ્યો. ભીમદેવ અને રા’ બહાદુરીથી દુશ્મનોને રોકી રાખવામાં સફળ થયા હતા પણ છુપા રસ્તે આવેલા દુશ્મનોએ જૂનાગઢી દરવાજો ખોલી નાખ્યો ને રજપૂત સેનામાં હાહાકાર મચ્યો. રા’ એ અભૂતપૂર્વ પરાક્રમો કરી શહીદી વ્હોરી. ને મહારાજ પણ પડ્યા. હજુ થોડો જીવ હતો. ત્યાં સામંત આવ્યો ને એણે મહારાજ અને ચૌલાને મોકલી આપ્યા કે જો એ જીવતાં હશે તો ગુજરાત ભસ્મમાંથી ઊભું થશે.

પ્રભાસમાં કતલ, લૂંટ ને આગનું સામ્રાજ્ય હતું. શિવરાશિએ હમ્મીરને મંદિરમાં જતા રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તે એના માથામાં તલવાર મારી મંદિરમાં ગયો. હમ્મીરે ઘણા મંદિરો જોયા હતા ને તોડ્યા હતા. પણ અસ્ત થતાં સૂર્યના પ્રકાશમાં ઝગમગતો આવો મણિમય પ્રાસાદ એણે જોયો ન હતો. તેણે લોખંડની ગદા મારી. સૃષ્ટિ વખતે સર્જાયેલા ભગવાન સોમનાથના બાણના ત્રણ કકડા થઈ ગયા.

ભીમદેવને કંથકોટ ને ચૌલાને ખંભાત લઈ જવામાં આવ્યા. હમ્મીરનું સૈન્ય થાકીને બળવો કરે એવું લાગવાથી તે પાછો ફર્યો. ઘોઘાબાપાની યશગાથા ઘેર ઘેર ગવાતી થઈ. મહારાજ પાટણ આવ્યા ને ગઢ નવો થવા લાગ્યો. મહારાજે સોમનાથ પાટણ ફરી બંધાવી સ્થાપના કરવાનો હુકમ આપ્યો. ચૌલાને ભાન થયું કે એ સગર્ભા હતી. પણ એ ભ્રષ્ટ ને અધમ બની હતી એમ તે માનવા લાગી. તેણે પાટવી કુંવરને જન્મ આપ્યો. તેણે વ્રતનું બહાનું કરી મંદિરની સ્થાપના સુધી પ્રભાસમાં રહેવાનું નક્કી કર્યું. દેવને રીઝવવાનું મૂકી મનુષ્યને પ્રેમ કરવાનો તેને અફસોસ હતો. તેને લાગતું હતું કે ભગવાનના કકડા થયા ને તે – ભગવાનની દાસી – શા માટે જીવતી રહી. આ જગત એને પોતાનું ન લાગતું. તે યંત્રવત ખાતીપીતી ને નૃત્યના કપડામાં હીરા, મોતી, માણેક ભર્યા કરતી.

છેવટે, ભગવાનની પ્રતિષ્ઠાનો એ શુભ દિવસ આવી ગયો. નવું પ્રભાસ અનુપમ સૌંદર્યથી શોભતું હતું. ભીમદેવ મહારાજના વૈભવ અને કીર્તિને સીમા ન હતી. ગર્વમાં હરખાતા ને યુદ્ધની રાત્રે માણેલા ક્ષણિક આનંદને વિસ્તારવાના સપનાં જોતાં તે પ્રિયતમા ચૌલાને મળવા ગયા. પણ કોઈ પરલોકવાસીની હોય એમ તેને જોતાં આભા બની ગયા.

સાંજની આરતીનો સમય થાય છે. ઝાકઝમાળ સભામંડપમાં મણિમય સ્તંભો ને દિવાઓના તેજ છે. ચંદનચર્ચિત, બીલીના ઢગમાં શોભતા ભગવાનના દર્શન થાય છે. ઉપર સુવર્ણની જલાધરી લટકે છે. ‘જય સોમનાથ’ની ઘોષણા થાય છે અને પ્રભાસ આખું સોમનાથમય બને છે. નૃત્ય શરૂ કરવાનો પોકાર થાય છે. હીરા, મોતી, ને રત્નોથી ઝળકતી દિવ્ય કો દેદીપ્યમાન અપ્સરા બધાને આંજી દેતી નૃત્ય શરૂ કરે છે. અદ્ભુત નૃત્યથી શિવને વિનવે છે, પ્રાર્થે છે, રીઝવે છે, ક્ષમા યાચે છે , શિર પટકે છે ને આક્રંદ કરતી હોય તેવું નૃત્ય કરે છે. ચિત્રવત્ બનેલી મેદની ગાંડી બની જોઈ રહી છે. અચાનક નર્તકીના મુખ પરનું લૂગડું ખસી જાય છે ને એના સ્વરૂપવાન મુખ પર દિવ્ય સુખનું અમર તેજ તપે છે ને આંખોમાં પ્રણયની વિદ્યુત લેખા ચમકે છે. તે ઉમરા પર માથું ટેકવે છે….મૃદંગ અટકે છે….ઝાંઝર પણ અટકે છે….નિશ્ચેતન શરીર શિથિલ બની ઢગલો થાય છે…આ ધન્ય પળે, ચૌલાએ, અધ્યાત્મિક પ્રેમની પરાકાષ્ટાએ, એના ભોળાનાથને સર્વસ્વ સમર્પણ કરી દીધું હતું….

ગંગા સ્નાનની ડૂબકી એ સ્નાન સાથે આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ પણ છે. આવું જ કંઇક ‘જય સોમનાથ’ દ્વારા અનુભવી શકાય છે. યુગો બદલાય, પણ મુલ્યો અવિચળ રહે છે…શ્રદ્ધા અને ભક્તિ, દેશદાઝ અને દેશપ્રેમ , પ્રણય અને સમર્પણ .. રંગોનું મેઘધનુષ્ય યુગો પછી પણ અનુભવાય તે છે કસબ…’જય સોમનાથ’…

રીટા જાની

૩૬ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

શ્રી કૃષ્ણની વ્રજલીલા -મીરાંબાઈના પદોને સથવારે…. વસ્ત્રહરણલીલા 

વ્રજની ગોપીઓએ  શ્રી કૃષ્ણને તેમના પ્રિયતમ તરીકેજ ચાહ્યા છે.ગોપીઓનો શ્રી કૃષ્ણ પ્રત્યેનો પ્રેમ એટલે માધુર્ય-રસની ચરમસીમા.આ માધુર્ય-રસમાં તરબોળ થયેલી વ્રજની એક લીલા છે ગોપીઓના વસ્ત્રાહરણની લીલા. આમ તો આ લીલા દુન્યવી દ્રષ્ટિએ થોડી ચર્ચાસ્પદ લીલા છે પણ, અહીં મારે શ્રી કૃષ્ણને તર્કબુદ્ધિથી નહિ પણ માત્ર પ્રેમ અને સમર્પણની દ્રષ્ટિએ નિહાળવાનો પ્રયત્ન કરવો છે.

