એક સિક્કો – બે બાજુ :18) સત્ય કે અર્ધ સત્ય ?

‘ તમે સાંભળ્યું ત્યાં મંદિરમાં શું થયું તે ?” એક બેનપણીએ એકાદ બે અઠવાડિયા પહેલાં ફોનમાં પૂછ્યું હતું .
પણ ત્યારે અમને કોઈ સમાચારની જાણ નહોતી , પણ પછી બીજા એક મિત્રનો પણ ફોન આવ્યો એટલે ગુગલ મહારાજને પૂછીને વાત જાણી લીધી : વિશ્વનું સૌથી વધુ સુંદર મંદિર બનાવવા એક સંસ્થાએ બસ્સો જેટલાં કારીગરોને દેશમાંથી બોલાવ્યા હતા . પણ વધુ પડતું કાર્ય નહિવત પૈસાથી કરાવવાનો આક્ષેપ તેઓ ઉપર હતો .વાંચ્યું . અને મન દરેક દિશામાં વિચારવા લાગ્યું .
આપનો દેશ , આપણાં લોકો , આપણી સઁસ્કૃતિ અને એમાં પેસી ગયેલાં સડાઓ ! ઘણી વાર સારું કરવા માટે ખોટો માર્ગ અપનાવવાની લાલચ અને ધર્મને નામે ધતિંગ !
હા , આ બધું જ યાદ આવ્યું .
પણ , પછી બીજી તરફનો વિચાર કરવા પ્રેરણા થઇ .
હં, એ આક્ષેપ હતો ! પણ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે ખરી .
દુનિયામાં ધર્મને નામે જે અધર્મો થયાં છે એટલા બીજા કોઈ કારણથી થયાનું જાણવામાં આવ્યું નથી .
જીસસ ક્રાઈષ્ટને વધસ્થંભ પર ચડાવનાર પાદરીઓ શું વિચારતા હતા ? ‘ આ માણસ બધાને બહેકાવે છે ભગવાનની વિરુદ્ધ , માટે એને ખીલાઓ ઠોકીને મારી નાંખો !’ એ લોકોએ કહ્યું હતું .
ને સોક્રેટીસને ઝેરનો પ્યાલો પી જવા ફરજ પાડનાર કહેવાતા શાણા માણસો શું ખરેખર શાણપણનું કામ કરતાં હતાં ?
અરે દેશ વિદેશની વાતો દૂર રાખો ; આપણી મેવાડની મીરાંને ઝેર પીવડારનારો આપણો જ સમાજ હતો ને ?
અને “ઇન્દ્ર ને બદલે તમે ગોવર્ધન પર્વતની પૂજા કરો” એમ જયારે કહ્યું હતું ત્યારે ખુદ ઇન્દ્રને જ શું ગુસ્સો આવ્યો નહોતો ?
પણ ; આજે વાત મારે એ ધર્મ કે ધાર્મિક્તાની નથી કરવી .
મારે તો ધર્મને નામે અને ન્યાયને નામે આપણાં જ દેશવાસીઓમાં જે ભાગલા પડી રહ્યા છે તેની કરવી છે .
ન્યૂજર્સીના મંદિરમાં જે થયું તે ખોટું છે કે સાચું તેની વાત નથી :
આપણને જે રીતે અંદર અંદર ઝગડાવવાની ચાલ રમાઈ રહી છે તેની વાત કરવી છે .
અમે અમેરિકા નવા નવા આવ્યાં ત્યારે શિકાગોમાં ક્રીશ્ચિયાનિટીનો અભ્યાસ કરતાં હતાં. અમને બાઇબલ શીખવાડવા એ સંસ્થાના પ્રિઇષ્ટ – પાદરી સાહેબ પોતે દર અઠવાડીએ એક વાર એમનો કિંમતી સમય અમને આપતા . એમણે કહ્યું હતું કે અમારા ચર્ચનો નિયમ છે કે બધાંએ સતત ચર્ચનું કાર્ય કરવાનું ; તમને ધર્મનું શિક્ષણ આપીએ છીએ એવી જ રીતે ધર્મનો પ્રચાર કરવા અમુક દિવસો બહાર દૂર દૂર સુધી જવાનું , અને અમુક દિવસે સવારે બાગ કામ કરવાનું . અમુક ચેરીટેબલ સંસ્થાઓને કાયમ મળતા રહેવાનું વગેરે વગેરે એ ચર્ચની આચાર સંહિતા હતી ..
. ક્રીશ્ચિયાનિટીમાં કડક નિયમોનું પાલન કરવાનું હોય છે . એ ચર્ચના સંકુલમાં રહેતી દરેક વ્યક્તિએ કુટુંબની આવકનો અમુક ભાગ ચર્ચને આપવાનો હોય છે .
અમારાં સંતાનોએ કેથલિક સ્કૂલમાં જ અભ્યાસ કર્યો હોવાથી આ સ્વાનુભવ છે .
પણ અહીં પ્રશ્ન ધર્મ ને નામે જે કાર્ય થાય છે તે નથી . જે ભાષા વાપરવામાં આવી છે તે સામે પ્રશ્ન થાય છે .
મૂળ પ્રશ્ર્ન છે કે તેમાં બસ્સો કારીગર કે બસ્સો ભારતીય કે હિન્દૂ નહીં પણ ‘બસ્સો દલિત લોકો’ એમ શબ્દ વાપર્યા છે .
હા; આપણે ત્યાં હજુ આજે પણ બ્રાહ્મણ વાણિયાને ઉંચી કોમ ગણવામાં આવે છે .
મહાત્મા ગાંધીજીએ જીવનના અંત સુધી આ વર્ણ ભેદ અને જાતિ ભેદ , છૂત અછૂત ના ભેદ હટાવવા મહેનત કરી હતી .
એમણે તો એટલી હદે કહ્યું હતું કે જો હું લાબું જીવીશ તો હિન્દૂ ધર્મમાંથી આ વર્ણભેદ હઠાવી દઈશ .
અરે અંગ્રેજોએ તો દેશને આઝાદી આપવા એક દરખાસ્ત પણ મૂકી હતી ; ‘ અમે તમને આઝાદી આપીશું પણ એમાં હરિજનોને અલગ સુવિધાઓ , દલિત વર્ગને અલગ સગવડો આપીશું .’
ત્યારે ગાંધીજીએ એનો વિરોધ કર્યો હતો ; એમને કહ્યું હતું ; “ હરિજન પ્રજા પણ હિન્દૂ પ્રજા છે એટલે તેઓ અમારી સાથે જ શોભે , એમને અલગ કરીને આપવામાં આવતું સ્વરાજ પણ મારે જોઈતું નથી ..”
આ એ સમય છે કે જયારે અમેરિકામાં અશ્વેત પ્રજા માટે અલગ વ્યવસ્થાઓ હતી : એમને બસમાં બેસવા પાછળનું બારણું વાપરવાનું . એમને પાણી પીવા માટે અલગ વ્યવસ્થા .એમના ટોયલેટ પણ અલગ … પાછળથી અમેરિકામાં માર્ટિન લ્યુથર કિંગે ગાંધીજીને ગુરુ માનીને એમને પગલે ચળવળ શરૂ કરી હતી … પણ , એ દિવસે , ૧૯૩૧માં અંગ્રેજોએ આપણાં દેશમાં આ રીતે ભાગલા પડાવવા યુક્તિ કરી હતી …
અને ત્યારે અંગ્રેજોએ મુસ્લિમ પાર્ટી ને મળીને ભારત પાકિસ્તાનના બે ભાગલા કરાવ્યે જ છૂટકો કર્યો !
તોડો અને આગળ વધો’ એ અંગ્રેજોનો ગુણ ધર્મ છે .
અમેરિકામાં ભારતીયોની વધતી જતી લોકપ્રિયતાને તોડવા માટે શબ્દો પણ એ લોકો કેવા વાપરે છે તે જુઓ !
‘બસ્સો દલિતોને કાળી મજૂરી કરવા મંદિરમાં જ ગોંધી રાખવામાં આવ્યા હતાં ;’
બધા સમાચાર પત્રોએ એવું લખીને હિંદુઓને જ અંદર અંદર ઝગડાવી મારવાનું કાવતરું છે .
એના છાંટા અમેરિકામાં ચારે બાજુએ પડ્યા :
સાન ફ્રાન્સિસ્કોને ટાઉન હોલમાં યોજાયેલ ડીબેટ સાંભળવાનું થયું .
સાન્ફ્રાન્સિસ્કોને એક આગળપડતી કમ્પનીમાં બે ભારતીય વ્યક્તિઓ કામ કરતી હતી . તેમાંથી એક વ્યક્તિ જેને પ્રમોશન મળ્યું તે ઉંચી જાતિની હતી , બીજી વ્યક્તિ જે દલિત જાતિની હતી એને પ્રમોશન ના મળ્યું એટલે એણે કેસ કરેલો !!! જો કે એમાં એ ભાઈ હારી ગયો , પણ વકીલોને અને બીજા કહેવાતાં લોકોએ વાતને ચગાવી !!
ઘર ફૂટે ઘર જાય ! પોતાની અણઆવડત ને આ રીતે ડિસ્ક્રિમેશનનું લેબલ લગાડીને વાત ને ચગાવનારાઓ આપણાં જ દેશનું અહિત કરી રહ્યા છે .

એ મિટિંગમાં બધાંએ તરફેણમાં કે વિરોધમાં વક્તવ્ય આપ્યું પણ , આખરે તો આપણા દેશવાસીઓ વચ્ચે જ ઝગડો કરાવ્યા ને ? એક બીજાના પગ ખેંચવાને બદલે આપણે હળીમળીને એક બીજોનો હાથ પકડવાનું ક્યારે શીખીશું ?
સિક્કાની આ પણ એક વિચિત્ર બાજુ છે . કોનો પક્ષ લઈએ છીએ , શા માટે એ પણ વિચારવું જરૂરી છે . ક્યારેક બહારથી સત્ય દેખાતું સત્ય કદાચ અંદરથી કેન્સરગ્રસ્ત જીવલેણ રોગ પણ હોઈ શકે !

૧૮- વાર્તા અલકમલકની-રાજુલ કૌશિક

મુસ્કાન

એ શુભ દિવસ નજીક આવી રહ્યો હતો, સુશીલા અને સત્યેન્દ્ર એમના પ્રસન્ન દાંપત્ય જીવનની ફલશ્રુતિરૂપ વારસના જન્મના એંધાણથી બંને અત્યંત ખુશ હતાં. ન સાસુ, ન સસરા કે નણંદ દિયર, સુશીલા આ પ્રસન્નતા કોની સાથે માણે? પણ સત્યેન્દ્રએ એની દરેક તમન્ના પૂરી કરવામાં કોઈ કચાશ બાકી નહોતી રાખી.

સત્યેન્દ્રએ સુશીલાની સંભાળ માટે બે પરિચારિકાની વ્યવસ્થા કરી. પાણી માંગે ત્યાં દૂધ હાજર થઈ જતુ પણ સુશીલાને પોતાનું, કોઈ આત્મિય સાથે હોય એવી લાગણી થતી. સત્યેન્દ્રના પરિવારમાંથી તો કોઈ એવું નહોતું કે જેને બોલાવી શકાય પણ સુશીલાની ઈચ્છાનુસાર એની નાની બહેન ગુણસુંદરીને બોલાવા સત્યેન્દ્રએ સંમતિ આપી. સુશીલા તરફના અત્યંત અનુરાગને લઈને સત્યેન્દ્ર એની કોઈ વાત ટાળી શકે એમ હતા જ નહીં,

અને સાવ અલ્પ સમયમાં સુશીલાએ કરેલા તારના જવાબમાં સુશીલાનો ભાઈ ગુણસુંદરીને મૂકવા આવ્યો.

ગુણસુંદરી…

ગુણ અને સુંદરતાનો સરવાળો એટલે ગુણસુંદરી. સાદી ભાષામાં કહીએ કે રંગે રૂડી રૂપે પૂરી, સર્વ કળામાં માહિત એવી સુશીલાથી ત્રણ વર્ષ નાની ગુણસુંદરીએ આવતાની સાથે જ ઘરની વ્યવસ્થા ખૂબીપૂર્વક સંભાળી લીધી. વહેલી સવારે પૂજાપાઠથી શરૂ થતો એનો દિવસ ઘર આખાને મંગલમય બનાવી દેતો.

સુશીલાની સ્નેહપૂર્વક સંભાળની સાથે પરિચારિકાઓને સરસ રીતે સાચવી લેતી અને સત્યેન્દ્રની તો વાત જ અલગ હતી. એ તો એના જીજાજી હતા, અત્યંત સન્માનપૂર્વક એમની તમામ તક સાચવી લેતી. સત્યેન્દ્રના વાચનકક્ષને વ્યવસ્થિત રાખતી, રોજ તાજા ફૂલોથી સત્યેન્દ્રના ટેબલને સજાવતી.

ગુણસુંદરીએ એના સુચારુ વ્યક્તિત્વની મોહિનીથી સૌના દિલ જીતી લીધા.

આવી સર્વગુણસંપન્ન ગુણસુંદરીને માત્ર એક સુખથી વિધાતાએ વંચિત રાખી. એ બાળ-વિધવા હતી પણ એણે તો આ વૈધવ્યને સાદગી અને સન્માનપૂર્વક અને પૂરેપૂરી ગરિમાથી સ્વીકારી લીધું હતું. નિર્વિકાર તપોમય સાધાનાથી એનો ચહેરો કાંતિમય બન્યો હતો.

પ્રખર-પ્રકાંડ વિદ્વાન એવા એના પિતાએ એના તપોમય જીવન માટે સંસ્કૃતથી માંડીને અન્ય ભાષાઓના જ્ઞાનથી સુસંસ્કૃત કરી હતી. આમ ગુણસુંદરી અતુલનીય સુંદર જ નહીં અતુલનીય વિદુષી પણ હતી.

અને એ દિવસ આવી ગયો. સવારના બ્રાહ્મ મુરતમાં સુશીલાએ પુત્રને જન્મ આપ્યો. ઘર આખું પ્રસન્નતાથી છલકાઈ રહ્યું. ગુણસુંદરીએ માતાના ઘરેથી આણેલી સોને મઢેલા રુદ્રાક્ષ પોરવેલી સોનાની ચેઈન બાળકને પહેરાવી. ખુશીથી છલકતા ગુણસુંદરીના ચહેરા પર જે આભા પ્રસરી હતી એ જોઈને સુશીલા અને સત્યેન્દ્ર ચકિત બની ગયાં.

