કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી-12

ગત બે અંકથી આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ મુનશીની ઐતિહાસિક નવલકથા “ગુજરાતનો નાથ”ની. આજે આપણે મળીશું આ નવલકથાના બે એવા સબળ પાત્રોને , જે ઇતિહાસમાં તો પ્રસિદ્ધ છે જ પણ નવલકથામાં પણ વાચકની મનોસૃષ્ટિનો કબજો લેવામાં કામિયાબ થાય છે . અને વાચક મુનશીની કલમના કસબ પર ઓવારી જાય છે. આ બે પાત્રો છે મીનળદેવી અને મુંજાલ. મીનળદેવી એટલે પાટણની રાણીમાતા.  મુંજાલ મહેતા એટલે પાટણના  નગરશેઠ ને મહાઅમાત્ય, ત્રિભુવનપાળના મામા અને જયસિંહદેવથી પણ રાજ્યમાં વધારે સત્તા ધરાવનાર  મહાપુરુષ.


એક પ્રસંગ જોઈએ….
“મશાલના અજવાળામાં કાકે મુંજાલ સામે જોયું. તેની ભવ્ય મુખરેખા, તેજના અંબાર વરસાવતી આંખો ને આછી  મૂછોની  છાયા નીચે રહેલ ગર્વમુદ્રિત મુખ.  મંત્રીશ્વરના સાંભળેલા વખાણ યાદ આવ્યા ,ઓછા લાગ્યા. તેણે યુવાનીમાં જીતેલા હ્રુદયોની કથાઓ યાદ આવી અને સત્ય લાગી.તે હાથ જોડી,શીશ નમાવી ઊભો રહ્યો.

મુનશીની કલમનું ચાતુર્ય સ્પષ્ટ થાય છે “સ્મરણસૃષ્ટીનો અનુભવ” પ્રકરણમાં, જ્યાં મુંજાલનો પૂર્વવૃત્તાંત તેઓ ખૂબીપૂર્વક સૂચવી જાય છે. સજ્જનમંત્રીની પૂર્વપરિચિત વાડીમાં મુંજાલે જાગ્રત સ્વપ્નદર્શનમાં જોયું : ” તે દેવસમો નાનો દેદીપ્યમાન છોકરો હતો, સ્વપ્નમાં સર્જેલી અપ્સરા સમી ફૂલકુંવર હતી . તેઓ પરણ્યા. તે નગરશેઠ થયો, મોજ કરી, પરદેશ રખડ્યો .તેને છોકરો થયો ને બંનેના હર્ષનો પાર ન હતો.પછી તે ચંદ્રપુર ગયો, મીનળદેવીને મળ્યો, તેનો ગુલામ થઈ રહ્યો. મીનળદેવી પાટણ આવી.  તે મહાઅમાત્ય થયો,  સામ્રાજ્યનાં સ્વપ્નાં સિદ્ધ કરવા તેણે રાજ્યતંત્ર સંભાળ્યું. મીનળદેવીને તે દૂરથી પુજી રહ્યો ને પોતાના ઘરની કુમળી વેલ સમી ફૂલકુંવરને વિસરી ગયો. તેને ઘરથી દુર ધકેલી ને પુત્રની પણ પરવા ન કરી. પરિણામે એ કુમળી વેલ કરમાઈ ગઈ.

મીનળદેવી રાજ્યની અધિષ્ઠાત્રી દેવી હતી. તેણે બહારથી રાજ્યખટપટમાં ભાગ લેવો બંધ કર્યો હતો .પણ તેની નજર બધે ફરતી હતી તેની બુદ્ધિ  સઘળું સમજતી . તે મુંજાલને ઓળખી ગઈ હતી , તેના આશયો સમજી ગઈ હતી. તેના મુત્સદ્દીપણામાં તેને વિશ્વાસ હતો. રાજગઢના ભોમિયા હતા તે જાણતા હતા જેવો મુંજાલનો પ્રભાવ હતો તેવો જ રાણીનો હતો . બંને અંતરમાં એક હતા તેથી જ એ પ્રભાવનો વિરોધ નહોતો થતો .મીનળદેવી માં ઘણો ફેરફાર થયો હતો.  જુવાનીમાં પણ તેના મુખ પર ગૌરવ તો હતું જ પણ હવે તે પાકટ થયું હતું. સત્તા અને અડગતાની રેખાઓએ કુમાશ ને સાદાઈ ઉપરથી કાઢી નાખ્યા હતા.  તેની આંખોમાં પહેલાંના જેવું જ તેજ હતું. તેમાંથી સતત પ્રતાપ વહેતો રહેતો.

માનવહૃદયની ગુઢતા તો સર્વજ્ઞ વિધાતા સિવાય કોઈ જાણતું નથી .છતાં મુંજાલ અને મીનળદેવીના હૃદયમાં ક્ષુદ્ર વાસના નથી. ફૂલકુંવરને સાચા સ્નેહથી ચાહનારા મુંજાલે તેની ઉપેક્ષા કરી ખરી અને તેનું પ્રાયશ્ચિત પણ જીવનપર્યંત ઊંડા ધગતા અગ્નિની જ્વાળામાં રહીને  કર્યું . ચંદ્રપુર ની રાજકન્યા  મીનળદેવી રૂપમાં ખાસ આકર્ષક નથી પણ વિધિએ તેનો હૃદયયોગ કરાવ્યો . વ્યવહારની દ્રષ્ટિએ આ યોગ્ય ન હતું તેથી મુંજાલની સમીપ રહેવા મુંજાલના રાજાની રાણી થઈ . 15 વર્ષ સુધી સંયમ નિયમ આચાર રાખી બંનેએ વ્રતનું પાલન કર્યું. હૃદયના ઊંડા ઝરણા સુકવી કર્તવ્યની શુષ્ક પાષાણભૂમિના પડ ચડાવી દીધા. મુંજાલ અને મીનળ વ્રતબદ્ધ રહ્યા . ઉચ્ચ ભાવના વિજય પામી આ વ્રતની ગતિ “ગુજરાતનો નાથ ” માં સવિશેષ તેજમાં દીપી ઉઠે છે. ત્યારે વાચક ન્યાયસન પર ચડી ન બેસે એ જરૂરી છે.

ઉંમર સાથે મુંજાલના હ્રુદય પર એકલતાનો ભાર વધતો જતો હતો. તેને લાગતું કે  બુદ્ધિપ્રભાવ ફાલતો હતો પણ હ્રુદયનો પ્રભાવ કરમાતો હતો . તેમાં સ્નેહ સીંચવા કોઈ અંતરનું તેને સંબંધી નહોતું . સામાન્યજનોથી અટુલા બનેલા મહાપુરુષો એકસ્તંભી મહેલના રહેવાસી બની જાય છે. બધાથી ઊંચા ખરા, પણ એ ઉંચાઇ એ જ એમનું કારાગૃહ. મીનળદેવી વિશુદ્ધ પ્રેમથી મુંજાલને ફરી પરણાવવા માગતી હતી . કેટલાક સંવાદો બંનેના હૃદયના ભાવોનું ચિત્રણ કરે છે.

મીનળ :”  તું નથી પરણતો કારણ કે તારાથી ચંદ્રપુર ની મીનળકુંવરી  વિસરાતી નથી.  હું મારા ખરા હૃદયથી તને પરણાવવા નથી માગતી કારણકે તું ચંદ્રપુર  આવેલો યુવાન નગરશેઠ જ છે . હું સતીઓમાં શ્રેષ્ઠ થાઉં એ તારે જોવું જોઈએ. મારે એ કાચા સુતરના તાંતણા ને શુદ્ધ અને દૈવી બનાવવો છે.” મુંજાલની દૃષ્ટિ આચારની રીતે સતીત્વ પર હતી ને મીનળની વિચારની રીતે.

મુંજાલની ભૂમિકા સમજીએ….મુંજાલ મહેતાની રાજનીતિ એકદમ સ્પષ્ટ હતી . મત-મતાંતર ના ઝગડામાં પડ્યા વિના પાટણની સત્તાને શૌર્યના બળથી વિસ્તારવી અને ગુજરાતને એક સામ્રાજ્ય બનાવવું એમાં જ તે પોતાની નીતિ સમજતો હતો . આથી ચુસ્ત શ્રાવકો અને જૈન સાધુઓ અત્યંત નારાજ રહેતા. ઉદા મહેતાએ માથું ઊચકવા નો પ્રયત્ન કર્યો એટલે મુંજાલે તેની પાસેથી કર્ણાવતી લઈ લીધું.


ઉબક જ્યારે વિજેતા બનીને પાટણ આવે છે તે પ્રસંગ દ્વારા મુંજાલને ઓળખીએ મુનશીની કલમે .
” ઓવારાના દરવાજામાંથી મુંજાલ મહેતાનો હાથી ગૌરવથી ડગલા ભરતો આવતો હતો. સત્તાની અપૂર્વ ભવ્યતા મુંજાલની મુખમુદ્રા પર હતી. રાજસત્તાની મૂર્તિ સરખો તે બધા લોકો તરફ જોતો હતો. મુંજાલનું વ્યક્તિત્વ કટોકટીના પ્રસંગે ઓપી નીકળતું. તે આવ્યો અને પ્રસંગ બદલાઈ ગયો. વાતાવરણમાં ભિન્નતા આવી.પટ્ટણીઓ શરમનું કારણ વીસરી તેને જોઈ રહ્યા. વનરાજના ગૌરવથી ડગલાં ભરતો, પોતાનું ગર્વદર્શી શીશ ગગને પહોંચતું હોય તેમ આવ્યો : મહેરબાનીની નજરે બધા સામે જોઈ જરા હસી બધાને અલ્પતાનો અનુભવ કરાવ્યો.  નજરથી, વાતથી , હાસ્યથી સત્તાના દુર્જય ગૌરવથી બધા પર , પ્રસંગ પર, વાતાવરણ પર પોતાના વ્યક્તિત્વનો દોર બેસાડ્યો. ઉબક વિજેતા મટી માત્ર સામાન્ય યોદ્ધો હોય તેમ લાગ્યું. મહારથીઓ , મંત્રીઓ તેના દરબારી હોય તેવો ભાસ થયો. આ અદભુત વ્યક્તિત્વ ક્વચિત્ ક્વચિત્ નરસિંહોમાં નજરે ચડે છે.કારણ જડતું નથી પણ બધા માર્ગ આપે છે ,સમજ પડતી નથી છતાં બધા શાસન માને છે.  ઇતિહાસની રંગભૂમિ પર આવી વ્યક્તિઓ જ્યારે આવે છે ત્યારે બીજા તત્વો પુરુષાર્થવિહીન થઈ જાય છે, ઇતિહાસક્રમ થંભે છે , સમયશક્તિઓનું ભાન ભૂલી પ્રેક્ષકોનું મન તેની આસપાસ વિંટાય છે. નાયકના મોહમાં નાટકનો અર્થ નીસરે છે. ભૂતકાળની રંગભૂમિ પર હતા એવા પરશુરામ, મધુસુદન ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સમસ્ત જગતના મુત્સદ્દીઓના શિરોમણી ભગવાન ચાણક્ય, મધ્યકાલીન ગુજરાતની નાની રંગભૂમિ પર એવો આ મુંજાલ હતો.”

આ રસસભર સૃષ્ટિને અનુભવ્યા બાદ મુનશીના સામર્થ્યને અભિનંદનનો અર્ઘ્ય આપ્યા વગર રહી શકાય? મીનળ અને મુંજાલ ઐતિહાસિક પાત્રો છે પણ મુનશીની કલ્પનાસૃષ્ટિનો વિહાર  એવો આબેહૂબ છે કે વાચકને એનો અંદાજ પણ નથી આવતો કે એ બંને વચ્ચેનો પ્રેમ અનૈતિહાસિક છે. આવા શક્તિશાળી પાત્રોના બળે આ કથા વાચકોને મંત્રમુગ્ધ બનાવે છે. વધુ રસપૂર્ણ વાત સાથે આ  કથાને  પૂર્ણ કરીશું આવતા હપ્તે…..


