વાત્સલ્ય વેલીની અંતર્ગત : ૨) એક માત્ર સંદેશ !

એક માત્ર સંદેશ !

બાળકો વિષે ઘણું લખાયું છે , અને હજુ ઘણું લખાશે ; પણ કોલમને વિરામ આપતાં પહેલાં, વિષયને અહીં પૂર્ણ કરતાં પહેલાં , હું મારાં વિષય ઉપરનું ફરી ફરીને પુનરાવર્તન કરતી હોઉં તો એક વાતનું : બાળકોને આપણે શું શીખવવાનું છે?બાળઉછેર વિષયમાં મારો એક માત્ર સંદેશ શું હોઈ શકે?

તો માટે હું અમારાં ડે કેર સેન્ટરનર્સરિની પેરેન્ટ્સ હેન્ડ બુક પર નજર કરું છું:

Children are the message we send to the future ; the future we will not see ..

કોઈ સમજુ વ્યક્તિએ કહ્યું છે કે બાળકો આપણું એવું ભવિષ્ય છેકે જે જોવા આપણે જીવતાં નહીં હોઈએ !

અને એટલે તો આપણી જવાબદારી ઘણી વધી જાય છે!

ત્યારે આપણને ગૌરવ થાય કે હા; કોઈ બાળકનું સુંદર ભવિષ્ય ઘડવામાંમેં પણ અગત્યનો ફાળો આપ્યો છે….!

One hundred years from now , it will not matter what kind of car I drove , what kind of house I lived in ; nor it would matter how much i had in my bank account . But the world may be a little bit better , because I was important it the life of a child !

કેવો સુંદર સંતોષનો ઓડકાર !

અમારાં બાલમંદિરમાં આવતાં અસંખ્ય બાળકોમાંમેં જો માત્રએક ગુણ વિકસાવવા પ્રયત્ન કર્યો હોય તો તે કયો હોઈ શકે ?

“ Our center’s goal is ‘to instill a positive outlook toward life by nurturing self confidence in children!”

બાળકોમાં કદાચ શારીરિક તાકાત ઓછી હોય તો ચાલશે , કદાચ માનસિક રીતે પણ ભણવામાં થોડાં પાછળ હશે તો પણ વાંધો નહીં, કોઈ વિશિષ્ટ કલા કારીગરીમાં નિષ્ણાત નહીં હોય તોયે ભલે , પણ એમનામાં આત્મ વિશ્વાસ જળવાઈ રહે તે સૌથી વધારે મહત્વનું છે!

હા, નાનકડું બાળક શરમાળ હોય કે તોફાની , શાંત હોય કે વાચાળ , પણ એનામાં લઘુતા ગ્રન્થિ ના આવી જાય, પોતે જે પણ છે તે માટે એને આત્મવિશ્વાસ હોય તે જરૂરી છે.

કદાચ વાચક મિત્રોને સહેજ પ્રશ્ન થશે : શરમાળ કે શાંત કે કજીયાળું બાળક હોય તેનોવળી આત્મવિશ્વાશ કેવીરીતે દ્રઢ કરવો ?

મેંઆટલાં વર્ષો બાળકો સાથે નજીકથી કામ કરતાં , સ્વાનુભવથી જોયું છે કે આનંદી બાળક આનંદી હોય છે કારણકે એને પોતાની નાનકડી દુનિયામાંથી આનંદસંતોષ મળે છે! Happiness is within us ! We have to learn to find that happiness ..

કે! જો આનંદ આપણી અંદર છુપાઈ ને પડ્યો હોય તો એને શોધવો , બહાર લાવવો કઈ રીતે?

બસ, બાળકોને સંભાળતાં, ઉછેરતાં , એમનાં સર્વાંગી વિકાસમાં આનંદમાં રહેવાનું શીખવવાનો પણ અમારો પ્રયાસ રહે તે સ્વાભાવિક હતું ! એકાદ બે પ્રસંગથી , ટૂંકમાં જોઈએ!

તહેવારોના સમયે બાળકોને ગમતાં મોંઘા દાટ રમકડાં આપણે લાવી આપીશું ! શું તેનાથી ખુશ થશે? ઉત્સાહનો ઉભરો સમ્યા પછી, જે રમકડાં નથી મલ્યા તેનો કકળાટ શરૂ થશે!

જે માંગે તે લાવીને હાજર કરવાથી બાળકમાં સંતોષ ઉભો થશે નહીં; ઉલ્ટાનું , પોતાને ગમતું મોંઘુ રમકડું નહીં મળે તો એને કાં તો ગુસ્સો થશે, કાં તો દુઃખ થશે, કદાચ નારાજ થઈને રિસાઈ જશે !

તો, બાળકે જે માગ્યું તે હાજર કરીને આપણે બાળકને રડતાં અને રિસાતાં શિખવાડ્યું!

હવે બીજું દ્રશ્ય જુઓ :

બાળકને માટે આપણે કોઈ રમતબોર્ડ ગેઇમ લીધી ; અને ઘરનાં બધાં સભ્ય સાપ સીડી કે મોનોપોલીની ગેઇમ સાથે રમવા બેઠાં! બાળકને આનંદ થશે એમાં કોઈ શંકા નથી !એટલે તો અંગ્રેજીમાં એક કહેવત છે:

Family who prays together , stays together!

જે કુટુંબ સાથે ભજે તે સાથેરહે!

આપણે કહીશું જે કુટુંબ ભેગાં બેસીનેરમે તે ભેગાં બેસેનેજમે ! અને ભેગાં રહે!

આજે કુટુંબની વ્યાખ્યા બદલાઈ રહી છે, જુદી જુદી રીતે અને પોતાની ઈચ્છા અને અનુકૂળતા પ્રમાણે પેરેન્ટ્સ જિંદગી જીવતાં હોય છે ત્યારે સાથે બેસીને સમય ગાળવાની ભેટ સૌથી વધુ કિંમતીઅમૂલ્ય છે!

જ્યાં કુટુંબની હૂંફ છે ત્યાં ગમે તેવું નબળું બાળક પણ આત્મવિશ્વાસથી રહી શકે છે.

હા, પ્રેમ અને હૂંફ સાથે એક મહત્વનો ગુણ પાંગરે તે પણ જરૂરી છે!

અન્ય પરત્વે હમદર્દી ! જરૂરિયાતવાળા ,નબળાં કુટુંબનાં બાળકોની સાથે વહેંચીનેખાવાનું , રમવાનું વગેરે પાંચ સાત વર્ષની ઉંમરે બાળકોને શિખવાડી શકાય .

ચેરિટી વર્કહમદર્દીનું કામકોઈને માટે કરી છૂટવું , ગરીબોને જરૂરિયાત મુજબ આપવું, બાળકોને રમકડાં , કપડાં લત્તા , ચંપલ , ખાવા માટેની ચીજ વસ્તુઓ , વગેરેની સહાય અહીંની અનેક સંસ્થાઓ ,ચર્ચ , નાની મોટી કંપનીઓ , અને સરકાર તરફથી પણ સહાય થાય છે. આપણાં બાળકોને આપણે એવી એમ્પથી શીખવાડવી જોઈએ ! Sympathy & empathy! આપણે ત્યાં બે શબ્દો માટે એક શબ્દ છે: સહાનુભૂતિ !

બસ! આપણી સંસ્કૃતિમાં દાનનો મહિમા માત્ર મોક્ષ મેળવવા કે સ્વર્ગ મળે તે પૂરતો છે; પણ કોઈ પ્રકારની આશા વિના , બાળકોને નાનપણથી કોઈને માટે કાંઈક કરતાં શિખવાડવાથી એમનામાં એક પ્રકારનું ગૌરવસંતોષઅહોભાવની ભાવના ઘડાય છે; અને મેં ઘણી વાર સંતોષ અને ગૌરવ નાનાં બાળકોમાં પ્રત્યક્ષ અનુભવ્યાં છે!

ક્યારેક કોઈ ઇલેક્ટ્રોનિક મોંઘા રમકડાંની જીદ કરતાં બાળકનાં પેરેન્ટ્સને મેં સર્જનાત્મક ઉકેલ પણ સુઝાડ્યા છે.

તું મને ક્રિશ્ચમસ ટ્રી મુકવામાં મદદ કર , આપણે સાથે ઘર આંગણે રોશની કરીએ પછી હું તને ફલાણું રમકડું લઇ આપીશ !”એમ કહ્યા બાદ કામ પૂરું કરીનેબાળકને સ્ટોરમાં લઇ જઈને એની પસંદગીનું રમકડું અપાવવાથી બાળકનેપોતાનું મહત્વ સમજાય છે, એનો આત્મવિશ્વાસ દ્રઢ થાય છે, આનંદ થાય છે અને સાચી દિશામાં બાળકની પ્રગતિ થાય છે..

હા, જો મારો લેખમાળાનો છેલ્લો લેખ હોય તોહુંઆત્મવિશ્વાસનો ગુણ ખિલવવાને પ્રાધાન્ય આપું ! પણ, એમાંયે કાંઈક ખૂટે છે! એની વાત આવતા અંકે !

૭ -કવિતા શબ્દોની સરિતાની સ્મૃતિ-રાજુલ કૌશિક

આ ડીસેમ્બર તો આવ્યો…જોત જોતામાં ૨૦૧૯નું શરૂ થયેલું વર્ષ પણ પૂર્ણતાના આરે આવીને ઉભુ. ક્યારેક એવું લાગે છે કે સમય જાણે આગળ ખસતો જ નથી અને ક્યારેક પસાર થઈ ગયેલા સમય વિશે વિચારી તો એમ લાગે કે અરે! આ હમણાં તો વર્ષ શરૂ થયું અને એટલામાં પુરુ પણ થવા આવ્યુ? કેટલીય ક્ષણો આપણામાં તાજગી ભરતી ગઈ, કેટલીય ક્ષણો વ્યથા આપતી ગઈ પણ આ ક્ષણોનો સરવાળો એટલે જ તો સમય અને સમય એટલે શું? એ તો નિરાકાર છે.એને આપણે ક્યાં જોઈએ છીએ કે પકડી શકીએ છીએ ? એ તો એના પગલાની ય છાપ ક્યાં મુકતો જાય છે કે ભીંતે થાપા દેતો જાય છે અને છતાંય એના પસાર થઈ ગયાની અસર કે અનુભૂતિ તો આપણા મન પર આપણા જીવન પર છોડતો જ જાય છે ને?
ક્યારેક એમ લાગે કે સમય તો મુઠ્ઠીમાં ભરેલી રેતે, ગમે એટલો પકડવા મથો, ગમે એટલો સાચવવા મથો પણ એ તો બંધ મુઠ્ઠીમાંથી પણ સરતો જ જાય. ક્યારેક એવું પણ લાગે કે સમય સ્થિર થઈ ગયો છે. જડ થઈ ગયો છે. એને આગળ ધકેલવા મથો તો પણ જાણે ચસોચસ બારણા ભીડીને એ બેસી ગયો છે. એની સ્થિરતા, એની જડતા આપણને અકળાવનારી પણ બની જાય. આવા વહી ગયેલા સમય પર સરસરતી નજર નાખીએ તો કોણ જાણે કેટલીય યાદો મન છલકાવતી પણ જાય.
દર વર્ષની જેમ નોર્થ અમેરિકામાં સ્નૉએ પોતાનું સામ્રાજ્ય સ્થાપવાના શ્રીગણેશ કરી દીધા છે. થોડા સમય પહેલાના લીલાછમ દેખાતા વૃક્ષોએ અવનવા રંગો ધારણ કરીને પોતાના પીંછા પણ ખેરવી લીધા અને જોતજોતામાં સફેદી ધારણ કરીને બેસી ગયા, જાણે શ્વેત  કેશી- જટાધારી-લાંબી દાઢી ધરાવતા કોઈ પૂજનીય તપસ્વી..

આ કુદરત પણ કેટલી સરળ અને સ્વાભાવિક છે નહીં? જ્યારે જે પરિસ્થિતિ હોય એ તરત અપનાવીને એમાં એકરૂપ થઈ જતા જરાય વાર લાગે છે?

આપણે એવા છીએ ખરા? આપણામાં એટલી સ્વભાવિકતા છે ખરી કે આવશે ખરી?

હજુ ગઈ કાલની જ વાત છે. એક શબ્દ રોટેશન… અને એના વિશે અમારી વચ્ચે ચર્ચા ચાલી. આ રોટેશન એટલે શું? ચક્રમેનિકમ-ચક્રના આરાનો ક્રમ, પુનરાવર્તન..કુદરતનું પણ એક વણથંભ્યુ ચક્રમેનિકમ છે. સતત, નિરંતર, અવિરત ચાલ્યા જ કરે છે.પ્રકૃતિના તમામ તત્વોને પણ આ ઘટમાળ, આ પુનરાવર્તન મંજૂર જ હશે ને એટલે તો એ દરેક મોસમમાં, બદલાતી ઋતુના રંગમાં આસાનીથી ઢળી જાય છે. વસંતમાં પુલકિત થઈને મહોરી ઉઠતી પ્રકૃતિ વર્ષામાં વહી જવામાં ય બાધ નથી રાખતી તો ઉનાળાની ધોમધખતી ગરમીને ય સહી લે છે. ઠંડીમાં ય એ એટલી જ સ્થિતપ્રજ્ઞ….. અને આપણે?