कात्यायिनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि ।
नंदगोपसुतं देवि ! पतिं में कुरू ते नमः ॥
इति मन्त्रं जपन्त्यस्ताः पूजां चक्रुः कुमारिकाः

શ્રીમદ ભગવતજીના દસમ સ્કંધના એકવીસમાં પ્રકરણમાં વર્ણન કર્યા મુજબ, વ્રજની અમુક કુમારિકા ગોપીઓ હેમંત ઋતુમાં માતા કાત્યાયનીનું વ્રત કરે છે અને  ઉપરના શ્લોક દ્વારા માતા કાત્યાયિનીની ઉપાસના કરે છે. તેઓની એક માત્ર વિનંતી એ હોય છે કે તેઓ શ્રી શ્યામસુંદરને પોતાના પતિ તરીકે પ્રાપ્ત કરી શકે.અને આ કામના કરવામાં કોઈ હાનિ નહોતી. શ્યામ સુંદર આખા વ્રજના સૌથી સુંદર, પરાક્રમી કિશોર હતા.એથીય વધીને કહીએ તો શ્રી કૃષ્ણજ વ્રજના એકમાત્ર પુરુષ હતા, તો કુમારિકા ગોપીઓને આ કામના થાય તે સ્વાભાવિક્જ છે. હવે આ વ્રતની પૂજા કરતાં પહેલા, સર્વે ગોપાંગનાઓ પોતપોતાના વસ્ત્રો શ્રી જમુનાજીને કિનારે મૂકીને સંપૂર્ણ નગ્ન અવસ્થામાં સ્નાન કરવા જાય છે. જયારે તેઓ સ્નાન કરતી હોય છે ત્યારેજ લગભગ નવ-દસ વર્ષનો કનૈયો જમુના કિનારે આવે છે અને ગોપીઓના સર્વે વસ્ત્રોને લઈને કદંબના ઝાડ પર ચઢી જાય છે. અને આમ રચાય છે ગોપીઓના વસ્ત્રાહરણની લીલા… મીરાંબાઈએ આ રસ-સભર ગૂઢ લીલા અંગેના અમુક પદોની રચના કરેલ છે જેમાં ગોપીઓની કનૈયાને વસ્ત્રો પરત કરવાની આજીજીનો મુખ્યત્વે સમાવેશ થાય છે.

જેમકે નીચેના પદમાં ગોપીઓ અને કનૈયા વચ્ચેનો સંવાદ રજુ થયેલ છે. જેમાં ગોપીઓએ કરેલ આજીજીનો શ્યામ સુંદર જવાબ આપેછે અને છેવટે મીરાંબાઈ ગોપીઓ વતી સર્વ સમર્પિત થવાના ભાવને શબ્દોમાં વહેતો મૂકે છે.

हमरो चीर दे बनवारी
लेकर चीर कदम पर बैठे हम जल मानसी उधारी
तुमरो चीर तो तब देऊगो हो जाओ जल से न्यारी
ऐसी गति प्रभुजी क्यों करनी तुम पुरुष हम नारी
मीरा के प्रभु गिरिधर नागर तुम जीते हम हारी

તો વળી નીચેના પદમાં ગોપીઓ કનૈયાને ફરી એકવાર આજીજી કરીને કનૈયા પાસેથી વસ્ત્રો પરત  કરાવવાનો વ્યર્થ પ્રયત્ન કરે છે.

ચડી ને કદંબ પર બેઠો રે, વાલો મારો ચીર તો હરી ને
માતા જશોદાનો કુંવર કનૈયો, નાગર નંદજીનો બેટો રે
મોર મુગુટ શિર છત્ર બિરાજે, પહેર્યો છે, પીળો લપેટો રે
નાહ્યાં ધોયા અમે કેમ કરી આવીએ, નાંખોને નવરંગ રેંટો રે
બાઈ મીરાં કહે પ્રભુ ગિરિધર નાગર, કો ઉતારોને એને હેઠો રે.

આ વસ્ત્રહરણની લીલા પણ એક ખુબ ગૂઢ લીલા છે. ગોપીઓની વસ્ત્રો પરત કરવાની ખુબ વિનવણી બાદ પણ શ્યામસુંદર ટસ ના મસ થતા નથી અને કહે છે કે એક-પછી-એક બધી ગોપીઓ અહીં ઝાડ પાસે આવો અને મને નમન કરીને પોતાના વસ્ત્રો લઇ જાવ. નિવસ્ત્ર ગોપીઓ આ સાંભળીને લજ્જાના સાગરમાં ડૂબી જાય છે…કહેવાય છે કે દરેક આત્માને આઠ જાતની સાંકળો કે બેડીઓ આપણને દુન્યવી આસક્તિથી જોડી રાખે છે. જે છે વંશ એટલેકે કુટુંબ, જાતિ, સુકર્મો,ભય, શોક, ગોપનીયતા ,ધિક્કાર અને લજ્જા. જ્યાં સુધી તમે આ બધીજ બેડીઓમાંથી મુક્ત ના થઇ જાવ ત્યાંસુધી તમે પ્રભુ પ્રાપ્તિ કરી શકો નહિ…ગોપીઓ આ બધી બેડીઓમાં થી સાત બેડીઓમાંથી તો મુક્ત થઇ ગયેલ હતી, પણ હજુ લજ્જાની બેડી થી સંસાર સાથે જોડાયેલી હતી. વસ્ત્રાહરણની લીલા દ્વારા શ્યામ સુંદરે તેમને આ લજ્જાની બેડીમાંથી પણ મુક્ત કરી દીધી. વસ્ત્રાહરણ લીલા એતો જીવની સંપૂર્ણ સમર્પણની લીલા છે. આમ ક્યાંયે સુરુચિનો ભંગ થતો નથી. આ લીલા માં કામવાસનાને ક્યાંય સ્થાન જ નથી અને માત્ર પ્રેમ અને માધુર્ય જ પ્રગટે છે. અને આમ જોવા જઈએતો ગોપીઓની કામનાજ શ્રી કૃષ્ણને પતિ તરીકે પામવાની હતી. શ્રી કૃષ્ણ તો હંમેશા પોતાના ભક્તોના અંતરનો આર્તનાદ સમજીજ જાય છે અને બીજા કોઈક સામાજિક કે લૌકિક બંધનોનો ભંગ કર્યા વગર શ્રી કૃષ્ણએ પોતાની સર્વોચ્છ ભક્તાણીઓ એટલે કે વ્રજાંગનાઓ કે ગોપીઓની આ ઈચ્છા પણ વસ્ત્રાહરણની લીલા દ્વારા પૂર્ણ કરી. પછી તો ગોપીઓ એક પછી એક તદ્દન અનાવૃત અવસ્થામાં શ્રી કૃષ્ણ સમક્ષ ઉપસ્થિત થાય છે અને તેમને પ્રણામ કરે છે અને શ્રી કૃષ્ણ તેમના વસ્ત્રો પરત કરે છે. જયારે આપણે સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ દ્રષ્ટિએ આ માયાના બંધનોથી સંપૂર્ણ અનાવૃત થઈને પ્રભુ પાસે શરણાગતિ સ્વીકારીએ ત્યારેજ પ્રભુ આપણને સ્વીકારે છે.અને એ  વખતે જીવ આ માયાના બંધનોથી તદ્દન અલિપ્ત થઇ ગયેલ હોય છે તેથી તે પ્રભુએ પાછા આપેલ વસ્ત્રો પ્રત્યે તેને સ્થિતપ્રજ્ઞયતા પ્રાપ્ત કરી દીધેલ હોય છે.

આ વસ્ત્રાહરણના  હાર્દને અને માહાત્મ્યને વાગોળતા  હું  મારી કલમને વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે ફરી મીરાંબાઈના પદોને સથવારે આપણું વ્રજલીલા દર્શનની સફરને આગળ ધપાવીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણ!  તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૩૫-કબીરા

‘કબીર કાફે ‘ફ્યુઝન રોક બેન્ડ -૧

મુનિયા પિંજરેવાલી તેરા સદગુરુ હૈ વેપારી…તેરા સાહેબ હૈ વેપારી…

પાંચ તત્વોકા બના પિંજરા,તામેં મુનિયા બેઠી;

તુટ ગયા પિંજરા,ઉડ ગઈ મુનિયા…રોવન લાગી દુનિયામુનિયા પિંજરેવાલી,તેરા સાહેબ હૈ વેપારી…

કહે કબીર સુનો ભાઈ સાધો,મુનિયા કી ગત ન્યારી..