રીટા જાની

૧૨ मेरे तो गिरधर गोपाल …અલ્પા શાહ

મીરાંબાઈ ના જીવન ના લૌકિક સંબંધો – માં-દીકરી નું ભાવવિશ્વ 

                   આજે મારે મીરાંબાઈ અને તેમની માતા ના એટલે એક એક માં-દીકરી ના ભાવવિશ્વ માં ડોકિયું કરવાનો પ્રયત્ન કરવો છે. કહેવાય છે કે “દીકરી એટલે ઈશ્વર ના આશીર્વાદ નહિ – પણ આશીર્વાદ માં અવતરેલા  ઈશ્વર” .દીકરી એટલે હોઠે,હૈયે અને શ્વાસે વસેલી બારેમાસ વસંત. વળી દરેક માં માટે તો દીકરી એ પોતાનું આબેહૂબ  પ્રતિબીંબ અને  બાળપણમાં દરેક દીકરી માટે – માં એટલે તેના જીવન વર્તુળ નું કેન્દ્ર. મીરાંબાઈના બાળપણ માં પણ તેમની માતા નું સ્થાન કેન્દ્ર સ્થાને હતું. મીરાંબાઈની માતા વીરકુંવરી ખુબ સુશીલ, સાત્વિક અને ભક્તિ પારાયણ વ્યક્તિત્વ ધરાવતા હતા. મીરાંબાઈનું જન્મ સમયે અપૂર્વ તેજોમય મુખમંડળ જોઈને તેમનું નામ “મિહિરા બાઈ” એટલે કે સૂર્ય સરીખી તેજસ્વી રાખવામાં આવ્યું હતું.  બાળપણમાં મીરાંબાઈ તેમના દાદાજી સાથે ડાકોર તીર્થયાત્રા પર ગયા હતા ત્યારે સૌ પ્રથમવાર એક સંત પાસે તેને ગિરિધર ગોપાલ ની મૂર્તિ જોઈ અને એક અભૂતપૂર્વ ખેંચાણ અનુભવ્યું. અને પછી તેમની  બાળહઠના લીધે એક સંત પાસે રહેલા ગિરિધર ગોપાલ ની મૂર્તિ  ની પધરામણી મીરાંબાઈ પાસે થઇ. અને આમ મીરાંના જીવન માં ગિરિધર ગોપાલ મીરાંબાઈ ના મન માં શ્રી કૃષ્ણ ભક્તિની અનન્ય ભક્તિ ના બીજ રોપાયા. જયારે મીરાંબાઈ એક નાની બાલિકા હતા ત્યારે એકવાર તેમણે ગલીમાંથી એક લગ્નનો વરઘોડો પસાર થતો જોયો. મીરાંબાઈએ માતાને નિર્દોષતાથી પૂછ્યું, “મારા પતિ કોણ હશે?” તેમની  માતાએ અડધી ઉતાવળ અને અડધી મજાકમાં ઉત્તર આપ્યો, “તારે તો પહેલેથી શ્રી કૃષ્ણ તારા પતિ છે ને”. અને આમ મીરાંબાઈના મનમાં કૃષ્ણ ને મનમીત  તરીકે સ્થાપિત કરવા માં તેમની માતા નિમિત્ત બન્યા.

                 પછી તો જેમ જેમ મીરાંબાઈ મોટા થતા ગયા તેમ તેમ તેમની કૃષ્ણ ભક્તિ વધુ ને વધુ ઊંડી થતી ગયી. બાલિકા માંથી કુમારિકા અને યુવાવસ્થા તરફ પગરણ તો મીરાંબાઈ એ માંડ્યા પણ તેઓને સાંસારિક વિષયો માં કોઈ રસ જ ના હતો અને તેમનો વધુ ને વધુ સમય તેઓ પોતાના ગિરિધર ગોપાલ સાથે ના પોતાના અલોકિક ભાવવિશ્વ માંજ વિતાવતા હતા અને તે જોઈ ને તેમની માતા અતિ ચિંતિત હતા. કઈ માંને પોતાની દીકરી ને સુંદર સાંજ શણગાર સજે એ જોવાની ખેવના ના હોય? પણ મીરાંબાઈ તો વિષયભોગ થી સાવ અલિપ્ત….આ જોઈને એક માતૃહૃદય વલોપાતું હતું. માતા વીરકુંવરીએ વિચાર્યું કે મારી વિવાહયોગ્ય દીકરી ના હવે હું વિવાહની તૈયારી કરું, કદાચ વિવાહ પછી તેના પતિના પ્રેમ માં મારી દીકરી આ પાગલપણું વિસરી જશે. એટલે એક દિવસ લાગ જોઈને મીરાંબાઈ સાથે વિવાહ ની વાત છેડી તો મીરાંબાઈ એ કહ્યું,

ऐसे बर को के बरु, जो जन्मे और मर जाये
वर बरिये गोपालजी म्हारो चुड़लो अमर हो जाये

આવો જવાબ સાંભળી માતા વીરકુંવરીનું હૃદય દ્રવી ઉઠ્યું અને તેઓના નેત્રો માંથી અશ્રુધારા વહેવા લાગી અને મનોમન વિચારવા લાગી કે મારી આવી ફૂલ જેવી અલોકિક લાવણ્યમયી દીકરીને પ્રભુ કેમ આવું નિર્મોહી હૃદય આપ્યું….મારુ હૃદય તો કહે છે કે તને તારા ભક્તિ ના પંથે પ્રગતિ કરવા દઉં  પણ મારુ મન સમાજે પાથરેલા ચીલા પર થી હઠવાની ના પડે છે…..  પછી પોતાની લાડકી દીકરી ને વળગી ને કહેવા લાગ્યા બેટા, તને પામી ને જેમ હું ધન્ય થયી ગઈ તેમ તને પામનારો પણ ધન્ય થઇ જશે. એ કોણ એવો ભાગ્યશાળી હશે જેને તારો હાથ સોંપીશ….પછી તો માતા નું મન રાખવા મીરાંબાઈએ લૌકિક લગ્ન કરવા મંજૂરી તો આપી પણ તેમના મન અને હૃદય માં તો તેમનો મનમીત ક્યારનોય પ્રસ્થાપિત થઇ ગયો હતો. લગભગ ૧૪ વર્ષની વયે મીરાંબાઈના  લગ્ન સીસોદીયા કુળ ના રાજા ભોજરાજ સાથે કરવા ની તૈયારી ચાલી….માતા વીરકુંવરીતો ખુબજ હોંશથી દીકરી ને લાલ પીળી ચુનરી ઓઢાડવા અને હાથે મહેંદી મુકવા તત્પર થયેલી હતી પણ મીરાંબાઈ એ તો માંને કહ્યું કે માં, મેં તો સપના માંજ જગદીશ સાથે લગ્ન કરી લીધા છે, ત્યારે માં એ બાવરી દીકરીને કહે છે કે બેટા – સપનાતો  એક મૃગજળ  હોય છે હકીકત નહિ… આમ માં-દીકરી વચ્ચે જે સંવાદ થાય છે તે નીચે ના પદ થકી મીરાંબાઈ એ રજુ કરેલ છે….

माई म्हनै सपने में,परण्या जगदीश
सोती को सपने आवियाजी, सुपनो विश्वबिस
माता : गैली दिखे मीरां बावली, सुपनो आल जंजाल
मीरां :माई म्हनै सपने में,परण्या गोपाल
राती पिली चुनरी ोधी मेहदी हाथ रसाल ।
काई और को बरू भावरी महा के जग जंजाल
अंग अंग हल्दी मैं करीजी, सूधे भिनज्या गात ।
माई म्हनै सपने में,परण्या दीनानाथ
छप्पन कोड जहाँ जान पधारे, दूल्हों श्री भगवान ।
सपने में तोरण बंधियोजी, सपने में आई जान
मीरां ने गिरिधर मिल्याजी , पूर्व जनम के भाग ।
सपने में म्हने पारण गयाजी, हो गयो अचल सुहाग

પછી તો મીરાંબાઈ ના લગ્ન રંગે ચંગે રાજા ભોજરાજ સાથે થઇ ગયા અને જાનવિદાય વેળા એ માતા વીરકુંવરી એ મીરાંબાઈ ને માં સહજ શિખામણો આપી. સાસરે જઈને ત્યાં એકરૂપ થઇ જવાની શીખ આપી અને દીકરી ની અંગત સંભાળ લેવા માટે સાથે દાસી વિદુલાને પણ રવાના કરી અને અશ્રુભરી આંખે અને સંશયીત હૃદયે દીકરી ને વિદાય કરી. કદાચ તેમના એક આંખના અશ્રુ માં દીકરી વિદાય ની વેદનાના આંસુ હશે તો બીજી આંખ માં એક માં તરીકે દીકરી ને સામાજિક નિયમો પ્રમાણે જીવવાની ફરજ પડી તેની પીડા ના આંસુ હશે?

મીરાંબાઈ અને તેમની માતા ના આ મીઠા સંઘર્ષ વિષે લખતા વિચાર આવ્યો કે મારી આગળ ની પેઢી માં (અને કદાચ મારી પેઢી માં પણ) માતા (કે પિતા) ને સંતાન જેવું છે તેવુંજ સ્વીકારતા ક્યારેક થોડો ખચકાટ થતો હતો. આપણા સંતાન ના રુચિ અને વિચારો જો આંપણી અપેક્ષા પ્રમાણે ના હોય અને તેમના પોતાના મૌલિક હોય તો આપણને ખુશી ના બદલે ક્યારેક ગ્લાનિ ની લાગણી અનુભવાતી હતી. શું આપણને સામાજિક નીતિનિયમો ના દાયરાનો ડર હતો? અને માત્ર સંતાનો જ શા માટે? કોઈ પણ વ્યક્તિ ને તમને  તે જેવી છે તેવીજ અપનાવવા માં  આનાકાની થાય તો સમજવું કે તમારા એ વ્યક્તિ સાથે ના સબંધો માં તિરાડ પાડવાની શરૂઆત થઇ ગઈ છે. તો પછી સંતાન ને તો જે સ્વરૂપે છે તે સ્વરૂપે અપનાવવા જ રહ્યા. જો કે હવે તો સામાજિક બદલાવ ની શરૂઆત થઇ ચુકી છે અને માતા-પિતા પોતાના સંતાનની મૌલિક ઓળખ ને, તેમના રુચિ,વિચારો ને  અને સંતાને પોતાના જીવન માં લીધેલા નિર્ણયો ને સહર્ષ આવરે છે. અને આજના પુખ્ત સંતાનો પણ પોતાના વિચારો ને અડગતા થી વળગી રહે  છે અને પોતાની જિંદગી ના નિર્ણયો ને જાણી-સમજીને પોતાની રીતે જ લે છે….માતાપિતા એ તો દરેક બાબતે હસીને સંમતિ આપવાની હોય છે……માતા-પિતા સમજી વિચારી ને સંતાનને માત્ર પાંખો આપી ઉડતા શીખવાડે અને સંતાનો પોતાને ઉડવાનું આકાશ પોતે પસંદ કરે તોજ સબંધો ની ગરિમા જળવાઈ રહેશે.