આપણે આ ચક્રના આરાની જેમ જીવાતા જીવનના એકધારા ક્રમથી, પુનરાવર્તનથી ય ખુશ નથી કે પરિવર્તનથી ય રાજી ક્યાં હોઈએ છીએ? કરવું શું? આપણે તો હંમેશા સમય સાથે વહેવાના બદલે સમય આપણને અનુકૂળ થાય તો કેવું એની કલ્પનામાં રાચીએ છીએ.

એક ક્ષણ પણ એવો વિચાર નથી આવતો કે આ પુનરાવર્તન કે પરિવર્તન જે કંઈ છે એ આપણા હાથમાં તો નથી જ તો શા માટે આ ક્ષણ જે આપણી છે એને જ આનંદથી જીવી લઈએ? પ્રકૃતિની જેમ સહજતાથી ઢળી જઈએ?

ગત વર્ષના ‘કવિતા શબ્દોની સરિતા’ના એક લેખના સંદર્ભમાં પ્રજ્ઞાબેને કૉમેન્ટમાં એક સમજવા જેવી વાત લખી હતી એ આજે યાદ આવી…

બળી જશે લાકડા, ઠરી જશે રાખ, તારી ખુમારી તારી પાસે રાખ.

જીવી લે જીંદગી, મોજ મસ્તીની, તારી અકડ તારી પાસે રાખ.

રોપી દે પ્રેમનું તરુ, હેતનું ખાતર એમાં નાખ.

ઉગશે ફળ, મધ ભરેલું, વિશ્વાસના હોઠે એને ચાખ.

પૈસો કાંઈ બધુ જ નથી, માનવતાની બનાવ શાખ.

દરિયો બનશે કદી તોફાની, ધીરજની નાવ તું હાંક.

ખુલ્લી આંખે તું દુનિયા જુવે, ક્યારેક તો ભીતરે તું ઝાંખ.

હારની શરણે ના થા, આપી છે તને હોંસલાની બે પાંખ,

શ્વાસ આપ્યા પણ જીવે નહીં એમાં ઈશ્વરનો શું વાંક……..

અહીં જીવવા ખાતર જીવવાની નહીં પણ આનંદથી જીવવાની વાત છે. પ્રકૃતિની જેમ કોઈ ભાર વગર, આનંદથી એકરૂપ થઈને જીવવાની વાત છે.

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

પૂર્વ આફ્રિકાનો મારો પ્રવાસ-જયવંતી પટેલ

સમય સદા  ગતિમાન હોય  પકડાતો નથી અને તેથી તેની સાથે દોડતાં રહેવું પડે છે.  પણ ક્યારેક સમય ખૂબ આગળ નીકળી જાય છે.  મારી સાથે પણ કાંઈક આવું જ બન્યું.  1960 ના જુલાઈ મહિનામાં દારેસલામ, ટાન્ઝાનિયાથી મારી પાંચ મહિનાની દીકરીને લઇ અમે લંડન આવ્યાં હતા.   2019 ના જુલાઈ મહિનામાં જયારે પૂર્વ આફ્રિકા જવાનું ગોઠવાયું ત્યારે અમૂક અંશે ખુશી હતી કે જ્યાં મેં બાળપણ વિતાવ્યું હતું એ જગ્યા મને વર્ષો પછી નિહાળવા મળશે.  સાઈઠ વર્ષ એ લાંબો ગાળો હતો એટલે બદલાવ તો થયો જ હશે એ ચોક્કસ હતું.  પણ થોડી ચિંતા હતી કે ન ધારેલા બદલાવ મનને નિરાશ ન કરી દે !

 

સેનફ્રાન્સિસ્કોથી ઈસ્તાનબુલ 13 કલાકનો પ્રવાસ અને ઈસ્તાનબુલથી દારેસલામ 7 કલાક થાય.  એસએફથી અમે ત્રણ, હું, મારો દીકરો, અને તેની મિત્ર તેર કલાકનાં પ્રવાસ પછી ઈસ્તાનબુલ પહોંચ્યા.   લંડનથી મારી દીકરી, તેના બે દીકરાઓ અને તેની મિત્ર એમ ચાર જણા આવ્યાં અને એલ એ થી મોટી બહેન આવ્યા.  કુલ આઠ ભેગા થયા.  ઈસ્તાનબુલથી દારેસલામ સાત કલાકનો પ્રવાસ સાથે કર્યો.  વહેલી સવારે દારેસલામ  એરપોર્ટ પહોંચ્યા.  કસ્ટમ અને ઇમિગ્રેશન પસાર કર્યું.  કસ્ટમમાં ધારવા કરતાં વધારે સમય ગયો.  સવારે 5.30 કલાકે અમો અમારી મોટેલ ઉપર પહોંચ્યા.  ચારેક કલાક નો આરામ પછી તૈયાર થઇ ગામમાં ફરવાં ગયા.  સાઈઠ વર્ષમાં ઘણો ફેરફાર થયો હતો.  નાના ઘરો તોડીને મોટા મોટા બિલ્ડીંગો બંધાય ગયાં હતા.  પણ રસ્તા અને ટ્રાફિક એવાજ સાંકડા અને ભરચક.  મારી આંખો અમે રહેતાં હતા તે જગ્યા શોધી રહી હતી.  એ બાળપણની યાદો જાણે ક્યાંક દેખાઈ જાય!  પણ એવું કશું જ મળ્યું નહિ.  1961 માં  ઉહુરુ (સ્વતંત્રતા )  મળ્યા પછી ટાન્ઝાનિયાનો પ્રેસિડન્ટ બદલાય ગયો.  તે પહેલાં જુલિયસ ન્યેરેરે હતો.  2015 થી જ્હોન માગુફૂલી પ્રેસિડન્ટ છે. વચલા ગાળામાં અલી હસન મવિન્યી હતો.  પ્રેસિડન્ટ બદલાવાની સાથે કાયદા કાનૂન માં ઘણો ફેરફાર આવ્યો.  ટાન્ઝાનિયામાં ઘણી ઇસ્લામિક અસર જોવા મળી.  સરકાર ગમે તે વખતે ગમે તે કરી શકે.

 

થોડો વખત ગામમાં ફરી સીધા અમે જેને  નાનો દરિયો કહેતાં તે તરફ ગયા.  એજ રળિયામણો સમુદ્ર, પવનની લહરીઓ અને આવતી જતી બોટ ફેરી, નાના હોડકાંઓ વિગેરે.  નાના હતાં ત્યારે કેટલીયે વાર અહીં આવી કિનારે બેસતાં અને નિર્દોષ આનંદ લેતા.  એ બધું સ્મૃતિપટ પર આવ્યું !  છોકરાંઓને અને બાકી સર્વેને સકોની (માર્કેટ) ગામ અને મ્યુઝમ જોવું હતું એટલે ચાલીને ગામમાં ફર્યા , માર્કેટમાં ગયા અને છેલ્લે પૂર્વ આફ્રિકાનો ઇતિહાસ કહેતું મ્યુઝમ જોયું.  1973 સુધી દારેસલામ, ટાન્ઝાનિયાનું રાજધાની હતું.  તે પછી ડોડોમાં થયું.  ડોડોમાં કર્યું તેનું મુખ્ય કારણ એનું ભૌગોલિક સ્થાન.  ડોડોમાં જે જગ્યાએ છે તે મધ્યમાં આવેલું હોય આજુબાજુનાં પ્રાંતોને રાજધાનીની કાર્યવાહી માટે સગવડિયું અને ફાયદાકારક પડે છે.  દારેસલામ હજુ પણ વેપારધંધા માટે મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.  અને સાગરને કિનારે હોવાથી સમુદ્ર માર્ગ પણ ઉપલબ્ધ છે.  પહેલાં મોટે ભાગે દેશમાં અને અન્ય પ્રદેશોની મુસાફરી જહાજો દ્વારા થતી.  ધીમે ધીમે હવાઈજહાજ વધારે ઉપયોગી થતાં ગયા.  છતાં લોકો સ્ટીમરોનો હજુપણ ઉપયોગ કરે છે.  વિષુવૃત આફિકામાંથી પસાર થતો હોય દારેસલામમાં પુષ્કળ ગરમી પડે છે.  જેને આપણે ( ટ્રોપિકલ કન્ટ્રી) ઊષ્ણ કટિબંધ પ્રાદેશિક વિભાગ કહીએ છીએ તેમાં તેની ગણતરી થાય છે.  બીજે દિવસે ઓસ્ટર બે (ઊપસાગર )ગયા અને ત્યાંની ખુશનુમા હવા અને દરિયાની મોજ માણી.

 

પુષ્કળ ગરમી પડતી હોય અહીં આપણા દેશની જેમ નાળિયેર, જાંબુ, જમરૂખ, સીતાફળ, પપૈયા, કેરી, શેરડી, મોગો, મકાઈ, શીંગદાણા, અનાનાસ, તરબૂચ વિગેરે ફળો પુષ્કળ જોવા અને ખાવા મળે છે.  ત્યાંનો મૂળ ખોરાક મકાઈ.  મકાઈના લોટને બાફીને (જેને ઉગારી કહે છે ), તેનાં નાના મુઠયા વાળી કોઈપણ ઢીલુ રસાવાળું કઠોળ સાથે ખાય , જેવાકે રાજમા, ચણા, દાળ વિગેરે.  માછલીનો વેપાર પણ ઘણો.

હવે ઇસ્લામિક અસર વધારે પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.  પહેલાં સ્ત્રીઓ હિજાબ ન્હોતી પહેરતી પણ હવે ઘણું ખરું એ પહેરવેશ જોવા મળે છે.  પ્રજા ગરીબ છે.  પહેલાં કરતાં એડજયુકેશનમાં સુધારો થયો છે પણ હજુ ઘણી પ્રગતિની જરૂર છે.  ત્યાંની સરકાર માટે કહેવાય છે કે લોકો પાસે જોરજુલમથી પૈસા ઊઘરાવે છે.  એશિયનો ઘણા ખરા દેશ છોડી નીકળી ગયા છે.  જે થોડાઘણા રહ્યા છે તેઓ ને હવે દેશ બદલવો નથી એટલે ત્યાંના કાયદા કાનૂન પ્રમાણે સમજીને અનુકુળ  થઇ રહે છે.

 

ત્યાંની ભાષા સ્વાહીલી છે.  એક વખત સમજણ પડે તો શીખવાની અઘરી નથી.  સાઈઠ વર્ષ પહેલાં ઘરમાં નોકર સાથે બોલતાં પછી તો તદ્દન ભુલાય ગઈ.  ત્યાં ગયા અને લોકોને બોલતાં સાંભળ્યા તો બધું તાજુ થયું અને યાદ પણ આવવા લાગ્યું.  જેવા તમે કોઈને મળો એટલે આપણે જેમ નમસ્તે! કેમ છો ?  મજામાં છોને ? બોલીએ એ રીતે આ વાક્યો તેમની ભાષામાં બોલાય છે: જામ્બો. જામ્બો બાના , હબારી ગાની ?  મજૂરી સાના.  મને તો એ સાંભળીને એટલો આનંદ થતો હતો.

 

ત્રણ દિવસ દારેસલામમાં રહ્યા પછી અમે અરુશા પ્લેનમાં ગયા.  એક કલાકની મુસાફરી હતી.  સવારે સાડા  દસ વાગ્યે પહોંચી ગયા.  અમારી સફારી માટેનો મેનેજર હાજર હતો.  બે જીપ, બે તાલીમબદ્ધ ડ્રાઈવર સાથે અમોને ફેરવવા તૈયાર ઊભા હતા.  શરૂઆતની ઓળખાણ થયા પછી અમારી ટ્રીપ (સફર )શરૂ થઇ.  મનીયારા પાર્ક, ન્ગોરો ન્ગોરો ક્રેટર ,અને છેલ્લે સેરેંગટી સફારી પાર્ક.

આખું અઠવાડીયું જેમ જેમ આગળ વધતાં ગયા તેમ તેમ કુદરતની અજાયબી નિહાળતાં પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ, જોયા.  દરરોજ સવારે 7.30 વાગ્યે તૈયાર થઇ જીપમાં બેસી જવાનું.  તો  જ રોજનીશી પ્રમાણે ફરી શકાય.  અનેક પ્રાણીઓ જેવા કે જિરાફ, હાથી, સિંહ, ઝેબ્રા, ચિત્તા, ગેઝલ્સ (હરણાં જેવા પ્રાણીઓ ) અનેક પક્ષીઓ જોયા.  જીપમાં પોતાનાનો સંગાથ અને બહારે કુદરત સાથેનો વિહાર ,ખૂબ આનંદ આપતો હતો.

