૩ -સદાબહાર સૂર- રાજુલ કૌશિક

શ્રી અવિનાશ વ્યાસ નામની મને ઓળખ થઈ ‘ મેંદી રંગ લાગ્યો’ ફિલ્મના ગીત  “મેંદી તે વાવી માળવેને એનો રંગ ગયો ગુજરાત રે”  ગીતથી પણ એ પછી તો આજ સુધી એમના ગીત-ગરબાનો રંગ આજ સુધી મારા મન પર એવો તો છવાઈ ગયો છે કે આજે પણ સ્મૃતિમાં સળવળાટ કરતું બેઠું થાય છે.  અવિનાશ વ્યાસ માટે કહેવાયું છે કે એ એક અમરત્વ લઈને ગયા છે, એક ભવ્ય વારસો મુકીને ગયા છે. વાત કેટલી સાચી છે.કોણ જાણે કેટલાય વર્ષોથી આ મેંદી અસ્ત્તિત્વમાં તો આવી હશે પણ જાણે એની સાચી ઓળખ,એનો ખરો રંગ પરખાયો અવિનાશ વ્યાસની આ રચનાથી….
     “કંઠે રૂપનું હાલરડું ને આંખે મદનો ભાર,
     ઘુંઘટમાં જોબનની જ્વાળા, ઝાંઝરનો ઝમકાર,
     લાંબો છેડો છાયલનો ને ગજરો ભારોભાર,
    લટકમટકતી ચાલ ચાલતી જુવો ગુર્જરી નાર, અરે ભાઈ જુવો ગુર્જરી નાર…….
ના નાદથી શરૂ થતો આ ગરબો મારી અંદરની ગુજરાતણને આજે પણ જગાડે છે. ..આ ગીત તો મેં અને તમે કોણ જાણે કેટલાય લોકોએ કેટલીય વાર ગાયું હશે નહી? મારી જેમ તમે સૌએ પણ આ ગીત કેટલીય વાર ગણગણી લીધું હશે. કેટલીય વાર આપણે એના તાલે ગરબે ઘૂમી પણ લીધું હશે નહીં? પણ લોકસમાજને હૈયે રમતી રચના જેમ ભુલાતી નથી તેમ અવિનાશ વ્યાસ યાદ આવ્યા વગર રહેતા પણ નથી.
આ ગીતમાં એવું તે શું છે? કે યાદ કરી ફરી ફરી વાગોળવાનું ,ગાઈને ગરબે ઘૂમવાનું મન થાય?  એના શબ્દો કે એની ધૂન ?  શબ્દોની કે તેની સાથે જોડાયેલી વાર્તા વિશે તમને આછોપાતળો અંદાજ હશે જ.  આ આખા ગીતમાં પ્રિયતમના વિરહમાં ઝૂરતી એક પરણિતાની વાત છે. પતિ પરદેશ છે અને દિયર તેને મેંદી લગાવવાનું કહે છે ત્યારે પત્નીના મનમાં ઉઠતા ભાવો તે ગીતમાં વ્યક્ત કરે છે પણ એ ભાવો એ સમયની નારીના છે.આમ જોવા જઈએ તો મૂળ વાત તો ગાયકી, સૂરીલા અવાજની છે જે ક્યાં સૌના નસીબની વાત છે પણ કેટલાય ગીતો એવા છે જે આજે પણ સામાજિક પ્રસંગોથી માંડીને સ્ટેજ પર ગવાયા છે અને ગવાતા રહેવાના છે.
       ગેય એટલે કે ગાઈ શકાય છે એવી રચાનાઓનું પણ કેટ-કેટલું વૈવિધ્ય? નરસિંહ મહેતાના પ્રભાતિયાથી માંડીને મધ્યકાલિન ગીતપરંપરા, પ્રાચીન રાસ-ગરબા, સમકાલીન ગુજરાતી ગીતો, આધુનિક -જેને રેપ સોંગની કક્ષામાં મુકી શકાય એવા ગીતો, ગઝલોની સમૃદ્ધિ,રંગભૂમિને ગજવતા ગીતોનો વૈભવ અને ફિલ્મો દ્વારા પ્રચલિત ગીત-સંગીત. આ ફિલ્મોને તો એટલે યાદ કરવી જ પડે.