તો ચાલો આજે આ મીરાંબાઈ ના પોતાની માતા સાથે ના સંવાદ નું એક સુંદર ભજન સાંભળતા આપણે છુટા પડીયે…

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

૧૧-કબીરા

કબીરાએ ચીંધ્યો સ્વવશતાનો માર્ગ

 

સ્વવશતા એટલે પોતાની જાતને પોતાના મનને પોતાના વશમાં રાખવું.પોતાના મનની લગામ પકડીને રાખવી.આ શક્ય છે?
આપણે જમવા બેસીએ છીએ ત્યારે સતત ઓફિસને લગતા વિચારો આવ્યાં કરે છે. અને જ્યારે ઓફિસમાં કામ કરતોે હોઇએ ત્યારે ઘરની સમસ્યાઓ, વ્યવહારના પ્રશ્નો ધેરી વળે છે. શું  આપણે આપણા વિચારોને કાબુમાં  રાખી શકીએ છીએ? શું  આપણે આપણા મનને કાબુ કરી શકીએ છીએ ?અને ત્યાં ફરી મન કબીરાને પૂછે છે કે મનની ચંચળતાને અચળતા કરવી એ ગુનો નથી? તો શી રીતે કાબૂમાં રાખો તમે ? આપણી મળોત્સર્ગની  ક્રિયા પર આપણો કાબુ ના રહે,તો આ મન શી રીતે કાબુમાં  રહે ? એ જ રીતે મન જે ઈચ્છાઓના દરિયામાં ભ્રમણ કરે છે તે સાકાર કરવાનું તેના વશમાં નથી હોતું એ પણ ખબર કયા નથી! મન તો વિચારે કે મારો પુત્ર બિલ ગેટ્સ બને કે અઢળક પૈસા કમાય પણ એ શક્ય નથી બનતુ.મન તો ઇચ્છે છે કે આપણે જ્યાં જઈએ ત્યાં લોકો આપણો આદર સત્કાર કરે અને એથીયે વિશેષ આપણી કોઈ નિંદા ન કરે.કોઈ આપણા દોષ ન બતાવે .સૌ આપણી વાહ વાહ કરે.પણ આવું બંને છે ખરું?મનની આવી ઈચ્છા સફળ થાય છે ખરી?  આજનું વિજ્ઞાન કે સાઇકોલોજિસ્ટો જણાવે કે શાંત મન અને સ્વસ્થ ચિત્ત માટે વિચારો પર સતત કાબૂ હોવો જરૂરી છે.અને આજ વાત  ૭૦૦ વર્ષ પહેલા મારા કબીરાએ કહી છે.
 મને સમજાતું નથી. ધ્યાન કરવા બેસીએ તોપણ આ માંકડા જેવું મન તો અહીંથી ત્યાં ભટક્યા જ કરે છે. તો આ સ્વવશતા લાવવી કેવી રીતે કબીરા? ..હુ વધારે વિચાર કરી કબીરાના આ દોહાને સમજવા ફરી ફરી વાંચન કરુ છું…

 

“એક સાધે સબ સાધિયા,
સબ સાધે એક જાય.
જૈસા સીંચે મૂલ કો,
ફૂલૈ, ફલૈ અધાય.(બી.સા.૨૭૩)”
આ એક શું સાધવાનું ?કબીર એમના શબ્દમાં તો એવી કમાલ કરે છે કે જેને ઉકેલવા ઘણા સંદર્ભો ખોળવા પડે છે.
અંતે મને સમજાયું કે ‘એક’ ને એટલે કે મનને સાધવાથી બધુજ  સધાઈ જાય છે..આ શરીર  અને મન આપણા વશમાં નથી તો આપણા વશમાં કશું નથી. તો આ સ્વવશતાનો માર્ગ કયો? હું કબીરાની આંગળની પંક્તિ વાંચું છું અને જવાબ મળે છે,જેમ વૃક્ષના મૂળને પાણી પાવાથી એ હરિયાળુ બને છે.એમાં પર્ણો,પુષ્પો અને ફળ આવે છે.એ જ રીતે મન શીતળ થઈ જાય તો પૂરુંજીવન શીતળ થઈ જાય છે.કબીરો કહે છે.વિચાર તો આવ્યા જ કરવાનાં પણ આપણે પ્રતિભાવ મૂકવો પડે. સ્વભાવને કેળવવાની વાત છે.કબીરો કહે છે. જન્મથી કોઇ સંતોષી, નિ:સ્પૃહી હોતા નથી.કબીર એ પણ જાણે છે કે બધા પાસે આ મનને વશ કરવાની શક્તિ છે પણ ઓછા લોકો મનની સ્વવશતા અંગે વિચારતા હોય છે.વળી જે વશ કરવાનું તે વિચારે છે તે દુર્ભાગ્યે બહારની બાબતોને વશ કરવાનું વિચારતો હોય છે.તે હમેશાં બાહ્યસિદ્ધિઓ જેમ કે સત્તાની પ્રાપ્તિની અથવા તો દુન્યવી સ્વાર્થની પાછળ ભાગે.છે.આવી બાહ્ય બાબતો શાશ્વત નથી તે મળી પણ જાય તો  પણ તેનાથી કલ્યાણ સધાતું નથી.ત્યારે સ્થિર મન એક વહેમ છે. મન પરમારો કાબૂ છે એવું કહેવું એ એક ભ્રમણા છે.એ જ રીતે આપણુ મન જે ઇચ્છા કરે છે, એ ઇચ્છાઓને સાકાર કરવાનું પણ આપણા વશમાં હોતું નથી એને જાગૃતિ સાથે યાદ રાખવાનું છે.કલ્યાણ તો ત્યારે સધાય જ્યારે તમારા મન અને ઇન્દ્રિયો પોતાના વશમાં હોય.સાંસારિક તકલીફોમાં પણ કબીરો સમતા રાખી શાંત ચિત્તે પ્રભુ સ્‍મરણ કરતા હતા.
પણ કબીરા આ કલ્યાણ એટલે શું?
“તારા મનમાં કંઈ દ્વેષ, ખિન્નતા,ઉદ્વેગ અને અશાંતિ ન હોય અને દુનિયાનું ઉત્કૃષ્ટ ઐશ્વર્ય અને તમામ સુખસુવિધાઓ અને અનુકુળતા મળવા છતાં જે પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી તેને કલ્યાણ કહે છે.આ કલ્યાણ એટલે પૂર્ણ શાંતિ ,પૂર્ણ સંતોષ અને પૂર્ણ તૃપ્તિ.અને આ કલ્યાણ માત્ર મનને વશ કરવાથી સ્વવશતા પ્રાપ્ત કરવાથી જ મળે છે.”કબીર માટે “આત્મા એજ પરમાત્મા “કેન્દ્રસ્થાને રહેલું તત્વ છે.
વાહ મારા કબીરા ….તે આટલી અઘરી વાત કેટલી સહજતાથી સરળતાથી સમજાવી.હવે મને તારો આ દોહો સમજાયો:જે સાર આપવામાં મોટા ગ્રંથો નિષ્ફળ જાય છે એ આ બે લીટીના દુહાઓ કે સાખીઓ સચોટતાથી આપી જાય છે.
આજે વિશ્વના અનેક યુવાનો એક તાણ તથા અસલામતીનો ભાવ અનુભવે છે ત્યારે કબીરની અનેક રચનાઓ અને દોહા તે સ્થિતિનો સામનો કરવા માટે શક્તિનો સ્ત્રોત વહાવી શકે તેવા સત્વશીલ અને અર્થસભર છે.આજે પણ તેના સત્‍વને કારણે સમાજમાં તેના વધામણા થાય છે.જેનો સ્‍વીકાર લોકોમાં થાય તે સાહિત્‍ય અને તેના સર્જકો અમરત્‍વને પામે છે. કબીરાએ લોકો વચ્‍ચે ઉજળુ જીવન જીવીને સહજ રીતે તથા સરળ ભાષામાં જ્ઞાનનો પ્રવાહ લોક સુધી પહોંચાડ્યો.આવા સંતને કે કવિને મેઘાણીએ ‘‘પચેલા આત્‍મજ્ઞાનના ઓડકાર ખાનારા’’કહેતા તે ખૂબ યથાર્થ છે.કબીરા માટે કોઇ ચોક્કસ વિધિ-વિધાન કે બાહ્ય ક્રિયાકાંડનું વિશેષ મહત્‍વ ન હતું. નામસ્‍મરણનો મહિમા અને પરમ તત્‍વ તરફની ગતિ એજ તેની ચાવીરૂપ બાબત હતી. 
કબીરો એક વાતને બાંધીને વાત કરતો નહોતો . કોઇ ચીલે ચાલતો ન હતો કે નથી એણે કોઇ એક વિચારધારાને પકડીને ઉપદેશ આપ્યો.સ્વ અનુભવે જે પામ્યો તે પોતાના દોહામાં પ્રગટ કર્યું.કબીરાએ શબ્દને પોતાના પ્રગટીકરણનું માધ્યમ બનાવી ગાઇ વહેતું કર્યું  અને એટલે જ કબીરાના આ વિચારો જ મને વાંચવા પ્રેરે છે.

જીગીષા પટેલ

Sent from my iPad

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ -12)મેઘાણી આજે આપણાં સૌનાં ઘરોમાં !

મેઘાણી આજે આપણાં સૌનાં ઘરોમાં !

આજે અચાનક ભગવાને શું જાદુની છડી ફેરવી દીધી આ વિશ્વ ઉપર , તે બધાંને ઘરમાં ભરાઈ જઈને , કામધંધા છોડીને ,કુટુંબ સાથે ફરજીયાત સમય ગાળવા ના સંજોગો ઉભા થયા !
ગમે કે ના ગમે ; પણ પરાણે કે પ્રેમથી ઘરમાં બાળકો સાથે સમય પસાર કરવો જ પડે તેમ છે ; ત્યારે મેઘાણીની આ લેખમાળામાં તેમનાં બાળગીતો અને બાળસાહિત્ય વિષે લખવું યોગ્ય થઇ પડશે .!!
બની શકે કે કદાચ તમારે જ એ બાળકોને વાર્તા કહેવાનો અવસર આવે; અને ઝવેરચંદ મેઘાણીનું બાળસાહિત્ય તમને મદદે આવે !
તમારું બાળક કદાચ તમને કહેશે
‘નાના થઈને નાના થઈને નાના થઈને રે !
બાપુ તમે નાના થઈને રે ,મારા જેવા નાના થઈને રે
છાનામાના રમવા આવો નાના થઈને રે !’
સો એક વર્ષ પહેલાં, ઝવેરચં મેઘાણીએ , જયારે હજુ પંડિત યુગ ચાલતો હતો , ત્યારે , ઉપરની પંક્તિઓ લખી હતી ! ઋજુ દિલના મેઘાણી લોકસાહિત્યની શોધમાં ચારણ, બારોટ ,ઘાંચી ,મોચી ,માળી, મીર, રબારાં, કુંભાર સૌને મળ્યા છે ; સૌની સાથે દિલથી આત્મિયતા કેળવી છે ; પણ તેથીયે વધુ ઋજુ દિલ , પિતા તરીકેનું એમનું કોમળ દિલ ,એમનાં સંતાનો સાથેના વ્યવહારમાં પ્રગટ થાય છે! દીકરી ઇન્દુબેન અને જોડકા દીકરાઓ મસ્તાન અને નાનકના ઉછેર દરમ્યાન લખેલ બાળગીતો અને હાલરડાં આજે સો વર્ષ બાદ પણ એટલાં જ મોહક મધુરાં છે !
આજે જયારે બાલમંદિર અને નિશાળો બંધ છે ત્યારે , ઘરમાં બેસીને બાળકો સાથે ગુજરાતી ભાષામાં , વાર્તાઓ અને બાળગીતો ગાઈ શકાય એ હેતુથી , આ લેખમાળામાં આજે મેઘાણીના લોકસાહિત્યમાં બાળગીતો વિષયને સ્પર્શીએ !
આપણે ત્યાં બાળસાહિત્ય આમ પણ પ્રમાણમાં ઓછું ! તેમાંયે સાક્ષર યુગ તો ભારેખમ શબ્દો અને ભણેલ સુજ્ઞ સમાજ માટે લખેલ પાંડિત્ય ભરેલ ભાષાનો યુગ ! ત્યારે , ગુજરાતના છેક પશ્ચિમ છેવાડાના ઝાલાવાડિયા ભાવનગર પ્રાંતના બરડા ડુંગર અને બરડ ભૂમિનો આ સપૂત એકલે હાથે યુગ પરિવર્તનનું કામ કરતો હતો !
ભર્યુઁ ભર્યુઁ ભાષા માધુર્ય ,શબ્દાવલીમાંથી સરતો સરળ સંવાદ અને તેમાંથી ઉભું થતું સુંદર પ્રસંગ ચિત્ર ! આબાલ વૃદ્ધ સૌ બાલકસા હ્ર્દયને જીતી લે તેવાં આ સરળ બાળગીતો !
આ પ્રસંગ ચિત્ર કલ્પો .
નાનકડા ભઈલાને હીંચકો નાખતી બા , ને બહાર રમવા જવા અધીરો થતો બાળ :
બાળ માનસનું નિર્દોષ નિરૂપણ!
‘ ખેંચી દોરી ખુબ હિંડોળે ,થાકેલી બા જાશે ઝોલે ,
ભાગી જાશું બેઉ ભાગોળે ,સાંકળ દઈને રે !….