જો મુનિયા કો લગે લગાવે,આવાગમન હૈ ભારી…(મુનિયા-આત્મા)

આજે મારે આવા કબીરનાં દોહાને રોક બેન્ડ સાથે ગાઈને,૨૦,૦૦૦ નવયુવાનોને એક સાથે પોતાના રોકીંગ રોકબેન્ડથી નચાવતાં,અને સાથે સાથે કબીરનું ચિંતન લોકો સુધી પહોંચાડતાં,કંઈક નવાજ જોમ અને ઉત્સાહથી ભરપૂર એવા પાંચ યુવાનોની વાત કરવી છે 

“અમારા બેન્ડનો પહેલો મેમ્બર કબીર છે.” એવું કહેતા પાંચ જણનું બનેલ ‘કબીર કાફે’ ફ્યુઝન રોક બેન્ડ ભારતનાં ત્રણ મોટા બેન્ડમાનું એક છે. મુંબઈનાં આ બેન્ડે ગુજરાતમાં પ૦થી વધારે કાર્યક્રમ કર્યા છે અને ભારતમાં અને પરદેશમાં કબીરનાં દોહા,ભજન અને પદોને પોતાનાં આગવા અંદાઝમાં રજૂ કર્યા છે.કબીરનાં દોહાને ફોક ફ્યુઝન વર્ઝનમાં મૂકી,તેમના કોમ્પોઝીશનને પોપ,રોક,રેગે(reggae)અને ક્યારેક કર્નાટકી તડકા સાથે રજૂ કરે છે.નવયુવાનોને અને લોકોને કબીરવાણી અને કબીરવિચારધારા તેમનાં સંગીત દ્વારા મનોરંજન સાથે પીરસે છે.સિંગાપુર,થાઈલેન્ડ,અમેરિકા,યુ.કે,રશિયા અને ઈજીપ્ત જેવા દસેક દેશોમાં તેમણે કબીરના દોહા સંગીતમય રીતે પીરસી કબીરને પરદેશમાં પણ પહોંચાડવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે.

૬૦૦ વર્ષ પહેલા થઈ ગયેલા કબીરની વાણીને પોતાની આગવી રીતે સંગીતમાં ઢાળી ,આજની યુવા પેઢીને તેના ગહન રહસ્ય સમજાવતા સમજાવતા મનોરંજન પૂરું પાડવું અને કબીર સિવાય બીજુ કંઈ જ ગાવું નહીં તે એક રોકબેન્ડ માટે નાની સુની વાત નથી.ઉપરનાં ‘મુનિયા પિંજરેવાલી ‘ પદમાં પાંચ તત્વોથી બનેલ આપણા શરીર રુપી પિંજરામાં મુનિયા રૂપી આપણો આત્મા બેઠો છે.અને મૃત્યુ આવશે ત્યારે દેહ રૂપી પિંજર તૂટી જશે,મુનિયા- આત્મા ઊડી જશે ,દુનિયા ગમે તેટલું રડશે પણ તેનો કોઈ અર્થ નહીં સરે. આ મુનિયા-આત્મા પરમ તત્વમાં સમાઈ જશે.સાહેબ કે સદગુરુ એટલે પરમને કબીરે વેપારી કહીને સંબોધ્યો છે,અને આત્મા એક શરીરને છોડીને બીજા જન્મમાં બીજા શરીરમાં પ્રવેશે છે.એટલે આ આવાગમન દુન્યવી દ્રષ્ટિએ સ્વીકારવું મુશ્કેલ છે,પણ કબીરજી મૃત્યુના સત્યને સમજીને જીવન જીવવાની વાત કરે છે.એક વાર શરીર પીંજરામાંથી ઊંડી ગયેલ આત્મા તેજ શરીરમાં પાછો ફરતો નથી એટલે આવાગમન ભારી છે તેમ કબીરજી કહે છે.

આપણી નવી પેઢીના નવયુવકો પાસેથી જીવનનાં ગાઢ રહસ્યોની અને પાંચ તત્વેાની વેદાંતની ભારેખમ વાતો સંગીત સાથે સમજ આપી રજૂ કરાતી જોઈ ,કબીર હંમેશ માટે આપણી સંસ્કૃતિમાં જીવીત રહેશે તેની ખાતરી થઈ જાય છે.’કબીર કાફે ‘બેન્ડની વાત કરતાં એ પાંચે જણ કહે છે કે તેમણે કબીરને નહીં પરતું કબીરે તેમને પસંદ કર્યા છે.અને પાંચ તત્ત્વોથી બનેલા શરીરનો ગર્વ કરવાને બદલે આપણે આપણી જાતને ભગવાનમાં લીન રાખવી જોઈએ.ચંપલ બહાર ઉતારીએ છીએ તેમ અહંકારને પણ બહાર કાઢીને જ ઘરની અંદર જવું જોઈએ તેમ કહે છે.

ઢોલક,મંજીરા,કરતાલ અને તંબૂરાથી ગવાતા કબીરનાં દૂહા,નિરજ આર્યા જે બેન્ડ શરુ કરનાર પાયાનો માણસ છે અને મુખ્ય ગાયક છે તે ગિટાર સાથે ગાય છે.રામન ઐયર મેન્ડોલીન સાથે,વિરેન સોલંકી ડ્રમ સાથે,મુંકુંદ રામાસ્વામી વાયોલિન સાથે અને Britto.k.c.જે બેકીંગ વોકાલીસ્ટ છે તે ગિટાર સાથે ગાઈ કબીરના દોહાની ધૂમ મચાવે છે.ગોપીઉત્સવમાં હજારો યુવકો વચ્ચે વાયોલિન,મેન્ડોલિનઅને ડ્રમનાં ૧૧૦ ડેસિબલ પરનાં ઊંચા અવાજનાં મ્યુઝીક સાથે:

મન લાગ્યો યાર ગરીબીમેં,મન લાગ્યો યાર ફકિરીમેં

ગાય છે ત્યારે ત્યાં આવીને બેન્ડનાં સંગીત સાથે ઝૂમતી દરેક વ્યક્તિમાં કબીર ઝૂમતો દેખાય છે અને એટલે આ ગીત બેન્ડનું આજ સુધીનું સૌથી પ્રચલિત કબીરનું પદ છે.’કબીર કાફે’ બોલીવુડ સુધી પણ પહોંચી ગયું છે.ફિલ્મ “હીન્દી મિડીયમ”માં “મન લાગ્યો ફકિરીમેં “ છે તો બાદશાહો ફિલ્મમાં “હોશિયાર રહેના” ગીત સંગીત ‘ કબીર કાફે’ રોક બેન્ડે આપ્યું છે.’પંચરંગ’ તેમનું પહેલું મ્યુઝીક આલ્બમ છે અને ૨૦૧૬માં તેમણે રેડિયો સીટી ફ્રીડમ એવોર્ડ માં “ બેસ્ટ ક્રીટીક એવોર્ડ પણ મેળવ્યો છે.

આમ ૧૫મી સદીમાં થઈ ગયેલ રહસ્યવાદી સંત કબીરની સમજવી અઘરી ફીલોસોફીને મોર્ડન રીતે મૂકી સંગીતમય રીતે રજૂ કરી દેશવિદેશમાં અનેક કાર્યક્રમ કરતા આ યુવકોને હ્રદયપૂર્વક ધન્યવાદ તો આપવા જ પડે.આ પાંચે જણાં દિલ્હી,કર્ણાટક,માલવા અને પૂના જેવા ભારતનાં જુદા જુદા પ્રાંતમાં રહેતા હતા અને એકબીજાની ભાષાથી પણ અપરિચિત હતાં ,છતાં સંગીત અને કબીરનાં રંગે રંગાઈ કેવીરીતે મળ્યા તેની રસપ્રદ વાત આવતા અંકે…

જિગીષા પટેલ

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 35) મેઘાણી અને મુસાફરીનું મહત્વ !


આ કોરોના મહામારીના કાળમાં જયારે બધું જ સ્થગિત થઇ ગયું છે ત્યારે આ છ મહિના પહેલાનો સમય યાદ કરો ! …
મુસાફરી -નોકરી ધંધા માટેની રખડપટ્ટી કે વેકેશન , પ્રવાસ – પર્યટન વગેરે સમાજનું એક અવિભાજ્ય અંગ હતું ! એક મોટી પ્રવૃત્તિ હતી . દૂરના અને નજીકના સ્થળોએ ફરવા નીકળવું અને ત્યાં જુદા જુદા મનોરંજનના આકર્ષણો -નદીઓ ,સમંદરની સહેલ કરવી ક્રુઝમાં, મ્યુઝિયમ , મેળાવડાઓની મુલાકતો લેવી , રેસ્ટોરન્ટ હોટલમાં જમવું વગેરે !! એ બધું જ જાણેકે એક સ્વાભાવિક જીવનશૈલી હતી !
પણ હવે કદાચ નજીકના ભવિષ્યમાં એ બધું જોવા નહીં મળે ! કદાચ આપણી જીવન શૈલી જ બદલાઈ જશે !
તો એનાથી વિરુદ્ધમાં એક કલ્પના કરો :આજથી સો વર્ષ પહેલાં આપણે ત્યાં જીવન શૈલી કેવી હતી ?
આપણે ત્યાં નોકરી ધંધા માટે આમ રઝળપાટ કરવાનું પ્રચલિત નહોતું . વેકેશન , પ્રવાસ – પર્યટન વગેરે સાવ અણ સુણી વાત! અને તેમાંયે છાપાનાં એક પત્રકાર તરીકે ગામડાઓમાં રખડપટ્ટી કરવાની ?
સાવ નવી વાત!