સ્વભાવગત શાંત ગુણસુંદરી સુશીલાની ખુશીથી પ્રફુલ્લ બની જતી. આજ સુધી એના ચહેરા પરની શાંત સૌમ્યતામાં ઉત્ફુલ્લિતા ઉમેરાઈ અને એના આજ સુધીના આ અજાણ્યા ભાવથી સત્યેન્દ્ર એના તરફ આકર્ષાતો ચાલ્યો. ગુણસુંદરી તરફનો સ્નેહ શ્રદ્ધાથી સિંચાયેલો હતો. એ વાત્સલ્ય શ્રુંગારમાં પરિવર્તન થવા માંડ્યું.  સત્યેન્દ્રએ એના આ ભાવ પ્રગટ ન થાય એવી અનેક કોશિશ કરી પણ હવે એને જોઈને એ વ્યાકુળ થઈ જતો. ગુણસુંદરીને જોવાની તીવ્ર લાલસા થઈ જતી. બાળકના લાલનપાલનમાં વ્યસ્ત સુશીલાની અધિકાંશ જવાબદારીઓ ગુણસુંદરીના માથે આવી, અનેક કારણોસર સત્યેન્દ્ર અને એનો અરસપરસ સંપર્ક વધતો ચાલ્યો અને સત્યેન્દ્રનો એના તરફનો મોહ પણ…

આજે તો નવજાતના નામકરણ સંસ્કારનો દિવસ હતો. આખા દિવસના આ ઉત્સવમાં ગુણસુંદરી પોતાનું અસ્તિત્વ સુદ્ધા વિસરી ગઈ. સૌ વિખરાયા અને રાત્રે જીજાજીનું ભોજન લઈને એ એના રૂમમાં ગઈ. સાહિત્યનું કોઈ પુસ્તકમાં ઓતપ્રોત દેખાતો સત્યેન્દ્ર ખરેખર તો કથાની નાયિકાના સૌંદર્યમાં ગુણસુંદરીને નિરુપીને કલ્પિત જગતમાં રાચતો હતો અને મનોવ્યાપારમાં છવાયેલી એ જ રૂપસુંદરીને સમક્ષ જોઈને એની આંખો વિસ્ફારિત થઈ ઊઠી, જેની ભાવના કરતો હતો એને નજર સામે ઊભેલી જોઈને એ મ્હોં વકાસીને એને જોઈ રહ્યો. જીજાજીના આવા ભાવ જોઈને ગુણસુંદરીના ચહેરા પર વિસ્મય અંજાયું અને એના ચહેરા પર સ્નિગ્ધ સ્મિત આવી ગયું અને વળતી પળે નીચી નજરે એ થાળી ટેબલ પર મૂકીને બહાર નીકળી ગઈ.

ગુણસુંદરીના એ સ્મિતે એની વિવેક બુદ્ધિને હડસેલીને હ્રદયના તારને ઝંકૃત કરી દીધા. સૌંદર્યે તો ભલભલા મુનિને ચળાવી દીધા છે તો સત્યેન્દ્રની શી વિસાત! એ વધુને વધુ મોહાંધ બનતો ચાલ્યો. એનું મન મનગમતા વિચારોમાં અટવાતું ચાલ્યું. ગુણસુંદરીના સ્મિતનું એ મનભાવન અર્થઘટન કરતો ચાલ્યો. એણે માની લીધું કે ગુણસુંદરીની એ મુસકરાહટ એના પ્રેમનો જ પડઘો હતો.

સત્યેન્દ્રએ એ આખી રાત ખુલ્લી આંખે સપનામાં વિતાવી. રાતના અંધકારને ચીરતું સવારનું અજવાળું બારીમાંથી ધસી આવ્યું અને એની સાથે ગુણસુંદરીનો સૂરીલો અવાજ પણ..

“રે મન ભૂલ્યો ફરે જગ વચ્ચે…..” એના અવાજની આંગળીએ એ સત્યેન્દ્ર બહાર બગીચા સુધી દોરાઈ આવ્યો. એકટક એ એને જોઈ રહ્યો. ગુણસુંદરીની નજર પડતાં એનું ભાવ વિશ્વ વિખેરાયું.

કહેવું ના કહેવુંની અવઢવમાં એ ગુણસુંદરીને પૂછી બેઠો,.

“ગુણસુંદરી, કેટલાક વખતથી એક વાત કહેવી છે, કહેતા સંકોચ થાય છે, પણ કહેવી તો છે જ. હું પત્ર લખું તો તું એનો જવાબ તો આપીશ ને?”

“જીજાજી, મારી અલ્પ બુદ્ધિ એવું માને છે કે જે વાત કહેવામાં સંકોચ થાય એ વાત લખીને કહેવી પણ અનુચિત જ હશે અને જે વાત અનુચિત છે એને હ્રદયમાં જ ભંડારી દેવી વધુ યોગ્ય છે.” કહીને એ અંદર ચાલી ગઈ.  સત્યેન્દ્ર સ્થિર બનીને ઊભો રહી ગયો.

પણ કહે છે ને કે લાગણીઓને જેટલી કાબૂમાં લેવા મથો એટલી એ વધુ છલકાય અને એક દિવસ સત્યેન્દ્રની લાગણીઓ પત્રમાં છલકાઈને ગુણસુંદરી સુધી પહોંચી.

આ ઘટનાના એક સપ્તાહમાં સુશીલાનો ભાઈ ગુણસુંદરીને લેવા આવ્યો. ગુણસુંદરીની માતાની ઉંમરના લીધે ઘરની જવાબદારી એની પર હતી. ઘરના નાના-મોટા તમામ કાર્યોને એ સરળતાથી  વહે જતી. સુશીલા અને સત્યેન્દ્ર બંને ગુણસુંદરીના જવા પર પોતપોતાના કારણોથી વ્યથિત હતાં. સત્યેન્દ્રના વિવશ હ્રદયમાં તુમુલ સંગ્રામ ચાલતો હતો. એની હ્રદય સમ્રાજ્ઞી દૂર થવાની હતી એ વિચારે એ વ્યાકુળ હતો.  આ ચોવીસ કલાકમાં એણે ગુણસુંદરીને મળવાના અનેક પ્રયાસો કર્યા પણ વ્યર્થ ગયા. ગુણસુંદરી એને અવગણે છે એવું સમજવા છતાં એના સુધી પહોંચવા મથતો રહ્યો.

અંતે ગુણસુંદરીથી છૂટા પડવાની ક્ષણ આવીને ઊભી રહી. સ્ટેશન સુધી એની સામે પણ ન જોનાર ગુણસુંદરીએ અત્યંત કોમળતાથી એને બોલાવ્યો. ટ્રેનની બારી પાસે બેઠેલી ગુણસુંદરીએ સુશીલા અને નવજાત શિશુને લઈને આવવાનું આમંત્રણ આપ્યુ.

ટ્રેન ઉપડી, પ્લેટફોર્મ છોડીને જતી ટ્રેનની સાથે સત્યેન્દ્રને એનામાંથી પણ કશુંક છૂટી રહ્યું હોય એવું લાગ્યું . એ પ્રાણ-શૂન્ય બનીને ઘરે પાછો ફર્યો. ઘરમાંથી જાણે માધુર્ય ચાલ્યું ગયું. સુશીલા કે સંતાન બંનેમાંથી કોઈને મળવા-જોવા સુદ્ધા એને મન ન થયું. મોડી રાત્રે પરિચારિકા આવીને એને એક બંધ કવર આપી ગઈ. ધડકતા હ્રદયે, કાંપતા હાથે એણે પત્ર ખોલ્યો.

ક્રમશઃ

********

જે વાત ગુણસુંદરી સત્યેન્દ્રને પ્રત્યક્ષ રીતે અથવા સુશીલાની હાજરીના સંકોચને લઈને ન કહી શકી એ એણે પત્રમાં કેવી રીતે વ્યક્ત કરી, પત્રમાં ગુણસુંદરીએ શું લખ્યું હશે એ વાંચીશું આવતા અંકે.

ચંડીપ્રસાદ-હ્રદયેશની વાર્તા મુસ્કાન પર આધારિત ભાવાનુવાદ

Rajul Kaushik
https://rajul54.wordpress.com

HopeScope Stories Behind White Coat – 18 / Maulik Nagar “Vichar”

By:Maulik Nagar “Vichar”

દરવાજો ખુલતાની સાથે જ ફૂલનો ગુલદસ્તો લઈને ઉભેલા શૈલેન્દ્રદાદાને જોઈને દિવ્યતા ખુશ ખુશ થઇ ગઈ.
“દા…દા…આજે તો ઇંજી નથી લાવ્યાંને?”
“અરે બેટા, તારા માટે તો ચૉકલેટ કેક લાવ્યો છું..મેની મેની હેપ્પી રિટર્ન્સ ઓફ ધ ડે ટુ માય એંજલ દિવ્યતા એન્ડ યોર મમ્મી અવની.” હેપી બર્થ ડેના મધુરા સૂરો પછી શૈલેન્દ્રદાદાએ પ્રેમાળ અવાજે પૂછ્યું, “ક્યાં ગઈ અવની?
“એ જાડી તો ઉપર હશે! મમ્મી અને પપ્પા બંને કંઈક રક્ઝક કરતા હતાં.” દસ વર્ષની દિવ્યતાએ કાલા કાલા લહેકામાં દાદાને કહ્યું.
“જાડી” અને “રક્ઝક” સાંભળતાની સાથે જ શૈલેન્દ્રદાદા બાર વર્ષ જૂની સ્મૃતિમાં ખોવાઈ ગયાં.

“જીદ હું નથી કરતી મિસ્ટર શાલીન, તમે જીદ કરો છો!” ત્રીસ ત્રીસ વર્ષે પણ માતૃત્વથી કોરી રહી ગયેલ અવનીની જીદ આજે તોફાને ચડી હતી.
“અવની, આઈ લવ યુ સો મચ ડાર્લિંગ, પણ જે શક્ય નથી તે નથી જ.” શાલીનને આ “મિસ્ટર શાલીન”નો કટાક્ષ અસહ્ય લાગ્યો. જયારે કોઈ પણ વિવાહિત સ્ત્રી જો માતૃત્વથી વંચીત રહે તો એનામાં પણ આવાં કટાક્ષકાર લેખકોની આત્મા આવી જાય.
“મારે પણ બાળક જોઈએ છે, પણ શૈલેન્દ્રફુઆએ તને શું કહ્યું છે કે હજી થોડું વજન વધાર તો ડિલિવરીમાં તને કોઈ વાંધો ના આવે.” સુકલકડી અવનીના સૂતળી જેવા બાવડા પકડીને હિન્દી સીરિયલના હીરોની જેમ શાલીન બોલ્યો.
“હા, તો શું? આજથી પણ જો ગણતરી કરીયે તો મારી પાસે નવ-નવ મહિના છે.” નવ મહિના બોલતાની સાથે જ અવનીમાં રોમાંચ આવી ગયો.
“તું નહીં સમજે એટલે નહીં જ સમજે અવની, ખરું ને?” શાલીનથી એક રાડ નંખાઈ ગઈ.
શાલીનમાં આવું વર્તન પહેલી જ વખત જોઈ રહેલી અવનીનું આખું શરીર ધ્રુજવા લાગ્યું અને સોફા પર જોરથી પછડાઈ.
શાલીને પણ બધો ગુસ્સો અને ચર્ચા બાજુ પર મૂકીને કાગળિયા જેવા અવનીના શરિરને આલિંગન કર્યું અને એનું માથું પોતાનાં ખોળામાં લઇ પીઠ થાબડવા લાગ્યો.

“શાલીન મને બહું જ ચક્કર આવે છે, મારી કમર બહું જ દુઃખે છે.”
“પાછી તારી આ કમ્પ્લેઇન્ટ ચાલુ થઇ ગઈને! જયારે જયારે પણ તું ગુસ્સે થાય છે કે નારાજ થાય છે ત્યારે તારી આ કૉમન કમ્પ્લેઇન્ટ હોય છે.”
“અત્યારે અસહ્ય દુખે છે, આઈ નીડ પરમેનન્ટ સોલ્યૂશન યાર. સીન્સ લાસ્ટ ફ્યુ ડેયઝ ઇટ્સ ઈમ્બેરેબલ.”
“સારું, કાલે હું વર્કફ્રોમ હોમ કરીને આપણે શૈલેન્દ્ર ફુઆને બતાવી આવીએ.” આજે રજા નહીં લેવાય..હમણાં હમણાં બહું જ રજાઓ પાડી છે.