નાની આંખે નાનકાં આંસુ ,બાની સાથે રોજ રિસાશું,
ખાંતે એના ધબ્બા ખાશું , ખોળે જઈને રે ! ‘

કેવું નિર્દોષ હૃદયંગમ દ્રશ્ય !
અને આજે કોઈ પણ બાળકને તમે ગાઈ સંભળાવો તેવું આ ગીત જુઓ :
‘હા રે દોસ્ત ચાલો દાદાજીના દેશમાં !
મધુર મધુર પવન વાય ,નદી ગીતો કાંઈ ગાય,
હસ્તી હોડી વહી જાય ..હા રે દોસ્ત ચાલો દાદાજીના દેશમાં !’
બાળકને વાર્તા રૂપેય કહી શકાય તેવું આ ગીત છે :
આજે રાત્રે ઘરમાં રહીને કોરોના વાઇરસના કર્ફયુથી કંટાળેલાં બાળકને જો માત્ર આ ગીત વાર્તાથી જ શરૂઆત કરશો તો એ દોડીને તમારી પાસે વાર્તા સાંભળવા બેસી જશે :
‘સાત સાગર વીંધીને વ્હાણ ચાલશે ,નાગ કન્યાના મહેલ રૂડા આવશે ,
એની આંખોમાં મોતી હસતાં હશે ,હા રે દોસ્ત ચાલો દાદાજીના દેશમાં !…..

મેઘાણીનાં આ અને અન્ય બાળગીતો પ્રત્યે મને પક્ષપાત છે , કારણકે અમારા બાલમંદિરમાં ઘણી વાર એમનાં ( અને દલપતરામનાં) બાળગીતોને મેં મારી જરૂરિયાત મુજબ અંગ્રેજીમાં ટ્રાન્સલેશન કરીને ,જોડકણાં બનાવીને Circle time songs , Pretend play songs વગેરેમાં કંડાર્યાં છે ! (આ સાપ્તાહિક કોલમનું નામ ‘ હાં રે દોસ્ત , હાલો અમારે દેશ’ કદાચ એ વિચારે જ પસંદગી પામ્યું હશે ?)

દૂધવાળાનું ગીત પણ તમને કદાચ યાદ હશે. આમ તો આ ગીત પીડિત દર્શન માં આવે , પણ જો તમારે બાળકોને વાર્તા સ્વરૂપે કહેવું હોય તો તેમને રસ પડે તેવું કાવ્ય છે :
‘હાં રે ઓલો દૂધવાળો ઘંટડી બજાવે !
હાં રે પીટ્યો દૂધવાળો ઘંટડી બજાવે ! ‘
ઘરમાં બાપુજી , બા બધાંને વહેલી સવારની નિંદરમાંથી ઉઠવું ગમતું નથી : એટલે –
‘બા કહે બાપુ જાઓ ; બાપુ કહે , બા , જા!
આપ તો મોટા રાજા !નાકમાં વાગે વાજાં!
હાં રે પીટ્યો દૂધવાળો ઘંટડી બજાવે !’
મેઘાણીનાં બાળગીતોમાં પરિસ્થિતિ પ્રમાણે શબ્દોની પસંદગી ( અહીં પીટ્યો શબ્દ તળપદી ભાષા અને ઘેરી ઊંઘમાંથી ઉભા થવાથી પ્રગટતી નારાજગી દર્શાવવા વપરાયો છે ) તો સાથે સાથે સંવાદો , તેમાંથી પ્રગટતો નાદ અને તે સાથે વહેતો ભાવ ને સરસ રીતે ગૂંથીને ગીત તૈયાર થાય છે !

બાળકોને વાર્તા સાંભળવી ગમે જ , જો સરસ રીતે વાર્તા કહીએ તો !
તલવારનો વારસદાર બાળગીત આજેય, આટલાં સો વર્ષ પછી , ને તેય વતનથી ૧૨૦૦૦ માઇલ દૂર , તમે બાળકોને કહી જો જો !
ભેટે ઝૂલે છે તલવાર , વીરાજી કેરી ભેટે ઝૂલે છે !
ભીંતે ઝૂલે છે તલવાર , બાપુજી કેરી ભીંતે ઝૂલે છે !
પછી વાર્તા આગળ મંડાય છે :
મોટો મહાલે છે મો’લ મેડીની સાહ્યબી ,નાનો ખેલે છે શિકાર ..
બંને સંતાનોની સરખામણી કરે છે :
મોટો હાથીની અંબાડીએ , નાનો ઘોડે અસવાર ! મોટો કાવા કસુંબામાં પડ્યો છે ને નાનો ઘૂમે ઘમસાણ! વગેરે વગેરે જીવન રીતિની સરખામણીઓ ….બાળકોની જીજ્ઞાશા સતેજ કરે છે – કે હવે શું થશે ?
મોટો જીવ્યો છે પાય શત્રુના પૂજતો, નાનેરો સૂતો સંગ્રામ !
ને પરાકાષ્ઠા : મોટાનાં મોત ચાર ડાધુડે જાણિયા, નાનાની ખાંભી પૂજાય!
કહેવાય છે કે જયારે આ ગીત મેઘાણીનાં કંઠે ગવાયું અને એની રેકર્ડ બહાર પડી ત્યારે , એ સમયનાં મેઘાણીનાં તમામ પુસ્તકોનાં વેચાણમાંથી થયેલ કમાણી કરતાં માત્ર આ એક જ રેકર્ડમાંથી એની કમ્પનીને ૨૦ ગણી વધારે આવક થઇ હતી !

ઘણાં મિત્રોનું સૂચન છે કે હું આ બદલાતાં સમય અને સંજોગો અનુસાર , મેઘાણીનાં આ બાળગીતો ઉપર પ્રકાશ પાથરું .
મને તો મેઘાણીનાં આ બાળગીતો જાણેકે દાદીમાની મગશની લાડુડી જેવાં લાગે છે ! ચોકલેટના સ્વાદ કરતાં આ મગશની લાડુડી વધારે મીઠી લાગે છે !
એમનો પ્રથમ કાવ્ય સંગ્રહ ‘ વેણીનાં ફૂલ’ અને પછી ‘ કિલ્લોલ’ માં બાળગીતોનો અમૂલ્ય ખજાનો અકબંધ છે .
‘એક ઝાડ માથે ઝુમખડું! ઝુમખડે રાતાં ફૂલ રે ,
ભમર રે રંગ ડોલરિયો !’
આ લાલ રંગ જે લીલા ઝાડની વચ્ચે રાતાં ફૂલમાં છુપાયો છે , તે બીજે ક્યાં ક્યાં હોઈ શકે ? તમે પૂછી શકો છો આ પ્રશ્ન , પેલાં નાનકડાં બાળકોને ! મેઘાણીએ તો રાતાં રંગને સરસ લડાવ્યો છે :
પોપટની રાતી ચાંચ , પારેવાંની રાતી આંખ, કૂકડાની લાલ કલગી , માતાની કેડે બેઠેલ બાળકના રાતા ગાલ ,અને પહાડની ઉપર આથમતી સંધ્યાનો રાતો રંગ અને દરિયા કિનારે , અને અંતે :
એક સિંધુ પાળે સાંજલડી, સાંજડીએ રાતા હોજ ,
ભમર રે રંગ ડોલરિયો !!
તો, વાચક મિત્રો , બાળકો સાથે તમે પણ આ રીતે સંવાદ શરૂ કરી શકો છો !
હજુ વધારે લાલ રંગોની લ્હાણ કરાવું? મેઘાણી તો રંગોના જ કવિ છે ! બાળપણ જેમનું નિસર્ગને ખોળે વીત્યું હોય તેને કુદરતના રંગો પ્રત્યે અનુરાગ હોય જ ને ?
‘રાતો રંગ ‘ કાવ્યમાં લખે છે : માડીને સેંથે ભરેલ ઓલો રાતુડીઓ રંગ !
બાલુડી બેનીના હોઠે ઝરતો રાતુડીઓ રંગ , ને પછી કાવ્ય આગળ વધે છે .. શૂરવીરના ઝખ્મનો શોણિત રંગ , પરદેશ જતા પ્રિયતમાનો પ્રીતનો રંગ વગેરે વગેરે ..
ને છેલ્લે
હાં રે એક કૂડો, ક્રોધાળ માનવીની કો જીભ તણો રાતુડો રંગ !
વાચક મિત્રો , આપણે પણ બાળકને પ્રશ્ના પૂછી શકીએ ને ઘરમાં નજરે પડતાં રંગો વિષે ?

અહીં મેઘાણીનાં બાળગીતો દ્વારા બાળકો સાથે સંવાદ રચવાની રમત દર્શાવી છે .. બાળકોની કલ્પના શક્તિ ખીલવવા મેઘાણીનાં કાવ્યોનો આધાર લીધો છે .. મેઘાણીનું ‘ ચારણ કન્યા’ ગીત આ સર્વેમાં શિરમોર છે .. એમનાં હાલરડાંઓ ને તેમાંયે શિવજીનું હાલરડું વગેરે વિષે આગળ ઉપર વાત કરીશું !

૧૨ -સદાબહાર સૂર-રાજુલ કૌશિક

અવિનાશ વ્યાસ ગુજરાતી ગીતકાર, સંગીતકાર તરીકે એક એવું મોખરાનું નામ છે જે આજ સુધી સન્માનીય જ રહ્યું છે. અવિનાશ વ્યાસ બધા કરતા નોખા હતા. પોતે જે સંવેદના જીવતા એ લખતા અને સંગીત પણ એ જ સંવેદના સાથે આપતા.  એમની રચનાઓમાં  એમણે અવનવી,અનોખી, ભૌતિક સંબંધોની લાગણીઓને પણ વાચા આપી છે. એમની રચનાઓમાં સંબંધોને એટલી સરસ રીતે ઉજાળ્યા છે કે દરેક સંબંધની એક અનોખી ભાત આપણા મન પર ઉપસ્યા વગર ન રહે.

આમ પણ માનવી એટલે સંવેદના ….વ્યક્તિ જન્મે ને ત્યારથી એક પછી એક સંબંધોના, ક્યારેક લોહીના તો ક્યારેક લાગણીના ગોફથી એકમેક સાથે ગૂંથાતો જાય. આપણા આ સંબંધોના ગોફની ગૂંથણી જેટલા સંબંધોની વાત અવિનાશ વ્યાસે એમના ગીતોમાં ગૂંથી છે એટલી તો  એ જમાનામાં કોઈએ નહિ ગુંથી હોય. ખરેખર જોઈએ તો તે જમાનામાં ગુજરાતીઓ પાસે આવા ભાવ પ્રગટ કરવાની ક્યાં વાચા જ હતી!