એ સમયે ઝવેરચંદ મેઘાણી ગામડે ગામડે ફર્યા અને સામાન્ય લોકો વચ્ચે જઈને એમની વાતો સાંભળી ! શી જરૂર હતી એટલી દોડાદોડી કરવાની ?
એમને સમજાવ્યું કે તમે અસંસ્કૃત નથી . હા , તમારી રહેણી કરણી રીત રસમ વગેરે જુદાં છે પણ તેને અસંસ્કૃત ગણવું યોગ્ય નથી.
ઝવેરચંદ મેઘાણી પોતે પહાડી પ્રદેશો વચ્ચે જન્મ્યા અને ઉછર્યા હતા , અને અંગ્રેજી શિક્ષણ પણ સરસ રીતે પચાવ્યું હતું એટલે એમને સમજાઈ ગયું હતું કે મારે આ કહેવાતા ભણેલ વર્ગ અને ગામડાંનાં લોકો વચ્ચેની ભેદભાવની દીવાલને દૂર કરવી જ પડશે . એમણે એ જ વિચારે કલકત્તાની ઉચ્ચ કક્ષાની નોકરીને ત્યાગીને સૌરાષ્ટ્રના નાનકડા ગામ રાણપુરમાં વસવાટ કર્યો હતો . કોટ પાટલુન પહેરે એ ભણેલ અને ધોતિયું અંગરખું પહેરે તે અભણ ? એમણે એ ભેદભાવની ભીંત તોડવા એકલે હાથે પર્યટન કર્યો.
પ્રિય વાચક મિત્રો , આજે આપણા દેશમાં નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર શિક્ષણ વ્યવસ્થાને છેક પાયાથી બદલી રહી છે ત્યારે મેઘાણીને યાદ કર્યા વિના રહેવાતું નથી .
ઘણી બધી અયોગ્ય શિક્ષણ વ્યવસ્થા બ્રિટિશ રાજ્યે ગુલામ ભારત પર ઠોકી બેસાડી હતી જેનાથી બે વર્ગ વચ્ચે એક દીવાલ ઉભી થઇ ગઈ હતી !
ગાંધીજીએ પણ દેશમાં આવીને એ જોયું કે અંગ્રેજી કેળવણી લીધેલ શહેરનાં લોકો પોતાને સુજ્ઞ સમાજના ગણતાં હતાં અને સ્વાભાવિક રીતે જ કાશી બનારસમાં સંસ્કૃત ભણેલાઓ દેશી ગણાવા લાગ્યાં હતાં. એક બાજુ હતો પંડિત યુગ , ને ગાંધીજી લઇ આવ્યા ગાંધી યુગ!
જે કાર્ય મેઘાણી ( અને ઘણાં બધાં સમાજ સુધારકો – રાજા રામમોહન રાય, ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે , વગેરે ) એકલ દોકલ લોકો કરતાં હતાં ત્યાં ગાંધીજી એક મોટી સુનામીની જેમ આવ્યા અને સમગ્ર દેશમાં છવાઈ ગયા ; જેને લીધે મેઘાણી જેવાઓને કાર્ય કરવાનું બળ મળ્યું.

…ને વાચક મિત્રો , હવેના થોડા અઠવાડિયા જે વાત આપણે કરવાની છે તે છે મેઘાણીના ભ્રમણ , રખડપટ્ટી અને પ્રવાસની . મેઘાણીના પત્રકારત્વનું એક અવિભાજ્ય અંગ!
શા માટે ? તમને પ્રશ્ર્ન થશે .
કારણ કે તેમાં જ તો એમનાં લોક્સાહિત્યનાં અણમોલ મોતી છુપાયેલાં છે !
આપણા જાણીતા સાહિત્યકાર શ્રી બળવંતભાઈ જાની “ ગુજરાતનું ભારતને પ્રદાન : મેઘાણીનું ભ્રમણવૃત્તાન્ત” માં લખે છે ;
‘ મેઘાણીના સાહિત્ય પ્રદાનમાં એમનાં ભ્રમણ વૃત્તાન્ત ગ્રંથો ઘણી બધી રીતે ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રે મહત્ત્વના છે . આ ગ્રન્થોમાંથી જ તો તેમનાં આત્મવૃતાંત પ્રાપ્ત થાય છે !તેમની લોકસાહિત્ય વિષયક જાણકારી અને એ કેવી રીતે લોકો પાસેથી સાહિત્ય મેળવવતા એ પદ્ધતિ જાણવા મળે છે !’
લોકસાહિત્યની શોધમાં કેટલી રખડપટ્ટી અને હાડમારી ભોગવવા પડ્યાં તેનો ખ્યાલ આવે છે .
સોમવારથી ગુરુવાર સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર પત્રની અતિશય મહેનતસભર નોકરી પછી શુક્રવારે સવારે પરોઢની ટ્રેનમાં નજીકનાં ગામડાંઓમાં લોકસાહિત્યની શોધમાં નીકળવાનું !
આપણને ખબર છે કે મહાત્મા ગાંધીજીની ડાયરી શ્રી મહાદેવભાઈ દેસાઈ લખતા હતા . રોજેરોજનો હિસાબ . કોણ આવ્યું , શું કર્યું અને આજુબાજુનાં સંજોગો , પરિસ્થિતિ વગેરે મહાદેવભાઈની ડાયરીઓમાં અકબંધ જળવાઈ પડ્યાં છે .મહાન પુરુષની મહાનતાની નાની નાની વાતો આપણને એમાંથી જડે છે .
બસ , ઝવેરચંદ મેઘાણીની સાચી પ્રતિભા આ દોડતી કલમે લખાયેલ નોંધપોથીઓમાં જળવાઈ છે . અને કદાચ ભુલાઈ પણ ગઈ હોત! પણ , એનું શ્રેય મેઘાણી ઉમાશંકર જોશીને ફાવે છે . ઉમાશંકર જોશી ‘બુદ્ધિપ્રકાશ ‘ મેગેઝીનનું સંપાદન કરતા હતા . એમણે મેઘાણીને એમાં થોડું થોડું , નોધપોથીઓમાં જ્યાં ત્યાં સચવાયેલ લખાણ શોધીને , સુથાર જેમ રંધો ફેરવે અને આજુબાજુ જે વ્હેર ઉડ્યો હોય તે પડી રહેલા વ્હેરને ભેગો કરીને ઢગલી કરે એ રીતે , મેઘાણીને બસ, એ બધી ભ્રમણ નોંધ વિષે જ લખવા કહ્યું .
એમણે લખેલ પ્રવાસ વર્ણનો ,” સૌરાષ્ટ્રનાં ખંડેરોમાં’ ‘સોરઠને તીરે તીરે ‘ ‘પરકમ્મા’ અને ‘છેલ્લું પ્રયાણ’ વગેરેમાં છે , જેને સંક્ષિપ્ત કરીને નવા સ્વરૂપે આપણને પ્રાપ્ત થાય છે . આજના જમાનામાં આપણને રસ પડે એ વિગતો છે એ સમયની પરિસ્થિતિ , સમાજ , અને એમાંથી ઉદ્ધભવતા પ્રસંગો ! એ સાહિત્યની શોધમાં મળ્યા હતા ચારણોને, બારોટોને , દરબાર અને ગઢવીઓને , ભજનિકો અને વાતોડીયાં સામાન્ય જન , સન્નારીઓ . બહેનો . માતાઓ , રાસડા રમનાર , ગાનાર , સ્ત્રીઓ , પુરુષો , જુવાનિયાઓ , માળી, ઘાંચી , મોચી , કુમ્ભાર , સુથાર સૌને ! અને સૌની પાસેથી વાતો કઢાવવી એ પણ સરળ નહોતું . વળી જ્યાં પણ જાય , ત્યાંથી રવિવારે સાંજે તો પાછા આવી જ જવું પડે !
એમના નિયમ પ્રમાણે શુક્રવારે સવારે જે તે ગામડે સવારે પહોંચી જાય !
ક્યાંક શિરામણ કરે , ક્યાંક રોંઢા ટાણે કોઈ બીજા ગામમાં હોય ને વાળું કરવાનું કોઈક ત્રીજા જ ગામમાં ! લોકો પણ ક્યારેક શંકાથી જુએ ! એમનો વિશ્વાશ મેળવવાનો , એમનો સંકોચ દૂર કરવાનો , એમનામાં રહેલી પ્રતિભા – લોકસાહિત્યનો ખજાનો બહાર લાવવાનો !
અને આ બધું જ પાછું ઝડપથી નોંધ પોથીમાં ટપકાવવાનું !!
ને તે પણ એકલે હાથે !
ના કોઈ સાથી કે સંગાથી !
ઘેર પણ પત્ની અને બાળકોને આમ ત્રણ દિવસ માટે મૂકીને આ રઝળપાટ ?
ક્યારેક આપણને થાય કે એટલું બધું કાષ્ટ શા માટે ?
કારણ હતું , આ બે વર્ગ વચ્ચેની –
ભેદની ભીંત્યું ને ભાંગવાની, મંડાણી આખરી મુરાદ !
અને એ માટે જ જાણેકે એ જન્મ્યા હતા !