 

ભરચક ઝાડી, પછી માઈલોના માઈલો વેરાન ભાસતું જંગલ, ખળ ખળ વહેતા ઝરણાં, અને કાંઠા ઊછળતી નદીઓ, પર્વતોની હારમાળા અને વાદળોનાં ઝૂમખાં, આવા છલોછલ કુદરતી સૌન્દર્ય ને વાગોળતા આઠ દિવસ ક્યાં પસાર થઇ ગયા તે ખબર ન પડી.  તે દરમિયાન બે વખત સ્થળાતંર (માયગ્રેસન )કરતા હજારો જંગલી પ્રાણીઓ જોયા.  જે જૂજ જોવા મળે છે.  તે દરમિયાન બે રાત્રી કેમ્પમાં રહ્યા, બે રાત્રી લોજમાં રહ્યા, એક દિવસ રિટ્રીટ (અલગ સ્થળ ) માં રહ્યા અને બાકીનાં દિવસો મોટેલમાં રહ્યા.  છેલ્લા ચાર દિવસ ઝાંઝીબાર માં રહ્યા.  પહેલા બે દિવસ ગામ વચમાં મોટેલમાં રહ્યા જેથી ચાલીને ગામ જોઇ શકાય.  છેલ્લા બે દિવસ દરિયા કિનારાની બીચ મોટેલમાં રહ્યા જયાંથી સમુંદ્ર ખૂબ નજીકથી સવાર સાંજ જોવા મળ્યો.  ઉગતાં સૂર્યનાં કિરણો, સાથે ઘુઘવતો સાગર,

ખૂબ રમણીય અને કર્ણપ્રીય હતો.  સાંજના આથમતો સૂર્ય પણ એટલો જ રળિયામણો લાગતો.  બંને દિવસ સાગરનાં પાણીમાં ન્હાવાનો અનેરો આનંદ આવ્યો.  ઘણાં વર્ષો પછી જાણે ઘરે આવ્યા હોય એવું અંતરમાં થતું હતું.

 

ઝાંઝીબારમાં ગામમાં ફરી લીધા પછી મસાલાના ખેતરો જોયા.  તજ, લવીંગ, મરી, જાયફળ, અને એલચી આ બધા મસાલાની શરૂઆત આપણા હિન્દુ ભાઈઓએ કરેલી અને આજે એનો સારો વેપાર થાય છે.  અમે પણ દરેક વસ્તુ થોડી થોડી ઘરને માટે અને આપવા માટે બંધાવી.  તે ઉપરાંત ત્યાંના લોકોની હાથની બનાવટની વસ્તુઓ જેવી કે નાના હાથીઓ, જિરાફ, મસાઇના પૂતળાંઓ, શિંગડામાંથી બનાવેલ વિવિધ એરિંગ્સ, હાર, લુઝ, વિગેરે પુષ્કળ ચીજો દુકાનમાં જોવા મળી.  દરેકે પોતાની પસંદગીની વસ્તુઓ બંધાવી.

 

ચાર દિવસ ક્યાં પસાર થઇ ગયા તેની ખબર ન પડી.  શ્રુષ્ટિનું આ અનેરું સૌન્દર્ય, તેની માદક્તાને અનુભવતાં તેમાં રસતરબોળ બની આનંદ લઇ રહ્યા હતા.  છેલ્લે પાછા જવાનો દિવસ આવી ગયો.  સાંજે 5.30 વાગે અમારી ટેક્ક્ષીવાન આવી અને અમો સહુ સામાન સહીત એમાં ગોઠવાયા અને એરપોર્ટ તરફ પ્રયાણ કર્યું.  આવ્યા ત્યારે કિલિમાન્જારો એરપોર્ટ પરથી ઝાંઝીબાર આવ્યા હતા.  હવે જતી વખતે ઝાંઝીબાર એરપોર્ટથી દારેસલામ પહોંચવાનું હતું.  રાત્રે સાડા નવે પહોંચ્યા.  આઠ કલાક પછી અમારી ફ્લાઇટ હતી.  સવારે પાંચ વાગ્યે ઉપાડ્યા અને ઈસ્તાનબુલ આવ્યા

અહીં બધા છૂટા પડ્યા.  ચાર જણા લંડન ગયા, મોટી બહેન એલ એ ગયા અને અમે ત્રણ એસ એફ આવ્યા.  13 કલાકની મુસાફરી પછી સેન્ફ્રાન્સિસ્કો એરપોર્ટ ઉતર્યા અને ટેક્સી કરી ઘરે આવ્યા

આમ અમારો પૂર્વ આફ્રિકાનો પ્રવાસ ખૂબ સફળ રહ્યો.  મનમાં હંમેશ થતું કે એકવાર મારે આફ્રિકા જવું છે અને એ ઇચ્છા પૂરી થઇ.  આટલા વર્ષો પછી શું બદલાઈ ગયું હશે એવું મનમાં થતું.  ત્યાં જઈ જોયું તો મોટા મોટા બિલ્ડીંગો સિવાય કશું જ બદલાયું ન્હોતું.  એજ સાલસતા ત્યાંના લોકોમાં હજુપણ જોવા મળી.  મસાઇને જુઓ તો તેમનામાં જરાપણ ડર નહીં.  પોતાના કામમાં મશગુલ.

અમારાં જેવા મુસાફરો ને જુએ ત્યારે કુતુહલ પૂર્વક જોઈ રહે.  હસે અને આવકારે.  કોઈ જાતનો આડંબર નહિ.  ખોરાક સાદો, પહેરવેશ પણ સાદો અને ગાયોને ચરાવવાનું તેમનું કામ.  ત્યાંની સરકારે તેમની પાસેથી ઘણી જમીન લઇ લીધા પછી હવે ખાસ એક જગ્યા મુકરર કરી તેમને આપી છે, જ્યાં તેઓની વસ્તી રહે છે.

 

ટાન્ઝાનિયાનું રાષ્ટ્રિય ચિન્હ જિરાફ (Twiga) છે.   તેનાં પ્રતીકમાં યોદ્ધાની ઢાલ છે જેમાં ઉપરનો ભાગ સોનાનો હોય ત્યાંના ખનીજની જાણકારી આપે છે.  પછી ત્યાંના ફ્લેગ યાને કે ઝંડાને હાથીદાંતથી બંને તરફથી ટેકો આપી તેનું મહત્વ દર્શાવ્યું છે.  નીચેનાં ભાગમાં માઉન્ટ કિલિમાન્જારો બતાવ્યો છે.  હાથીદાંતને ટેકો આપી એક સ્ત્રી અને એક પુરુષ બંને તરફ ઉભા છે..પુરુષનાં પગ પાસે લવીંગનો છોડ અને સ્ત્રીનાં પગ પાસે રૂ નો છોડ રાખેલ છે.  ઢાલમાં એક સળગતી મશાલ ની જ્વાળા જોવા મળે છે.  તેની સાથે ખેતીનાં સાધનો જેવા કે કોદાળી, હળ વિગેરે કે જે ત્યાંના વાતાવરણ અને માનવતાની પહેચાન આપે છે.

 

ટાન્ઝાનિયા તેનાં હીરા માટે ખૂબ જાણીતું છે.  ત્યાંના ખાસ નીલા રંગના હીરાને ટાન્ઝાનાઇટ કહેવામાં આવે છે.  અને તે ખૂબ સુંદર હોય છે.  આફ્રિકાની નાની કળાઓને વિકસાવી દેશને ઉંચો લાવવા પ્રયત્ન થઇ રહ્યો છે.  તે ઉપરાંત ટુરિઝમ ને પણ ખૂબ બઢાવો આપી રહ્યા છે.  તેમાં કુદરતનાં કરિશ્મા રૂપ માઉન્ટ કિલીમાંઝારો, મનીયારા પાર્ક, ન્ગોરો ન્ગોરો ક્રેટર, સેરેંગાટી સફારી પાર્ક જેવા સ્થળો ખૂબ પ્રચલિત છે.  આ સર્વેને બહારની ઘણી મદદ મળી રહે છે.  ટુરિઝમને ઊંચો લાવવા સારી સારી મોટેલો અને ખાવાનાં સ્થળો પણ બંધાયા છે.  પહેલેથી ગોઠવેલી સફરો હવે સહેલાઈથી ઓન લાઈન મેળવી શકાય છે.  બહારથી બે કે ત્રણ અઠવાડિયા માટે જતા પ્રવાસીને માટે આરામદાયક હોય છે.  સમયની પાબંધી ન હોય તો પોતાની રીતે કાર કે જીપમાં ફરી શકાય.

પણ કોઇ ભોમિયો સાથે રાખવા જરૂરી ખરો.  વીસા અને કસ્ટમનાં પેપરો તૈયાર રાખવા.  દારેસલામ યાનેકે ટાન્ઝાનિયાના અમારાં પ્રવાસને સફળતા પ્રાપ્ત થવાનાં મુખ્ય કારણો હતા। …..મનગમતો સંગાથ – અઢળક કુદરતી સૌન્દર્ય, મનની ઉત્સુકતા અને થોડી કુતુહલતા ……….!!!!!!!

 

 

જયવંતી પટેલ

દ્રષ્ટિકોણ 48: મૂલ્ય ધર્મનું નથી પણ જીવવાના સિદ્ધાંત નું છે – દર્શના

હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું. છેલ્લા થોડા અઠવાડિયાઓ થી આપણે દરેક ધર્મ માં શાંતિ નો સંદેશ કરી રીતે વણી લેવામાં આવ્યો છે અને તેના સાહિત્ય વિષે વાત કરીએ છીએ. આ કોલમ ઉપર યહૂદી, ઝોરાસ્ટ્રીઅન, જૈન, બુદ્ધ, શીખ, ઇસ્લામ અને હિન્દૂ ધર્મ ઉપર આપણે ચર્ચા કરેલી છે. ભારતીય ઉપખંડ વિશ્વના ચાર મોટા ધર્મોનું જન્મસ્થળ છે; હિન્દુ, બૌદ્ધ, જૈન અને શીખ ધર્મ. ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતની લગભગ 80 પ્રતિશત વસ્તી હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે, 14 પ્રતિશત ઇસ્લામ, 2.3 પ્રતિશત ખ્રિસ્તી અને 1.7 પ્રતિશત શીખ ધર્મનું પાલન કરે છે. આશરે .36 પ્રતિશત લોકો જૈન અને લગભગ તેટલીજ સંખ્યામાં છે બુદ્ધિસ્ટ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદીઓ।. આપણા દેશની એ ખાસિયત છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જે કોઈ એક ધર્મને પ્રમુખતા નથી આપતો। દરેક ભારતીય નાગરિક ને હક છે કે તે પોતાની જુદી અને વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પદ્ધતિઓ દ્વારા ઈશ્વર, અલ્લાહ, પ્રભુ કે દેવી, દેવતાઓને પૂજી શકે.

દરેક ધર્મ નું સર્જન તે સમય અને સ્થાન ની ઈતિહાસિક વાસ્તવિકતામાં, તે સમયની સામાજિક હકીકતમાં, અને તે સમય ના બંધન માં થયું. દરેક ધર્મ ના સર્જક (અને સમર્પિત અનુયાયીઓ) એવી વ્યક્તિ હતા કે તેમના મનમાં માનવજાતિ પ્રત્યે ના દુઃખ માટે અપરંપાર કરુણા અને સહાનુભૂતિ હતી.
જેમ કે બુદ્ધે જયારે બીમાર, વૃદ્ધ અથવા મરણપથારીએ વ્યક્તિઓને જોયા ત્યારે તેમનું કોમળ હૃદય વ્યથા અને કરુણા થી ભરાઈ ગયું. ઈશુએ અનુભવ્યું કે રોમ ના રાજાઓ તેમના ગુલામો ને ખુબ દુઃખ પહોંચાડતા હતા અને તેમનો દુરુપયોગ કરતા હતા તે જોઈને સહાનુભૂતિશીલ ઈશુ નું દિલ દ્રવી ઉઠ્યું. પ્રોફેટે જોયું કે લોકો હિંસક ઝગડામાં જિંદગી વાપરી નાખતા હતા અને તેમાં પુરુષોના મૃત્યુ બાદ મહિલાઓ અને બાળકો રઝળી જતા હતા ત્યારે તેમને સામાજિક વ્યવસ્થા અને પાક અને નેક વિચારો લાવવાની જરૂર દેખાણી, તેમજ કૃષણે જોયું કે દૃષ્ટ દુર્યોધન અને શકુની ખોટી રાજનીતિ વાપરીને ગાદી પચાવી લેશે તો પ્રજાને ઘણું સહન કરવું પડશે કે તેઓ એ કર્મ ના સંદેશ સાથે અર્જુન ને ધૈર્ય આપ્યું અને યુદ્ધ માટેની હિમ્મત આપી. હું એમ માનું છું કે કોઈ પણ ધર્મ ઉપરથી કોઈએ આપ્યો નથી. દરેક ધર્મ પૃથ્વી ઉપર ની ઐતિહાસિક વાસ્તિવકતા ને ધ્યાન માં રાખીને તે સમયના સંદર્ભ માં કોઈ માનવીએ બનાવ્યો છે. 