એ સમયની વાત કરીએ તો ગુજરાતીઓને પ્રેમ કરતા અવિનાશભાઈએ શીખવ્યું કહેવાય અથવા ગુજરાતીઓના પ્રેમને એમણે વાચા આપી. આજે પણ જ્યારે લત્તા મંગેશકર અને મહેન્દ્ર કપૂર પાસે ૧૯૬૦માં ગવડાવેલું ગીત પાંદડું લીલું ને રંગ રાતો સાંભળીએ તો એની મહેંદીના મદમાતા રંગની ઝલક નજર આગળ તરી તો આવે જ અને એની ખુશ્બુ ય જાણે ધ્રાણેંદ્રિયને સ્પર્શીને મનને તરબતર કરી દે એવી જ આ રચના જોઈએ…


નયન ચકચૂર છે, મન આતુર છે
હવે શું રહી ગયું બાકી કહો મંજૂર છે….
.

૧૯૬૦ના દાયકાનું આ ગીત અને એ સમયનો સમાજની કલ્પના કરો..ગુજરાતી એટલે વ્યાપારી પ્રજા એમને પ્રેમ કરતા, પ્રેમની ભાષા બોલતા જાણે અવિનાશભાઈ એ શીખવ્યું . ૬૦ વર્ષ પહેલાની આ ફિલ્મના ગીત પર તો આજે પણ આપણા ઘરના વડીલો સાંભળી ઝૂમી ઉઠશે. તેમની જુવાની પાછી આવી જશે અથવા સાંભળતા જ એમના મોઢા પર સ્મિત ફરકી જાય તો નવાઈ ન પામતા.


ગુજરાતી ગીતોમાં જ્યારે પ્રેમની વાત આવે ને ત્યારે હંમેશા એને અવિનાશ વ્યાસે કંઇક અલગ અંદાજમાં મુકી છે. હવે એના સંદર્ભમાં એક આ સૌનું મનગમતું ગીત પણ યાદ આવ્યું છે.

તારી બાંકી રે પાઘલડીનું ફૂમતું રે મને ગમતું રે,
આ તો કહું છું રે પાતળીયા તને ગમતું રે…
.’


આ ગીત વિષેની વાત કરું તો ઘણાને કદાચ આ બહુ ગમતા ગીતનો અર્થ કે સંદર્ભ ખબર પણ નહિ હોય.. એવું સાંભળ્યું છે સૌરાષ્ટ્રની જાતિના એક સિંહને પાતળીયા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે , જે આગળ અને પાછળથી ભરાવદાર હોય અને વચ્ચે કમરથી પાતળો હોય. હવે મઝાની વાત તો એ છે કે જ્યારે  એ સમયે બોડીના વી શેપઅંગે ઝાઝી ગતાગમ નહોતી ત્યારે પણ આ લખાય છે એનો અર્થ કે ગીતકારના મનમાં ભવિષ્યમાં એક સંપૂર્ણ શરીર સૌષ્ઠવ ધરાવતા, સુદ્રઢ બાંધાની ફ્રેમમાં ફીટ થતા જુવાનની કેટલી સુંદર કલ્પના અકાર લેતી હશે?


હવે એક સાહિત્યની દ્રષ્ટિએ અવિનાશ વ્યાસને સમજવા હોય તો આ ગીતની અંદરનો પ્રાસ સમજવો જોઈએ.

પાતળીયાના

અંગનું રે અંગરખું તમતમતું રે, પગનું  રે પગરખું ચમચમતુ રે ,

મને ગમતું રે, આ તો કહું છું રે પાતળીયા તને અમથું રે

નાયિકાના મનોભાવોને અવિનાશ વ્યાસે આ શબ્દોમાં કેટલા સિફતથી મુક્યા છે.. આપણે સંગીતની સામે એમના કવિત્વને પણ સમજવું જ પડશે.

કેટલી મોટી વાત બસ સાવ અમથી, અમસ્તી જ હોય એમ રમતી મુકી દે છે. આ એક શબ્દને લઈએ “અમથું” પણ આ એ સમયે વપરાતી કેવી બોલચાલની ભાષામાં વાત કહેવી એ અવિનાશ ભાઈ પાસેથી શીખવા જેવું છે. અમથું શબ્દનો ભાર કેટલો છે ? સામાન્ય બોલચાલની વાતો જલ્દી લોકોના મોઢે વહેતી થાય છે એ વાતથી અવિનાશ વ્યાસ જાગ્રત છે એ વાત અહીં  છતી થાય છે. સુગમ સંગીતને સામાન્યજન સુધી પહોંચાડવામાં અને ખરા અર્થમાં સુગમ બનાવવામાં અવિનાશ વ્યાસનું પ્રદાન નિર્વિવાદ અનન્ય છે. અવિનાશભાઈએ બોલચાલની ભાષાથી માંડીને ઉચ્ચ સાહિત્યિક ગીતો પણ અગણિત (કુલ લગભગ પંદર હજાર જેટલા) રચ્યા છે.

સમય પ્રમાણે જેમ રૂખ બદલાતી જાય એમ કાવ્ય રચનાઓ, ગીતો પણ બદલાતા ગયા. આ તો સમયની માંગ છે એને તો સ્વીકારીને અવિનાશ આગળ વધ્યા. ગીતોના લય, સૂર, તાલ બદલાયા, એની શબ્દ રચના બધું બદલી એમાં થોડી આધુનિકતા ઉમેરી અને આ આધુનિકતા ગુજરાતી સંગીતમાં લાવ્યાનો જશ હું અવિનાશ વ્યાસને આપીશ. કોઈ પણ ગીતકાર-સંગીતકારને સહજ ઈર્ષ્યા આવે એવી અનુપમ પ્રસિધ્ધિ પામીને તેઓ આજે સાચા અર્થમાં અવિનાશી બની ગયા.
એમણે ગુજરાતી સિવાયના ઘણા કલાકારો પાસે કામ કર્યું અને કરાવ્યું તેની વાત આવતા અંકે ..

આજે તો સાંભળીએ આ મસ્ત મઝાનું ગીત.

http://www.mavjibhai.com/MadhurGeeto/001_taribankire.htm

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम ”-નયનાબેન પટેલ-10-આંખ આડે કાન રાખે, કાન આડે શું રાખે

મિત્રો આજનું વાચિકમ-

ખુલ્લી બારીએથી -હરીન્દ્ર દવે -વાચક -પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

હરીન્દ્ર દવે.
પ્રણય-મસ્તી અને વેદનાની મોસમમાં ખીલતા કવિ એટલે હરીન્દ્ર દવે  
     
પહેલીવાર એમને ૧૯૭૯માં મળી મેં પત્રકારત્વનો કૉર્સ કર્યો ત્યારે એમનો પરિચય એસ.એન.ડી.ટી કૉલેજમાં થયો. ગુજરાતી ભાષાના જાણીતાં કવિ, નવલકથાકાર, નિબંધકાર આટલી મોટી વ્યક્તિ અને આટલું સરળ વ્યક્તિત્વ. ક્યાંય કોઈને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયત્ન નહિ. અમારા વર્ગ લેવા આવ્યા ત્યારે અમને એમના વિષે વધુ માહિતી સુરેશ દલાલે આપી. હરીન્દ્ર માત્ર મારો મિત્ર નથી જનશક્તિદૈનિક. સમર્પણના સંપાદક. મુંબઈ  ગુજરાતી વિભાગના તંત્રી છે. એ સિવાય જન્મભૂમિ, પ્રવાસી અને જન્મભૂમિ- પ્રવાસીનાં મુખ્ય તંત્રી તરીકે કાર્યરત છે માટે આપણા આ પત્રકારત્વના વર્ગમાં તમને માર્ગદર્શન આપશે અને તેઓ મુખ્યત્વે, ગીતકાર અને ગઝલકાર છે. પ્રણય-મસ્તી અને વેદના, ખુમારીનાં સંવેદનોથી રસાયેલી એમની ગઝલો છંદ-લય અને ભાવભાષાની સંવાદિતાથી સફાઈદાર છે. જવાબમાં હરીન્દ્ર દવેનું માત્ર ધીમું સ્મિત. એક તંત્રી તરીકે એમને ઘણાને મળવાનું થતું હશે પણ અમને અને સૌને એમની નમ્રતા જ મળી,આજ અહોભાવ અમને એમના તરફ આકર્ષતો. એ કોઈને નડ્યા નહિ અને અમારા વર્ગમાં એમણે એમની અનેકવિધ પ્રતિભાનો અમને અણસાર પણ ન આવા દીધો.  
       
પછી તો વારંવાર મળવાનું થતું હું એમને સાંભળ્યા કરતી. આમ તો ઓછુ બોલનારું વ્યક્તિત્વ એટલે વિષય સિવાય ખાસ વાત ન કરે પણ હું એમના પુસ્તકો  દ્વારા નજદીક ગઈ. હરીન્દ્ર દવેની ઋજુતા એમના દરકે સર્જનમાં પ્રગટી, જે મેં એમનું ઉત્તમ કવિત્વ રાધા અને કૃષ્ણ વિષયક ગીતોમાં તથા પ્રેમવિરહના ભાવસંવેદનમાં માણ્યું.. “પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યાં”… ફૂલ કહે ભમરાને ભમરો વાત વહે ગુંજનમાં/ માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં’ એમનાં ગીતોમાં લય, હલક અને ભાવમાધુર્ય અનુભવ્યું માટે જ કદાચ ગમ્યા. એમની કવિતા કે ગીતમાં કાવ્યત્વ પૂર્ણ  છે.એ વાતનો અહેસાહ મારી મિત્ર શીલા ભટ્ટે મને ત્યારે કરાવ્યો. મેં એમના અછાંદસ અને લયબદ્ધ કવિતાથી મારી સાહિત્યની શરૂઆત કરી એમ ગણાય, ત્યાર પછી લાઈબ્રેરીમાંથી એમની વિશિષ્ટ નવલકથા પળનાં પ્રતિબિંબ’ વાંચી અને રિવ્યૂ લખવાની કોશિશ કરી. જોકે સુરેશ દલાલે મને કહ્યું બેન કલમને પહેલા કેળવો તેમ છતાં હું એમને વાંચતી ત્યારે હમેશાં નવું શીખતી. એમની અત્યંત સફળ કૃતિ માધવ ક્યાંય નથી’ મારા દિમાગમાં રાજ કરવા માંડી. હવે વિચારોમાં વિસ્તૃત સમજણ હું મેળવતી થઇ હું પણ નારદની જેમ પ્રભુત્વને જીવનમાં શોધવા માંડી. સુરેશ દલાલ મને ખુબ આધુનિક લાગતા જયારે હરીન્દ્ર દવે પોતાના મનમાં આવ્યું તેને પોતાની કળાની ભૂમિકાએ અભિવ્યક્તિ આપે છે એવું મને લાગતું. એમણે અમારા પત્રકારત્વના વર્ગમાં પણ પત્રકારત્વના નિયમો ન દેખાડ્યા.એ માત્ર એટલુ કહેતા સારો પત્રકાર સત્યને નિર્ભયતાપૂર્વક પ્રગટ કરે છે. હું કવિ છું પણ પત્રકારત્વમાં કવિને અળગો રાખવાનો છે.પત્રકાર તરીકે અનેક જીવનના પ્રસંગો એમણે જોયા જાણ્યા હશે તેમના પ્રતિબિંબ રૂપે એમની કેટલીક નવકથાઓમાં વર્તમાન જીવનની સમસ્યાઓ પણ વર્ણવાઈ છે. આ પ્રકારની કૃતિઓ સુખ નામનો પ્રદેશવાંચવા જેવી છે. એ સિવાય એક ગઝલકાર તરીકે એમની ગઝલની એક આખી નોખી છાપ એમણે ઉભી કરી છે. એમને સમજવા માટે મને સુરેશ દલાલે આ પુસ્તક વાંચવા કહ્યું હતું “કવિ અને કવિતા કવિતાના આસ્વાદનું પુસ્તક છે. એમણે કવિતા વિશ્વમાં એક સૌમ્ય વાતાવરણ સર્જી કવિતાની મોસમમાં ભિંજાતા મને શીખવ્યું.
વેરાતું સ્વપ્ન ઘુંટાતુ સત્ય’ (૧૯૮૧)માં વર્તમાનપત્રી લેખોનો સંચય પ્રકશિત થયો. મારા લગ્ન થયા એટલે થોડો વખત સાહિત્ય માળિએ મુકાઈ ગયું પછી બાળકો એટલે સુરેશ દલાલને વાંચતી બાળ જોડકણામાં.
અને અંતે એમની પંક્તિમાં એમના જ માટે..
હમણાં હજી મળ્યાં અને હૈયા સુધી ગયાં,
તમને ખબર નથી કે તમે ક્યાં સુધી ગયાં !
        ઘણી વ્યક્તિ અનાયાસે આપણને મળે અને તેમના થકી જીવનમાં મોસમ ખીલી જાય તો શું કહેવાય ? સાવ જ અજાણ્યા એક વખત જે હતા, એ હવે શબ્દ થકી મારામાં જીવ્યા. એ દેખાવડા ના કહી શકાય તો પણ સદાય આકર્ષી ગયા એમણે સાહિત્ય મને શીખવાડ્યું જ નથી પણ અજાણતા હું સાહિત્ય રસિક એમના થકી બની. હરીન્દ્ર દવે એટલે સાહિત્યની નઝાકતભરી માવજત…કરનાર . સુંદર રજૂઆત,  એમના પ્રત્યેક શેર પાણીદાર, સરળ શબ્દો, લાલિત્યપૂર્ણ લય, નાજુક અર્થ….એમના કેટલા ગીતો તો એવા કે જેમાં કોઈ ગૂઢાર્થની ઝંઝટમાં પડ્યા વગર મમળાવ્યા કરવું હજી પણ ગમે.. એમણે સાહિત્યને ફિલોસોફરની દ્રષ્ટિએ નહીં પણ મજનૂની દ્રષ્ટિ એ પ્રેમ કર્યો છે એમની અનેક રચનામાં કે લેખનમાં લાગણીની ભીનાશથી સાહિત્યનુ સિંચન કર્યું છે એમ કહ્યું તો અતિશયોક્તિ નહિ કહેવાય. આ કવિ ગુજરાતી સાહિત્યને એક અણમોલ ભેટ છે.
-પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