“આવો..આવો શાલીનકુમાર, આવ બેટા અવની, હોલીડેનો થાક હજી ઉતર્યો નથી હે ને?” અમદાવાદ શહેરના નામી ગાયનેકોલોજિસ્ટ અને અવનીના ફુઆ ડૉ. શૈલેન્દ્ર શાહે શાલીન અને અવનીને માનભર્યો આવકાર આપ્યો.
“સોનોગ્રાફી રિપોર્ટ લઈને આવ્યાં છો ને?” ફુઆએ શાલીનકુમારને પૂછ્યું.
“હા, ફુઆ..પણ…”
“મને ખબર છે તમે બંને ચિંતિત છો કે મેં અવનીને ચકાસ્યા વગર જ સોનોગ્રાફી કરાવવાનું કેમ કહ્યું. હે ને?” ડૉક્ટર કમ ફુઆએ સોનોગ્રાફી રિપોર્ટ હાથમાં લેતાં હળવેકથી કહ્યું. “અમે ડૉક્ટરો થોડાં શંકાશીલ તો ખરા જ!!”
“હા, પણ એ શંકા ક્લિનિક સુધી જ..” આવા ગરીબ જોકનું માન રાખવા શાલીન અને અવની ખોટું તો ખોટું હસ્યાં!
ફુઆ પણ રિક્ષાના ડાંચકા વાગે એમ થોડું હસ્યાં પણ રિપોર્ટ વાંચતાની સાથે જ એમનાં બાળસહજ મોઢાં પર ગંભીરતા આવી ગઈ.
“આઈ હેડ અ ડાઉટ એન્ડ ઈટ…” ડૉ. શૈલેન્દ્ર એમનાં મેડિકલ ઇન્વેસ્ટિગેશન માટે પ્રખ્યાત હતાં.
શાલીન અને અવનીએ એમને મળવાની વાત કરી હતી તે જ વખતે તેમણે અવનીનો સોનોગ્રાફી રિપોર્ટ કરાવીને જ આવવા જણાવ્યું હતું.
બંનેને આ રિપોર્ટ કરાવવું અજુક્તું તો લાગ્યું હતું પણ એમને ડૉક્ટર ફુઆની કાબિલિયત પર ઊંડો વિશ્વાસ હતો.
“બેટા, આઈ એમ સોરી ટુ સે બટ યુ હેવ “સી.કે.ડી” (ક્રોનિક કિડની ડિસીઝ).”
“ઈનફેક્ટ આ રિપોર્ટ પ્રમાણે તારી એક કિડની નાનપણથી જ કામ નથી કરતી અને એનાં કારણે તને આ બીજી કિડની ઉપર ખૂબ લોડ પડે છે.” ફુઆ ડૉક્ટરના અંદાજમાં બોલ્યા તો ખરાં પણ સૌથી વધારે એમને જ વેદના થઇ. કારણકે એમની પત્નિ દિવ્યાનું અવસાન પણ ક્રોનિક કિડની ડિસીઝના કારણે જ થયું હતું.
થોડીવાર વાતાવરણ ઠંડુ ગાર થઇ ગયું. શાલીન અને અવની બંને તો બરફની મૂર્તિની જેમ સજ્જડ થઇ ગયાં. ભવિષ્ય સામે દેખાતું જ હતું કે અવની ટૂંક સમયમાં પીગળીને પાણી થઇ જવાની અને એનાં વગર શાલીન પણ ક્યાં જીવી શકવાનો હતો. ફુઆનું એક વાક્ય જ વાવાઝોડું બની ગયું.
“શાલીનકુમાર આમ બંને જણા ઢીલા ન પડો. હવે આ જમાનામાં આપણે કિડની ટ્રાન્સપ્લાન્ટ જેવાં અનેક ઉપાયો છે.” બંનેના ડુસકાઓને ઘડીક આશ્વાશન મળ્યું.
“પણ એ ક્યાંથી…કઈ રીતે..કોણ…” શાલીનની અધીરતા એનાં પ્રશ્નોમાં દેખાઈ.
“જુઓ, મારાં બે-ત્રણ મિત્રો નેફ્રોલોજિસ્ટ છે. આપણે એમની સલાહ લઈશું. જો આપણને કોઈ કિડની ડોનર મળી જાય તો અવનીની કિડનીનું ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરાવીને એને નવજીવન આપી શકીશું.”
‘રામ રાખે તેને કોણ ચાખે’ના ન્યાયે સ્ટેટ કિડની ફાઉન્ડેશનની મદદથી એક કિડની ડોનર મળી જ ગયો. અવનીની કિડનીનું સફળ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પણ થઇ ગયું. પણ નેફ્રોલોજિસ્ટ ડૉક્ટરની સલાહ હતી કે મોડે મોડે પરણેલ આ યુગલ હવે સ્વપ્ને પણ બાળકનું ન વિચારે.

ટ્રાન્સપ્લાન્ટના થોડાક જ સમયમાં અવનીનું સ્વાસ્થ્ય દિવસેને દિવસે સુધરવા લાગ્યું હતું. મનના મક્કમ સ્વભાવને લીધે એનાં શરીરની નબળાઈ હવે સ્વસ્થ થવા લાગી હતી.
રોજીંદુ જીવન પાછું આવતા બંને જણાએ એકાદ બે વર્ષ તો જનેતા બનવાની ઈચ્છાને દબાવીને રાખી. પણ એક દિવસ અચાનક જ ડૉક્ટરની સલાહને અવગણીને અવનીએ શાલીન સમક્ષ મા બનવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી.
શાલીન અને શૈલન્દ્રફુઆના ઘણું સમજાવવા છતાં પણ અવની એકની બે ન થઇ. જીદે ચડેલી અવનીની ઈચ્છાને અંતે હકારની મહોર લાગી.
કુદરતને પ્રાર્થના કરીને બે-બે વખત પ્રયત્ન કરવાં છતાં પણ અવનીના ખોળાને અસફળ ડિલિવરીની જ સોગાદ મળી.
અવનીની મા બનવાની લગની હજી પણ અકબંધ હતી. એની આટલી બધી હકારાત્મકતા જોઈને પ્રખ્યાત ગાયનેકોલોજિસ્ટ અને પોતાના સગા ફુઆ ડૉ શૈલેન્દ્ર શાહે અવનીને “આઈવીએફ” પધ્ધતિ દ્વારા પણ માતૃત્વ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે તેવી નવી આશા આપી.
આખરે માતૃત્વની જીત થઇ અને અવનીના જન્મદિવસે જ એને કુદરતે એક પુત્રીની સોગાદ આપી.
સલાહ, સૂચન, સાથ, સહકાર અને સકારાત્મકતામાં હંમેશા સંગાથે રહેલા શૈલેન્દ્ર ફુઆના ફાળે આજે ફોઈનું કર્મ કરવાનું નસીબમાં આવ્યું.
અવનીની ઇચ્છામાં માતૃત્વની દિવ્યતા નીતરતા જોઈ ફુઆએ અવની અને શાલીનની દીકરીનું નામ “દિવ્યતા” રાખ્યું.

સ્પંદન-17

આજે સૂર બન્યા છે બેસૂર
ખબર નહિ કોનો છે કસૂર
વિષાણુ આવ્યો બની અસુર
દાવ પર જીવન બેકસૂર

વિશ્વ છે આખું દંગ
સંજોગો છે આજે તંગ
નથી કોઈ કોઈને સંગ
એકલ પંડે ખેલવો જંગ

સમજ હવે આ ઈશારો
દૂર  કર હવે વિકારો
મળશે જરૂર કિનારો
હૃદય કરશે હાશકારો.

સમય…બદલાતો હોય છે…બદલાઈ જાય છે…બદલાઈ રહ્યો છે….સમય અને પરિસ્થિતિ એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. સમય બદલાય અને પરિસ્થિતિ બદલાય છે. માનવી કહો કે સમાજ, વ્યસ્તમાંથી અસ્તવ્યસ્ત થઈ જાય છે. સદીઓ..બદલાતી રહી છે… ક્યારેક બીજા વિશ્વયુદ્ધમાંથી નીકળેલું વિશ્વ જ્યારે વિકાસની પગથાર પર કદમ માંડી રહ્યું હોય છે, ત્યારે જ આવે છે…2020..
કદમ થંભી જાય છે… દોડ થંભી જાય છે,  ધમધમતાં બજારો કહો કે વિશ્વના રાજમાર્ગો, વેરાન બને છે…નવા શબ્દો ઉદભવે છે… લોકડાઉન …હવે વિકાસ અને પ્રગતિના દોરાહા પર ઊભેલી માનવસભ્યતા કેદ છે…વિષાણુએ સર્જેલી વિષમતામાં…નવા પડકારો ઉદભવે છે… ક્યાંક છે એકલતા તો ક્યાંક છે એકાંત.  આતુર નયનો શોધતાં હતાં એકાંત અને મળી છે એકલતા.

દેવો અને દાનવોએ ભેગા મળી અમૃત મેળવવા સમુદ્ર મંથન કર્યું.  સૌથી પહેલાં તેમાંથી નીકળ્યું હળાહળ વિષ.  આજે આંધળા વિકાસની દોડમાં, પહેલા થવાની હોડમાં, કંઇક મૂળભૂત ચુકાયું છે, ખોવાયું છે, ગુમાવ્યું છે જેની કિંમત હજુ સમજાઈ નથી. હજુ પણ જાગીને સમજવાની જરૂર છે. નહિતર ભીડમાં પણ એકલતા અનુભવતો માનવી આ હળાહળ વિષ પીવા શંકર ક્યાંથી લાવશે….

ક્વોરંન્ટાઈન…આ શબ્દ એકાદ વર્ષ પહેલાં બહુ જાણીતો ન હતો. પણ કોરોનાકાળે આ શબ્દ ખૂબ પ્રચલિત કરી દીધો. એની  અસર એ થઈ કે જો વાઈરસનું ઇન્ફેક્શન થયું તો ફરજિયાત 10 અથવા 14 દિવસનું ક્વોરંન્ટાઈન.  એક અલાયદા રૂમમાં એકલા જ રહેવાનું. ત્યારે હંમેશા સમાજ, પરિવાર, મિત્રો સાથે રહેવા ટેવાયેલો  માનવી અચાનક જ એકાંત અને એકલતાના સ્પંદનો વચ્ચે ઝોલા ખાતા પાંજરે પુરાયાનો  અનુભવ કરે છે.  પાંજરે પુરાયેલા સિંહ, વાઘ કે પંખીઓ કરતાં તેની મન:સ્થિતિ વધુ સારી હોય તેમ લાગતું નથી. આખી દુનિયાનું જ્ઞાન ધરાવતો હોવા છતાં પોતાના વિશે સાવ જ અજાણ એ વ્યક્તિને જાત સાથે ઓળખાણ કરવાની તક મળે છે. માનવ મહેરામણના કોલાહલમાં દબાઈ ગયેલ અંતરનો અવાજ સાંભળવાની તક સાંપડે છે.

એકલતા અને એકાંત –  આ બંનેમાં બહુ ભેળસેળ થાય છે. પણ તાત્વિક રીતે બંને એકદમ અલગ છે.  એકાંત ભૌતિક છે જ્યારે એકલતા માનસિક છે.  વ્યક્તિ જ્યારે એકલી હોય, આસપાસ બીજું કોઈ ન હોય ત્યારે એકાંતમાં છે. એકાંત એટલે હું મારી સાથે છું. એકાંતમાં વ્યક્તિ બધા આવરણો, બધા મહોરા ફગાવીને સ્વને પામી શકે છે. જે સ્વને નથી જાણતો એ અન્યને ક્યાંથી જાણી શકે?  જેને તપ, ધ્યાન કે સાધના કરવી છે, તે એકાંતમાં જ થઈ શકે. માટે એકાંત ખૂબ પવિત્ર છે અને સાધનાનો રાજમાર્ગ છે.

એકલતા એટલે મારું કોઈ નથી. એકલતામાં વ્યક્તિ એકલી પણ  હોઇ શકે કે પછી પરિવાર સાથે, મિત્રો સાથે, ઓફિસમાં, ટોળામાં – સમૂહમાં પણ હોઈ શકે. વ્યક્તિ એકલી હોય ને એકલતા લાગે એ તો સમજ્યા  પણ બધાં સાથે હોવા છતાં જ્યારે કોઈની સાથે વૈચારિક રીતે, લાગણીની રીતે, ભાવની રીતે જોડાઈ ન  શકાય ત્યારે વ્યક્તિ એકલતા અનુભવે છે. એકલતા દુઃખમાંથી જન્મે છે. અથવા એમ પણ સાચું છે કે એકલતા દુઃખ આપે છે. એકલતા એટલે હતાશા, નિરાશા અને તમામ નેગેટિવ સંવેદનાનો સરવાળો. પણ અહીં એક વસ્તુ અભિપ્રેત છે – આપણી અપેક્ષા. આપણી અપેક્ષા હોય છે કે કોઈ આપણને કંપની આપે, મદદ કરે, વાત સાંભળે, વાત કરે, ફરવા આવે…ઘણું લાંબુ લિસ્ટ થઈ શકે. આ અપેક્ષાની પૂર્તિ ન થાય એટલે એકલતા લાગે. વ્યક્તિને જાત જાતના ભય સતાવતા હોય છે – ગરીબી, રોગ, મૃત્યુ વગેરે…એ બધા કરતાં પણ મોટો ભય તેને એકલતાનો હોય છે.  કારણ કે તેને પોતાની જાત સાથે સમય ગાળવાનું ક્યારેય પસંદ જ નથી કર્યું. મારું તો કોઈ નથી…ને ક્યારેક વાત જીવન મરણ સુધી પણ પહોંચી જાય.

પણ બીજો દૃષ્ટિકોણ તો ભુલાઈ જ જાય છે. હું એટલે કોણ? આ શરીર? ના, મારી અંદર જે ચૈતન્ય છે તે…એ તો હંમેશા એકલું જ હોય…મારી અંદર બીજું કોઈ પ્રવેશી  જ ન શકે. આજે સૌને સ્વતંત્ર, એકલા રહેવું ગમે છે. પણ ખરેખર એવી સ્થિતિ આવી પડે તો વ્યક્તિ એ પણ સહન કરી શકતી નથી, ખોવાઈ જાય છે.  એકલતા કોઈ પણ ઉંમરે અણગમતી છે. તેનો સાચો ઉકેલ એ છે કે આ સમયનો આત્મચિંતન અને સાધના માટે ઉપયોગ કરવો. ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પોતાની એકાંત વ્યથાને ઓગળી ‘ ગીતાંજલિ ‘ જેવા અમર સર્જન આપ્યાં. અંધત્વના એકાંતને અભિશાપના બદલે આશિષ બનાવી અંધ કવિ મિલ્ટને જગતને સ્વર્ગનું તાદૃશ્ય ચિત્રણ કરાવતા બે મહાકાવ્યો આપ્યાં. તેમની વિશ્વવિખ્યાત કૃતિ ‘ પેરેડાઈઝ લોસ્ટ’ નું સર્જન  તેમણે બંને આંખો ગુમાવ્યા બાદ કરેલું.  કાશ્મીરના મર્મી કવિયત્રી લલ્લેશ્વરીએ સ્વેચ્છાએ લાંબો સમય કાશ્મીરની એકાંત ઘાટીઓમાં કાઢી સુંદર સર્જન કર્યું. એથી વિરુદ્ધ આ કોરોનાકાળમાં ઘણા લોકો ડિપ્રેશનનો શિકાર બન્યા. તથા લોકોની સોશિયલ મીડિયા પાછળની ઘેલછા એ આનો પુરાવો છે.  હકીકત એ છે કે વ્યક્તિ એકાંતમાં પોતાની જાત સાથે તાલ મિલાવી શકે છે અને પોતાના હૃદયમાં ઝંકૃત થતાં સ્પંદનો અનુભવી શકે છે. જો અંતર્યાત્રા કરીશું, જાત સાથે જોડાઈશું તો એકલતાની મરુભૂમિને એકાંતના બાગમાં બદલી શકીશું. પછી  તાકાત નથી એકલતાની કે તમને ડગાવી શકે.