તો સૌ પ્રથમ એ વિચારવા જેવું છે કે શું કોઈ પણ ધર્મ ને સનાતન સત્ય ગણી શકાય? એવો કોઈ ભગવાન હોય કે જે પૃથ્વી ના થોડા લોકોને સ્વર્ગ નો માર્ગ બતાવે ને બીજા બધાને નરક માં જવા દ્યે? અને જો કોઈ ધર્મ સનાતન સત્ય ન હોય તો શા માં તે એક ધર્મ ઊંચો અને બીજો નીચો ગણવો? તેટલુંજ નહિ પણ ઐતિહાસિક વાસ્તવિકતા બદલાય તો આપણે શા માટે ધર્મની વિધિઓ ને નિરંતર સત્ય સમજીને વળગી રહ્યા છીએ? 


બીજું એ કે માણસ ને હંમેશા મૃત્યુ ને સમજવાની, મૃત્યુ પછી કોઈ રીતે પોતાના જીવન ના વારસા ને કાયમ કરવાની અને આત્માને અમર બનાવવાની ઉત્કંઠા રહી છે. ઈજીપ્ત માં તેજ શોધ ને લીધે ફેરો પણ પોતાના મૃત્યુ બાદ વ્યવસ્થા કરીને જતા કે મૃત્યુ બાદ જે ઈચ્છા થાય તે બધું તેને હાંસિલ થાય. આજે આપણે તેમના રીતિરિવાજ ને જુનવાણી માનીએ છીએ. આવતી કાલ ની પેઢી આપણી જુનવાણી વિધિઓ ને તેજ દ્રષ્ટિ થી જોશે ને? (ભગવાન ને અન્નકૂટ ધરાવીએ, સુવાડીએ, જગાડીએ, ભગવાન માટે ઘી બોલીએ, જન્નત માં કુંવારીકાઓ ની આશા રાખીએ — આવી કેટલીયે માન્યતાઓ અને વિચારો ને વિજ્ઞાન ની પ્રગતિ થતા કેવી દ્રષ્ટિ થી જોવાશે)? ને એક માન્યતા ને નકારીને બીજી ત્રણ ને અપનાવીને આપણા ધર્મને ઊંચો માનીએ તેમાં શું સચ્ચાઈ છે? 

ત્રીજું, કે
આજે એક નવું વાતાવરણ સર્જાય રહ્યું છે તેથી દરેક લોકો પોતાના ધર્મ ને એક વિજ્ઞાન નું આવરણ પહેરાવીને ફરી તેનું માર્કેટિંગ કરે છે કે આ ધર્મ સૌથી ઉત્તમ છે. તેથી એ પણ સાંભળવા મળે કે જૈન ધર્મ સૌથી વૈજ્ઞાનિક ધર્મ છે અને તેમાં સમજાવવામાં આવ્યું છે તે પ્રમાણે શાકાહારી ખોરાક નો જ આહાર કરવો જોઈએ કેમ કે તે આરોગ્યપ્રદ છે. તો કોઈ કહેશે કે હિન્દૂ ધર્મ માં બધુજ વૈજ્ઞાનિક અને સમજશિલ દ્રષ્ટિ થી જોઈ શકાય છે — જેમકે દુર્ગાએ રાવણ નો વધ કરીને તેનું માથું ઉતાર્યું નતુ પણ એ તો તેનો અહંકાર કાપી લીધેલો તો ઇસ્લામ ધર્મપ્રેમી કહેશે કે ઇસ્લામ તો દુનિયા માં સૌથી શાંતિપ્રિય ધર્મે છે. પણ આ કોઈ પુરી સચ્ચાઈ નથી. જેમ કે હિન્દૂ ધર્મ થી લઈને ખ્રિસ્તી ધર્મ અને  ઇસ્લામ સુધીના દરેક ધર્મ માં આતંવાદીઓ વસે છે અને ધર્મના નામે અનેકવાર લોકોની હત્યા થાય છે. તેમજ જો રોજ પીઝા અને તળેલું ખાવાના શોખ ધરાવતા હોય તો શાકાહારી ખોરાક સૌથી બિનઆરોગ્યપ્રદ ખોરાક પણ હોઈ શકે છે. તેમજ આપણે એમ કહીએ કે રાવણ નું માથું નથી કાપ્યું, માત્ર અહંકાર કાપ્યો છે, પરંતુ ધર્મ ના નામે મહાભારત સર્જાય ગયું જેમાં અસંખ્ય માનવો માર્યા ગયા અને કલિંગા માં હૃદય દ્રવી ઉઠે તેવી તારાજી સર્જાઈ હતી. 


તેથી ધર્મના માર્કેટિંગ માટે સરસ આવરણ પહેરાવીએ પણ ખરેખર તો કોઈ પણ ધર્મ ને 360 ડિગ્રી ના પુરા દ્રષ્ટિકોણ થી જોઈએ તો તેમાં જેટલું સારું છે, તેટલું ખરાબ પણ છે જ. 


ચોથું, દિલ માં કરુણા હોવા છતાં વિચારશક્તિમાં થાપ ખાઈને દરેક ધાર્મિક નેતાઓએ કે તેમના અનુયાયીઓએ ભૂલો પણ કરીજ છે ને — જેમ કે શ્રી રામે તેમની પત્ની સીતા ને કોક સામાન્ય માણસ ની અમથી અફવા સાંભળી ને અગ્નિ પરીક્ષા કરી અને જુગાર માં યુધિષ્ઠિર બધું હાર્યા (એ ભગવાન હતા?) તેમજ ઈશુએ સાંભળ્યું હતું કે તેમને પકડી લેવામાં આવશે છતાં તેમને અડગ વિશ્વાસ હતો કે તેવું નહિ બને અને હુસેન ને કૈક અણધાર્યું બનવાનું છે તેવી જાણ હોવા છતાં સુરક્ષિત રહેવાની બદલે તે ત્યાં પહોંચી ગયા જ્યાં તેમને પકડી અને ક્રૂર રીતે તેમની હત્યા કરવામાં આવી, અને બુદ્ધ અને મહાવીર ને પણ મોત તો આવ્યું જ ને, ભલે તે માને કે મર્યા પછી તેમને મોક્ષપ્રાપ્તિ થશે.
જો આ ધર્મના નેતાઓ તેમને પોતાને કે તેમના અનુયાયીઓએ સંકટ માંથી બચાવી ન શકે તો તે આપણો ઉગાર કઈ રીતે કરવાના છે. 


તો કયો ધર્મ સનાતન સત્ય છે? કે પછી બધા ધર્મ ખોટા છે? કે પછી બધા ધર્મ સાચા છે? અને બધા ધર્મ સાચા હોય તો શા માટે આપણે એક ધર્મ ને પકડી ને બેસીએ છીએ? અને શા માટે બહાર થી કહીએ કે આપણને દરેક ધર્મ માટે માન છે પણ અંતર થી એક ધર્મ સિવાય બીજા બધા ધર્મ ને ખોટા માનીએ છીએ? 


નાના મોઢે મોટી વાત કરવા જેવું છે પણ કરી નાખું છું.
મારા માનવા પ્રમાણે સચ્ચાઈ તો એ છે કે ખરા ઈશ્વર ને આપણે કોઈએ જોયા નથી, બલ્કે ઈશ્વર છે કે નહિ તેનો કોઈ પાસે કઈ પુરાવો નથી. પરંતુ પોતાની રીતે અને સમજણ પ્રમાણે અને ઐતિહાસિક સંદર્ભ માં  માનવીએ પોતાના ઈશ્વર ને શોધ્યા છે. દરેક ધર્મ ના સર્જક ને માનવજાતિ પ્રત્યે અને માનવજાતિ ને સહન કરવાના દુઃખ માટે કરુણા અને સહાનુભૂતિ જાગતા તેઓએ જીવન જીવવાના સિદ્ધાંત અને ઉપદેશ તેમના અનુયાયીઓને એ સમજાવીને આપ્યા કે આ સિદ્ધાંતો નું પાલન કરી અને સારા કર્મો કરવાથી તમને મૃત્યુ બાદ મોક્ષ, સ્વર્ગ, હેવન કે જન્નત હાંસલ થશે તેમ સમજાવવામાં આવ્યું છે. તેથી દરેક ધર્મ માં સારી જિંદગી જીવવાના સુંદર સિદ્ધાંતો મળે છે. અને દરેક ધર્મ માં તે સિદ્ધાંતો સીધી ભાષામાં, જટિલ ભાષામાં, કાવ્ય અને સાહિત્યની મદદ થી સમજાવવામાં આવ્યા છે જેથી દરેક ની સમજ માં આવે અને દરેક ને રસ પડે અને તે રીતે સમજાવવામાં આવ્યા છે. 


મારુ માનવું છે કે કોઈ ધર્મ સનાતન સત્ય નથી. દરેક ધર્મ ના રિતીરિવાજોને મૂકી ને આગળ વધીએ અને મારી આશા છે કે કોઈ પણ ધર્મ ને ઊંચો કે નીચો ગણવાને બદલે, દરેક ધર્મ માંથી આપણે કૈક સારું શીખીએ અને પ્રાપ્ત કરીએ જે આપણને સરસ જિંદગી જીવવાનો માર્ગ બક્ષે. અને જો ધર્મ ના પ્રવચન ની બદલે ટેડ ટોક માંથી સારું ગર્હણ કરીએ તો પણ તેમાં કઈ ખોટું નથી.  


જૈન ધર્મ માંથી અહિંસા નો પાઠ લઇ શકીએ , હિન્દૂ ધર્મ માંથી ફળ ની આશાને છોડી ને ફરજ પ્રમાણે કર્મ કરવાનું શીખી શકીએ (કેમકે પરિણામ શું આવશે તે આપણા હાથ માં નથી), શીખ ધર્મ માંથી સેવાનો પાઠ શીખી શકાય, ઇસ્લામ ધર્મ ના સંદેશમાંથી ઉદારતા કેળવી ને હંમેશ અમુક રકમ ગરીબોની મદદ માટે ફાળવીએ, ખ્રિસ્તી ધર્મ માંથી કરુણા નો પાઠ ભણીએ, યહૂદી ધર્મ પાસેથી ખરા દિલ થી ક્ષમા માંગતા અને પર્યાવરણ નો આદર કરતા શીખીએ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન ધર્મ માંથી પર્યાવરણ mate પૂર્વજો તરફ આદર ની ભાવના કેળવીએ અને જિંદગી માં કૃતજ્ઞતા અપનાવીએ તો તેમાં ખોટુંજ શું છે?  મારા બાળકો મોટા થયા ત્યારે તે રીતે જ અમે બધા ધર્મો ને ઉજવતા અને ચોક વડે દરેક ધર્મો ના સુવાક્યો અમારા અંદર ના આંગણા માં લખતા. 


સારા સિદ્ધાંત માટે કોઈ રીતિરિવાજ કે નિયમિત મંદિર, ચર્ચ કે મસ્જિદ ના ફેરા કરવા જરૂરી છે તેવું પણ નથી. અને ફરી કહીશ કે જો ધર્મ ના પ્રવચન ની બદલે ટેડ ટોક માંથી કે ઓપ્રા ના પ્રોગ્રામ માંથી કે બિલ ગેટ્સ અને અઝીમ પ્રેમજી ના જીવન માંથી સારું ગર્હણ કરીએ તો પણ તેમાં કઈ ખોટું નથી. તો મિત્રો કોઈ પણ ધર્મ ને નહિ પણ સારી રીતે જિંદગી જીવવાના દરેક સિદ્ધાંત ને ખરા દિલ થી શત શત  પ્રણામ.

કહેવત – ગંગા સમીક્ષા – ૪ કલ્પના રઘુ

આ ગંગામાં ડૂબકી મારી ગંગાજળનું આચમન કરનારને તેની અસર તો થાય જ ને? હા, એટલો ચમત્કાર જરૂર થયો કે મારા વાચકમિત્ર જ્યારે પણ રૂબરૂ મળે કે ફોન પર વાત કરે ત્યારે વાત વાતમાં કહેવત લઈ આવે અને એ અઠવાડિયાની લખેલી કહેવત પર વિચારોનું આદાનપ્રદાન થયા વગર રહે જ નહીં. શબ્દોના સર્જન પર, વોટ્સએપ પર, ફેસબુક પર કે ફોન પર તમામ આર્ટીકલ પછી અભિનંદન અને પ્રશંસાના શબ્દગુચ્છ મળતા. તો ચાલો, થોડી કોમેન્ટબોક્સની વાતો કરીએ.