વિશેષ માહિતી-સંકલન  

 

શ્રી હરીન્દ્ર દવે ભારતીય વિદ્યાભવનમાં કામ કરતા હતા એ જ અરસામાં કનૈયાલાલ મુનશીની ‘કૃષ્ણાવતાર’ નું અનુવાદનું કાર્ય એમને સોંપાયું. એનો અનુવાદ કરતાં કરતાં કૃષ્ણજીવનની મોહની લાગી અને એમાંથી જે ઊર્મિસ્પંદન જાગ્યું અને અદ્દભુત કાવ્ય ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રગટ થયું. એ આપણે સૌ વારેવારે સાંભળીએ છીએઃ
ફૂલ કહે ભમરાને ભમરો વાત વહે ગુંજનમાં
માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં

કેવી રીતે સર્જાઈ આ કૃતિ? કોણે ધક્કો આપ્યો હરીન્દ્રભાઈને આ નવલકથા લખવાનો? આપણે બધા જાણીએ છીએ કે હરીન્દ્ર્ભાઈ વ્યવસાયે પત્રકાર હતા અને પત્રકારત્વ નિમિત્તે એમણે દેશ અને દુનિયામાં તત્કાળ બનતી ઘટનાઓ વિશે વિચારવાનું અને લખવાનું સતત બન્યા કરતું. એ નિમિત્તે નવલકથાના વિષયવસ્તુઓ હંમેશાં મળતા રહેતા. દેશ અને દુનિયાન તખ્તે અત્યંત ક્ષુબ્ધ થઈ જવાય એવી પરિસ્થિતિ છે એવો અનુભવ એમને જ્યારે થયો ત્યારે એમણે ‘માધવ ક્યાંય નથી’ લખી.-નરેશ વેદ

કવિતા – આસવ, મૌન, અર્પણ, સૂર્યોપનિષદ, હયાતી, સમય, ચાલ વરસાદની મોસમ છે (સમગ્ર કવિતાનો સંગ્રહ)
નવલકથા – અગનપંખી, પળનાં પ્રતિબિંબ, માધવ ક્યાંય નથી, સંગ અસંગ, વસિયત, લોહીનો રંગ લાલ, અનાગત, સુખ નામનો પ્રદેશ, કૃષ્ણ અને માનવ સંબધો, મુખવટો, ગાંધીની કાવડ, મોક્ષ, મોટા અપરાધી મહેલમાં.
નાટક – યુગે યુગે, સંધ્યાકાળે પ્રભાતફેરી
વિવેચન – દયારામ, ગાલીબ, કવિ અને કવિતા, મુશાયરાની કથા, ઇકબાલ, વિવેચનની ક્ષણો , કલમની પાંખે.
નિબંધ – નીરવ સંવાદ, વેરાતું સ્વપ્ન ઘૂંટાતું સત્ય, શબ્દ ભીતર સુધી, ઇશ્વરની આંખનું આંસુ, કથાયાત્રા
સંપાદન – મધુવન, કવિતા, મડિયાનું મનોરાજ્ય, શબ્દલોક
ધર્મ – સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય, આધ્યાત્મિક કવિતા, કથા રામની- વ્યથા માનવની
અનુવાદ – પિજંરનું પંખી, ધરતીના છોરું, જ્યોત સદા જલે, પરિનિર્વાણ, ચરણ રુકે ત્યાં, એકલની પગદંડી, વાદળ વરસ્યાં નહી, મરુભૂમિ, શૈશવ અને બીજી વાતો, કવિ અને કવિતા- ડેવિડ વેગનર અને વિલિયમ સ્ટેફર્ડ
અંગ્રેજી – The Cup Of Love.
એ એમ.એ.માં ત્રીજા વર્ગમાં પાસ થયા હતા.  સાવ નાની ઉમરે ૫૦૦ પંક્તિનું કાવ્ય રચ્યું હતું  એ સાવ  મામુલી વાત નથી. એ પરંપરાના કવિ હતા પણ પોતાની રીતે મૌલિકતાથી  મ્હોર્યા. ગદ્ય અને પદ્ય બંનેમાં એમની એક આગવી શૈલી નજરે પડે છે. અમને અન્ય ભાષામાં વાંચવાનું કહેતા પોતે બંગાળી ઉર્દુ અંગ્રેજી ભાષાના ભાવક હતા.એમના વિષે ઘણું લખી શકાય બીજી કોઈ વાર …

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -11

ગત અંકમાં આપણે “ગુજરાતના નાથ” અંગે થોડી વાતો કરી. હવે મારે વાર્તાના અંતર્ગત સ્વરૂપનું દર્શન કરાવી મુખ્ય ત્રણ વાર્તાયુગલ- મીનળદેવી અને મુંજાલ , કાક અને મંજરી ,ત્રિભુવનપાળ અને કાશ્મીરાદેવીની ઓળખ આપવી છે. આ વાર્તાયુગલ વાંચનારને  લેખક સોલંકીયુગના સમયમાં લઈ જઈને ઢાલતલવારના ખડખડાટમાં, ધનુષબાણના ટંકારમાં, ખડગના વીજચમકારમાં, બુદ્ધિપ્રભાવના પ્રસંગોમાં ખડા કરે  છે. ભલે છે તો એ  વાર્તાના પાત્રો ,પરંતુ લાગે છે એવું જાણે આપણી સામે જીવંત ખડા છે અને રસ્તામાં આપણને મળે તો આપણે એમને ઓળખી પાડીએ. મુનશી વાર્તાકાર તરીકે એવા સમર્થ વિધાતા છે કે તેમના પાત્રોની સૃષ્ટિ સજીવ સૃષ્ટિ બની રહે છે. તેમની કલમની ખૂબી એ છે કે તેઓ પાત્રોને પહેલેથી જ ધડીને રજૂ નથી કરતા પણ માનવજીવનમાં જેમ બને છે એમ પ્રસંગોની સાથે સાથે પાત્રનો લક્ષણદેહ વિકાસ પામતો રહે છે.

આજે આ કથાના મુખ્ય યુગલ કાક અને મંજરી મળીએ. કાક અને મંજરી – આ યુગલ વિલક્ષણ ગર્વમર્યાદાના કારણે તથા અસાધારણ સંયોગોના પરિણામે પ્રેમના અલૌકિક વજ્રલેપથી જોડાય છે તેમાં પણ મુનશી એક અનોખા કલાવિધાયક તરીકે ઉભરી આવે છે.  ખંભાતમાં બ્રાહ્મણ કન્યા મંજરીને તેની માતા શ્રાવક સાથે પરણવા અથવા દીક્ષા લેવા જબરદસ્તી કરે છે. તેમાંથી કાક તેને બચાવે છે .પરંતુ મંજરી તેના ઉપકારના કારણે કાક તરફ આદર કે પ્રેમના ભાવથી જુએ એવી ચીલાચાલુ કથા મુનશીની કલમે ન જ હોય. મુનશી તો એવા શબ્દશિલ્પી છે જે દ્રઢ પાષાણ લઈને વજ્રઘાત જેવા પણ અંદર થી મૃદુ ટાંકણાના પ્રહાર વડે અલૌકિક પૂતળાં ધડે. મંજરીને કાકભટ્ટ પંડિત નહિ પણ વિદ્યાવિમુખ લડવૈયો જ લાગ્યો. ગર્વિષ્ઠ મંજરી ખંભાતથી પાટણ જતાં રસ્તામાં કાક જોડે ઓછું બોલતી, મહેરબાની કરતી હોય તેમ ગર્વથી અને દયાથી જોતી. જ્યારે કાક પોતે ” નંદી પાર્વતીને જે માન આપે તેવા માનથી તેના સામું જોઈ રહેતો ” .ને તેની સેવા કરી કૃતાર્થ થતો હતો. મંજરી ગર્વિષ્ઠ હતી  છતાં શુદ્ધ, સંસ્કારી, નિખાલસ હ્રુદયની અને આનંદી હતી. મંજરીના આદર્શનું દર્શન તેના જ શબ્દોમાં કરીએ.  “બા ! હું  તમારા કાળની નથી,  ત્રિભુવન ગજાવનાર મહાકવિઓના કાળની છું.  હું પાટણની બ્રાહ્મણી નથી પણ  બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રને ખોળામાં છુપાવવાની  હોંશ ધારતી  બીજી અનસુયા છું .મારા રુપમાં ભયંકર શક્તિ છે એટલે લાલસાના સેવકો દુઃખ દેવા આવશે પણ હું કોને પરણું ?  જ્યાં જોઉં ત્યાં વહેંતિયાઓ નજરે ચડે છે તેમાંથી કોની દાસી થાઉં?  મંજરીના તો  નાથ ઘણા હતા. કવિવર કાલિદાસ , એનો નિરંતર સહવાસ,  ગગનવિહારી મેઘોનું તેની સાથે દર્શન ; બીજો તેનો પતિ પરશુરામ . આમ મંજરી વિદ્યા અને શસ્ત્રપરાક્રમના  મિશ્ર આદર્શો પૂજનારી  છે.  કાશ્મીરાદેવી જ્યારે શૂરવીર કાકનું નામ તેના પતિ તરીકે સૂચવે છે તો મંજરી કહે છે : ” બા! એ  મોટો યોદ્ધો ને એ  મોટો બ્રાહ્મણ ! નથી આવડતું સંસ્કૃત, નથી પુરા સંસ્કાર ,નથી મોટો યોદ્ધો.”  “બા ! હું કાકને પરણું? ક્યાં હું ને ક્યાં લાટનો ભટકતો ભટ?”  મંજરીના આ ગર્વભર્યા વચનો કાકે છાનામાના સાંભળ્યા ને એ શબ્દો તેના દિલમાં વાગ્યા. પોતાને પરશુરામ આગળ નિ:સત્વ દીઠો . મંજરીને લાયક પોતે નથી એ ભાન થયું.  એ સાથે મનમાં નિશ્ચય કર્યો. ” મંજરી ! ઠીક છે. તું પણ જોજે. મારી રગમાં શુદ્ધ સનાતન લોહી ફરે છે. તું પણ જોઈ લેજે કાક નિર્માલ્ય છે કે રાજવિમર્દન.