રીટા જાની
14/05/2021

ht

૧૮,”જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર…

નમસ્કાર મિત્રો,

મે મહિનો મક્કમ ગતિએ આગળ ધપી રહ્યો છે અને ભારતમાં અને અહીં કેલિફોર્નિયામાંતપી પણ રહ્યો છે!! Mother’s Day હમણાં જ રવિવારે ઉજવાઈ ગયો. મેં જેમ આગળ લેખમાં લખ્યું હતું તેમ જન્મદાત્રીના સ્નેહ અને સમર્પણને ઉજવવા તો આ જન્મારો પણ ઓછો પડે અને માતૃત્વની ઉજવણી તો રોજેરોજ જ કરવાની હોય..પણ તે છતાંય આવો એક અલાયદો દિવસ વ્યસ્ત સંતાનોને રોજિંદી ઘટમાળમાંથી બહાર ડોકિયું કરી મા પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા અને સ્નેહ વ્યક્ત કરવાનો અવસર આપે છે. “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” લેખમાળા અંતર્ગત આજે આપણે મા પ્રત્યેના આવાજ કંઈક વહાલને વ્યક્ત કરતી નોબેલ પારિતોષિક વિજેતા Chilean Poetess Gabriela Mistral દ્વારા લિખિત Spanish કવિતા Caricia (Caress) અર્થાત “વ્હાલ”ને જાણીશું અને માણીશું. તમે આ કવિતાના સ્પેનિશ અને અંગ્રેજી  શબ્દો તમે આ લિંક પર વાંચી શકશો. https://marine-cafe.com/lovely-tribute-to-a-mother-by-a-gifted-chilean-poet/ 

મેં આ રચનાનો ગુજરાતીમાં ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે જે અત્રે રજુ કરું છું.

ખુબ સરળ શબ્દોમાં મા પ્રત્યેના ભાવોને વ્યકત કરતી આ કવિતા આમતો કવિયત્રી દ્વારા રચાઈ છે પણ આ કાવ્યમાં એક દીકરાની તેની માતા પ્રત્યેની લાગણીઓને શબ્દો દ્વારા વાચા મળી છે. સામાન્યતઃ દીકરો હોય કે દીકરી, બંનેને મા પ્રત્યે સમાન લાગણી જ હોય, પણ દીકરીની લાગણીની અભિવ્યક્તિ તેના વાણી અને વર્તનમાં છલકે અને મલકે પણ દીકરો તેની તેટલીજ તીવ્ર લાગણીઓને ભીતરમાં ગોપિત રાખે. તેનાથી જરા ભિન્ન, અહીં સરળ શબ્દોની સરવાણીએ દીકરો પોતાનું માતા પ્રત્યેનું વહાલ વહેતુ મૂકે છે.

1889 માં Chile માં જન્મેલા Gabriela Mistral ઉપનામ ધરાવતા આ કવિયત્રીનું Latin American literature પર ઘણું ગહન યોગદાન છે. In 1945, She became the first Latin American to win the Nobel Prize for Literature. Her life was a rollercoaster ride. તેમની કવિતાઓમાં લાગણીઓનું ઊંડાણ અને જીવનના અનુભવોનું ખેડાણ અનુભવાય છે. તેમણે માતૃપ્રેમ પર અનેક કવિતાઓની રચના કરી જે એક પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થયેલી છે. પ્રેમ અને પ્રકૃતિ તેમના પ્રિય વિષયો હોય તેવું મનાય છે. You can know more about the poetess here: ttps://www.nobelprize.org/prizes/literature/1945/mistral/biographical/

આ કવિતામાં કવિયત્રીએ એક દીકરાની માં પ્રત્યેની સંવેદના શબ્દોમાં વહાવી છે. મા અને દીકરાનું પોતાનું એક અનોખું અને નિરાળું ભાવવિશ્વ હોય છે જે મા અને દીકરીના ભાવવિશ્વ કરતા ઘણું અલગ હોય છે. મા અને દીકરાના ભાવવિશ્વમાં સંવાદ ઓછો અને સમજણ વધારે હોય છે. નવ મહિના પોતાની કૂખમાં સેવ્યા બાદ જયારે મા દીકરાને જન્મ આપે છે ત્યારથી દીકરો માના જીવનનું કેન્દ્રબિંદુ બની જાય છે. દીકરાના લાલન-પાલનમાં વ્યસ્ત રહેતી મા ક્યાંક અને ક્યારેક દીકરામાં પોતાના પિતાની છાંટ પણ નિહાળે છે. શૈશવ કાળમાં મા પોતાની આંખે દીકરાને વિશ્વનો પરિચય કરાવે છે અને ધીમે ધીમે દીકરાને વિશ્વની વાસ્તવિકતાઓનો સામનો કરવા સજ્જ કરે છે. માની આંગળી પકડીને ધીમે ધીમે દીકરો બાલ્યાવસ્થામાંથી યુવાવસ્થા તરફ આગળ ધપે છે. કિશોરાવસ્થામાં બંને વચ્ચે મતભેદ અને power struggle પણ થાય છે. આ બધાની વચ્ચે પણ મા દીકરામાં સ્ત્રીદાક્ષિણ્ય અને સ્ત્રી સન્માનના સંસ્કારોનું સિંચન કરે છે. જરૂરિયાત અનુસાર મા દીકરા માટે friend, philosopher and guide સુધીની બધીજ ભૂમિકાઓ ભજવે છે. અને જોતજોતામાં એજ દીકરો એક પુરુષ બનીને મા નો હાથ ઝાલી લે અને માને કહે કે “હું બેઠો છું ને તારે કોઈ ચિંતા કરવાની જરૂર નથી” અને એ ક્ષણે માને પોતાનું જીવ્યું સાર્થક થયેલું લાગે છે અને બધીજ અપેક્ષાઓ પરિપૂર્ણ થઇ હોય તેવું લાગે છે… “Being a mother to a little boy and helping him discover the world is one of the greatest experiences in a woman’s life, which makes objective goals dull in comparison. The connection between a mother and her son opens the gate to a new world of wonder and love.”  

આ કવિતામાં તો દીકરાએ પોતાની લાગણીઓ શબ્દોમાં વ્યક્ત કરી છે પણ મોટાભાગે દીકરાઓની લાગણીઓ આ રીતે શબ્દોમાં વ્યક્ત થતી નથી પણ વર્તન અને વ્યવહારમાંજ વ્યક્ત થાય છે. મા અને દીકરાના ભાવવિશ્વને માત્ર મા અને દીકરોજ સમજી શકે. પિતામાટે પણ આ ભાવવિશ્વ તેમની સમજ બહારનું હોય છે.(પિતાનું અને પુત્રનું પોતાનું એક જુદું ભાવવિશ્વ હોય પણ તેની વાત ફરી ક્યારેક…). I have personally experienced the depth and the strength of the bond between a mother and a son and the challenges and charms the bond bring along…    

તો ચાલો આજે મા-દીકરાના ભાવવિશ્વમાં વિહરતા વિહરતા હું મારી કલમને વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આજ વિષય પરની એક બીજી  કવિતા સાથે ફરી મળીશું.તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયોની અપેક્ષા સાથે…. 

– અલ્પા શાહ

અજ્ઞાતવાસ -૧૭

નાયગ્રાફોલ્સની સફર


હું તો Macy’s ની ખરીદી કરનાર ઓફીસર સાથે ખુશ થતો થતો તેની ઓફીસમાં ગયો.ઓફીસરને સ્ટેપલર ઉપર જુદા જુદા પ્રાણીઓનાં ખૂબ સુંદર કોતરણી અને કળાનાં સંગમ સાથેનાં આર્ટિસ્ટીક ગીફ્ટ આર્ટિકલ બતાવ્યાં,જે તેને ખૂબ ગમી ગયા.તેમણે મને પૂછ્યું,” તમારું કાર્ડ છે?તમે પોતેજ મેન્યુફેક્ચરર છો? તમારી એક્સપોર્ટની ઓફીસ છે?”.મેં મારું ‘ દેશવિદેશ એક્સપોર્ટ કંપની’ નું કાર્ડ આપ્યું.પણ બીજા જવાબો આપતાં હું જરા થોથવાઈને ખોટું બોલ્યો કે હા,અમે જ આ ગીફ્ટ આર્ટિકલનાં મેન્યુફેકચરર છીએ અને અમારી ઓફીસ પણ છે.મને એમ કે એ લોકો ક્યાં જોવા જવાનાં છે ?અને એમને વસ્તુ તો હું ગમે તેમ કરી પહોંચાડી દઈશ.પણ નાસમજ મને, નાની ઉંમરે, એ ખબર ન પડી કે Masy’s જેવી કંપની બધી તપાસ કર્યા વગર મારી સાથે બિઝનેસ ન કરે!

મને બીજીવાર બોલાવી ઓફીસરે કહ્યું,”તમારી કોઈ ઓફીસ ભારતમાં છે નહીં અને કાર્ડમાં એડ્રેસ છે એ તો ભાઈખલ્લાનું ગોડાઉનનું છે.તમારા પીસ મને બહુ ગમ્યાં છે તેનાં પૈસા મને કહો તે આપી દઉં.હું મારા પોતાને માટે રાખી લઉં છું.” મેં પૈસા લઈ તેમને પીસ આપી દીધાં.આભાર માની હું ઊભો થયો.મને મારી ભૂલ સમજાઈ ગઈ.ન્યુયોર્કમાં મને ભાઈનાં મિત્રો અને મારા કઝીને થોડું ફેરવ્યો અને એક અઠવાડિયા પછી હું શિકાગો ગયો.

મોટીબહેનનાં ત્યાં થોડા દિવસ રહી,હું ,મારી નાની બહેન હર્ષા સાથે રહેવા ગયો.હર્ષા આર્ટ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ શિકાગોમાં માસ્ટર્સ કરી રહી હતી.તેના પતિને ઇન્ડિયામાં ધંધાની ઓફર હતી એટલે તે થોડા સમય માટે ઈન્ડીયા રહેતા હતા.એટલે હું હર્ષા સાથે જ રહું તેવો બહેન અને ભાઈનો આગ્રહ હતો.
બંને બહેનોએ અને ભાઈએ મળી નોર્થવેસ્ટ યુનિવર્સિટીમાં બિઝનેસ એડમિનિસ્ટ્રેશન ભણવા મારાં પહેલાં બે સમેસ્ટરનાં ફીનાં પૈસા ભરેલાં.પરતું હું કોલેજમાં મિત્રોને પૂછતો હતો કે તમને ફીનાં પૈસા કોણ આપે છે?સૌ મિત્રો સાથે વાત કરતાં મેં જાણ્યું કે તેઓ સૌ નાની મોટી નોકરી કરી પોતપોતાની ફીનાં પૈસા ભરતાં હતાં.મને પણ કંઈ કામ કરવું હતું.એક મિત્રએ પીઝા ડીલીવરીનું કામ અપાવ્યું.મને હર્ષાએ સેકન્ડહેન્ડ ગાડી લઈ આપી.મેં ભણવા સાથે સાથે પીઝા ડીલીવરીનું કામ શરુ કર્યું.શિકાગોની સૂસવાટા મારતા પવન સાથેની કાતિલ ઠંડી સહન કરવી મારા માટે મુશ્કેલ હતી.તેમાં સાંજનાં છ વાગ્યાથી રાતનાં બે વાગ્યા સુધી પીઝા ડીલીવરીનું કામ કરવું પડતું.

તેમાં એક એન્જિનીયર પણ ખૂબ ગરીબ ઘરનો ,નરેશ શાહ ,ભારતીય ,મારો મિત્ર થયો.તે સવારે એન્જિનયર તરીકેની જોબ કરે અને સાંજે પીઝા ડીલીવરી કરવાની.પીઝા ડીલીવરીનાં નોકરીનાં બધાં પૈસા તે ભારત મોકલી દેતો.હું તેનાં કુંટુંબ પ્રત્યેનાં પ્રેમથી ખુશ થઈ ગયો.તે મને પીઝા ડીલીવરી કરવા જવા એડ્રેસનાં નકક્ષા દોરી આપતો અને સમજાવતો.એ ૧૯૭૬નાં ગાળામાં ગુગલ કે નેવીગેટર હતાં નહીં.નરેશ મને મદદ કરતો એટલે હું પણ હંમેશ તેના તરફ મિત્રતાનાં આભાર અને માનની લાગણીથી તેને જોતો.


તેની પાસે Ford-torino મોટી ગાડી હતી.એક વીકએન્ડ તેણે મને કહ્યું,” હું કાલે નાયગ્રા ફોલ જોવા જાઉં છું ,તારે આવવું છે?”મેં તો તરત હા પાડી દીધી. આમ પણ ભણવાનું અને કામ સિવાય હું ક્યાંય બહાર ગયો નહોતો.હર્ષાને જણાવી ,અમે બીજે દિવસે સવારે નાયગ્રા જવા ડ્રાઈવ કરીને નીકળ્યા.વહેલી સવારે ચાર વાગે નીકળેલા અમે વારા ફરતી ડ્રાઈવ કરીને બાર કલાકે નાયગ્રા પહોંચ્યા.ડ્રાઈવ તો આઠ કલાકનું હતું પણ રસ્તામાં કોફી પીતાં,ગેસ ભરાવતાં થોડો થાક ખાતાં અને જમવા માટે ઊભા રહેતાં,વધારાનાં ચાર પાંચ કલાક થઈ ગયા.નરેશમાં તે દિવસે મને કંઈ નવો ઉત્સાહ દેખાઈ રહ્યો હતો પણ મને કંઈ સમજાયું નહીં.

અમે વહેલી સવારે ચાર વાગે શિકાગોથી નીકળેલા. લાંબી મુસાફરી કરીને પણ નાયગ્રા ફોલ જોઈ હું ખૂબ ખુશ થઈ ગયો.ત્યાં હળવેા નાસ્તો કરી નરેશ કહે ,” આપણે કેનેડા બાજુથી પણ નાયગ્રાફોલ જોઈએ. મેં કહ્યું ,”આપણે અહીં જ મોટેલમાં રોકાઈ જઈએ.”પણ તે તો કહે ,”કેનેડા બાજુથી જ નાયગ્રા ફોલ જોવાની ખરી મઝા છે અને રાતની રંગબેરંગી લાઇટમાં તો તું જોજે ખુશ થઈ જઈશ.”અમારા બંને પાસે અમેરિકાનું ગ્રીનકાર્ડ હતું. એટલે વિઝાની ચિંતા નહતી.અમે બ્રિજ ક્રોસ કરી કેનેડા ગયા.કેનેડા બાજુ ,ખૂબ સરસ લાઇટો સાથેનો નાયગ્રા ફોલનો નજારો અદ્ભૂત હતો.હું ખૂબ થાકી ગયો હતો. મોડી રાત થઈ ગઈ હતી.રસ્તામાં આવતી મોટેલો જોઈ હું નરેશને કહી રહ્યો હતો કે ,”આપણે અહીં રોકાઈ જઈએ.”હું ગાડી ચલાવતો હતો અને તે કોઈ ખાસ મોટેલ શોધી રહ્યો હતો.અને અને બસ તેને તો તે જ મોટેલમાં જવું હતું.તે મને ગાઇડ કરતો હતો ત્યાં અમે જઈ રહ્યાં હતાં.અને ત્યાં તો બસ …આ …આ… આજ કહી એણે ગાડી ઊભી રાખવા કહ્યું.ગાડી એક મોટેલ પાસે ઊભી રહી.