ખાસ કરીને તરુલતાબેન મહેતા સાથે કહેવત અંગે ચર્ચા થતી. તેઓ ક્યારેક માર્ગદર્શન આપતાબેઠકના ગુરુ છે નેમાગદર્શન આપવામાં દાવડા સાહેબ કેમ બાકાત રહે? ગીરીશભાઈ ચિતલીયા પણ મારા લખાણમાં રસ લેતા. અવાર-નવાર keep it up કહીને આશિર્વાદ અને પ્રોત્સાહન આપતા. વડીલોનું પ્રોત્સાહન મને હંમેશ ગમતું. હા, કોમેન્ટબોક્ષમાં હાજરી ન પુરાવી હોય તેઓ રૂબરૂમાં કહેવતો વિષે મારી સાથે ચર્ચા કરતાં અને મારા લખાણને વધાવતાં. જયવંતીબહેન જેવા વડીલનું મને હંમેશા પ્રોત્સાહન રહેતું. તેમને મારો અભિગમ ગમતો. વળી વસુબેન શેઠ પણ મારા લખાણની પ્રશંસા કરવામાં જરાય પાછા ન પડતા. હ્યુસ્ટનનાં ચીમનભાઈ પટેલને લેખની વિવિધતા ગમતી. આ બધા મારા લખાણના આધાર સ્તંભ છે. રીટાબેન જાની અને દર્શના ભટ્ટે ‘જુનું એટલું સોનુએ કહેવતમાં બદલાતા જીવનમૂલ્યો સાથે મૂળથી વિખૂટાં ન પડવાની મારી વાતને વધાવી. ‘સોટી વાગે ચમચમ’ કહેવતમાં રાજુલબેનની કોમેન્ટ વાંચવાની મજા આવી, કે માસ્તરની સોટી વિદ્યાર્થીને સીધી નથી વાગતી પણ વર્તમાન સમયની આ ટ્યુશનના ટ્રેન્ડની સોટી,વાલીઓના ખિસ્સાને વાગે એવી હોય છે. રાજુલબેન, સાવ સાચી વાત. દર્શના વારીયા, ગીતા ભટ્ટ તેમજ જીગીશા પટેલની નિયમિત કોમેન્ટ મળતી.

કેટલાંક મિત્રો કહેતાં કે તમારા લેખની રાહ જોઈએ છીએ‘, ‘વાંચવાની મજા જ કંઈ ઓર છે‘, ‘ખુબ સરસ વિષય લાવો છો‘, ‘દરેક વિષય જીવનમાં ઉપયોગી હોય છે‘, ‘સાહિત્ય તરફનો તમારો એપ્રોચ ખૂબ સરસ છે‘. યુવાનો પણ કહેવતમાં રસ લેતાં. કેટલીક જુવાન દીકરીઓને આ કહેવતો વિષેના સચોટ ઉદાહરણ વાંચીને તેમના દાદા દાદી યાદ આવી જતાં. દરેક કહેવત, વાર્તા સાથે રજૂ કરવાનાં મારાં પ્રયત્નો રહેતાં. તેને કાવ્યપંક્તિ, ગઝલ, ઉદાહરણ, ઉક્તિથી ફળદ્રુપ બનાવવાની મારી કોશિશ રહેતી. જેથી વાંચનારના હૃદય સોંસરવી પસાર થઈને મસ્તિષ્કમાં, મનોજગતમાં તે વિચરવા લાગે. કેટલાંકને હાર્ટટચિંગ તો કેટલાંકને મોટીવેશનલ, ઇન્સ્પિરેશનલ લાગતી. કોઈ કહેતું વિચારોને વાચા આપવા બદલ અભિનંદન! અદ્‍ભુત આર્ટીકલ, અર્થપૂર્ણ વાત, સૂપર્બ, માહિતીસભર લેખો, ઇન્ટરેસ્ટિંગ ઇન્ટરપ્રિટેશન વગેરે વગેરે … અને મને પણ સંતોષ થતો.

સાહિત્યની દ્રષ્ટિએ પ્રજ્ઞાબેનને ખૂબ સંતોષ હતો કે આટલી કહેવતો તમે જે રીતે વહેતી કરી છે તેનાથી તમને નથી ખબર પણ જાણે-અજાણે સાહિત્યની ખૂબ મોટી સેવા કરીને તમે થીસીસ તૈયાર કરી છે. આતો છે બેઠકની કમાલ! દરેક લેખકને કોઈને કોઈ રીતે લખીને પોતાની પ્રતિભાને રજૂ કરવાનો મંચ પૂરો પાડે છે. આભાર પ્રજ્ઞાબહેનનો , બેઠકનો. ૫૧ વખત ‘કહેવત ગંગા’માં દરેકે ડૂબકી મારી, એ સિવાય અન્ય કહેવતો તો ખરી જ. મળીએ આવતા અંકે …

આ વાત્સલ્યની વેલી ભિતરમાં: થોડી અંદરની વાત -૧)

વાત્સલ્યની વેલી ભિતરમાં: થોડી અંદરની વાત -૧)

પ્રિય વાચક ! ઘણી વાતો કહી દીધી મારાં કાર્યક્ષેત્રની આ એક વર્ષમાં! ઘણી યાદો તાજી થઇ આ થોડી અંદરની વાત -૧)

પ્રિય વાચક ! ઘણી વાતો કહી દીધી મારાં કાર્યક્ષેત્રની આ એક વર્ષમાં! ઘણી યાદો તાજી થઇ આ આ વાત્સલ્ય વેલડી નાં અતિતને ઢંઢોળતાં ! અસંપ્રજ્ઞાત મનની ભિતરમાં છુપાયેલ કેટલાંયે સંસ્મરણો ક્યારેક અચાનક જ ડોકિયાં કરી જાય છે !

રેડિયા ઉપર આ ભજન સાંભળ્યું :

હે જી , તારાં આંગણિયા પૂછીને કોઈ જો આવે તો આવકારો મીઠો આપજે રે લોલ !

અને મને યાદ આવ્યું મારાં શરૂઆતના દિવસોનું આ ગીત – અમારાં બાળમંદિરનું પણ કૈક આવું જ હતું

“એવી જ અનુભૂતિ તારે ડે કેર સેન્ટરમાં કામ કરતાં કાયમ રાખવાની છે ,હોં !” હું મનને આ ક્ષેત્રમાં કામ કરવા તૈયાર કરતાં કહું ! ‘ક્યારે , કઈ ઘડીએ શિકાગોના ઉત્તર પશ્ચિમે આવેલ અમારાં ગ્રાન્ડ ચાઈલ્ડ કેર સેન્ટરમાં કોઈ આવી ચઢે તેને.

“ સમજીને ,” મીઠો આવકારો આપવાનો ! “ તેમાં જરાયે ગફલત ના ચાલે ! સમજી ને ?’

મારુ મન મારી સાથે વાતો કરતાં મને સમજાવતું હતું !

મુશ્કેલી બારણું ખટખટાવે તો તેનેય આવકારીને ઘટતું કરવાનું !

કોઈ મા બાપ કે વાલી ફરિયાદ કરે તો તેનેય શાંતિથી સાંભળીને તેનો ઉકેલ શોધવાનો !

કોઈ ટીકા કરે કે કોઈ તારીફ કરે ; બધાંને આવકારો આપવાનો !

ફલાણું ડિપાર્ટમેન્ટ ઇન્સ્પેક્શન કરવા આવે અને ખબર પડે ; “ફલાણા કાયદા ની તને ખબર જ નથી ? ( અમુક ઉંમર સુધીનાં બાળકોને ગાડીમાં સીટબેલ્ટ પહેરાવવો પડે , કે અમુક ટેમ્પરેચરે જ ડીશો ધોઈ શકાય કે આ ત્રણ વેક્સિનેશન બાળકોને અમુક ઉંમરે આપવા ફરજીયાત છે કે ફાયર ડ્રિલ દર મહિને કરાવવી પડે કે – કે એવાં તો કૈક અનેક નિયમોથી ડાયરેક્ટરે માહિતગાર રહેવું જ પડે) તો એ કાયદાની પુરી સમજ કેળવવા માટે, અજ્ઞાન દૂર કરવા બે દિવસની ટ્રેનિંગ લઇ આવો!” કોઈ એમ કહે તો યે

“ એને ધીરે રે , ધીરે તું બોલવા દેજે રે , આવકારો “ મીઠો” આપજે રે લોલ !”

એમ કવિ કાગની એ બે પંક્તિઓ ગણગણીને બધું સ્વીકારી લેવાનું !! …અને જે તે વિષય ની ટ્રેનિંગ લઇ આવવાની ! હા જી હા !

‘કાગ એને પાણી દે જે ; ધીરે રે હોંકારા દે જે !!’

ને આ અને આવાં બધાં અનુભવો , કવિ કાગનાં ભજન જેવા સરળ નહોતા જ !

“ કેમ તમે આવ્યાં છો , એવું નવ પૂછશો રે !”

એમ સ્થિતપ્રજ્ઞ બની જવું શક્ય નહોતું ! પણ છતાંયે આ બધાં અનુભવો ,છમકલાઓ અને વૃતાંતોને યાદ કરીને લખવાનું બળ અને પ્રેરણા મને કોણે આપ્યાં??

આપ જેવા સૌ વાચક મિત્રોએ !

કલ્પનાબેન રઘુભાઈએ ઘણા લેખને અંતે કોમેન્ટ બોક્સમાં લખ્યું છે ; “ દરેક પ્રસંગ રસપ્રદ છે કાંઈક નવું જાણવા મળે છે !”

“અદ્દભૂત ગીતાબેન,…બાળકના મનોજગતમાં તમે કેટલા બધા ઊંડા ઉતર્યા છો! એન્ડીની વાત વાંચીને તમને અભિનંદન આપવાનું મન થાય જ.તમે શીખતાં ગયા અને શીખવતા ગયા એ અનુભવો વાંચવા જેવા છે.ખૂબ સરસ! તમારી સાથે તમારા સહયાત્રી સુભાષભાઇને પણ અભિનંદન!

રાજુલાબેને પણ દરેક લેખમાં નાવીન્ય અને વિવિધતાને પ્રશંશા અને પ્રોત્સાહન પ્રેરક કૉમેન્ટ્સ આપી જેથી મને વધુ વિગતે લખવા પ્રેરણા મળી ! “ વાત્સલ્યની વેલીમાં માત્ર વ્હાલની વાતો ઉપરાંત તમે એવી ઘણી વાસ્તવિક અને વ્યહવારિક વાતો મુકી છે… ગીતાબેન,

આજનો તમારો લેખ તો આજની, આવતી કાલની અને ગઈકાલની( જેમને હવે પોતાના સંતાનોના સંતાનોને ઉછરવામાં ટેકો કરવાનો છે) એ તમામ પેઢી માટે દિશા સૂચક છે …”

ગીતાબેન તમારા દરેક લેખ બાળકોના મનની-લાગણીની દુનિયાનો નવેસરથી પરિચય આપે એવા હોય છે. મોટાભાગે આપણે સૌ ભૂતકાળના ઊંડાણમાં ઉતર્યા વગર જ બાળકના વર્તમાન વલણને સાચા–ખોટાના ત્રાજવે તોલતા રહીએ છીએ.

ખુબ રસપ્રદ વાત લઈને આવો છો.

જયવંતીબેન પટેલ મોટા ભાગે અંગ્રેજીમાં કૉમેન્ટ્સ લખે છે , તેઓએ કહ્યું

“We always learn something from your article “

તો સપનાબેન , દર્શનાબેન અને અન્ય જાણ્યા અજાણ્યા વાચક મિત્રોએ આ લેખમાળાને આવકારી છે !

પણ જિગીષાબેન અને પ્રજ્ઞાબેન મારી આ કારકિર્દીની પ્રામાણિક સફરને દિલથી વધાવીને વધુ સચોટ પ્રસંગો લખવા કૉમેન્ટ્સ દ્વારા અને ફોનથી પણ ચર્ચા કરીને મને માર્ગદર્શન પણ આપ્યું છે અને ક્યારેક ડગમગતા મારાં મનને ફરી પ્રોત્સાહન આપ્યું છે , મારુ મનોબળ મજબૂત કર્યું છે !! આ બધાં અનુભવો ન ભૂલી શકાય તેવા અમૂલ્ય છે. લોસ એન્જલસ અને શિકાગોનાં વાચક વર્ગને પણ કેમ ભૂલી શકાય ? મીનાબેન પટેલ , નલિનીબેન ત્રિવેદી , ભારતીબેન ભાવસાર અને છેક સ્વદેશથી આવતી કૉમેન્ટ્સ દ્વારા આ વિષય પર લખવા – આ બાલમંદિર ડે કેરને લગતાં અનુભવ ખજાનાને ફમ્ફોળવા -ખંખોળવાનો ઉત્સાહ જાગ્યો . જોકે આ લખવા કૉમેન્ટ્સ ઉપર જ આધાર રાખ્યો નથી ; સાચી પ્રેરણા તો અંતરની વર્ષોથી ઢબુરાઇને પડી હતી ! ‘Measure of an immigrant mother !’એ ટાઇટલ હેઠળ મેં આ વાતો લખી છે , પણ સમયના અભાવે એ કાર્ય પૂરું થઇ શક્યું નથી !