બીજો એક પ્રસંગ જોઈએ.  ઉદા મહેતાના સેવકો મંજરીને ઉપાડી જતાં હતાં તેમાંથી કાકે તેને બચાવી.બેભાન મંજરીએ નિશ્વાસ મૂક્યો.  ” ચંદ્રને શરમાવે એવું સુમધુર મુખ જોઈ પ્રેમ-અર્ચનાથી તેને વધાવી લેવા “કાકનું હ્રુદય તલસી રહ્યું. પણ તે તેણે પ્રયત્ન કરી માંડી વાળ્યું. મંજરી ભાનમાં આવતા સાથે બચી ગયાની ખાતરી થતાં અભિમાન પ્રગટ્યું. કાકને ગર્વ તિરસ્કારથી પૂછ્યું. “મને ક્યાં લઈ જતા હતા?”  કાક :”એમ પૂછો કે હું ક્યાંથી લઈ આવ્યો. તમને
હરામખોરો ઉપાડી જતાં હતાં. હું અડધો કોશ દોડી તમને પાછો લઈ આવ્યો.” ને મંજરી નરમ પડે છે. કાશ્મીરાદેવી મંજરીને કહે છે કે હવે કાકને શિરપાવ આપ્યા વગર છૂટકો નથી. કાકે તેને બે વાર બચાવી ,પણ મંજરી હ્રુદય આપવા તૈયાર નથી. જૈન મંત્રી ઉદો તેની પૂંઠ છોડે તેમાટે તે કાક સાથે પરણવા તૈયાર તો થઈ પણ કાક પાસેથી એક વચન લીધું કે પરણીને પછી મંજરીને તેના દાદાના ઘેર મૂકી આવે.કાક ધર્મસંકટમાં પડે છે. સંજોગોના દબાણમાં કાક અને મંજરી લગ્નગ્રંથિથી જોડાયા. કાશ્મીરાદેવીએ મીનળદેવીને એક વાક્યમાં કહ્યું તે રીતે – ઉદો  એ છોકરી ને પરણવા માગતો હતો એટલે એ બેને પરણાવી દીધા. અરે આ તે પ્રેમલગ્ન? હ્રુદયલગ્ન? પણ મુનશી હૃદયના પડ નીચે થઈને વહેતા ઝરણાની ગતિને યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય ભૂમિકાએ ક્રમે ક્રમે પ્રગટાવે છે. લગ્ન પછી પણ કાક પ્રત્યે તિરસ્કારનો ભાવ ચાલુ હતો તે “આનંદરાત્રીનો અનુભવ”માં જણાઈ આવે છે.

ત્યાર બાદ સજ્જન મહેતાની વાડીના પાછળના ભાગમાં કાવતરાબાજોનું મંડળ ભરાયું હતું તેમાં કાકે અપૂર્વ રાજનીતિનો ઉપદેશ કર્યો .તે ગુપ્તવેશે રહેલા ત્રિભુવનપાળ, કાશ્મીરાદેવી અને મંજરી, ત્રણેના હૃદયમાં કાકનો વિશિષ્ટ પ્રભાવ જગાવી ગયો. અહી ગુપ્તવેશે આવેલો ઉદો ગુપ્તવેશ વાળી મંજરીને હરણ કરી ગયો. કાકનાં પ્રયત્નોથી મંજરી અને કીર્તિદેવ ગુપ્ત કેદખાનામાંથી છૂટ્યા. આ દરમ્યાન મંજરીનો ગર્વ શિથિલ થાય છે, તેનું હ્રુદય પરિવર્તન થાય છે.  કાકના પરક્રમોથી અભિભૂત મંજરી પોતે કલ્પનાસૃષ્ટિમાં પરણેલા કાલિદાસ અને પરશુરામને વિસરી જાય છે તેની નજર સામે રમે છે જીવનસૃષ્ટિનો વીરકેસરી કાક. તેનો પતિ હવે પોતાને લાયક લાગે છે ને તેનું હૈયું તેના સૌભાગ્યનાથને ઓવારવા તલસી રહે છે. હવે ગર્વનો હક અને વારો કાકનો આવ્યો. મંજરીનું હ્રુદય પરિવર્તન એ પારખી શક્યો ન હતો. તે તેના ગર્વનાં ચૂરેચૂરા કરવા માગતો હતો. મંજરીના  હ્રુદયના ભાવો વણબોલ્યા રહી ગયા. પતિ હતો છતાં તેની મેડી સુની હતી. આ “મંજરીની મેડી”નું બીજું દર્શન. આ
ગર્વપ્રધાન જોડાને માટે હનીમૂન જુદી રીતે નિર્માણ થયું હતું.

કાક મંજરીને તેના દાદાને ત્યાં મૂકી આવ્યો ને અણધાર્યો ખેંગારનો કેદી થયો. ત્યારે મંજરીએ પુરુષવેશે જઈ ગુપ્ત કેદખાનું શોધી કાકને છોડાવ્યો. તેની કલ્પનાશક્તિએ તેને પુરુષોત્તમ રૂપે જોયો. તેના અંગેઅંગમાં રહેલું સ્ત્રીત્વ તેને માટે તલસતું હતું. ગુપ્ત સ્થાનેથી છૂટેલા કાક અને મંજરીએ વિષમ, માર્ગહીન, ભયંકર જંગલમાં પ્રયાણ કર્યું. આરંભકાળે મદમત્ત દશામાં બોલનારી મંજરી કાકની જોડે હંસની હંસી બનીને રહી. કાકના હૃદયમાં પ્રકાશ થયો. હ્રુદયની રુંધાયેલી પ્રેમજ્વાળા બહાર નીકળી. આ હતું વીર અને વિરાંગનાનું અલૌકિક સંવનન ! ઊંચે તારકમણીમંડિત નીલગગન, આજુબાજુ જંગલના ઝાડ, પાષાણનું
પ્રેમલીલાગૃહ; પ્રચંડ વનકેસરી યુગલને છાજે એવી મેડીની પસંદગીમાં મુનશીનું કલાચાતુર્ય અનુભવાય છે. તો “ઉષાએ શું જોયું” પ્રકરણમાં મુનશીની કલ્પના અને  પ્રણયમાં રમમાણ યુગલનું વર્ણન ચરમ સીમાએ પહોંચે છે. “ઉષાના અચંબનો પાર રહ્યો નહિ. તેણે અનેક યુગલોને પ્રભાતમાં ઉઠાડ્યા હતાં, પણ આવું યુગલ તેણે કદી ભાળ્યું ન હતું.સ્ત્રીના મુખ પર લક્ષ્મીજી છાજે એવું અપૂર્વ સૌન્દર્ય હતું. પુરુષના કપાળ પર બૃહસ્પતિની બુદ્ધિ દીપતી, મીંચેલી આંખો પરથી પણ ચાણક્યની નિપુણતા યાદ આવતી. નિર્મળ પ્રભાતનો મીઠો આહ્લાદ અનુભવતાં, સ્વછંદે પથરાઈ રહેલી વનની શોભા નિહાળતાં, પ્રબળ પ્રેમનાં બંધનના ભાનથી મસ્ત બની તે બંને રસ્તો કાપવા લાગ્યા.”

વ્હાલા વાચકો, આપણે પણ એક રસ્તો કાપ્યા બાદ વિરામ લઈશું . મુનશીની વધુ રસસભર સૃષ્ટિને માણીશું આવતા અંકે….

રીટા જાની

૧૧ – मेरे तो गिरधर गोपाल …અલ્પા શાહ

મીરાંબાઈ ના ભાવવિશ્વ ની સફરે  – તેમના પદો ની સંગે

આજે આ લેખમાળા નો અગિયારમો લેખ છે. અગાઉ ના લેખો માં આપણે તેમના અમુક ચૂંટેલા પદો  વિષે ચર્ચા  કરી અને તે પદો ના સૂક્ષ્મ અર્થ ને સાંપ્રત સમય ના લેન્સ થી સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો.  આ અગિયારમા  લેખ થી મારે આ લેખમાળા ની દિશા થોડી બદલવી છે. આપણે સૌ જાણીએ છીએ તેમ મીરાંબાઈ એ લગભગ ચૌદસો પદ ની રચના કરેલ છે. આ પદો થકી તેમની જીવનલીલા તાદ્રશ છતી થાય છે, તેમના ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યે ના પ્રેમ અને સમર્પણ નું રસ દર્શન થાય છે અને સૌથી મહત્વ ની વાત કે મીરાંબાઈ ના પદો થી તેમના ભાવવિશ્વની ઝાંખી કરવાનો મોકો મળે છે અને તેમના મનોભાવો ને ખુબ નિકટ થી નિહાળવાનો લ્હાવો મળે છે.

મોટાભાગ ના સંત મહાત્માઓ ભગવદ્દલીલા કે તેમની પોતાની ઉપદેશ વાણી ને ગદ્ય કે પદ્ય રૂપે  રજુ કરતા હોય છે તે રજુ કરવા તેમને સભાન પ્રયાસ કરેલ હોય છે. પણ મીરાંબાઈ ના પદો ની એ ખાસિયત છે કે તેઓએ  આ પદો ની રચના કરવાની કોઈ સભાન ચેષ્ઠા નહતી કરી પરંતુ તેમના અંતર માં ચાલતા ભાવો એજ અનાયાસે પદો નું રૂપ લઇ લીધું હતું. મીરાંબાઈ માટે આ પદો તેમના મન ના વિચારો ને વહાવતું એક ઝરણું બની રહ્યા હતા અને તેમની સુખ અને દુઃખ ની સંવેદનાઓ નું તરણું બની રહ્યા હતા. મીરાંબાઈ ના પદો માં તમને વિવિધ ભાવો નું મેઘધનુષ જોવા મળશે. તેમાં પ્રતીક્ષા પણ છે તો પ્રેમ પણ છે, વિહવળતા છે તો વહાલ પણ છે અને સંયોગ છે તો વિયોગ પણ છે …અને આ અંતર ના ભાવો નું જયારે શબ્દો માં અવતરણ થયું ત્યારે આપો આપ પ્રાસ અને છંદ નો પણ તાળો મળી ગયો હતો અને એટલેજ કદાચ મીરાંબાઈ ના પદો ની હસ્તપ્રત ક્યાંય જોવા મળતી નથી, એ તો માત્ર શાબ્દિક રૂપે અને એક સદી માં થી બીજી સદી માં સરકતા રહે છે.

             મીરાંબાઈએ તેમના પદો દ્વારા તેમના સ્વજીવન ના ઘણા પ્રસંગો નું નિરૂપણ કરેલ છે. તેમના માતા-પિતા સાથે ના સંવાદો, તેમના લૌકિક પતિ સાથે નું અલ્પ લગ્ન જીવન, વૈધવ્ય પછી તેમના કુટુંબીઓ દ્વારા ઉભા કરેલા ઝંઝાવાતો જેવા વિવિધ પ્રસંગો ની સંવેદના પદો દ્વારા તેમણે  વહાવી દીધી છે. મીરાબાઈ ના મોટાભાગ ના પદો તેમના પ્રિયતમ ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યે પ્રગટ થતો માધુર્ય ભાવ નું નીરુપણ કરાવે છે તો સાથે સાથે અમુક પદો માં તેમના પ્રભુ પ્રત્યે ની તેમની ઊંડી શ્રદ્ધા, અફર નિશ્ચયતા, પ્રભુ નું નામ માહાત્મ્ય અને તેમનો દર્શનાનંદ પણ છતાં થાય છે. અમુક પદો માં મીરાંબાઈએ સત્સંગ ઉપદેશ કરેલ છે તો ક્યાંક પ્રાર્થના વિનય નું મહત્વ સમજાવ્યું છે. મીરાંબાઈ ને તેમના ગુરુ પ્રત્યે પણ ખુબ માન અને આદર હતા તે પણ તેમના અમુક પદો દ્વારા ફલિત થાય છે.