નરેશ ઊતરીને મોટેલમાં ગયો. હું પણ તેની પાછળ પાછળ અંદર ગયો.ત્યાં ડેસ્ક પર જઈ એણે કહ્યું રુમ નંબર ૩૦૨ એટલે ડેસ્ક પરનાં માણસે કહ્યું તેમાં તો એક બહેન છે. તમને રુમ નંબર ૩૦૩ આપું?નરેશ તો “આવી ગઈ?” કહીને રુમ નંબર ૩૦૨ શોધતો,ડેસ્ક પરનાં માણસનું સાંભળ્યા વગર ભાગ્યો.હું તો આભો બની આ શું થઈ રહ્યું છે ?તે જોતો જ રહ્યો.મને તો કંઈ જ ખબર નહીં.નરેશની પત્ની રુમ નંબર ૩૦૨માં હતી.તે ભારતથી કેનેડા આવી હતી. તેને અમેરિકાનાં ગ્રીનકાર્ડ મેળવવામાં કોઈ ટેકનીકલ મુશ્કેલી હતી.તેની પત્ની સંપૂર્ણ ભારતીય પહેરવેશ સાડીમાં હતી.નરેશે તેને કપડાં બદલાવી નાંખ્યાં. હવે લગભગ અડધી રાત થઈ ગઈ હતી,નરેશ તેની પત્નીને લઈને બહાર આવ્યો.

મેં કહ્યું,” નરેશ,આપણે અહીં રોકાવું નથી ? ‘ના ‘,કહી તેણે મને ગાડીમાં બેસવાનું કહ્યું. તે એન્જિનીયર હતો.ગાડીની ડીકી એટલે કે એની ગાડીની ટ્રન્કમાં એણે પહેલેથી નાનું કાણું પાડી ,હવાની અવર જ્વર થાય તેની વ્યવસ્થા અને ગાદી પાથરીને તૈયાર રાખેલી.તેની દૂબળી પાતળી છોકરી જેવી પત્નીને તેણે ટ્રન્કમાં સુવાડી દીધી. તેની પત્ની પણ હિંમતવાળી અને માનસિક રીતે તૈયાર જ હતી. અમે કેનેડાની બોર્ડર પાસે આવ્યા. ટ્રંકમાં માત્ર બ્રિજ ક્રોસ કરી આગળ જઈએ તેટલું દસ કે પંદર મિનિટ જ રહેવાનું હતું.પણ નરેશની પત્ની ટ્રંકમાં હતી તેની જ મને તો ગભરામણ થતી હતી.ઓફીસરે મારું ,નરેશનું ડ્રાઈવીંગ લાયસન્સ,ગ્રીનકાર્ડ વગેરે જોયું.હું નર્વસ અને થોડો ઉંઘમાં હતો.ઓફીસરે નરેશને કંઈ પૂછ્યું.નરેશે ઓફીસરને કહ્યું,”અમે તો બે કલાક પહેલાં જ કેનેડા બાજુ જઈને નાયગ્રાફોલ જોઈને આવ્યા,હવે પાછા જઈએ છીએ.”હું ખૂબ થાકેલો અને ખૂબ નર્વસ હતો.હવે શું થશે? હમણાં ટ્રંક ખોલાવશે તો…..??


જિગીષા દિલીપ
૧૨ મેં ૨૦૨૧

એક સિક્કો – બે બાજુ :17) ચાલો શોધીએ વાદળની રૂપેરી કોર !

સાવ અચાનક સભા છોડી કોઈ ચાલ્યું ગયું ;
કોઈ ન પુરી શકે એવી જગા ખાલી પડી !
ચારે બાજુએ કોરોનના આ નવા મ્યુટેડ B -1 167 વાઇરસને લીધે હાહાકાર થઇ રહ્યો છે ! માનવીના જીવનની જાણે કે કોઈ જ કિંમત નથી રહી ! ઘડી બે ઘડીમાં તો એ હતો નહતો થઇ જાય છે !
આવા નિરાશાના ઘેર વાદળ વચ્ચે પણ કંઈક નવું શોધવાનો અહીં નમ્ર પ્રયાસ કરું છું .
તમે પણ એવું કંઈક આશ્વાશન શોધવા ઝંખો છો ને ?
ચાલો , પ્રયત્ન કરીએ :
આવા ભયંકર સમયમાંયે તમે એક વાત નોંધી ?
પહેલાં કરતાં હવે ઝડપથી સાજા થઇ જનાર દર્દીઓની સંખ્યા વધી ગયાં છે ! અને સમય ઘટી ગયો છે !પહેલાં દર્દીને બે કે ત્રણ અઠવાડિયા તો હોસ્પિટલમાં રહેવું જ પડતું !ક્યારેક વધારે સમય પણ રોકાવું પડે ! જ્યાં સુધી કોરોનનો ટેસ્ટ નેગેટિવ ના આવે ત્યાં સુધી દર્દીને હોસ્પિટલમાં કે એ સંક્રમિત જગ્યાએ રહેવું પડતું . પણ હવે અઠવાડિયામાં -દસ દિવસમાં – તો દર્દી સાજો થઇ ને ઘેર આવી જાય છે . સાજા થવાની ટકાવારી પણ વધી છે . હા , જરા વધુ પડતાં આત્મવિશ્વાસને લીધે – એટલે કે બેદરકારીને કારણે , અને અતિશય વસ્તી અને સ્વચ્છતા પ્રત્યે બેદરકારી વગેરે કારણોએ ઘણો મોટો ફટકો આપ્યો છે ..
આવી પરિસ્થિતિમાંથી બહાર નીકળવું હોય તો મન સ્વસ્થ રાખવું જરૂરી છે! અમારાં અમદાવાદમાં રહેતાં પાડોશી ને જયારે ખબર પડી કે એમને કોરોના થયો છે , ફોન ઉપર એમનું રિઝલ્ટ જણાવવામાં આવ્યું કે તરત જ એ ગભરાઈ ગયા અને એમને હાર્ટ એટેક આવ્યો .. આ એટેક કોરોનના જંતુઓને લીધે નહીં , કોરોનના ભયને લીધે હતો !!( true story )
હા , ગભરાટ અને ભયમાં માણસ જીવન ગુમાવી શકે છે ; કારણ કે આપણું મગજ -આપણી ઇન્દ્રિયો જ નહીં , લાગણીઓને પણ કન્ટ્રોલ કરે છે .
બસ ! એ જ વિચારે સિક્કાની બીજી બાજુ માં કૈક સારું , શુભ , જીવનમાં આશા આપે એવું લખવા પ્રેરાઈ છું ..

સવા વર્ષથી ચાલતા આ દાવાનળમાંથી બચવા તમામ પ્રયત્ન કરવા જોઈએ .
તેમાંનો એક છે હકારાત્મક જીવન લક્ષી વલણ !
ચાલો ,બાળકોને લક્ષમાં રાખીને એનો વિચાર કરીએ :
આપણે અમેરિકાની વાત કરીએ તો અહીં ધીમે ધીમે જન સમુદાયમાં નિયમિતતા આવી રહી છે .. સ્કૂલો ધીમે ધીમે અમુક વિસ્તારોમાં ખુલવા માંડી છે ..બાળકોએ આખું વર્ષ કેવી કપરી પરિસ્થિતિમાં કાઢ્યું !!
પણ સ્કૂલો ખુલી રહી છે ત્યારે વિદ્યાર્થીઓએ જે હકારાત્મક જવાબો આપ્યા તે જાણવા જેવા છે :
“ પણ અમને તો ઘેર રહીને ભણવાની ખુબ મઝા આવી !” શાળાએ જવાનું શરૂ કર્યા પછી એક વિદ્યાર્થીએ કહ્યું ; “ ઘરમાં zoom ઝૂમ દ્વારા એટલું એકાગ્રતાથી ભણી શકાય નહીં , પણ -“ બાળકે સિક્કાની બીજી બાજુ દર્શાવી : “ઘેર મમ્મી હોવાથી એનું ઘરમાં હોવાનું , મને ગરમ ગરમ લંચ ખાવાનું અને વારંવાર ઘરમાં રમવા જવાનું સદ્ભાગ્ય સાંપડ્યું !”
હા , બાળકોને તો છેલ્લા સવા વર્ષથી જાણે કે નિશાળમાં વેકેશન છે !
બાળકો સ્કૂલે ના જાય એટલે માતા પિતાની જવાબદારી પણ વધી જાય !
તો બીજી તરફ , બાળક ઘેર હોય એટલે મા પોતે પણ ઓન લાઈન ક્લાસીસ વગેરે શીખવાડવા બેસે !
અમારાં નેબરહૂડમાં એક પબ્લિક પાર્ક છે , પણ ત્યાં એક સાઈન મૂકી દીધી હતી : કોરોના વાઇરસનો ફેલાવો અટકાવવાના હેતુથી આ બાલ ઉદ્યાન બંધ રાખીએ છીએ . તકલીફ બદલ ક્ષમા!
ત્યાં બે હાથ જોડેલ વિનંતી દર્શાવતું ચિત્ર પણ હતું .
હા , બાળકોએ ત્યાં રમવાની મનાઈ હતી .
બાજુમાં બાસ્કેટ બોલ રમવાની કોર્ટ (જગા )હતી ત્યાં પણ એવી જ નોટિસ હતી . અને એજ રીતે અન્ય સુવિધાઓ – ટેનિસ કોર્ટ , સ્વિમીંગપુલ – બધ્ધું જ બંધ !
જ્યાં આવીને બાળકોથી માંડીને યુવાનો, વૃદ્ધ વડીલો સૌ શારીરિક , માનસિક અરે આધ્યાત્મિક શાંતિ મેળવતાં- યોગા કરતાં , કસરત અને પ્રાણાયામ કરતાં અને સામાજિક વિનિયોગ કરતાં એ બધ્ધું જ બંધ!