પણ શબ્દોનાસર્જન બ્લોગમાં , પ્રજ્ઞાબેને સ્ટેજ આપ્યું એટલે અવતરણ થયું ! કેટલાક લેખ અને તેની કોમેન્ટ્સથી હું હચમચી ગઈ હતી , એની પેટ છૂટી કબૂલાત આવતે અંકે આ વાત્સલ્ય વેલડી નાં અતિતને ઢંઢોળતાં ! અસંપ્રજ્ઞાત મનની ભિતરમાં છુપાયેલ કેટલાંયે સંસ્મરણો ક્યારેક અચાનક જ ડોકિયાં કરી જાય છે !

રેડિયા ઉપર આ ભજન સાંભળ્યું :

હે જી , તારાં આંગણિયા પૂછીને કોઈ જો આવે તો આવકારો મીઠો આપજે રે લોલ !

અને મને યાદ આવ્યું મારાં શરૂઆતના દિવસોનું આ ગીત – અમારાં બાળમંદિરનું પણ કૈક આવું જ હતું

“એવી જ અનુભૂતિ તારે ડે કેર સેન્ટરમાં કામ કરતાં કાયમ રાખવાની છે ,હોં !” હું મનને આ ક્ષેત્રમાં કામ કરવા તૈયાર કરતાં કહું ! ‘ક્યારે , કઈ ઘડીએ શિકાગોના ઉત્તર પશ્ચિમે આવેલ અમારાં ગ્રાન્ડ ચાઈલ્ડ કેર સેન્ટરમાં કોઈ આવી ચઢે તેને.

“ સમજીને ,” મીઠો આવકારો આપવાનો ! “ તેમાં જરાયે ગફલત ના ચાલે ! સમજી ને ?’

મારુ મન મારી સાથે વાતો કરતાં મને સમજાવતું હતું !

મુશ્કેલી બારણું ખટખટાવે તો તેનેય આવકારીને ઘટતું કરવાનું !

કોઈ મા બાપ કે વાલી ફરિયાદ કરે તો તેનેય શાંતિથી સાંભળીને તેનો ઉકેલ શોધવાનો !

કોઈ ટીકા કરે કે કોઈ તારીફ કરે ; બધાંને આવકારો આપવાનો !

ફલાણું ડિપાર્ટમેન્ટ ઇન્સ્પેક્શન કરવા આવે અને ખબર પડે ; “ફલાણા કાયદા ની તને ખબર જ નથી ? ( અમુક ઉંમર સુધીનાં બાળકોને ગાડીમાં સીટબેલ્ટ પહેરાવવો પડે , કે અમુક ટેમ્પરેચરે જ ડીશો ધોઈ શકાય કે આ ત્રણ વેક્સિનેશન બાળકોને અમુક ઉંમરે આપવા ફરજીયાત છે કે ફાયર ડ્રિલ દર મહિને કરાવવી પડે કે – કે એવાં તો કૈક અનેક નિયમોથી ડાયરેક્ટરે માહિતગાર રહેવું જ પડે) તો એ કાયદાની પુરી સમજ કેળવવા માટે, અજ્ઞાન દૂર કરવા બે દિવસની ટ્રેનિંગ લઇ આવો!” કોઈ એમ કહે તો યે

“ એને ધીરે રે , ધીરે તું બોલવા દેજે રે , આવકારો “ મીઠો” આપજે રે લોલ !”

એમ કવિ કાગની એ બે પંક્તિઓ ગણગણીને બધું સ્વીકારી લેવાનું !! …અને જે તે વિષય ની ટ્રેનિંગ લઇ આવવાની ! હા જી હા !

‘કાગ એને પાણી દે જે ; ધીરે રે હોંકારા દે જે !!’

ને આ અને આવાં બધાં અનુભવો , કવિ કાગનાં ભજન જેવા સરળ નહોતા જ !

“ કેમ તમે આવ્યાં છો , એવું નવ પૂછશો રે !”

એમ સ્થિતપ્રજ્ઞ બની જવું શક્ય નહોતું ! પણ છતાંયે આ બધાં અનુભવો ,છમકલાઓ અને વૃતાંતોને યાદ કરીને લખવાનું બળ અને પ્રેરણા મને કોણે આપ્યાં??

આપ જેવા સૌ વાચક મિત્રોએ !

કલ્પનાબેન રઘુભાઈએ ઘણા લેખને અંતે કોમેન્ટ બોક્સમાં લખ્યું છે ; “ દરેક પ્રસંગ રસપ્રદ છે કાંઈક નવું જાણવા મળે છે !”

“અદ્દભૂત ગીતાબેન,…બાળકના મનોજગતમાં તમે કેટલા બધા ઊંડા ઉતર્યા છો! એન્ડીની વાત વાંચીને તમને અભિનંદન આપવાનું મન થાય જ.તમે શીખતાં ગયા અને શીખવતા ગયા એ અનુભવો વાંચવા જેવા છે.ખૂબ સરસ! તમારી સાથે તમારા સહયાત્રી સુભાષભાઇને પણ અભિનંદન!

રાજુલાબેને પણ દરેક લેખમાં નાવીન્ય અને વિવિધતાને પ્રશંશા અને પ્રોત્સાહન પ્રેરક કૉમેન્ટ્સ આપી જેથી મને વધુ વિગતે લખવા પ્રેરણા મળી ! “ વાત્સલ્યની વેલીમાં માત્ર વ્હાલની વાતો ઉપરાંત તમે એવી ઘણી વાસ્તવિક અને વ્યહવારિક વાતો મુકી છે… ગીતાબેન,

આજનો તમારો લેખ તો આજની, આવતી કાલની અને ગઈકાલની( જેમને હવે પોતાના સંતાનોના સંતાનોને ઉછરવામાં ટેકો કરવાનો છે) એ તમામ પેઢી માટે દિશા સૂચક છે …”

ગીતાબેન તમારા દરેક લેખ બાળકોના મનની-લાગણીની દુનિયાનો નવેસરથી પરિચય આપે એવા હોય છે. મોટાભાગે આપણે સૌ ભૂતકાળના ઊંડાણમાં ઉતર્યા વગર જ બાળકના વર્તમાન વલણને સાચા–ખોટાના ત્રાજવે તોલતા રહીએ છીએ.

ખુબ રસપ્રદ વાત લઈને આવો છો.

જયવંતીબેન પટેલ મોટા ભાગે અંગ્રેજીમાં કૉમેન્ટ્સ લખે છે , તેઓએ કહ્યું

“We always learn something from your article “

તો સપનાબેન , દર્શનાબેન અને અન્ય જાણ્યા અજાણ્યા વાચક મિત્રોએ આ લેખમાળાને આવકારી છે !

પણ જિગીષાબેન અને પ્રજ્ઞાબેન મારી આ કારકિર્દીની પ્રામાણિક સફરને દિલથી વધાવીને વધુ સચોટ પ્રસંગો લખવા કૉમેન્ટ્સ દ્વારા અને ફોનથી પણ ચર્ચા કરીને મને માર્ગદર્શન પણ આપ્યું છે અને ક્યારેક ડગમગતા મારાં મનને ફરી પ્રોત્સાહન આપ્યું છે , મારુ મનોબળ મજબૂત કર્યું છે !! આ બધાં અનુભવો ન ભૂલી શકાય તેવા અમૂલ્ય છે. લોસ એન્જલસ અને શિકાગોનાં વાચક વર્ગને પણ કેમ ભૂલી શકાય ? મીનાબેન પટેલ , નલિનીબેન ત્રિવેદી , ભારતીબેન ભાવસાર અને છેક સ્વદેશથી આવતી કૉમેન્ટ્સ દ્વારા આ વિષય પર લખવા – આ બાલમંદિર ડે કેરને લગતાં અનુભવ ખજાનાને ફમ્ફોળવા -ખંખોળવાનો ઉત્સાહ જાગ્યો . જોકે આ લખવા કૉમેન્ટ્સ ઉપર જ આધાર રાખ્યો નથી ; સાચી પ્રેરણા તો અંતરની વર્ષોથી ઢબુરાઇને પડી હતી ! ‘Measure of an immigrant mother !’એ ટાઇટલ હેઠળ મેં આ વાતો લખી છે , પણ સમયના અભાવે એ કાર્ય પૂરું થઇ શક્યું નથી !

પણ શબ્દોનાસર્જન બ્લોગમાં , પ્રજ્ઞાબેને સ્ટેજ આપ્યું એટલે અવતરણ થયું ! કેટલાક લેખ અને તેની કોમેન્ટ્સથી હું હચમચી ગઈ હતી , એની પેટ છૂટી કબૂલાત આવતે અંકે

૬ – કવિતા શબ્દોની સરિતા સાથે સ્વાનુભવની સ્મૃતિ-રાજુલ કૌશિક

આપણા તહેવારોની ઉજવણી પૂર્ણ થઈ અને આ આવ્યા અમેરિકન તહેવારોના દિવસો.. આપણી અને એમની તહેવારોની ઉજવણીમાં થોડુંઘણું ય સામ્ય તો છે જ.. આપણા તહેવારોમાં ઈશ્વર તરફની કૃતજ્ઞતાનો ભાવ ભારોભાર હોય એમ પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિમાં પણ એ લોકો ઈશ્વરે આપેલા આનંદની ક્ષણો માટે પરમતત્વનો આભાર માનવાનું ચૂકતા નથી. પરિવાર સાથે પરંપરાગત ઉજવણીની સામ્યતા તો પૂર્વ અને પશ્ચિમ બંને સંસ્કૃતિમાં જોવા મળે છે.

અહીં નોર્થ અમેરિકા તરફનું વાતાવરણ ઠંડુગાર થવા માંડ્યુ છે, ઉનાળામાં જે સમય બપોરનો કહેવાય એવા સમયે તો સાંજ અંધારુ ઓઢીને આથમતી જાય છે પણ હા! મોટા મોટા સ્ટોર તો ઝળહળ ઝળહળ કારણ હવે આવશે ખરો સમય જ્યારે એકબીજા માટેના સ્નેહના પ્રતિકરૂપી ભેટ આપવાનો. આભારની લાગણી વ્યકત કરવાનો. આવા આયાસોમાં આનંદ તો ભળેલો જ હોય ને? જીવનની ઘટમાળમાં આવા અવસરોથી બીબાઢાળ જીવનમાં નવા રંગનો ઉમેરો થાય છે એ વાત પણ સાચી પણ જીવનની ઘટમાળ ક્યાં એક સરખી ચાલતી હોય છે. આજે આનંદ તો કાલે અફસોસની લાગણીઓના ચક્રવાત આપણા જીવનમાં ઉઠતા જ હોય છે. વર્ષમાં ઋતુચક્ર પણ ફરતું જ રહેતું હોય છે. આજે અસહ્ય ગરમી તો કાલે હદથી વધુ ઠંડી, ક્યારેક વરસાદનું મદહોશ કરતું વાતાવરણ તો ક્યારેક એવું વાવાઝોડુ કે સઘળું ખેદાનમેદાન…..

આ બદલાતી મોસમ સાથે આપણો પણ બદલાતો મિજાજ, સમય સાથે બદલાતા સંબંધો આ બધું આપણે ધીરે ધીરે કોઠે પાડતા જ જવું પડે છે અને સમય સાથે વહેતા રહેવું પડે છે પણ પળવાર માટે થોભીને વિચારીએ તો થાય છે કે ખરેખર એમ ટાઢા કોઠે જીવાય છે ખરું? ઘણીવાર એવું બને કે જેની સાથે આપણે કશું જ લાગે વળગતું નથી તેમ છતાં ઘણી બધી એવી ઘટનાઓ આપણને હચમચાવી મુકે છે.

બસ આવું જ કંઇક મારી સાથે બન્યું. બરાબર આ જ સમયગાળો હતો, આવું જ ટાઠકડું ઉદાસ વાતાવરણ, પ્રકૃતિમાં છવાયેલો સન્નાટો, ખરી પડેલા પાનના લીધે સૂકા-નિર્જીવ જાણે જીવનલીલા સંકેલી લીધી હોય એવા લાગતા વૃક્ષોની સાથે જાણે આપણી ચેતના પણ ઠરી ના ગઈ હોય? અને મન ઉદાસ થવા માંડ્યુ. કારણ વિચારતા લાગ્યું કે એક સૂર ખુટે છે. એ દિવસોમાં સવારના ઉઠતાની સાથે સંભળાતો એ રુસ્ટરનો અવાજ થોડા સમયથી નહોતો સંભળાતો. મન જાણે અજાણે કોઇપણ સૂરીલા તાર સાથે આપોઆપ જોડાઈ જ જતું હોય છે. આ થેન્ક્સગિવિંગના એ સમયગાળા દરમ્યાન હંમેશા ઉગતી સવાર સાથે એ સૂર જાણે  ખુટતો હતો.