એમનાં સાહિત્યમાં એ વર્તાય છે ! ક્યાં ક્યાંથી બધું શોધીને મેઘાણીએ આપણી પાસે મૂક્યું છે .
પણ નરસિંહરાવ દીવેટિયાએ એમનાં લોકસાહિત્ય માટે નકારાત્મક અભિપ્રાય આપ્યો ;
“ બોલચાલની ભાષામાં સાહિત્ય ના થાય !એ તો બોલચાલની બોલી કહેવાય , એ બોલનાર સંસ્કારી નથી , અસંસકૃ છે “ એમ કહ્યું , તેમની માન્ય મુજબ દેશ વિજ્ઞાન , રાજનીતિ , અર્થ તંત્ર વગેરેમાં પાછળ રહી ગયો તેનું કારણ આ દેશના લોકો વહેમી , રૂઢિગ્રસ્ત અને અંધસઁસ્કાર વશ હતાં, અભણ અને અસંસ્કારી હતાં, તેમની પાસેથી તે વળી શીખવાનું શું હોય ? મહાન સાહિત્યકાર નરસિંહરાવ દીવેટિયાનું માનવું હતું !
ત્યારે મેઘાણીએ ; ‘ભણેલ લોકો પણ અસંસ્કારી હોઈ શકે છે અને અભણ માં પણ ઊંડા સંસ્કાર પડેલાં હોઈ શકે છે ‘ એમ કહીને ; “એટલો મોટો સમાજ સંસ્કાર વિના હજારો વર્ષથી જીવ્યો હશે ? “ એમ પ્રશ્ન કરી ને પોતાની જાત મહેનતથી સમાજમાં , સાહિત્યમાં નવી દ્રષ્ટિ ઉભી કરી છે !
નરસિંહરાવની જેમ કિશોરલાલ મશરૂવાળા , જાણીતા સાહિત્યકારે પણ સંસ્કૃતિને મૂલવવામાં ભૂલ કરી – કહો કે ઉતાવળ કરી હતી . શ્રી મનુભાઈ પંચોલી ,”દર્શક” એમની વ્યાખ્યાનમાળામાં જણાવે છે કે , કિશોર મશરૂવાલાએ બે પ્રકારની સંસ્કૃતિ ગણાવી હતી : એક ભદ્ર ઇન્દ્રિય અનુરાગી સંસ્કૃતિ , અને બીજી સંત સાધુઓની વૈરાગ્ય યુક્ત સંસ્કૃતિ !
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ સૌરાષ્ટ્રનાં ગામડાઓમાં ફરી ફરીને એ એક અનોખી ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિ – લોકોની સંસ્કૃતિના આપણને દર્શન કરાવ્યા ! એમનું એ કામ આજે સવા સો વર્ષ પછી પણ એમને શાશ્વતા બક્ષે છે !
કેવા હતા એ કપરા દિવસો ! ભણેલા જ જયારે રસ્તો ભૂલે તો અભણ બિચારાંનું શું ગજું ?
મેઘાણીના નિર્ભય વ્યક્તિત્વ અને પત્રકારત્ત્વને કારણે એમણે કરેલ સંસ્કૃતિ અને સાહિત્ય સેવાની વાતો આવતે અંકે !

૩૬ -સદાબહાર સૂર-અવિનાશ વ્યાસ-રાજુલ કૌશિક

આ આદિ-અંતની સંતાકૂકડીમાં હું જેની સાથે આથડું,

આજ મારા શબદનો શણગાર થાતું લાકડું,

પ્રાણ, પ્રકૃતિ, પરમતત્વ-પરમેશ્વર, પતિ-પત્ની, પ્રિયા-પ્રિયતમ…. જ્યાં જીવ છે, જ્યાં ચેતના છે અને જે ચેતનમય છે એવા દરેકને સૌ કવિઓએ, ગીતકારોએ પોતાના શબ્દોમાં વણ્યા છે, જાણે શબ્દો થકી સજાવ્યા છે પણ આ લાકડું? સજીવ સંબંધોને સૌએ સંગીતમાં સજાવ્યા છે ત્યારે એક સવાલ થાય કે જે ચેતનવંતુ છે એનામાં તો કદાચેય સંગીતનો સૂર સંભળાય પણ જે જડ છે એને શબ્દો થકી સજીવ કરી શકાય?

અવિનાશ વ્યાસે સાવ નિર્જીવ એવા પદાર્થને પણ એમના શબદથી શણગાર્યું છે. અહીં વાત છે લાકડાની એવા લાકડાની જે માનવ અસ્તિત્વના આદિથી એના અંત સુધી સતત એની સાથે જોડાયેલું છે અને તેમ છતાં ક્યારેય નોંધ સુદ્ધા આપણે નથી લેતા એવું આ લાકડું ક્યારેય કોઈનું લાડકું તો નથી જ બન્યું.

આજે આ આપણા જન્મથી માંડીને મરણ સુધીના સતત એવી સાથીદારને અવિનાશ વ્યાસે એમના શબ્દોમાં રજૂ કર્યા છે એની વાત કરવી છે.

માને ખોળે પડી આંખ ઉઘડી આંખ સામે જે ખડું,

પ્રથમ પગથિયે જાત ઝુલાવે ઘોડિયું તે લાકડું

આજના સમયની પેઢીને કદાચ આ ગીત, આ વાત જરા અસંગત લાગે કારણકે સમય બદલાયો એમ આપણી આસપાસનું વાતાવરણ, આસપાસની સગવડો બદલાઈ, સગવડો આપતા ઉપકરણો બદલાયા પણ જે સમયે આ ગીત લખાયું હશે ત્યારે આ લાકડું જાણે જીવનપર્યંતનું જોડીદાર હતું.

નવ મહિના માતાના ગર્ભમાં રહ્યા પછી બહારની દુનિયામાં માતાના ખોળા જેવી હૂંફ આપે એ લાકડાના ઘોડિયાના બે છેડાની જોડે બાંધેલા કપડાના ખોયામાં બાળક કેવું નિરાંત ભાવે ઉંઘતું હોય એ આપણી પેઢીએ તો જોયું છે અને એટલે જ અવિનાશ વ્યાસ એમના શબ્દોમાં એને શણગારે એ ઉચિત છે.