માનસશાસ્ત્રીઓને એમ હતું કે સોસ્યલ સંપર્ક વિના , ઘરમાં જ ગોંધાઈ રહેવાથી બાળકોનો વિકાસ અટકશે .
પણ , માતા પિતાના ઘરમાં રહેવાથી બાળકોને વધારે હૂંફ મળ્યાં!
હા , મુશ્કેલીઓ તો હતી જ .
દરેક બાબતમાં બને છે તેમ , સવાર પડે તે પહેલાં કાળી ડિબાંગ રાત્રીમાંથી પસાર થવું પડે છે . પૂનમનાં શિતલ તેજને માણવા અમાવસ્યાની અંધારી રાત્રી પસાર કરવી પડે છે .અને વસંતની વાસંતી મધુર મનોહર મ્હેંક માણતાં પહેલાં પાનખરની સુષ્ક ઉકળાટભર ઋતુમાંથી પણ પસાર થવું પડે છે ને ?
મારો જ એક શેર :
‘અને આ વેદનાની વાત કહેવી કેમ ઓ દોસ્તો ,
મથ્યો , દોડ્યો અને હાંફ્યો , અંધારી રાત છે સામે !’
એ રીતે બાળકોને ઘરમાં જ ભરાઈ રહેવાનું એક બે દિવસ નહીં પણ મહિનાઓ સુધી લંબાયું .
બાળકના સર્વાંગી વિકાસની ચિંતા કરતા માનસશાત્રીઓને એથીયે વધુ મહત્વની બાબતોની ચિંતા કરવાનો સમય આવ્યો !!
સમગ્ર વિશ્વમાં અગ્નિ જેમ પ્રસરી રહેલ કોરોના વાઇરસથી બચવા સૌને માટે સૌથી પહેલાં તો ઘરમાં – અને ઘરમાં જ – બેસવાનું ફરજીયાત બન્યું .
પણ કાળા માથાનો માનવી એમ કાંઈ હાર થોડી જ માનવાનો હતો ? ગુજરાતીમાં કહેવત છે કે ઊંટે કર્યા ઢેકા તો માણસે કર્યા
કાઠડા !
નાનકડાં ઘરોની અંદર રમી શકાય તેવી રમતો શોધાઈ .
ને પુરાણી રમત બધી પાછી આવી !
બાળ રમતો ! દોડાદોડી – પકડાપકડી , સંતાકૂકડી અને સાથે ટી વી સામે ઉભા રહીને બાળકોને ગમે તેવી કસરતોનું પ્રસારણ પણ વધ્યું .
પણ , અમેરિકામાં તો મોટાભાગે ન્યુક્લિઅર કુટુંબો છે !
તેમાંયે એકલું બાળક દોડે , પણ પકડે કોને ? સંતાઈ જાય પણ શોધવા કોણ આવે ? અને દોડાદોડી કે કુદમકુદા કરવાની મઝા તો કોઈ સાથીદાર હોય તો જ આવે ને ?
એટલે તેમાં મમ્મી કે પપ્પાનો ભાગ લેવો પણ જરૂરી બન્યો .
“ ઓહ ! ડે કેરની શિક્ષિકા બેનોને ધન્યવાદ છે કે તેઓ રોજ અમારાં બાળકોને સતત પ્રવૃત્તિમય રાખે છે ! પણ , આ તો ઘણું અઘરું , ( અને બોરિંગ ) કામ છે . અમારાંથી નહિ થાય !” ઘણા માં બાપ ફરિયાદ કરતાં રહ્યાં..
પણ સિક્કાની સારી બાજુ પણ પ્રકાશમાં આવી :
સાચા અર્થમાં બાળકો સાથે સમય પસાર કરવાનો અવસર આવ્યો !
મા બાપ પણ ઘરે રહીને કામ કરે એટલે પોતાના સંતાનને નજીકથી જોવાનો , સમય પસાર કરવાનો અને એના ઉછેરમાં સહભાગી બનવાની તક મળી !
ટેક્નોલોજીને આપણે વગોવતા રહ્યાં હતાં : છોકરાઓ સતત ટી વી જુએ છે , ઘરમાં એમનું ધ્યાન જ નથી ! વગેરે વગેરે ટીકાઓ પાંચ વર્ષના બાળકથી માંડીને પુખ્ત વયના નવ યુવાનને સાંભળવી પડતી .
પણ , કોરોના વાયરસે બધાંને ઘરમાં ફરજીયાત બેસાડ્યાં એટલે ઘરમાં , ઘરના એક એક ખૂણામાં વર્ષોથી સચવાયેલ યાદોએ પણ સળવળાટ કર્યો ! સાથે બેસીને કેટલાક ટી વી શો જોવાની ટેવ પડી !
ઘરમાં થોડું કમ્યુનિકેશન શરૂ થયું : કોરોનાને કારણે સ્થગિત થયેલ જીવનમાં વળાંક આવ્યો
“ જો બેટા ,હું નાના હતો ને ત્યારે પપ્પાની સાયકલ સાફ કરવાનું કામ તો મારૂં જ , હોં! સાયકલ પરની ધૂળ સાફ કરું અને બે ચક્કર પણ મારવાનો લ્હાવો લઇ લઉં!” આજે વરસો પછી બાપને પુત્ર સાથે સવાર સવારમાં વાત કરવાની તક મળી ! :
“ અમે ત્યારે ગામડામાં રહેતાં હતાં અને ખેતરમાં મારા બાપુ ટ્રેકટર ચલાવતા , અમે રવિવારે ફાર્મર્સ માર્કેટમાં પણ જતાં.”
અમારાં ઘરની સામે બૉબ રહે છે એણે દસ વર્ષના એના દીકરા સાથેનાપોતાના કમ્યુનિકેશનની વાત કરતા કહ્યું .
એ જ રીતે ઘરની નજીક રહેતીઅમારી પડોશી યુવાન મા ક્રિસ્ટિના એ છ ફૂટની દુરી રાખીને , મોંઢે માસ્ક પહેરીને પોતાના આંગણામાં છોડવાઓને પાણી પીવડાવતાં ઔપચારિક વાત કરતાં કહ્યું કે એના છ વર્ષના દીકરા સેમ્યુઅલ – સેમ સાથે એ ડાયરી લખે છે .
ક્રિસ્ટિનાએ પોતાની વાત કરી . હોટલ રેસ્ટોરન્ટ પણ બંધ એટલે ફરજીયાત ઘરનું ભોજન ખાવાનો સમય આવ્યો .
‘ મેં મારા દીકરા સેમી ને કહ્યું “ હું જયારે નાની હતી ત્યારે આ રીતે મારી મમ્મી રવિવારે પેનકેક અને બટાકાની ફ્રેન્ચ ફ્રાઈસ બનાવતી .. ચાલ , આજે આપણે સાથે મળીને રસોડામાં એવું કંઈક બનાવીએ .”
“ એ મોટો થશે એટલે આ દિવસોની યાદ રહેશે ; મને ખબર છે કે આ દિવસો ઝાઝો સમય રહેવાના નથી ; હમણાં નોકરી ધંધા શરૂ થઇ જશે , સ્કૂલો શરૂ થશે , સેમ્યુઅલના કરાટે ક્લાસ અને સ્કાઉટ વગેરે શરૂ થશે પછી મને એની સાથે વધારે સમય નહીં મળે . બસ , એટલે અમે દર અઠવાડીએ જર્નલ લખીએ છીએ !” એણે સંતોષથી – કોઈ જ ફરિયાદ વિના – કહ્યું.
એ તો સિંગલ મધર છે .
એકલે હાથે બાળકને ઉછેરે છે .
ફરિયાદ કરવા માટે એની પાસે ઘણા મુદ્દા છે :
એના મા – બાપ ડિવોર્સ છે અને જુદ જુદા રાજ્યોમાં રહે છે .
એના એક્સ હસબન્ડે બીજા લગ્ન કરી લીધા છે એટલે હવે એના સેમ્યુઅલને પણ એના બાપનો સહવાસ નથી મળતો ! ક્રિસ્ટીનાની નોકરી પણ સામાન્ય છે ..
મુશ્કેલી તો ઘણી છે , પણ ગમે તેટલો પાતળો હોય , તો એ સિક્કાને બીજી બાજુ હોય છે જ . આ કોરોના સમયની હકારાત્મક અભિગમ ની વાત છે .
અને હા , ઘેર રહીને સેમ્યુઅલને ઉછેરવાનો આનંદ એનાં ચહેરા પર વર્તાય છે !
લોક ડાઉન, અસહ્ય હાડમારી અને કપરી પરિસ્થિતિમાં નાનકડાં બાળકોને સતત ચોવીસે કલાક સાથે રાખવા , ઘરમાં જ રાખવા અને તેમના સ્વસ્થ ઉછેર માટે સજાગ રહેવું સરળ નથી જ . પણ , જો આ પરિસ્થિતિને એક ચેલેંગ – પડકાર સમજીને જોઈશું તો ઘણું ઘણું શીખવા મળશે . આરોગ્ય અને સ્વચ્છતા વિષે અત્યારે જ શીખવાડી શકાય . બાળકની ઉંમર પ્રમાણે કોરોના વાઇરસ , બેક્ટેરિયા , ફંગસ વગેરે વિજ્ઞાનની વાત પણ કરી શકાય . એવા પ્રોજેક્ટ પણ કરી શકાય . રસોડામાં કોઈ વાનગી બનાવી શકાય , તો આર્ટસ – ક્રાફ્ટનો પ્રોજેક્ટ કરી શકાય કે સંગીત કે વાજિંત્ર પ્રત્યે પ્રીતિ કેળવવી શકાય . અને વિડિઓ કોલ દ્વારા વર્ષોથી જેમને મળી નથી શક્યાં તેવાં પિતરાઈ ભાઈબહેનોને મળીને સમયનો સદુપયોગ થઇ શકે . તો સ્કૂલના કે પડોશના મિત્રોને પણ વિડિઓ કોલ દ્વારા મળીને વિચાર વિમર્શ થઇ શકે .. ઘણું બધું નથી થઇ શકતું ; એ વાત સ્વીકારીએ ; પણ જે થઇ શકે છે તેનો અમલ કરવાનું પણ નક્કી કરી શકાય ને ?
બાળકોને સતત હિંમત રાખવાનું શીખવાડનારાં મા બાપ જો હિંમત હારશે તો બાળકો મૂંઝાઈ જશે અને તેમના સ્વાસ્થ્ય પર અસર થશે . પણ , જો પરિસ્થિતિનો સામનો કુનેહ પૂર્વક , કુશળતાથી કરીશું તો રસ્તો આપોઆપ મળી જશે .
કોશિશ કરનેવાલોંકી કભી હાર નહીં હોતી . બીના પ્રયત્ન સાગરસે નૌકા પાર નહીં હોતી .
કોરોના સમયમાં ઘણા ઘણા અજાણ્યા લોકોમાં માનવતાના દર્શન પણ થયા સિક્કાની સારી બાજુ -તેની વાત આવતે અંકે !






૧૭ -વાર્તા અલકમલકની -રાજુલ કૌશિક

મા

સ્ટેશન પર પંદર નંબરના પ્લેટફોર્મ પર સિગ્નલ ડાઉન થવાની, ગાર્ડને લીલી ઝંડી ફરકાવવાની, ફિરોજપુર જતી ટ્રેન ઉપડવાની થોડી વાર હતી. સૌ પ્રવાસીઓ પોતાના કંપાર્ટમેન્ટમાં ગોઠવાઈ ચૂક્યા હતાં અને અચાનક એક કંપાર્ટમેન્ટના બારણા પાસે કોલાહલ ઊઠ્યો. કંપાર્ટમેન્ટમાં ચડવા મથતી એક સ્ત્રીને બીજી સ્ત્રી રોકવા મરણીયો પ્રયાસ કરતી હતી. છાતી સરસા ચાંપેલા એ બાળકને છોડાવવા મથતી બીજી સ્ત્રી જીદે ચઢી હતી.

પહેલીનું નામ આપીશું- રૂખી અને બીજીનું નામ આપીશું મણી.

બાળકને છાતીએ લપેટીને ઊભેલી રૂખી એક હાથે બાળકને પકડી રાખીને બીજા હાથે મણીને દૂર હડસેલવા મથતી હતી. જેટલા જોરથી એ મણીને હડસેલતી એનાથી બમણાં જોરે મણી રૂખી પાસેથી બાળક છોડાવવા પ્રયાસ કરતી. સાત મહીનાના બાળકને આ કશાથી કોઈ ફરક ન પડતો હોય એમ નિરાંતે રૂખીના ખભા પર ઊંઘતું હતું.

“મોત આવે તને, છોડ, મારા છોકરાને છોડી દે.” રૂખીએ મણીને ધક્કો માર્યો.

“નહીં આપું, મરી જઈશ પણ મારા છોકરાને તો તને નહીં જ લઈ જવા દઉં.” મણીએ ફરી બાળકને ખેંચ્યું.

થોડી વાર સુધી આમ ઝપાઝપી ચાલી. બંનેમાંથી કોઈ ટસનું મસ થવા તૈયાર નહોતું. મુસાફરો માટે તો જોણું હતું. તમાશાને તેડું ન હોય એમ ધીમે ધીમે ભીડ એકઠી થવા માંડી. કોલાહલ સાંભંળીને વર્દી પરનો હવાલદાર ભીડ ચીરતો ત્યાં ધસી આવ્યો.

હાથનો ડંડો પ્લેટફોર્મ પર ઠોકતો બોલ્યો, “શું છે આ બધું, કઈ વાતનો આટલો હલ્લો મચ્યો છે?”

હવાલદારને જોઈને રૂખી અને મણીએ બાળકને ખેંચવાની મથામણ છોડી પણ દલીલો કરવાનું ન છોડ્યું. બંને જણ હાંફતા હતાં અને તેમ છતાંય એકધારું બોલ્યે જતાં હતાં.

જેવું મણીનું ધ્યાન હવાલદાર તરફ ગયું એવું રૂખી બાળકને લઈને ટ્રેનમાં ચઢવા ધસી પણ એનો અણસાર આવતા મણીએ ફરી બાળકનો પગ પકડીને ખેંચ્યું, સાવ માયકાંગલા જેવા એ બાળકનું માથું આમથી તેમ ઢળી પડતું હતું, એને સંભાળતી રૂખીએ હવે તો રીતસર મણીને ધક્કો જ માર્યો.

“છોડ, મારા છોરાને.”

“બંધ કરો આ તમાશો.” હવાલદાર બરાડ્યો.

“મારું છોકરું છે, મેં એને જનમ આપ્યો છે, એને કેમ લઈ જવા દઉં?” મણીએ હવાલદારને કહ્યું.

“તારું હતું તો જણીને ફેંકવા કેમ જતી’તી?” રૂખીએ મણીને જડબાતોડ સવાલ કર્યો.

વાત જાણે એમ હતી કે મણીએ આ બાળકને જન્મ આપ્યો પણ છેલ્લા સાત મહીનાથી રૂખીએ પોતાનું દૂધ પીવડાવીને એને ઉછેર્યો હતો. હવારદાર મૂંઝાણો. કોનું બચ્ચું, કોણ એની મા? એ ક્યાં કાજી હતો પણ આ ક્ષણે એણે કાજી થવા કોશિશ કરી. રૂખી તરફ કરડી નજરે જોતાં બોલ્યો,

“એનું છોકરું છે એના હવાલે કરી દે.”

“હું શું કામ આપું? આ મારું છોકરું છે.” રૂખી અકળાઈ.

“તારા પેટેથી પેદા થયો છે.” હવાલદાર વધુ કડક બન્યો.

“પેટેથી પેદા નથી કર્યો પણ સાત સાત મહીનાથી દૂધ કોને પાયું છે ત્યારે આ છોકરું બચ્યું છે.” રૂખીએ મણી તરફ ઘૂરકિયાં કર્યા.

“હા,તો દૂધ પીવડાવ્યું એટલે એ તારું થઈ ગયું?” હવાલદારનો ટેકો મળતાં મણી વિફરી.

“હવાલદારજી, આ તો એના જણ્યાંને ફેંકવા જતી’તી તે મેં એની પાહેંથી માંગી લીધું અને એની જાતે મારા ખોળામાં નાખ્યો છે, ત્યારથી મેં દૂધ આલ્યું છે. એણે જ તો મને સોંપ્યો છે અને હવે ફરી જાય છે” રૂખીને હવાલદારને પોતાની તરફ ખેંચવા હુકમનો એક્કો નાખ્યો.

“હા, તે આપ્યો પણ ત્યારે તો તું ન્યાં કણે જ રહેવાની હતી ને, હવે હાલતી પકડે તો રોકું નહીં? મણીએ જવાબ આપ્યો.

ઝગડો એની ઉચ્ચતમ કક્ષાએ પહોંચ્યો હતો.

મૂળ વાત એમ હતી કે મણી રહેતી હતી એ વસ્તીની નજીક થોડા સમય માટે વણઝારાની પોઠ રોકાઈ હતી. મણીની બાજુમાં રૂખીની ઝૂંપડી હતી. મજૂરી કરતી મણીએ આ છોકરાને જન્મ આપ્યો ત્યારે રૂખી ત્યાંજ હતી. એની નાળ પણ રૂખીએ જ કાપી હતી.  બસ રૂખી અને મણી વચ્ચે જે ગણો એ આટલો સંબંધ.

મણીનો કોઈ ધણી નહોતો. જેનો કોઈ ધણી નહીં એના સો ધણી. આ છોકરું કોની દેન હતું એય મણીને ક્યાં ખબર હતી? એને મન તો આ વણજોઈતી ઉપાધી હતી. એને આ ઉપાધીથી છૂટકારો મેળવવો હતો. છોકરાનું નસીબ તે રૂખીએ એને પોતાના જણ્યાંની જેમ ઉછેર્યો. જ્યાં સુધી રૂખી અને છોકરું આંખ સામે હતાં ત્યાં સુધી મણીને એની ઝાઝી તમા નહોતી પણ હવે જ્યાં રૂખીને એની પોઠ સાથે નીકળવાનો દા’ડો આવ્યો ત્યાં આ કંકાસ ઊભો થયો. મણી રૂખીને રોકવા ઘણું કરગરી પણ જ્યાં પોતાની પોઠ જવાની હતી ત્યાં જવા રૂખીએ પોતાનો સર-સામાન બાંધ્યો અને ત્યાંથી જ આ ઝગડો શરૂ થયો.

“અમે વણઝારા છૈએ સાબ, આજે અહીં તો કાલે ત્યાં. અમે તો ફરતાં ભલા.” રૂખીએ હવાલદારને પોતાની મુશ્કેલી સમજાવતી હોય એમ કહ્યું.

એટલામાં ગાર્ડે સીટી મારી, લીલી ઝંડી ફરકાવી. ભીડ વિખેરાવા માંડી. સૌ પોતાના ડબ્બામાં ચઢવા લાગ્યાં. રૂખી પણ ડબ્બા તરફ સરકી. જે મણી અત્યાર સુધી છોકરાનો પગ ઝાલીને ખેંચતી હતી એણે આગળ વધીને રૂખીના પગ પકડી લીધા.