એ ખૂટતા સ્વરનું કારણ કોઈએ કહ્યું એ મુજબ થેન્ક્સ ગિવિંગના ડિનર સાથે સંકળાયેલું હતું. મન સાચે જ ખુબ ઉદાસ થઈ ગયું હતું અને યાદ આવ્યા હતા કોમળ હ્રદયના કવિ કલાપી. પંખી પર અજાણતા જ પથરો ફેંકાઈ ગયો હતો. પંખી ઘવાયું હતું એમ નહોતું તેમ છતાં કવિને જે દુઃખ થયું હતું એવી જ કોઈ લાગણી મનને ઘેરી વળી હતી.

સમય સાથે દુઃખની વાત પણ વિસારે પડતી જ હશે કારણકે દુઃખનું ઓસડ દહાડા. જરૂરી નથી દરેક સમયે દુઃખની લાગણી આપણા પોતાના લોકો સાથે જ સંકળાયેલી હોય. હ્યદયમાં જો જરા જેટલી સંવેદનશીલતા હોય તો એ પારકાની પીડા પણ પોતે અનુભવે છે. આ તો એક એવા અબોલ જીવની પીડાની વાત હતી પણ એની સાથે જ હેવાનિયતનો ભોગ બનેલી અસહ્ય શારીરિક અને માનસિક પીડાના લીધે કારમી ચીસો પાડતી નિર્ભયા પણ યાદ આવી ગઈ હતી. હજુ તો નિર્ભયાની વાત લખાય છે અને હૈદરાબાદની ડૉક્ટર પ્રિયંકા રેડ્ડી પર નિર્દયી અપકૃત્ય અને હત્યાના સમાચારોની કાગારોળ મચી છે. ક્યાં જઈને અટક્શે આ?

જેમની કારમી ચીસો સંભળાતી નથી પણ એવી ચીસો વગર પણ કરૂણા ઉપજે એવું જીવન ગુજારતા ગુઝારિશ’ ફિલ્મના ઇથાન માસ્કરન્સની જેમ ક્વાડ્રિયાપ્લેજિક જેવી અસાધ્ય શારીરિક પરિસ્થિતિ એક હદથી વણસી જાય એવી બીમારીથી પીડાતા હોય એવા મા-દિકરી, જેમને કોઈને આધાર નથી એવા વૃદ્ધ દંપતિ , કે.ઈ.એમ હોસ્પિટલની અરૂણા શાનબાગ પણ સાગમટે યાદ આવ્યા હતા અને મનમાંથી ફળફળતા નિસાસા નિકળી ગયા હતા.

જ્યારે આપણે કોઈનું ય દુઃખ નિવારવા કે ઓછું કરવા માટે કે એમના માટે કશું કરવાને શક્તિમાન નથી  હોતા ત્યારે એ લાચારી ય આપણને હચમચાવી મુકે એવી હોય છે.

યાદ માત્ર સુખની ક્ષણો પુરતી જ નથી હોતી ,દુઃખની ક્ષણો પણ વિસારે નથી પડાતી. સુખની ક્ષણો ચોકલેટ જેવી હોય છે જેને મમળાવી ગમે છે અને દુઃખની યાદ કડવી દવા જેવી હોય છે જેને આપણે બને એટલી ઝડપથી ગળી જવા માંગતા હોઈએ છીએ પણ પુરતા પ્રયત્ન છતાં એની કડવાશ ક્યાં ઓછી થતી હોય છે ?

ગત વર્ષમાં સુખની સાથે આવી કડવી ક્ષણોની ય યાદ તો આવી  જ હતી જેનો વિચાર આવતા  આજે પણ મન એટલું જ ક્ષુબ્ધ બની જાય છે. મન છે ને ભાઈ, સાચું-ખોટું, સારુ- નરસું સઘળું ય સાચવ્યા કરે. સમય જતાં એ યાદ ઝાંખી થતી જાય પણ સાવ ભૂલવી શક્ય નથી જ તો વળી……

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

પ્રેમ એક પરમ તત્વ -સપનાબેન વિજાપુરા

મિત્રો
આજે સપનાબેનના “પ્રેમ એક પરમ તત્વ”ના  ૫૧ લેખ પુરા થતા આનંદ સાથે ગૌરવ અનુભવું છું. તો ચાલો સૌ સાથે મળીને વધાવીએ.

મારા જીવનમાં મૈત્રી એ મોટામાં મોટી મિરાત છે. જયશ્રીબેન મર્ચન્ટ અમારી મૈત્રીના નિમ્મીત બન્યા. મૈત્રીનું પંચાંગ નથી હોતું બસ અચાનક મળી જવું અને સહજ ફૂલોની જેમ ખીલવા માંડે ત્યારે દરેક સીમાઓ ઓળંગી જાય દરેક મોસમમાં વસંત ખીલે.સપનાબેન જે સપના દેખાડે શબ્દોને ગઝલમાં ખીલવે પણ બધાની પાછળ એક પરમ તત્વ પ્રેમ અને એજ એમની ઓળખ.

મિત્રો પ્રેમ એક પરમ તત્વ છે એ વાત સપનાબેને દરેક લેખમાં અનેક સંબધોને વણીને સમજાવી છે.આપણી આસપાસ સતત પ્રેમ છે માત્ર એને ઓળખવાની જરૂર છે. આ વાતને સપનાબેને દરેક પ્રકરણમાં ઘુંટીને પીરસી દીધી છે.વાત પ્રેમને પૂર્ણતાથી પીવાની છે.પ્રેમનું તત્વ આપણી બહાર નથી પણ ભીતરમાં છે એની સુંદર સમજણ સપનાબેને આપી પરમ તત્વનો અહેસાસ કરાવ્યો છે.જે ગઝલ લખી શકે એને સંવેદના ક્યાં શોધવા જવાની જરૂર છે?.એમની ગઝલ અને “પ્રેમ એક પરમ તત્વ”ના ૫૧ લેખોમાં એક સામ્ય છે સંવેદનબિંદુ.

સપનાબેન એક સદાબહાર લેખિકા છે.સપનાબેન એક સાથે મહેફિલ અને મંચની વ્યક્તિ છે.એમના અહેવાલમાં પત્રકારત્વની ક્ષમતા છે.એમની પાસે માત્ર ન્યુઝ નથી પોતાના વ્યુઝ પણ છે અને સૌથી મોટી વાત એ નિષ્પક્ષ સાક્ષી છે.એ પ્રેમથી સેતુ બાંધી જાણે છે.પ્રેમને કોઈ ધર્મ નથી કોઈ જાત નથી કોઈ સંપ્રદાય નથી અને એને અર્થનું કોઈ વળગણ નથી એને એણે પ્રેમને આંખોની કીકીમાં સદાય ભરી રાખ્યો છે.કેવળ શંકા અને ટીકાથી જીવન જીવાઈ નહિ પણ જીવવા માટે પ્રેમ જોઈએ એ વાત આ ૫૧ લેખોમાં એમણે કરી આપણને જીવનને મૂલવતા શીખવ્યું છે.વાંચતા વાંચતા આપણે આપણી લાગણીની લીપીને ઉકેલી છે.ક્યારેક વૃક્ષની છાયા જેવો વિસામો તો ક્યારેક કોઈને નફરત કર્યાનો દોષ પણ અનુભવ્યો છે.અને અંતે એમ થાય છે માણસે પ્રેમ તો કરવો જ જોઈએ અને પ્રેમ વિના માણસ અધુરો છે. પ્રેમ એ સમયની મહામૂલી સોગાત છે. પ્રેમ છે માટે પરમ તત્વ આપણી સાથે છે જેનો અહેસાસ આ ૫૧ લેખોમાં સપનાબેને સૌને કરાવ્યો છે.મિત્રો તમે સૌએ આ લાખોને વધાવ્યા છે. તો આપણે ભાવના ભાવીએ કે સપનાબેનની કલમ સદાય લખતી રહે.

હું એમને ફરી આમંત્રણ આપું છું કે જાન્યુઆરી મહિનાથી આપ “શબ્દોના સર્જન” પર એક નવા વિષય સાથે આપની કલમ રજુ કરો. તે દરમ્યાન આ લેખ લખતા થયેલા આનંદ અને અનુભવને આપ દર રવિવારે  લખી ચાલુ રાખો જેથી બીજાને લખવાની પ્રેરણા મળે.

આપણી ભાષા સમૃદ્ધ છે માટે વાંચન અને સર્જન સાથે ગતિમય રહેવી જોઈએ. આપણી માતૃભાષાને સાચવવાની જવાબદારી સૌની છે. સપનાબેન  તમારા યોગદાનની ‘બેઠક’ કદર કરે છે અને અમે તમારા માટે ગૌરવ અનુભવીએ છીએ.

પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

bethak-8

દ્રષ્ટિકોણ 47: ધર્મ, સાહિત્ય, શાંતિ નો સંદેશ – હિન્દૂ ધર્મ (સર્વ ધર્મ સમાન) – દર્શના

હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું. આપણે દરેક ધર્મ માં શાંતિ નો સંદેશ કરી રીતે વણી લેવામાં આવ્યો છે અને તેના સાહિત્ય વિષે વાત કરીએ છીએ. આ કોલમ ઉપર યહૂદી, ઝોરાસ્ટ્રીઅન, જૈન, બુદ્ધ, શીખ, ઇસ્લામ વગેરે ધર્મો ઉપર આપણે ચર્ચા કરેલી છે. આજે હિન્દૂ ધર્મ અને સાહિત્ય અને તેના શિલ્પકામ ઉપર થોડી વાત કરીએ.
ભારતીય ઉપખંડ વિશ્વના ચાર મોટા ધર્મોનું જન્મસ્થળ છે; હિન્દુ, બૌદ્ધ, જૈન અને શીખ ધર્મ. ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતની લગભગ 80 પ્રતિશત વસ્તી હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે, 14 પ્રતિશત ઇસ્લામ, 2.3 પ્રતિશત ખ્રિસ્તી અને 1.7 પ્રતિશત શીખ ધર્મનું પાલન કરે છે. આશરે .36 પ્રતિશત લોકો જૈન અને લગભગ તેટલીજ સંખ્યામાં છે બુદ્ધિસ્ટ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદીઓ।. આપણા દેશની એ ખાસિયત છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જે કોઈ એક ધર્મને પ્રમુખતા નથી આપતો। દરેક ભારતીય નાગરિક ને હક છે કે તે પોતાની જુદી અને વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પદ્ધતિઓ દ્વારા ઈશ્વર, અલ્લાહ, પ્રભુ કે દેવી, દેવતાઓને પૂજી શકે.
હિન્દૂ ધર્મ: હિન્દૂ ધર્મ પુરાતન ધર્મ છે અને તેનું સાહિત્ય ખુબ જ વિશાળ છે.  તેથી સઘળા હિન્દૂ સાહિત્ય વિષે કઈ પણ કહેવું સહેલું નથી. સૌ પ્રથમ, હિન્દૂ સાહિત્ય માં વેદ અને ઉપનિષદ નો ઉલ્લેખ થાય. ભગવદ ગીતા, અગામા, ભાગવત પુરાણ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ નો સમાવેશ તેમાં થાય. ત્યાર બાદ શ્રુતિ અને સ્મૃતિ નો સમાવેશ થાય. શ્રુતિ એટલે સાંભળેલું ધર્મ સાહિત્ય અને સ્મૃતિ એટલે સ્મરણ કરેલું સાહિત્ય – કેમકે મોટા ભાગનું ધર્મ વિશેનું પુરાતન જ્ઞાન આ બે પ્રકારનું હતું. હિન્દૂ દાર્શનિક જ્ઞાનીઓ, નિબંધકારો, કવિઓ વગેરે લોકોએ રાજકારણ, નીતિશાસ્ત્ર, સંસ્કૃતિ, કલા, સમાજ, સામાજિક નિયમો, અને સાત્વિક અને આધ્યાત્મિક તેમજ રોમેન્ટિક પ્રેમ જેવા વિવિધ વિષયો સાથે હિન્દૂ ધર્મને એ રીતે સાંકળી લીધો છે કે હિન્દૂ ફિલસુફી જીવન જીવવાનો માર્ગ બતાવે છે.  
ખાસ કરીને નરસિંહ ના કાવ્યો, તુલસીદાસ ની કૃતિઓ, મીરા ના ભજનો, કબીર ના દોહા અને કાલિદાસ ના નાટકો જેવી સર્જનાત્મક અને કલાત્મક કૃતિઓમાં હિન્દૂ ધર્મ ના સંદેશ ને સુંદર રીતે સાંકળી લેવામાં આવ્યો છે. સંત તુલસીદાસ હનુમાન ભક્ત હતા અને તેમણે હનુમાન ચાલીસામાં એ રીતે ઈશ્વરને સાંકળી લીધા છે કે શ્રી અટકિન્સે હનુમાન ચાલીસા નો અંગ્રેજી માં ભાષાનુવાદ કર્યો ત્યારે તેમણે કહ્યું કે “ઈશ્વર વિષે આટલી સુંદર રચના માણ્યા બાદ કોણ ભાવના થી બુલંદ થઈને સ્વર્ગ ના સીધા માર્ગે જવાનું પસંદ ન કરે?” 
તુલસીદાસે કહેલું,
रामचरितमानस बिमल संतनजीवन प्रान ।
हिन्दुवान को बेद सम जवनहिं प्रगट कुरान ॥
એટલે  “નિષ્કલંક રામચરિતમાનસ સંતોના જીવન ના શ્વાસ સમાન છે. તે હિન્દુઓ માટે વેદો અને મુસ્લિમો માટે કુરાન સમાન છે. 
ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ની ભક્તિમય રંગે રંગાયેલ મીરા ના ભજન હૃદય સોંસરવા નીકળી જાય તેવા છે.
पायो जी मैंने राम रतन धन पायो
जन्म जन्म की पूंजी पाई
जग में सबी खुमायो
पायो जी मैंने राम रतन धन पायो
કબીર ના તો નાના નાના દોહા માં એટલું શાણપણ સમાયેલ છે કે બે વાક્ય માં જીવન નો માર્ગ મળી જાય અને સાંભળવામાં પણ તે ખુબ સુંદર લાગે છે. તેમાં માત્ર ઈશ્વરનો ઉલ્લેખ નથી પણ જીવન માટેના સિદ્ધાંતો સમાયેલ છે. જેમકે જો ખરાબ વ્યક્તિને શોધવા નીકળું તો મારાથી ખરાબ કોઈ નથી મળતું, અને ઈશ્વર; જયારે તું જગત માં આવ્યો ત્યારે તું રોયો, બધા હાસ્ય, હવે એવા કર્મો ના કરીશ કે તું જાય પછી બીજા હસે, ચોપડીઓ વાંચી વાંચીને પંડિત ન બનાય પણ અઢી અક્ષર પ્રેમ નો જે સમજે તે પંડિત થાય , અને તારો ઈશ્વર તારામાં જ છે, તું જાગી શકે તો જાગ.
બુરા જો દેખન મેં ચલા, બુરા ન મિલા કોઈ
જો મન ખોજા અપના, મુજસે બુરા ન કોઈ 
જબ તું આયા જગત મેં, લોગ હસે તું રોય
ઐસી કરની ના કરી, પછે હસે સબ કોઈ 
પોથી પઢ પઢ કર જગ મૂઆ, પંડિત ભાયો ના કોઈ
ઢાઈ અક્ષર પ્રેમ કે જો પઢે સો પંડિત હોય 
જૈસે તિલ મેં તેલ હૈ, જ્યોં ચકમક મેં આગ
તેરા સૈ તુજમેં હૈ, તું જાગ શકે તો જાગ 
અને વારંવાર હિન્દૂ ધર્મ માં શાંતિ નો ઉપદેશ વણી લેવામાં આવ્યો છે જેમકે…
સર્વે જન સુખીનો ભવંથુ – દરેક જણ ને સુખ મળે
માનવ સેવે, માધવ સેવા – વ્યક્તિની સેવા કરવી તે પ્રભુ ની સેવા કરવા સમાન છે.
અહિંસા પરમોધર્મ – હિંસા ન કરવી તેજ સૌથી મોટો ધર્મ છે. 
હિન્દૂ ધર્મ માટે ઘણું ઘણું લખાયું છે અને મોટા ભાગના વાચકો પણ મારા કરતા ખુબ મોટા જ્ઞાન  નો ખજાનો આ વિષય ઉપર ધરાવે છે. આ વિષય ને પૂરો ન્યાય આપવાનું મારી કુશળતા ની બહાર છે. 
હિન્દૂ મંદિરોનું શિલ્પકામ: વિશાળ હિન્દૂ મંદિરો દુનિયા માં ઠેર ઠેર છે. પણ સૌ પ્રથમ ખુબ જુના વિશાળ હિન્દૂ મંદિર વિષે હું નાનપણમાં શાળામાં ભણી હતી તે જોવાની મને ખુબ ઉત્કંઠા હતી અને આખરે પુરી થઇ તેની વાત કરું. ચારેક વર્ષ પહેલા મારી દીકરી અને હું કંબોડીયા ગયા ત્યારે ત્યાંના અંકોર વાટ હિન્દૂ મંદિર ની સફર અમે કરી. અંકોર વાટ વિશ્વનું સૌથી મોટું ધાર્મિક સ્મારક છે અને તે 402 એકર ની જગ્યા ઉપર રાજા સૂર્યવર્મન 2 દ્વારા 12મી સદીમાં બનાવાયેલ. તે મંદિર ભગવાન વિષ્ણુ ને અર્પિત છે. 
ભારત માં ઘણા સુંદર હિન્દૂ મંદિરો છે. તામિલનાડુમાં આવેલ શ્રીરંગમ મંદિર હાલ માં ઉપયોગ માં લેવાતું સૌથી મોટું હિન્દૂ મંદિર છે અને તે 156 એકર ના વિસ્તાર માં આવેલ છે. જો કે, આખા મંદિરનો ઉપયોગ ધાર્મિક હેતુ માટે કરવામાં આવતો નથી.  સાતમાંથી પ્રથમ ત્રણ દિવાલોનો ઉપયોગ રેસ્ટોરન્ટ્સ, હોટલો, ફૂલ બજાર, રહેણાંક ઘરો અને વ્યાપારી સંસ્થાઓ માટે રાખવામાં આવ્યો છે. દિલ્લીનું આકાશવર્ધન મંદિર પણ ખુબ પ્રખ્યાત છે અને તેની ઉપર 7000 શિલ્પકારો અને 3000 સ્વંયસેવકોએ કામ કરેલ છે. ભારત ના બિરલા મંદિરો, બેલુર મઠ, મીનાક્ષી મંદિર, જગનાથ પુરમ નું મંદિર વગેરે બધાજ મંદિરો નું શિલ્પકામ અદભુત છે. થિરુવનંથપુરમ માં આવેલ શ્રી પદ્મનાભસ્વામી નું મંદિર પ્રખ્યાત છે અને ત્રણ વર્ષ પહેલા મારા કઝીન્સ જોડે હું તેની મુલાકાતે ગયેલ. કહેવાય છે કે આ મંદિર ના પાયા એટલા જુના છે કે હિન્દૂ સ્કંદ પુરાણ અને પદ્મ પુરાણ માં તેનો ઉલ્લેખ થાય છે. અને આ મંદિર દુનિયા ના બધા ધર્મસ્થળ માં સૌથી ધનવાન જગ્યા છે. કહેવાય છે કે તેના નીચા ભાગ માં આવેલ સોના, હીરા, કિંમતી પથ્થરો અને દાગીના ની કિંમત 1.2 લાખ કરોડ એટલે કે 17 બિલિયન અમેરિકન ડોલર જેટલી થાય. લોકો એટલું દાન કરે છે કે તે ધન વધતુંજ જાય છે. 
સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય ના 10 મંદિર ભારત માં બનાવવામાં આવેલ। અત્યારે દુનિયા માં તેવા 1000 થી વધુ સંખ્યામાં મંદિરો છે. શ્રી કૃષ્ણ ને અર્પિત આ મંદિરોમાં પૂજા માટે ના પરિભ્રમણ માટે મંદિરની મધ્યસ્થમાં માર્ગ હોય છે અને સ્ત્રીઓ અને પુરુષો માટે બે અલગ વિભાગ હોય છે. ભાગવત પુરાણમાં વર્ણવેલી ઘટના જ્યારે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ વૃંદાવનના ગ્રામજનોને મુશળધાર વરસાદથી આશ્રય આપવા માટે ગોવર્ધન ટેકરી ઉંચી કરી હતી તેની કૃતજ્ઞતા દર્શાવવા ગોવેર્ધન પૂજા દરમ્યાન ભક્તો ભગવાન ને અન્નકૂટ (વિવિધ શાકાહારી ભોજન) અર્પણ કરે છે.

Famous indian Madhya Pradesh tourist landmark - Kandariya Mahadev Temple, Khajuraho, India. Unesco World Heritage Site

ખજુરાહો મંદિરો: મધ્ય પ્રદેશ માં આવેલ ખજુરાહો ના પાંચ મંદિર જૈન અને હિન્દૂ ધર્મ ના છે. લગભગ બારેક વર્ષ પહેલા હું મારી અમેરિકન સહેલી ને લઈને ત્યાંની સફરે ગયેલ. આ મંદિરો ચંદેલ વંશ દ્વારા 950 થી 1050 ની વચ્ચે બનાવવવામાં આવેલા. આ મંદિરો તેમના શૃંગારિક શિલ્પો માટે પ્રખ્યાત છે.  મંદિરો સીબ સાગર, અને ખજૂર સાગર ની પાસે બાંધવામાં આવેલ અને મોટા ભાગના મંદિરો ના પ્રવેશદ્વાર સૂર્યોદય તરફ બનાવેલ છે. આ બધા મંદિરો માં દેવીઓ અને દેવતાઓ બંને નો સમાવેશ થાય છે.  શિલ્પકામ હિન્દૂ ધર્મ ના ચાર પ્રતીક ને ધ્યાન માં રાખીને બનાવેલ છે; તે છે ધર્મ, કર્મ, અર્થ, અને મોક્ષ. ત્યાંના મંદિરો શિવ, વિષ્ણુ, ગણેશ, સૂર્ય દેવતા અને જૈન તીર્થંકરોને અર્પિત છે.  આ મંદિરો તેમના શારીરિક અને શ્રુંગારિક શિલ્પકામ માટે જાણીતા છે અને તે શિલ્પકામ ખરેખર અદભુત છે પણ તે માત્ર 10 ટકા નું કામ છે. બાકી પણ ઘણું બારીક શિલ્પકામ છે. 
AUROVILLE,PUDUCHERRY (PONDICHERRY)/INDIA-FEBRUARY 26 2018:A groundsman tends an area in front of the golden globe of Matrimandir or  Mother Temple, which stands as the spiritual center of Auroville.
છેલ્લે અરોબિન્દો આશ્રમ, પોન્ડિચેરી માં આવેલ માતૃમંદિર નો પણ ઉલ્લેખ કરું છું. માતૃમંદિર આમ જોઈએ તો હિન્દૂ મંદિર નથી. પણ સર્વ ધર્મ સમાન ની હિન્દૂ ભાવના થી બનેલ અત્યંત સુંદર મંદિર છે. હું નાનપણ માં બે, ત્રણ વાર ગયેલી પણ ત્યારે માતૃમંદિર બંધાતું હતું.  હમણાં ત્રણેક વર્ષ પહેલા મને ત્યાં જવાનો ફરી મોકો મળ્યો અને પૂરું થયેલ મંદિર ની સફર કરી અને તેમાં મેડિટેશન નો લાભ લીધો. માતૃમંદિર નું મહત્વ એ છે કે તે કોઈ પણ ધર્મ ના સાધક ને તેના જિંદગી માટેના મુખ્ય સિદ્ધાંતો ને વિચારવા માટે ત્યાં શાંતિપ્રધાન જગ્યા મળે છે. માતૃમંદિર ને બનતા 37 વર્ષ થયા અને તે સાલ 2008 માં પૂરું થયું. તે ગોળાકાર મંદિર ની 12 પાંખડી છે. જીઓડિસિક સોનેરી ગુમ્બજ સૂર્ય ના કિરણો નું પ્રતિબિંબ એ રીતે પાથરે છે કે તે ખુબ અદભુત દેખાય છે. આ વિશ્વનો સૌથી મોટો ઓપ્ટીકલી પરફેક્ટ ગ્લાસ ગ્લોબ કહેવાય છે.  સેન્ટ્રલ ડોમની અંદર એક મેડિટેશન હોલ છે અને તે લોકો માટે ખુલ્લો છે. ત્યાં મેડિટેશન કરવા માટે મૉટે ભાગે પહેલે થી નામ નોંધાવવું પડે છે. 
આપણે ભારત માં પ્રચલિત બધા ધર્મો વિષે અને તે ધર્મ ના દુનિયા ના શિલ્પકામ વિષે વાત કરી. આવતે અઠવાડિયે હું સમીક્ષા અને ધર્મ વિશેના મારા થોડા વિચારો રજુ કરીશ.