પેસિફાય.. એટલે જે શાંત કરે, સાંત્વન આપે એના પરથી આવ્યું પેસિફાયર…નાનકડું બાળક ભૂખ-તરસથી રડતું હોય ત્યારે એક પેસિફાયર કહો કે સકિંગ ટૉય એને આપે એ આજની પેઢીએ જોયું છે. સમય હતો ત્યારે બાળકને માતાની હાજરી ન હોય ત્યારે એની અવેજી-પ્રૉક્સિ તરીકે શાંત રાખવા આપવામાં આવે એ ધાવણી. ઘોડિયું હોય કે ધાવણી એ તત્ક્ષણ પુરતી માતાની ગરજ સારે અને એ બંનેય લાકડાના, કમાલની વાત છે ને? માતાના હાથની કુમાશ, એની ગોદની હૂંફની ખોટ પણ પૂરે આ લાકડું કે એના વહેતા અમૃતની ધારની અવેજીમાં પણ આ લાકડું બાળકને ઘડી-બેઘડી રાહત આપે.

બાળપણમાં ભુખના દુઃખે રડતું મનનું માંકડું,

ત્યારે ધાવણીના રૂપમાં માડી મુખમાં મૂકે લાકડું.

કોઈ નિર્જીવ, સંવેદનારહિત તત્વમાં પણ સંવેદનાઓને સાચવી લેવાની તાકાત છે ખરી અને આ તાકાતને શબ્દોમાં ઓળખાવી અવિનાશ વ્યાસે.

એ પછી આવે ઠેલણગાડી… માતા કે પિતા હાથ પકડીને ચાલતા શીખવે પણ હંમેશ એ પકડેલો હાથ સાથે ન હોય ત્યારે કામ આપે ઠેલણગાડી. કેટલા વિશ્વાસ સાથે આ ઠેલણગાડીના ટેકે બાળક ઊભું થતાં કે ડગ માંડતા શીખે છે અને ઠેલણગાડીના સહારે ઊભેલા કે આગળ વધતા બાળકને જોઈને મા-બાપ પણ નિશ્ચિંત !

પા પા પગલી ભરતાં ભરતાં ઘડી ચાલું ને ઘડી પડું,

કેમ ચાલવું જગમાં શીખવે ઠેલણગાડી લાકડું……..

કંકુ શ્રીફળ માણેકસ્તંભ માંડવો, ચતુરપંખનું પાંદડું,

કહેશે ક્યારે કોની સાથે નથી સંકળાયું લાકડું……

ઓશિયાળા એંશીં વર્ષે જ્યારે અંગ બને છે વાંકડું,

ઘડપણનો સથવારો હાથે લાકડીએ લાકડું……

સંગ સુનારી નારી અહીં રહી રડતી કેવળ રાંકડું

સંગ સુતું ચિતાની સાથે ભવભવનો સાથી લાકડું…..

જન્મ કે મરણ, અવસર કે અનવસર, ટાણું કે કટાણું… દરેક સમયે આપણે ઈચ્છીએ આપણી પાસે કોઈને કોઈનો સાથ હોય પણ જ્યારે માણસ માણસની સાથે નથી રહી શકતો ત્યારે પણ આ લાકડું તો કોઈપણ સ્વરૂપે હાજર જ.

જીવનનો એક નવો અધ્યાય શરૂ થાય લગ્નથી ત્યાં પણ સૌ પહેલાં માણેકથંભ રોપાય. સપ્તપદીના ફેરા લેતાં જીવનભર સાથ નિભાવાના કોલ અપાય પણ એ કોલ આપનારનો સાથ છૂટી જાય ત્યારે ય ઘડપણની સાથી પણ લાકડી જેના સહારે લડખડતી કાયાને ટેકો મળી જાય. વળી અંતિમ પ્રયાણ સમયે પણ જે આપણો ભાર વહે છે એ નનામીય લાકડાની અને અંતે આ પાર્થિવ શરીરને પણ લાકડાની ચિતાનો જ સાથ.

ઘોડિયાથી માંડીને ઠેલણગાડી હોય કે માણેકસ્તંભ અરે! ઘડપણની સાથી લાકડીને આજ સુધી અનેક રંગ રૂપે, સરસ રીતે શણગારેલી જોઈ પણ આજ સુધી આટલી અને આવી રીતે શબ્દથી લાકડાને શણગારેલું ક્યાંય જોયું જાણ્યું નથી.

ગીતની પંક્તિના અંતે લાકડું સાથે આથડું, વાંકડું, માંકડું, પાંદડું, રાંકડું જેવા અત્યાંનુપ્રાસથી લય, તાલમેલ સચવાયો છે એ આ ગીતની ખૂબી છે.

એક સરસ વાત આજે વાંચી. સંગીત શું છે?

સંગીતમાંથી ‘ત’ દૂર થાય તો રહે ‘સંગી’. સંગી એટલે મિત્ર

સંગીતમાંથી ‘ગી’ દૂર થાય તો રહે સંત.

‘સ’ દૂર કરીએ તો રહે ‘ગીત’… સારા અને સંત એવા મિત્રનો સંગ છે તો જીવનમાં ગીતની વસંત છે. જીવનમાં સંગીત છે.

અવિનાશ વ્યાસે આ ગીતમાં આપણા જીવનમાં આદિથી અંત સુધીમાં અનેકવિધ સ્વરૂપે સંગી બનેલા, જીવનમાં કૂંપળ ફૂટ્યાની વેળાથી માંડીને જીવનની વસંત, પ્રખર તાપ, વર્ષા અને પાનખરના દરેક પડાવે મોજૂદ એવા એક નિર્જીવ તત્વના અસ્તિત્વને શબદના શણગાર થકી ઉજાગર કર્યું છે.

આ આદિ-અંતની સંતાકૂકડીમાં હું જેની સાથે આથડું,

આજ મારા શબદનો શણગાર થાતું લાકડું,


Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -34



હમણાં જ આશા ભોંસલેને તેમના જન્મદિને કોઈએ પૂછ્યું કે તમે આટલા બધાં ગીતો ગાયાં છે, તેમાં તમારું પ્રિય ગીત ક્યું? આશાજીએ કહ્યું કે જ્યારે કોઈ આવો સવાલ કરે તો બહુ તકલીફ થાય છે. કોઈપણ લેખક, કવિ, ગાયક કે કલાકારને પોતાની બધી કૃતિઓ ગમતી જ હોય, પણ તેમ છતાં કોઈ એક કૃતિ વધુ ગમતી હોય તેવું બની જ શકે. મુનશીના વૈવિધ્યપૂર્ણ સાહિત્ય સર્જનમાં કદાચ મુનશીને આ કૃતિ માટે જરૂર પક્ષપાત રહ્યો હશે એમ મને લાગે છે. તમને જરૂર ઉત્કંઠા જાગે કે હું કઈ કૃતિની વાત કરવા માગું છું. જી હા, એ કૃતિ છે – ‘ જય સોમનાથ’. આઝાદી બાદ સરદાર પટેલ અને મુનશી સોમનાથ મંદિરના પુનનિમૉણ માટે ગાંધીજીને મળ્યા. ગાંધીજી પણ એ માટે સંમત થયા પણ તેમણે કહ્યું કે આ મંદિર રાજ્ય દ્વારા નહિ પણ લોકોના ધન દ્વારા બનવું જોઈએ. સરદાર અને ગાંધીજીનું અવસાન થતાં મંદિરનો તમામ કાર્યભાર મુનશીએ સંભાળ્યો. મુનશીએ એક પુસ્તક પણ લખ્યું – ‘Somnath the Shrine Eternal’ જે તેમનો સોમનાથ પ્રત્યેનો પ્રેમ અને લગાવ દર્શાવે છે. ક્યારેક વૈવિધ્ય મેઘધનુષી રંગોનું ,તો ક્યારેક ફૂલોની ખુશ્બૂથી ભર્યું, તો ક્યારેક વૈવિધ્ય સાહિત્યથી મઢ્યું. આજે જે વૈવિધ્ય છે તે સોનેરી અક્ષરથી પ્રસ્તુત થાય છે કેમ કે તે છે ‘જય સોમનાથ’ .

‘જય સોમનાથ’ માં સોમનાથની ભવ્યતા અને મૂર્તિભંજક ગરજનના હમ્મીરની થોડી રસ્પ્રચૂર વાતો આપણે ગયા અંકમાં કરી. આપના પ્રતિભાવોથી જાણ્યું કે આપે તેને મનભરીને માણી. તો આજે એ નવલના અનુસંધાનમાં આગળ વાત કરીશું….