“ના, જા, મારા છોકરાને લઈને ના લઈ જા.” મણી રીતસર કરગરી પડી.
ત્યાં ઊભેલાં કેટલાક લોકોને દયા આવી. આ ડખાનો ઉકેલ આણ્યા વગર હવાલદારનો હવે છૂટકો નહોતો.

“છોકરું એને પાછું આપી દે. મા ના પાડતી હોય તો તું એને લઈ ના જઈ શકે, સમજે છે કે પછી..” વાક્ય અધૂરું મૂકીને એણે રૂખી સામે ડંડો ઉગામ્યો. રૂખી ડઘાઈ ગઈ. એને હવાલદાર પાસે આવી આશા નહોતી.

“જેનું કોઈ ઠેકાણું નથી, જેનો કોઈ ધણી નથી એને હું મરી જઈશ તોય મારું છોકરું નહીં આપું.” રૂખી  જીદે ચઢી.

“બંધ કર આ નાટક. ગાડી છૂટવાની તૈયારી છે. છોકરાનો હવાલો સોંપી દે નહીં’તો તને હવાલાતમાં બંધ કરવી પડશે.” હવાલદારે દમ માર્યો.

રૂખી ગભરાઈ ગઈ. છોકરાને મણીના હાથમાં તો આપ્યો પણ વળ ન છૂટ્યો.

“બદમાશ, જાત પર ગઈ ને? લે આ સંભાળ આને અને દિસતી રે અહીંથી. હવે દૂધ પીવડાવવાનું કઈ’શને તો એને અને તને બેઉને ઝેર પીવડાવીશ. પેટે પાટા બાંધીને આને ઉછેર્યો છે.” રૂખીએ ઝાટકાભેર છોકરું મણીના હાથમાં થમાવી દીધું અને ઊંધી ફરીને ગાડીમાં ચઢવા માંડી.

“છોકરું મળી ગયું ને? પાડ માન મારો અને આનો અને ચાલ નિકળ હવે અહીંથી.” આટલા સમયથી કંટાળેલા હવાલદારે મણી સામે ચીઢ ઠાલવી.

મણીને ય જંગ જીત્યા જેવું લાગ્યું. રખેને રૂખીનો વિચાર બદલાય અને છોકરું પાછું માંગી લે એ ડરથી મણી હડબડાઈને ચાલવા માંડી પણ અત્યાર સુધી રૂખીના ખભે નિરાંતે ઊંઘતું છોકરું હાથ બદલો થતા ઊઠી ગયું. ઊઠતાની સાથે નજર સામેનો અજાણ્યો ચહેરો એ જોઈ રહ્યો ને પછી ભૂખનું દુઃખ સાલતા એણે ભેંકડો તાણ્યો.

ગાડીમાં ચઢતી છોકરાના રડવાનો અવાજ સાંભળીને રૂખી અટકી ગઈ.

“એ મારી નાખજે એને. આમને આમ ભૂખ્યો તરસ્યો મારી નાખીશ ને ત્યારે તારા જીવને શાંતિ થશે, સાચવવાની ત્રેવડ નહોતી તો જણ્યો’તો શું લેવા?”

રખેને રૂખી પાછી ધસી આવે એ પહેલા મણીએ જાણે દોટ મૂકી. છોકરું વધુ જોરથી રડ્યું,  એને ચૂપ કરવા મણીએ કેડિયાના ખીસ્સામાંથી સીંગદાણા કાઢીને છોકરાના મ્હોંમાં ઓરવા માંડ્યા.

બારણે ઊભેલી રૂખી આ જોઈને બરાડી, “એ… આ હું માંડ્યું છે, છોરાના દાંતેય નથ ને આ હેના દાણા ઓરવા માંડ્યા?” રૂખી બરાબર વિફરી.

અને ગાડીના બારણાં પાસે મૂકેલી પોતાની પતરાંની પેટી અને પછી કપડાંની નાની અમસ્તી પોટલી હાથમાંથી છૂટ્ટી પ્લેટફોર્મ પર ફેંકી અને મણીની પાછળ એ દોડી.

એટલામાં ટ્રેન ઉપડી. એક પછી એક લોકો અને કુલીઓય સ્ટેશનની બહાર નીકળવા માંડ્યા. પહેરો દેવા આગળ નીકળી ગયેલા હવાલદારે પાછા ફરતા જોયું તો પ્લેટફોર્મની એક દીવાલને અઢેલીને રૂખી અને મણી બેઠાં હતાં. રૂખી પોતાના પાલવ નીચે છોકરાને ઢાંકીને દૂધ પીવડાવતી હતી અને મણી હળવા હાથે એના માથે હાથ ફેરવતી હતી.

અજબ તમાશો હતો.


ભિષ્મ સાહનીની વાર્તા-‘માતા-વિમાતા’ પર આધારિત ભાવાનુવાદ


Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

HopeScope Stories Behind White Coat – 17 Maulik Nagar “Vichar”

By:Maulik Nagar “Vichar”

“પપ્પા મારે મોટા થઈને ડૉક્ટર બનવું છે!” ચિન્ટુ ઉર્ફે ટેણીયો ઉર્ફે ભોલુ આવાં અનેક નામોથી ઓળખાતો સૌનો લાડકો આ પ્રેમાળ ચિંતન પપ્પાનાં ખોળામાં માથું મૂકી સૂઈ જાય અને રોજ નવી નવી વાર્તાઓ સાંભળે. વાર્તાઓ રોજ અલગ અલગ હોય પણ સામે એની દિલની ખ્વાહિશ કહો કે સપનું એક જ હોય કે “પપ્પા મારે મોટા થઈને ડૉક્ટર બનવું છે!”
બાપ દીકરાનો રોજનો આ નિત્યક્રમ. જમી પરવારીને ચિન્ટુના પપ્પા એને સૂવડાવવા ખોળામાં લે અને માથે હાથ ફેરવીને સંસ્કારનો લેપ લગાવતા હોય એમ પ્રેરણાત્મક વાર્તાઓ સંભળાવે.
“પપ્પા મારે મોટા થઈને ડૉક્ટર બનવું છે!” એ ગાયત્રી મંત્ર કહો કે કે ગીતાનો સાર ચિન્ટુ માટે બધું જ આ વાક્યમાં સમાઈ જતું હતું. ડૉક્ટર બનવાની લગની ચિન્ટુને પપ્પાની પ્રેરણાત્મક વાર્તાઓમાંથી નહીં પણ મમ્મી સાથેનાં એનાં અઢાર મહિના ટૂંકા જ સંબંધના કારણે હતી. ચિન્ટુ માત્ર નવ મહિનાનો હતો ત્યારે જ એની મમ્મી કિડનીની અપૂરતી અને બેદરકારીભરી સારવારના કારણે એને મૂકીને તારલાઓના પરિવારની સભ્ય થઇ ગઈ હતી.
 ત્યાર બાદ ચિન્ટુ અને પપ્પા ગામ છોડીને 70કિલોમીટર દૂર આવેલા અમદાવાદ શહેરમાં આવીને વસ્યા હતાં.
ચિન્ટુના પપ્પા શિક્ષક હતા એટલે વિદ્યાર્થીઓનો પરિવાર તો ખૂબ મોટો હતો. પૂરતી કમાણી હતી. કોલેજ અને ટ્યૂશનનો સમય બાદ કરતા એમને ચિન્ટુ માટે પૂરતો સમય પણ મળતો હતો.
કુદરતી થયેલ એ ગોઠવણના લીધે ચિન્ટુની કેળવણી ઉત્તમ કક્ષાની કરી શકતા હતાં. પહેલાં ધોરણથી બારમાં ધોરણ સુધી દરેક વખતે બીજાં વિદ્યાર્થીઓએ પોતાના રેન્કિંગની આશા ‘બે’ નંબરથી જ કરવી પડતી કેમકે ‘નંબર વન’ તો ચિંતન જ હોય.
હા, ચિન્ટુ હવે ચિંતન તરીકે જ ઓળખાવા લાગ્યો. લોકોના પ્રેમની સાથે સાથે માનપાન પણ વધ્યાં. ચિંતનની માત્ર એક જ કમજોરી હતી. એ હતી એનો ભોળો સ્વભાવ.
ચિંતન હવે મોટો થઇ ગયો હતો એટલે એનો મંત્ર પણ બદલાયો હતો. હવે ઉંમરમાં જ નહીં પણ ડૉક્ટરીમાં પણ મોટો થઇ ગયો હતો. એણે દરેક પરીક્ષાઓની જેમ મેડિકલની એન્ટ્રન્સ ટેસ્ટ હોય કે એની સ્પેશ્યલાઈઝેશનની ફાઇનલ્સ. બધામાં નંબર વન એન્ડ ગોલ્ડ મેડલીસ્ટ. અલગ અલગ હોસ્પિટલ્સમાં પણ વિઝિટિંગ ડૉક્ટર તરીકે નંબર વન યુરોસર્જનની ખ્યાતિ મેળવી.
જોતજોતામાં પોતાની પ્રેક્ટિસના ખૂબ જ ટૂંકાગાળામાં જ 3 માળની કિડની હોસ્પિટલની સ્થાપના કરી. સમયની હરીફાઈ સાથે એ હોસ્પિટલ પણ જીતી અને ગુજરાત રાજ્યમાં કિડનીની નંબર વન હોસ્પિટલ બની ‘એ-વન કિડની ઇન્સ્ટિટ્યૂટ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટર’


“યસ સર, હાઉ  કેન આઈ હેલ્પ યુ?”
“ના..ના…એવું તો કંઈ નહીં બુન…મારે ચિંતન સાહબને મલવું હ” આ ભાઈની બોલીમાં જ ખાલી ગામઠી લહેકો હતો. બાકી ઈસ્ત્રી ટાઈટ કપડાં, સોનાની બે બે જાડી ચેઇન, અડધો ડઝન વીંટીઓ અને હાથમાં રુદ્રાક્ષની સોને મઢેલી લકી જોઈને તો એ સજ્જન ફેક્ટરીના માલિક લાગતા હતા.
આ સજ્જનની પંચ્યાશી વર્ષની માતાને કિડનીમાં પરુ થઇ ગયું હોવાથી હોસ્પિટલમાં બીજે માળે દાખલ હતાં.
“સર, આજે શુક્રવાર છે. ચિંતન સર મંગળવારે અને શુક્રવારે નથી આવતાં. તમે એમનાં આસિસ્ટન્ટ ડૉક્ટરને મળી શકો છો.” રિસેપ્શનિસ્ટ બહેનની ભાષા ગુજરાતી હતી પણ એક્સન્ટ અંગ્રેજી હતી.
“હોવે…” કહીને ભાઈએ બધી વિગતો આપી અને ભાઈ આસિસ્ટન્ટ ડૉક્ટરને મળ્યાં.
ઑફિસમાંથી બહાર નીકળ્યાં એટલે પેલાં રિસેપ્શનિસ્ટ લેડીએ એમને નમ્રતાથી રોક્યાં.
“એક્સક્યુઝ મી સર..” સાંભળતાની સાથે જ ભાઈના મોઢાના હાવભાવ બદલાયાં.
“સર, આપનું પાર્ટ પેમેન્ટ બાકી છે, પ્લીઝ આજે ભરાવી દેજો ને…!!”
“હોવે બુન..મને ખબર સ..અમે કંઈ નાહી નહીં જવાનાં, તમારા આવા ખોબા જેવડાં પૈહાની હામે અમે અમાર મા તમને આલી હ..સાહબ તો હ નૈ, આવા લવરમૂછિયા ડૉક્ટરો હું કાંદો કાડવાના હ..” એક પછી એક આ સજ્જનના ડાયલોગો દુર્જનતા તરફ જતાં હતાં. એવું જ લાગતું હતું કે આ ભાઈ આ ડાયલોગોનું બે-ત્રણ દિવસથી રિહર્સલ કરતાં હોય.
વચ્ચે એકાદ બે ના સમજાય એવી ગાળો પણ આવી ગઈ. આવી પ્રેમાળ ઉઘરાણીથી પેલાં સજ્જનનું ઘમંડ ઘવાયું હોય એવું લાગ્યું.
લવરમૂછિયા ડૉક્ટરો સાંભળતા પેલાં આસિસ્ટન્ટ ડૉક્ટર પણ બહાર આવ્યા. એમની સજ્જનતાનો ગ્રાફ પણ મંદીમાં લેવાયેલા ખોટા શેરની જેમ નીચે ગયો.
થોડી ઘણી હાથાપાઈ પણ થઇ.
“જોઈ લઈશ તમને બધાને, ઑય તમ બધા પૈસા જ કમાવા બેઠા સો, માણહ રિબાય એ નૈ જોતાં, બસ પૈહા…પૈહા…પૈહા..” બબડતા પેલાં સજ્જને બે-ત્રણ ગાળોના તમાચા આપ્યાં અને જતા રહ્યાં.