મીરાંબાઈ સાથે તેમના ગિરિધર ગોપાલે લીલાઓ સદેહે નહતી કરી પણ મીરાંબાઈ એ તેમના પદો દ્વારા સર્વે વ્રજ લીલાઓ ની અનુભૂતિ કરેલ છે. તેમના પદો માં ચીરહરણ થી માંડી ને ગોવર્ધનલીલા નું આલેખન થયેલ છે તો તેમના પદો માં વ્રજ માં ગોપાલ ના ગો વિચરણ થી માડી ને  મુરલીધર ની મુરલી  ના કામણ સુધી ના પ્રસંગો વર્ણવેલા છે. ક્યાંક પદો માં હોળી ના રંગો ની છોળો ઉડે છે તો કયાંક રાસલીલા ના તાલે પગ ઝૂમી ઉઠે છે.

       આવું અનેકવિધ સંવેદનાઓ નું નિરૂપણ તો માત્ર મીરાંબાઈ ના પદો માંજ જોવા મળે છે. તો આટલી પ્રસ્તાવના સાથે ચાલો આપણે પણ આવતા લેખ થી મીરાંબાઈ ના ભાવવિશ્વ ની સફરે નીકળીએ અને તેમના પદો દ્વારે તેમના મનોભાવો ને ખુબ નજદીક થી (અર્વાચીન યુગ ના લેન્સ પહેરીને) નીહાળીયે. મીરાંબાઈ ના આ એક સુંદર ભજન સાથે વિરમું છું.

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

૧૦-કબીરા

                       ક્બીરો મારો નિર્ભય 
આદિકાળ સાથે જન્મ આપણા સાથે સંકળાયેલ છે અને જન્મ સાથે મૃત્યુ….અને જીવન સાથે વિસ્મય,અભિપ્રાય અને ભય સંકળાયેલા હોય છે, તો ઘણીવાર પ્રશ્ન થાય ,આ જીવન પાર સહજ કેવી રીતે કરી શકાય? આ મૃત્યુનો ભય તો સુખેથી જીવવા પણ નથી દેતો . આ ભય, સમય અને માણસ બન્નેને ખાઈ જાય છે ત્યારે હું જવાબ શોધવા કબીરા તરફ વળું છુ.આ કબીરની જેમ બેફિકર અને નિર્ભય કઈ રીતે રહેવાય ? 
          કબીરા ઓ કબીરા -આ મૃત્યુ મને સમજાતું નથી.જેની સાથે દિવસ રાત વિતાવ્યા હોય ,આખું જીવન જેમની આસપાસ વિતાવ્યું હોય. કેટલી મહેનતે ઘર વસાવ્યું હોય અને બસ આમ જ એક દિવસ બધું છોડીને ચાલ્યા જવાનું……ઘરને ઉંબરેથી નીકળેલો માણસ સાંજે હેમખેમ ઘેર પહોંચશે કે નહિ ? તે આપણને અચાનક છોડીને ચાલી જાય તે કેવીરીતે સહેવાય? મૃત્યુના ભયનો અતિરેક મુંઝવે  છે મને અને હું કબીરના દોહાનું પુસ્તક ખોલું છુ.અને સામે જ પાનામાં દેખાય છે આ દોહો 
“અનજાને કો સરગ નરક હૈ,હરી જાને કો નાહી,
જે હી ભવ લોગ ડરત હૈ,સો ડર હમરે નાહી.”
         “સો ડર હમરે નાહી” આમ કહેવાથી થોડું નિર્ભય થવાય છે? મારે કબીરની વિચારધારાને જો મારા ગર્ભમાં રોપી ઉછેરવી હોય તો પણ પહેલા આ નિર્ભયતાને અપનાવવી પડશે..આ દુનિયા તો મેળો છે.એમાં જાતજાતનાં અને ભાતભાતનાં લોકોને મળવાનું થાય છે ત્યારે સજાગતા સાથે પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત રહેતા શીખી કબીરની જેમ વેળાસર નિર્ભય થવું પડશે.કબીરના દોહા સામાન્ય દેખાય છે.પણ તેના તત્વને પકડીએ તો આપણે પણ કબીરની જેમ ગાઈ ઊઠેએ કે ..
“કોઈ નહી અપના સમઝ મના,ધન દોલત તેરા માલ ખજીના,
દો દિનકા સપના સમઝ મના,નંગા આના ,નંગા જાના,
નહી કપડાં રખના સમઝ મના,ભ્રુકૃટીમેંસે જાન નિકલ ગઈ,
મુંહ પર ડાલા ઢકના……કહે કબીરા સુન મેરે સાધો
  વો હી હૈ ઘર અપના…..”
          કબીર બધી વસ્તુ કેટલી સરળ રીતે ઉઘાડેછોગ મૂકી આપી સત્યને પ્રગટ કરે  છે.વાત એની સરળ છે કે સ્થૂળ ચક્ષુ વસ્તુને વસ્તુ રૂપે જુએ છે. અને આ અભિપ્રાય થકી જ ભય ઉત્પન્ન થાય છે.જે મારું નથી તે મારું ક્યાંથી હોય ?પોતાના મન સાથે વાત કરતા કબીર પોતાને જ ટોકે છે.ત્યારે મને પ્રશ્ન થાય છે કે શું કબીર પોતાને ટોકી ટોકીને નિર્ભય થયા હશે ?કબીરને સંત તરીકે ન લઈએ અને એની નિર્ભયતાને વિચારધારા તરીકે અપનાવીએ તો પણ આવા વિચારોને આપણામાં પોસવા આપણે આપણી જાતને ટોકવી પડે !
          મને કબીરો ગમે છે કારણ એ મારા તમારા જેવો માણસ છે.અને છતાં એ પાણીના વહેણની જેમ સહજ કઈ રીતે જીવે છે ? કશી અપેક્ષા વગરના તમારી પાસે બધું છે તે તમારું નથી તમે માત્ર તેના રખેવાળ છો તેવા સાક્ષીભાવ સાથે કઈ રીતે રહેવાય?  આ આજની પેઢીને પ્રશ્ન  થાય એ સ્વભાવિક છે.તેનો જવાબ પણ કબીર પાસે છે.
      “ઇસ તનધન કી કૌન બડાઈ”ગાનાર કબીર ઘૂંટીઘૂંટીને પોતાને જ કહે છે.આ દોહાના  અને કોઈ પણ ધર્મના અર્થ આવા સીધાસાદા કાઢીએ તો ..”કશું કાયમ ટકતું નથી, કશુંય શાશ્વત નથી, કશુંય કાયમ માટે તમારી પાસે રહેવાનું નથી. આપણું પાંચ તત્ત્વનું બનેલું ખોળિયું; એ પણ ક્ષણભંગુર છે. તો આ ક્ષણભંગુરનું મમત્વ અને મહત્ત્વ શા માટે?”
        કબીરને પણ આપણી જેમ નવાઈ લાગે છે, અચરજ થાય છે, અચંબો થાય છે અને આજ અચરજ એને આત્માની સભાનતા તરફ દોરી જાય છે.તમને મળેલા જીવનને ભયથી વેડફી નાખો તો વાંક કોનો છે ? 
કબીર પોતાને પ્રશ્ન કરે છે અને પછી પોતા ઉપર હસે છે.પોતાની અજ્ઞાનતા ઉપર આપણે હસી પણ ક્યાં શકીએ છીએ ?મને કબીરામાં સદાય જ્ઞાન ભક્તિનો સમન્વય દેખાયો છે..હું એને પ્રશ્ન કરું તો એ ભક્તિરૂપી દોહામાં એના જવાબ પીરસે છે.એના દોહા એટલે ઘૂંટાયેલી અનુભૂતિ.બીજી તરફ કવિ તરીકે કબીરને પોખીએ તો દોહાની બે પંક્તિમાં સમગ્ર અનુભૂતિવિશ્વ કબીર સમાવી શકે છે.સમજણ તો આપણે અર્થ તારવીને ઉત્પન્ન કરવાની છે.મને કબીરની રીત ગમે છે.એ પોતાને ટોકીને પોતાને સુધારે છે.કોઈ તમને ટોકે એ ગમે ખરું? પણ તમે જ તમારી જાતને ટોકીને અનુભવથી જ્ઞાન કેળવો તો ?
      હું પણ કબીરની વિચારધારાને જયારે મારામાં રોપું છું ત્યારે એને પોષવા મારે અનુભૂતિનું ખાતર નાખવું રહ્યું.મને કબીર ની નિર્ભયતા જોઈએ છે.  જે થતું હોય તે થવા કેવી રીતે દેવું. કશામાં દખલ કરવી નહિ. શું આ શક્ય છે ખરું ?કબીર વિચારધારા તો આપણને વિચારવા મજબૂર કરે છે.
       “તારું પોતાનું મન શાંત હોય તો,આ જગતમાં કોઈ દુશ્મન છે જ નહી. પોતાનો મિથ્યા અહંકાર ફેંકી દે અને ખોટા અભિપ્રાય થી બહાર નીકળ અને તારા આત્માને ઓળખ. શરીર અને આત્મા જુદા છે. આત્મા પરમાત્માનો અંશ છે તેનો અનુભવ એકવાર થશે પછી મૃત્યુનો ભય નહી રહે તું  મૃત્યને પણ સહજ સ્વીકારીશ.
        “ એકવાર યોગગુરુ બાબા ગોરખનાથ કબીરને પૂછે છે” કબીર તુમ કબસે ભયે બૈરાગી? તુમ્હારી સુરતી કહાઁ કો લાગી?”તો કબીર કહે છે”મૈં ચિત્રા કા મેલા નાહી,નાહી ગુરુ નાહી ચેલા,સકલ પસારા જિન દિન નાહી,જિન દિન પુરુષ અકેલા,ગોરખ હમ તબકે હૈ બૈરાગી.હમારી પ્રીતિ બ્રહ્મા સો લાગી,હમારી સુરતી બ્રહ્મા સો લાગી.”  આમ જેની સુરતી ને પ્રિતી પરમ સાથે જોડાએલ હોય તેને મૃત્યુનો ડર ક્યાંથી હોય ! હું તો પંદરમી સદીમાં થઈ ગએલ કબીરને શોધી રહી હતી કે જેના ગીત દેશ-વિદેશના દરેક ખૂણામાં ગુંજી રહ્યા છે.મને પણ જાણે કબીરો કહી રહ્યો છે ‘ચલો હમારે દેશ ‘.
       આજે અને આવતી કાલે આપણે કદાચ કબીરને સંત અને મહાત્મા તરીકે ન સ્વીકારીએ તો પણ આજની પેઢી એની વિચારધારાને જો અપનાવે તો કબીર સૌમાં જીવશે જ.બાહ્ય વિજ્ઞાનની શોધો કરી માણસ જયારે થાકશે ત્યારે બહારની દુનિયામાંથી નીકળીને ભીતરમાં એની ખોજ શરુકરશે ત્યારે કબીરો ફરી જીવીત થશે, સમય માણસને ખાઈ શકે છે પણ સારા સાત્વિક વિચારો ક્યારેય નાશ પામતા નથી હું પણ કબીરાને એક કોન્સેપ્ટ તરીકે મારા જીવનમાં સ્વીકારું છું. 
             “સ્વવશતા”નો સંત કબીરનો સિદ્ધાંત તો એવો અનોખો છે કે જે કદાચ વાચકોએ ભાગ્યે જ જાણ્યો હશે જેની વાત આવતા અંકે કરીશું 

 

-જિગીષા પટેલ