ઘણીવાર વર્ષોથી સાંભળતા આવેલા ગીતો કાનની આદત બની જાય.શબ્દો માટે સંગીત પણ એટલુંજ અસરકારક માધ્યમ ખરું હો કે. મોઝાર્ટ કે બિથોવનની સિમ્ફની હોય તો એ પણ કાનને તો એટલી જ ગમવાની. કેટલીક વાર એવું ય બને કે જેમાં શબ્દ ન પકડાય કે ન સમજાય પરંતુ એનું સંગીત ચિત્તને, આત્માને ઝંકૃત કરી દે.અવિનાશ ભાઈના એવી કેટલીય રચનાઓ હોય કે જે સીધી જ આપણી પ્રકૃતિ સાથે એકાત્મક કરી દે અને એ જાણે આપણા જ હોય એટલા સ્વભાવિકલાગે.
       એવી જ રીતે લોકગીતોનો પણ અનોખો ઈતિહાસ છે. ક્યારે, કોણે એ રચ્યા છે એના મૂળ સુધી ઉતર્યા વગર સાવ સરળતાથી સ્વીકારી લેવાયેલા ગીતો. આ લોકગીત માટે એવું કહેવાય છે કે “લોકો વડે ઘડાતું અને ગવાતું ગીત. કંઠસ્થ સાહિત્ય પરંપરાથી ચાલ્યા આવતા કે કોઈ અજ્ઞાત ગીતકારે જોડીને વહેતા મુકેલા ગાન.” એક સમય હતો જ્યારે સ્ત્રીઓને એટલી ક્યાં મોકળાશ હતી કે સૌની વચ્ચે આવીને પોતાની વાત કહે. ત્યારે એ ઘરમાંજ રહીને ઘંટી પર ધાન દળતા, ઘમ્મર વલોણામાંથી માખણ તારતા કે પછી સરખે સરખી સહિયર સાથે કૂવાના કાંઠે પોતાનો રાજીપો કે વ્યથા વ્યકત કરતી વેળા મનમાંથી આપોઆપ સ્ફૂરી ઉઠેલા શબ્દોનેએ એક હલક સાથે ગણગણી લેતી હશે અને સમય જતા એ લોકગીત તરીકે સ્વીકારાઈ ગયા હશે.આ ગુજરાતી ગીત-ગરબા શેરીથી માડીને સ્ટેજ સુધી તો પહોંચ્યા જ સાથે એની લોકપ્રિયતાને લઈને કંઇ કેટલીય ગુજરાતી ફિલ્મોમાં પણ એ ગવાયા. 
      ગુજરાતના લોકજીવન, સંસ્કારજીવનને ઉજાગર કરતા અનેક ગીતો તેમણે લખ્યાં અને સંગીતબદ્ધ કર્યાં.તેમનાં ગીતોમાં સાહિત્યિકતા ઘણાને  ઓછી જણાય પણ સહજતા ઘણી છે એટલું તો હું જરૂર કહીશ.‘પાંદડુ લીલુ ને રંગ રાતો, હેજી મારી મેંદીનો રંગમદમાતો….’ ગીત હોય કે ‘‘નયન ચકચૂર છે’ ગીત પણ આજે ક્યાં ભૂલાય છે ? કેવા મઝાના ગીતો ?
     અવિનાશ વ્યાસ પોતાની કૃતિઓ જાતે જ સ્વરબદ્ધ કરતા હતા. તેમની રચનાઓ જેટલી કાવ્યમય હતી તેટલી જ સુરીલી પણ હતી. પછી તો તેમના ગીતો અને ગરબા તો ઘર ઘર સુધી પહોંચ્યા અને એટલી હદે તો એ સૌને પોતાના લાગ્યા, એના કર્ણપ્રિય શબ્દ અને સંગીતના લીધે કંઠસ્થ થવા લાગ્યા અને પછી તો એના ગીતકાર-સંગીતકાર કોણ છે એના ઊંડાણ સુધી જવાના બદલે એને લોકગીત માનીને પણ એ ગવાતા રહ્યા, ઝીલાતા રહ્યા અને એના તાલે સૌકોઈ તન-મનમાં થનગાટ સાથે ઝૂમ્યા પણ એની પરવા ક્યાં આ સંગીતકારને હતી પોતાનો નિજ આનંદ લઇ એક પછી એક રચના કરતા ગયા અને પોતાની સાથે બીજા અનેક કવિની રચનાને સ્વરબદ્ધ કરી સમૃદ્ધ કરતા ગયા. પછી તો એમની ગુજરાતી ગીતોની ધુનનો પ્રયોગ હિંદી ફિલ્મમાં થયો.એટલે જ તો અવિનાશ વ્યાસ ગુજરાતી સંગીતના ભીષ્મપિતા કહેવાયા. એમણે જ તો સુગમ સંગીતને શિખરે બેસાડ્યું.
 