ગુજરાતના રજપૂતયુગની વીરતાની ગાથાઓ સાથે સામાન્ય રીતે મુનશીની નવલકથામાં પ્રેમતત્વ સુંદર રીતે ઉજાગર થતું અનુભવાય છે. અહીં પણ પ્રણય બેલડી ભીમદેવ સોલંકી અને દેવનર્તકી ચૌલાની પ્રણયકથા વાચકને જકડી રાખે છે. આમાં પ્રેમના સંયોગાત્મક અને વિયોગાત્મક એમ બંને સ્વરૂપનું દર્શન મુનશી કરાવે છે.

કથાની શરૂઆત થાય છે ભગવાન સોમનાથ સમક્ષ ચૌલાના પ્રથમ નૃત્યથી. મહાશિવપૂજા વખતે ચૌલા પહેલી વાર નૃત્ય કરવાની હતી. એ પ્રસંગ માટે એણે કેટલાય વર્ષોથી તૈયારી કરી હતી. જે પળની તે આશાભર્યા હૈયે વાટ જોતી હતી તે આવી પહોંચી. પહેલી વાર તેના પ્રાણ – તેના નાથ – તેના હાજરાહજૂર દેવ સોમનાથને નૃત્યાંજલિ આપવા ધબકતા હૈયે ને થરથરતા પગે તે કૂદી, સભામંડપની વચ્ચે રત્નજડિત દિપાવલીઓના કૌમુદી મનોહર પ્રકાશમાં શ્વેત કમળમાં ઉદભવેલી નારાયણી સરખી તે ઊભી. તેની આંખો ઠરી હતી સોમનાથના લિંગ પર – જેને રીઝવવા એણે એકચિત્તે તપશ્ચર્યા કરી હતી. એ ચૌલા નહોતી – પર્વત કન્યા હતી. આ સોમનાથનું મંદિર ન હતું – નગાધિરાજ હિમાલય હતો. આ લિંગ નહોતું – તપશ્ચર્યામાં નિશ્ચલ એના પ્રાણ હતા. તે ભક્તિભીની ભોળી પૂજારણ બની પાર્વતીના ભાવે શંભુને રીઝવતી હતી. એને લિંગમાંથી શિવજી પ્રગટ થતાં દેખાયા. એના હૈયામાં અકથ્ય ઉત્સાહના પુર ઉમટ્યાં. એ બધું ભૂલી ગઈ. પ્રેમ ઘેલછાથી પાર્વતીને સર્જતા તે પ્રણયવિહ્વળ બની ગઈ. એના પગ ભૂમિને સ્પર્શ્યા વગર ઊડતાં હતા ને હાથ પવનમાં વળતી, ડોલતી, ગૂંચવાતી વેલીઓ બની રહ્યાં. ચૌલાએ સંયમ છોડ્યો. નૃત્ય પ્રણય કાવ્ય બની ગયું….”તમારી.. આ ભવ..ભવોભવ”…બબડી આનંદની અવધિ અનુભવાતાં તે બેભાન બની ધરણીએ ઢળી.

ચૌલાનું આ નૃત્ય જોનારમાં પાટણના ભીમદેવ સોલંકી પણ હતા. અનાયાસે જ એ ચૌલાને કપાલીથી બચાવે છે અને ભીમદેવનું હૈયું ચૌલા ભણી ખેંચાય છે. પણ તેનું કર્તવ્ય તેને ગરજનના હમ્મીરને ખાળવા રણ ભણી ખેંચે છે.

ઘોઘાગઢના ચૌહાણ તેમની અપ્રતિમ વીરતા અને શૌર્ય માટે પ્રખ્યાત હતા. હમ્મીરે ઘોઘાગઢના રાજવીને વિનંતી કરી કે તેઓ રણમાંથી પ્રભાસ જવાનો માર્ગ આપે સાથે હિરામોતીની ભેટ મોકલી. ઘોઘારાણાએ ભયંકર ગર્જના સાથે ભેટને લાત મારી. યવનરાજની પ્રચંડ સેના ગઢને બાજુએ મૂકી આગળ જવા લાગી. તો રણના રાજવીએ ટેક સાચવવા ગઝનીના સુલતાનનો સામનો કરી પૂરા કુળનું બલિદાન દીધું. તો એના પુત્ર સજ્જને રણમાં એકલા હાથે રણના ભોમિયા બની ગરજનના હમ્મીરને ખોટો રસ્તો બતાવી એના સૈન્યમાં ભંગાણ પાડ્યું. રેતીની ટેકરી પર ઉભેલા સુલતાને કાંપતી કાયા ને ભયગ્રસ્ત હૈયે પોતાની સેનાના એક વિભાગને આંધીમાં અદૃષ્ટ થતો જોયો. અહીં મુનશીએ મરુભૂમિની ભયંકર આંધી, અમાનુષી નિર્જનતા, અનિશ્ચેતન ભયાનકતાનું ખૂબ સુંદર વર્ણન કર્યું છે.

શંકરના સેવાયજ્ઞમાં જતાં સજ્જનના પુત્ર ને ઘોઘારાણાના પૌત્ર સામંતને ચૌલાએ ભભૂતિ વડે તિલક કર્યું ત્યારે સામંતનું હૈયું ચૌલાની મોહક આંખોથી જીતાઈ ગયું. સામંત પણ પિતાની સંકલ્પ સિદ્ધિમાં ભય અને ક્ષોભને પાર કરી મૃત્યુના ભયને પેલે પાર પહોંચી ગયો હતો. તે સંદેશો આપવાના બહાને સુલતાનને મળવા ગયો ને સુલતાનને મારવા ખંજર લઈ કૂદ્યો. પણ સુલતાને બળમાં પોતાની સર્વોપરિતા સિદ્ધ કરી સામંતને દૂર ફેંક્યો. એટલું જ નહિ પણ સામંતની શૂરવીરતાની કદર કરી એને છોડી દીધો. ત્યાંથી એ ભીમદેવને મળવા અણહિલવાડ પાટણ પહોંચ્યો. બધા એને ઘોઘાબાપાનું ભૂત માની ડરતા હતા. તે ભીમદેવને અને તેના મંત્રી દામોદર મહેતાને મળ્યો, હમ્મીરની સેના અને તેની વ્યૂહ રચવાની શક્તિનો ખ્યાલ આપ્યો ને તેનો સામનો કરવાની રણનીતિ નક્કી કરી. એ પ્રમાણે ભીમદેવ પાટણથી નહિ પણ સોમનાથમાં હમ્મીરનો સામનો કરે, સોમનાથ ખાલી કરી લોકોને ખંભાત લઈ જવા ને ત્યાં સૈનિકો રહે અને સામંત થોડા માણસો સાથે પાટણ રહે એવું નક્કી થયું.

ભીમદેવ મહારાજ સુવા ગયા પણ બરાબર ઊંઘ ન આવી. મોટા મોટા રાક્ષસો ગૌબ્રાહ્મણોની કતલ કરતાં દેખાયા. ચારે તરફ વિનાશ પ્રસરતો હતો, બધું બળતું હતું. અનંત ઘોડાની હારો દોડતી, અગણિત બાણોમાંથી વીજળી જેવા તીર છૂટતાં…ને ત્યાં કિરણોની બનેલી બાલિકા ઠપકો દેતી. સેનાને જગાડવાનાં નગારાં સાંભળી ભીમદેવની આંખ ખુલી. તેમણે વસ્ત્રો ને બખ્તર લેવા હાથ લંબાવ્યો તો કમળની નાળ જેવો સુંવાળો હાથ હાથમાં આવ્યો. ને રૂપેરી ઘંટડીના નાદ સમું મધુર હાસ્ય પ્રસરી રહ્યું. ઊર્મિનો સાગર ઉછળ્યો ને સમય થંભી ગયો.

ડંકા ગડગડ્યા…
શંખ અને ભેરીના નાદ થયાં….
ડંકા અને નગારાંએ યુદ્ધનાં નિમંત્રણ દીધાં…
એ કથા લઈને મળીશું આવતા અંકે….