હાંફતા ધ્રુજતા રઘવાયેલા અવાજે પેલાં સજ્જને ગામડે એનાં ભાણિયાને ફોન કર્યો.”રામ..રામ..ભાણા..ચ્યોં હ તું??”
“ખેતરે..મામા…હું થ્યું..ચમ હાંફો સો…બાને ચમ સ?”
“એક કોમ કર…તારા ભાઈબંધોને લઈને ઓય અમદાવાદ આઈ જા..તારી બાને જ્યાં દાખલ કરી સ ત્યાં ડખો કરવાનો સ”
ભાણિયાએ તો બીજી બધી વાત મેલ પડતા. રઘલા, કાના, મુકલા, ઘનાના નામની હાંક મારી અને આઠ દસ જણા લાઠી કરવત લઇ બધાંય ટેમ્પામાં ચડી ગયાં.
એકાદ સવા કલાકમાં બધાય અમદાવાદ આવી પહોંચ્યા..મામા એ પણ હોસ્પિટલનો રસ્તો બતાડ્યો. એ બધાની રાહ જોઈને મામા હોસ્પિટલની બહાર જ ઊભા હતાં.
મામાની સાથે બધાયના લોહી તપતા હતાં. ક્યારે હાથ સફાઈ ચાલુ કરીએ એની જ રાહ જોતાં હતાં. એમાંથી એકેયને જાણકારી તો હતી જ નહીં કે આ બબાલ શેની છે.
ગાયો હાંકતા હોય એમ હોસ્પિટલના કંપાઉન્ડમાં મૂકેલા મની પ્લાન્ટના કૂંડાને લાકડીઓ મારી તોડ્યાં. એ પહેલાં ચોકીદારને ફટકાર્યો.
હોસ્પિટલના કર્મચારીઓમાં અફરાતફરી મચી ગઈ.
એન્ટ્રન્સમાં આવેલો ઑટોમૅટિક કાચનો સ્લાઈડિંગ ડોર તોડતાં અને તોડફોડ કરતા આખોય ઢોરનો પ્રવાહ રિસેપ્શન સુધી પહોંચ્યો.
પહોંચતાની સાથે જ ભાણિયાની નજર રાષ્ટ્રપતિના હાથે પુરસ્કાર લેતાં ડૉ. ચિંતનની તસ્વીર પર પડી. એણે બધાને હાંક મારીને રોક્યાં.
“ખબરદાર જો કોઈ એક લાકડી પણ ઉગામશે તો!!!”
“હું થ્યું ભાણા આ લૂંટારાઓને તો આજ બતાવી જ દૈ કે આપણે કુન સીએ.”
“મામા, લૂંટારા ઈ નૈ આપડે સે, આ ફોટાવાળા સાહબ તો ભગવાન સ.” સાંભળતાની સાથે જ બધાંની ઉચ્ચે ઉગામેલી લાઠીઓ હેઠી પડી ગઈ.
“આ દાક્તર સાહબના બાપા તો આપણા ગોમના જ હતાં, મામા તમે ઓળખો સો મારી માની બેનપણી પ્રેરણામાસી?”
“ઇમનો જ સોકરો, ઈ માસીને કિડનીની બીમારી હતી અને ઈનાં લીધે જ ઈ મર્યા. તાર પસી માસા અને ઈમનો દીકરો આય આવીને રહ્યાં…ઈ માસા મને મફતમાં ભણાવતાંય હતાં.”
“ઈ ગમે એ હોય ભાણા..લૂંટારા ઈ લૂંટારા…”
“મામા….માતાજીના હમ જો અવે કઇ પણ બોલ્યાં તો…!!” ભાણ્યાએ જોરથી હાંક પાડી.
“ઈ ચિંતન સાહબ અત્યારે અમાર ગોમડે જ અઇશે. છેલ્લા કેટલાંય વર્ષોથી કોઈ પણ પરિસ્થિતિ હોય પણ ઈ ચિંતન સાહબ દર મંગળવારે અને શુક્રવારે ગોમડે આવે સ!”
“કોઈનેય કિડનીની તકલીફ હોય તો તે ઇમનો મફતમાં ઈલાજ કર સ. ઈ પોતે દવા આલે તો ઈના પૈહાય નૈ લેતા…અને ઇ તો ગોમમાં બધોંય સલાહ આલે કે પોતાના સોકરાઓને ભણાવજો..જે ખરચ થાય તમતમારે ચિંતા ના કરતા..ચિંતન સ તમારી હારે…તમારી ભોંણીનો ઈલાજ પણ ઈમણે જ કર્યો સ….ઈ પણ મ.…”
મફત શબ્દને નિરર્થક બનાવવા    
પેલાં સજ્જન હજાર હજારની નોટના તાજેતાજા જ ભીનાં થયેલાં બંડલો એક પછી એક રિસેપ્શન પર મૂકતા જ ગયા…..


સ્પંદન-16

હૈયે છે એવો ઉલ્લાસ
હોઠે આવે જય ગુજરાત.
ધીંગી ધરાની ધીંગી પ્રજા,
દેશ દેશાવરે ફરકે ધજા.
સુખ સમૃદ્ધિ લાવે આણી,
સાહસમાં ન કરે પાછી પાની.
મીઠી બોલી, મીઠા દિલ,
ગરબે ઘૂમે મેલી હેલ.

મોહન અને મોહનદાસની આ પુણ્યભૂમિ, સરદાર પટેલ, ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક અને રવિશંકર મહારાજ જેવા નેતાઓની ભૂમિ, વિક્રમ સારાભાઈ સમા વૈજ્ઞાનિકની ભૂમિ,  નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ અને પ્રેમાનંદની ભક્તિમાં છલકાતી  અહીંની ગુજરાતી ભાષા, અવિનાશ વ્યાસના સંગીતમાં ઝંકૃત થતી, નર્મદ, મેઘાણી, મુનશી અને ઉમાશંકરના સાહિત્યમાં કસુંબીનો રંગ પીને તરબતર થતી આ ધરા ગુજરાત અને તેની ગુજરાતી ભાષા તથા તેની ખમીરવંતી પ્રજાની વાત અનોખી છે. ડાલામથ્થા સાવજની ડણકથી ગાજતી આ ભૂમિએ બે રાષ્ટ્રોના રાષ્ટ્રપિતા આપ્યા છે.

ગુજરાત અને ગુજરાતીઓ સાથે સમૃદ્ધિ સદાયે જોડાયેલી રહી છે.  સોનાની દ્વારિકા અને સુરત સોનાની મૂરત  એ કોઈ પણ સાહિત્યપ્રેમી ગુજરાતી માટે અજાણ્યા નથી. ગુજરાત પાસે લાંબો સમુદ્ર કિનારો છે. તેથી ગુજરાત દરિયાદિલ છે. ક્યારેક સંજાણ બંદરે આવેલા આશ્રય માગતા પારસીઓને પણ આવો અનુભવ થયો હતો.  પરંતુ આનંદ એ વાતનો કે પારસીઓ ગુજરાતમાં દૂધમાં સાકરની જેમ ભળી ગયા. દાદાભાઈ નવરોજી હોય કે ટાટા, કોઈના માટે ગુજરાત અજાણ્યું નથી. દેશ દેશાવરમાં આ મહેક ફેલાયેલી છે. અહીં કોઈ શરણાગત નથી પણ દિલથી સહુનું સ્વાગત છે. દરિયાદિલી ગુજરાતના લોહીમાં છે. આવી જ લાગણી હતી કેટલાક પોલેન્ડના શરણાર્થીઓની જ્યારે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં 500 સ્ત્રીઓ અને 200 બાળકો સાથે પોલેન્ડથી નીકળેલ જહાજના કેપ્ટનને કહેવાયેલું કે જ્યાં શરણ મળે ત્યાં જજો. જહાજ દેશ દેશ ફર્યું અને બધાએ જાકારો આપ્યો ત્યાં સુધી કે મુંબઈ બંદરે અંગ્રેજ સરકારે પણ ના પાડી. જહાજ આવ્યું ગુજરાતના  જામનગર બંદરે. મહારાજા દિગ્વિજય સિંહ શરણ તો આપે જ છે પણ સાથે જ બાળકોના શિક્ષણ માટે બાલાચડી સૈનિક શાળામાં વ્યવસ્થા પણ કરે છે. શરણાર્થીઓ નવ વર્ષ બાદ વતન પરત ફરે છે.  તેઓ આજે પણ આ ઉપકાર ભૂલ્યા વગર દર વર્ષ જામનગરની મુલાકાત લે છે. ગુજરાત સંવેદનશીલ  છે. આવાં સીમાચિહ્નો ગુજરાતને પ્રસ્તુત કરે છે. તેથી જ ખુશ્બુ ગુજરાત કી આપણને હૃદય સ્પર્શી લાગે છે. કારણ કે આ જ ખુશ્બુ આપણા હૈયા સુધી વસેલી છે અને પ્રેરણા પરિમલ વહાવી રહી છે. …પ્રેરણા પરિમલ વહે છે અને તેમાંથી ખુશ્બુ વહે છે – આ ખુશ્બુ છે સાહસિકતાની. કિનારો આફ્રિકાનો હોય કે અમેરિકાનો કે પછી યુરોપનો, ગુજરાતી સાહસિકતાની સોડમ બધે જ છે. ગુજરાતની સાહિત્ય સમૃદ્ધિ જુઓ તો પણ તમને આફ્રિકાની વાતો મળી આવશે. ગુણવંતરાય આચાર્યની નવલકથાઓ ‘દરિયાલાલ’ જુઓ કે ‘સક્કરબાર’ એ આભાસ થયા વગર રહેતો નથી કે ગુજરાત માટે આફ્રિકા અજાણ્યું હોય. તો યુરોપમાં માદામ કામા હોય કે શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા- ગુજરાતનો દેશપ્રેમ ભારતના સ્વાતંત્ર્યમાં પણ ઝળકે છે. વાસ્કો દ ગામાને કાલીકટ બંદરની રાહ દેખાડનાર કાના  માલમને પણ એક સાહસિક દરિયાખેડું ગુજરાતી તરીકે ન જ ભૂલી શકાય.

ગુજરાતનો સ્થાપના દિન એ આનંદની ક્ષણ છે, સંકલ્પની ક્ષણ છે, નવાં સ્વપ્નોથી આંખોને રોમાંચિત કરવાની ક્ષણ છે. તેથી જ ભૂતકાળની ભવ્યતાનો પરિચય એટલું જ પર્યાપ્ત નથી. સમય હમેશાં સરતો રહેતો હોય છે.  ઈમારતોની ભવ્યતા તો જ જળવાય જો તેનું સ્વરૂપ બદલાય.  ઇતિહાસનો પદાર્થપાઠ એ છે કે ઇતિહાસ સર્જવો જરૂરી છે. તેમાં રાચવું એ કદાચ ક્ષણિક આનંદ જ હોઈ શકે.  વસંતના આગમનની વધામણી ખાતાં પહેલાં પુષ્પોના સામ્રાજ્યની રૂપ, રંગ અને મહેકથી સજાવટ કરી લઈએ.

ગુજરાતી એ વિશ્વજાતિ છે.  જો સંકુચિતતા હોય તો એ ગુજરાતી નથી. જેમ તે બધાને આવકારે છે તેમ પોતે પણ દેશ દેશાવર ખેડી બધે પહોંચે છે.  પોતાના આતિથ્ય દ્વારા સૌને સત્કારે છે તો વિદેશમાં જઈને પણ પોતાની સંસ્કૃતિ જાળવી રાખીને ત્યાં સમાઈ જાય છે.  જ્યાં પગ મૂકે ત્યાં દૃઢમૂળ થઈને રહે એટલું જ નહિ પણ સેવા સુવાસથી ખ્યાતિ પ્રસરાવે એ સાચો ગુજરાતી. ફોર્બ્સ અને ફાધર વાલેસ જેવા સવાયા ગુજરાતીઓએ ગુજરાતી ભાષાની અમૂલ્ય સેવા કરી.  તો  માદરે વતનથી માઈલો દૂર પરદેશની ધરતી પર માતૃભાષા ગુજરાતીના સંવર્ધન માટે કામ કરતા  ‘બેઠક’, ‘બે એરિયા ગુજરાતી સમાજ’ , ‘ ઓટલો ‘ અને  તેના જેવા અનેક સંગઠનો વર્ષોવર્ષ ગુજરાત ગૌરવ દિન રંગે ચંગે ઉજવે છે એટલું જ નહિ પણ ગુજરાતની સંસ્કૃતિની આલબેલ પોકારે છે.

ગ્લોબલ ગુજરાતી એ માત્ર આજની વાત નથી, એ તો તેની કાયમી ઓળખ છે.  વિશ્વભરમાં પોતાના લચીલાપણાના ગુણના કારણે દુનિયાભરમાં આપણને ગુજરાતીઓ જોવા મળે છે.  તેના પ્રવાહી સમ સ્થિતિસ્થાપક સ્વભાવના કારણે તે વિશ્વના કોઈપણ સ્થળ, સમય અને સંજોગોમાં ગોઠવાઈ શકે છે. ગુજરાતી દરેક દિશાઓથી આવતા નવા વિચારોને સ્વીકારી શકે છે. તે હંમેશા પરિવર્તન માટે તૈયાર હોય છે – પછી તે વાત વ્યંજનની હોય, વિચારોની હોય, પહેરવેશની હોય, ભાષાની હોય  કે ટેકનોલોજીની હોય. તે સામ, દામ દંડ, ભેદની નીતિ અપનાવી પોતાનું કામ કુનેહપૂર્વક કઢાવી લે છે.  માટે તો વર્ષોથી વેપારમાં ગુજરાતી એક સફળ પ્રજા છે. જીવનને ભારોભાર માણવું એ ગુજરાતી સ્વભાવ છે. તમે દેશમાં ફરો કે વિદેશમાં….સૌથી વધુ પ્રવાસીઓ તમને ગુજરાતના જ મળશે.

ગુજરાતીઓના  ભોજનપ્રેમની વાત વગર આ લેખ અધૂરો જ ગણાય. તેમના ફાફડા, ગાંઠિયા, થેપલા, ઢોકળા જગજાહેર છે. હળવદના ઘીથી લથબથ ચૂરમાના લાડુ, સુરતની ઘારી, વડોદરાનો લીલો ચેવડો, ખંભાતનું હલવાસન, ભરૂચની શિંગ,  ગોંડલના ફાફડા, ભાવનગરના ગાંઠિયા, વલસાડી હાફૂસ અને તલાલા ગીરની કેસર કેરી એમનો આગવો પ્રેમ છે.

ગુજરાત, ગુજરાતી અને ગરબા એક અનોખું સંયોજન છે. નવરાત્રી હોય કે કોઈપણ શુભ પ્રસંગ…ગરબે ઘૂમતા ગુજરાતી આખી રાત ગરબા ગાઈને  પણ થાકતા નથી….ભલે ગલીના નાકા પરની દુકાને જવા વાહન લઈ જતા હોય.

કલા અને મનોરંજનના ક્ષેત્રે પણ ગુજરાતીઓનું યોગદાન રહેલું છે.  દેશી નાટક સમાજ… આઈએનટી..પંચોલી પિકચર્સ…કલ્યાણજી આણંદજી…સંગીતકાર જયકિશન..ચિત્રકાર રવિશંકર રાવળ…આર્ટ ડાયરેક્ટર કનુ દેસાઈ….નોંધનીય નામો છે.

ગુજરાતી પાસે વિઝન છે, દીર્ઘદૃષ્ટિ છે, વેપારની સૂઝ છે અને સાહસ પણ છે.  અમુલ, અંબાણી, અદાણી, ઝાયડસ, કેડીલા, સન ફાર્મા, ટોરેન્ટ ફાર્મા એના ઉદાહરણ છે. આ ખમીરવંતી પ્રજા કચ્છના ભયંકર ભૂકંપ પછી તેનું નવસર્જન કરે છે. કચ્છની મરુભૂમિમાં આજે કેસર કેરી, ડ્રેગન ફ્રૂટની ખેતી થાય છે તો ત્યાં સોલાર પાર્ક ને વિન્ડ ફાર્મ તેને વિકાસના પંથે અગ્રેસર કરે છે.  એવું નથી કે આ રસ્તે તેને કોઈ સંઘર્ષ ન કરવો પડ્યો હોય. પણ સંઘર્ષથી અટકે નહીં, હારે નહિ કે પાછો ફરે નહિ એ જ સાચો ગુજરાતી.

રીટા જાની
07/05/2021