રીટા જાની.

૩૫ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

શ્રી કૃષ્ણની વ્રજલીલા -મીરાંબાઈના પદોને સથવારે…. દાણલીલા 

तस्मादादौ सर्वकार्य सर्ववस्तुसमर्पणम
दत्तापहारवचनं तथा सकलं हरे

શ્રી મહાપ્રભુજીએ સિદ્ધાંતરહસ્યમના ઉપરના શ્લોકમાં નિર્દેશ કર્યો છે તેમ શ્રી પુષ્ટિમાર્ગી જીવે સર્વ કાર્ય અને સર્વ વસ્તુ પ્રભુને સમર્પિત કર્યા બાદજ ગ્રહણ કરવી જોઈએ. શ્રીકૃષ્ણ સ્વયં દરેક ક્રિયા અને કાર્યનું કારણ અને કર્તા છે, આપણે પામર મનુષ્યોતો માત્ર એ ક્રિયા અને કાર્ય માટેના નિમિત્ત છીએ. શ્યામસુંદરની વ્રજની અનેક લીલાઓ પૈકીની એક લીલા દાણલીલા દ્વારા  શ્રીઠાકોરજી આજ પ્રસ્થાપિત કરવા માંગે છે. વ્રજની ગોપીઓ માટે તેમના દૂધ, દહીં,માખણ તેમની આજીવિકાના સાધનો હતા અને તેને વેચીને ગોપ-ગોપીઓનું ગુજરાન ચાલતું. જયારે ગોપીઓ માથે મટુકી મૂકીને આ દૂધ,દહીં, માખણ વેચવા નીકળે છે ત્યારે આપણા નટખટ મદનગોપાલ રસ્તો રોકી ને ઉભા રહે છે અને ગોપીઓ પાસેથી દાણ એટલે કે કર વસુલ કરે છે. અને આ દાણ તેઓ ગોરસના ગોળા સ્વરૂપે જ વસુલ કરે છે.

આ દાણલીલા એ બહુ ગૂઢ રહસ્ય ધરાવતી લીલા છે.શ્રી ઠાકોરજી ગોપીઓ પાસેથી દાણ સ્વરૂપે ગોરસના ગોળા વસુલ કરે છે. આ દહીં એટલે કે ગોરસ એ આપણી ઇન્દ્રિયો છે.જેમ દહીંને ખુબ વલોવવાથી તેમું માખણમાં રૂપાંતર થાય છે જેને શ્યામસુંદર સ્વયં ગ્રહણ કરે છે, તેમ આપણને પણ આપણી દશેય ઇન્દ્રિયો અને અગિયારમું મન એ સર્વે ઇન્દ્રિયોને પ્રભુસેવામાં સમર્પિત કરવાના મંથનમાંથી પસાર કરીએ  ત્યારે આપણે પ્રભુ ને ગ્રહણ થવાને લાયક બનીએ છીએ અને પ્રભુ અનુગ્રહ કરીને આપણને સ્વીકારે છે. દાણલીલાએ જીવને  માયતત્વ માંથી દિવ્યતત્વમાં ખેંચી જવાની લીલા છે. આ લીલામાં પ્રભુ તેમની પ્રિય ગોપીઓ પાસેથી સ્વયઁ આવીને માગણી કરે છે કારણકે શ્રી ઠાકોરજી ગોપીઓને માયાના બંધનમાંથી મુક્ત કરવા માંગે છે. પણ ગોપીઓ શરૂઆતમાં આ ગુઢલીલા ને સમજવા અસમર્થ હોય છે. મીરાંબાઈએ ગોપીઓના મનોભાવ દર્શાવતા દાણલીલાના ઘણા પદો ની રચના કરેલ છે.

જેમકે નીચેના પદમાં મીરાંબાઈએ , જયારે ગોપીઓનો રસ્તો શ્યામસુંદર રોકે છે, ત્યારે શરૂઆતમાં શાલીનતાથી ગોપીઓ રસ્તો છોડી દેવા વિનંતી કરે છે તે ભાવને શબ્દદેહ આપ્યો છે.

મેલોની માવા, મારગડો મેલો ની માવા
ચાટે ને ઘાટે રોકો શામળિયા, હાંરે મારા પાલવડે શાવા
રસિયાજી શું સિહોર કરો છો, જીવણ દો જાવા
મીરાંબાઈ કે પ્રભુ ગિરિધર ના ગુણ, ગુણ તો ગોવિંદ ના ગાવા

તો વળી નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ જયારે ગોપીઓ થોડી સખ્તાઈ થી પોતાનો મારગડો મેલી દેવા કહે છે તેનો ભાવ રજુ કરે છે અને જો શ્યામસુંદર ન માને તો કંસની આણ પણ દઈ દે છે.

મેલી દેને કાન રે મારગડો અમારો મેલી દેને કાન
છોડને પાલવડો અમારો, મેલી દેને કાન
વાટે ને ઘાટે શાને રોકો છો, તમને કંસ ની આણ રે
વારે વારે તમને નંદકુંવરને,હજુ ન આવી શાન રે
ઉભા ઉભા તમે શાને કરો છો, મોહનાં મારો છો બાણ રે
અમે મહિયારા રાજા કંસના શાના માંગો છો દાણ રે
બાઈ મીરા કહે પ્રભુ ગિરિધરના ગુણ, તમે છો નંદના લાલ રે

ગોપીઓ કાનુડાની આ સતામણીથી ઘણી હેરાન પરેશાન થાય છે અને થોડા વ્યંગ અને થોડા ટોણા મારીને કાનુડાને મોઢામોઢ ફરિયાદ પણ કરે છે. આવાજ ભાવો નીચેના પદમાં મીરાંબાઈએ રજુ કર્યા છે.

લેશે રે મહીંડા કેરા દાણ આ તો મોઢું, લેશે તે મહીંડા કેરા દાણ
અમો અબળા કઈ સબળ સુંવાળવાળા આવડી શી ખેંચતાણ
નંદના ઘરનો ગોવાળિયો રે, ઓળખ્યા વિના રે વૃષભાન
મધરાતે મથુરાથી રે નાઠો, તે તો, અમને નથી રે અજાણ
વૃંદાવનને મારગે જતા, તું તો શેનું માંગે છે રે દાણ

આમ મીરાંબાઈએ દાણલીલા વખતે ગોપીઓના મનોભાવોને વાચા આપતા ઘણા પદોની રચના કરી છે.વ્રજમાં ત્રણ પ્રકારની ગોપીઓ હતી. સાત્વિક ગોપીઓ કે જે કનૈયો પોતાની પાસેથી દાણ માંગે છે તેને પોતાનું અહોભાગ્ય સમજતી અને સત્વરે સસ્મિત દાણ આપી  દેતી. રાજસિક ગોપીઓ કે જે ઘણા તર્ક-વિતર્ક અને મેણાં-ટોણા  કર્યા પછી ઠાકોરજીના શરણમાં આવતી અને દાણ આપતી. અને તામસી ગોપીઓ કે જે માયામાં એટલી બધી રત રહેતી કે ઠાકોરજી છેવટે તેમની પાસેથી દાણ ઝૂંટવીને લઇ લેતા…આપણે બધા પણ આ ત્રણમાંથી એક કક્ષાની ગોપીઓ જેવાજ છીએ.  પુષ્ટિમાર્ગમાં ભાદરવા સુદ એકાદશીને દિવસે  દાણ એકાદશી ઉજવવવામાં આવે છે. ત્યાર થી પંદર દિવસ દાણ લીલાનો ઉત્સવ ઉજવાય છે જ્યાં આપણે દશેય ઇન્દ્રિયો અને અગિયારમું મન શ્રી ઠાકોરજીને દાણ રૂપે સમર્પિત કરવાનો મહિમા છે… તો ચાલો આજે આ લીલા ને વાગોળતા વાગોળતા અને ઠાકોરજી તરફ સમર્પિત થવાના માર્ગ પર નાના નાના ડગલાં ભરવાના નિશ્ચય સાથે હું મારી કલમને વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે ફરી મીરાંબાઈના પદોને સથવારે આપણું વ્રજલીલા દર્શનની સફરને આગળ ધપાવીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણ!  તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