આપણે આ શિખરને આંબવાનો આયાસ આપણે કરીશું ને?  

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com


 

“वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम ”

મિત્રો

વાંચન સાથે સર્જન અને સર્જનનું વાચિકમ કરતા સાહિત્યનું રસપાન

તો સાંભળો કથા પઠન: નયનાબેન પટેલ

 

ખુલ્લી બારીએથી ..વાચક- વસુબેન શેઠ

 

પરિચયના અલપઝલપ આ પ્રવાસમાં આજે મળીએ કવિયત્રી ગંગાસતીને
     જીવન માં ઘણી વખત અચાનક કાને એવા શબ્દો સંભળાય છે જેના ઊંડા વિચારો મને આજે પણ સ્પર્શી જાય  છે.જીવનની ક્ષણભંગૂરતા અને મોક્ષ પ્રાપ્તિ માટે જીવને જરૂરી સમજણ મને આપે છે.હું નાની હતી ત્યારે બા ગંગાસતીના ભજનો સંભાળતા સવાસો વર્ષ પહેલા થઈ ગયેલા ગંગાસતીના ભજનો હ્ર્દયને એવા સ્પર્શી ગયા છે કે ભૂલતા નથી.
         લોકકથાઓ અનુસાર ગુજરાતમાં આવેલા સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં રાજપરા ગામમાં વાઘેલા રાજપૂત કુટુંબમાં જન્મેલા ગંગાસતી સુંદર,સૌમ્ય અને રાજપૂત નારી,સુરીલો અવાજ,નામ ગંગા પણ સતી પછીથી ઉમેરાયું સતીનો અર્થ છે આત્મામાં સ્થિર થયેલી સુરતા. ..શીલ એટલે ચારિત્ર ચરિત્ર એટલે મર્યાદા અને મર્યાદા એટલે ધર્મ  આ ત્રણેનો સમન્વય વાળી સ્ત્રી અને સંજોગો પણ જોવો એમના લગ્ન ભાવનગર નજીક આવેલા સમળિયાના ગિરાસદાર કહળસંગ ગોહિલ સાથે થયા અને કહળસંગ ભક્તિ આંદોલનના નિત્ય  અનુયાયી.ગંગાને તો જાણે ભાવતું હતું ને તેજ મળ્યું. તેમને અજોભા નામનો પુત્ર થયો  જેના લગ્ન પાનબાઇ સાથે થયા હતા,કહળભા ગંગા સતીને ખુબજ માનથી બોલાવતા..પછી તો .ગંગાસતી અને કહળસંગનું ઘર ધાર્મિક સંત્સગ નું કેન્દ્ર બન્યું.લોકોનો અને સાધુ સંતનો કાફલો વધવા લાગ્યો જેથી નાના ઘરમાં સમાવેશ ન થતા બન્ને પતિ પત્ની ખેતરમાં ઝૂંપડી બાંધી અને રહેવા લાગ્યા અને ત્યાં સતસંગ ચાલુ રાખ્યો.એવું કહેવાય છે કે એક ખેડૂત ની ગાય સર્પના કરડવાથી મૃતયુ પામી .માનવ સ્વભાવ છે,કોઈયે વ્યગ માં કહ્યું,ભગત ને કહો કે એમની સિદ્ધિ નો ઉપયોગ કરે.કળુભા આવેશમાં આવીને સિદ્ધિનો પ્રયોગ કરવા પ્રેરાયા,ગાય સજીવન થઈ ,ગામમાં વાત ફેલાઈ. આવી પ્રસિધ્ધી એમના સંત્સગમાં બાધા ઉત્તપન કરશે,એમ સમજતા તેમણે પ્રાયશ્ચિતરૂપે દેહ ત્યાગ કરવાનો નિર્ણય લીધો.
       ગંગાસતી રજપૂતાણી હતી તેણે પણ દેહ ત્યાગ કરવાનો નિર્ણય કર્યો પણ કાળુભાઈએ સમજાવ્યા અને કહ્યું  તમને પાનબાઇનું આધ્યાત્મિક શિક્ષણ પૂરું ના થાય ત્યાં સુધી રોકાઈ જવાની મારી આજ્ઞા છે.
ગંગાસતીએ પાનબાઈને ઉદેશીને ભજન રચ્યા આ પદ એક પછી એક આવતાં ગયાં અને ગવાતા ગયાં ને આધ્યાત્મિક શિક્ષણ સરળ ભાષામાં ભજન દ્વારા સમજાવા માંડ્યું.એ બાવન ભજનોનું સત્વ એટલું છે કે તેના બાવન ગ્રંથો રચી શકાય.ગંગાસતી સાહિત્યકાર નથી છતાં તેમનું  પરંપરાગત તથા સત્વશીલ સાહિત્ય તેની આંતરશકિતથી સામન્ય હૈયાના દ્વારે કાયમી સ્થાન મેળવવામાં સફળ બન્યું ભજનવાણીના વિષયમાં ગંગાસતીનું વિરાટઅને વ્યાપક યોગદાનની આજે પણ સાહિત્યમાં નોંધ લેવાઈ છે.ગંગાસતીને ઓળખવા માટે આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિ કેળવી પડે.ગંગાસતીએ જ્ઞાન માર્ગ અપનાવ્યો બ્રાહ્મસ્થિતિને પામ્યા,યોગમાર્ગ દ્વારા નિર્વિકલ્પ સમાધી પામ્યા અને ભક્તિમાર્ગે જઈ ભક્તિ સાથે વચન વિવેક સિદ્ધ કર્યા.અને માટે જ ગંગાસતીને સૌરાષ્ટ્રની મીરાં નહિ સવાઈ મીરાં કહેવામાં આવે છે. 
       જ્ઞાનની અમૃતધારા આ મધ્યયુગના સતીએ સરળ ભાષામાં મઠો અને મંદિેરોની બહાર લોકદરબારમાં લાવીને મૂકી હતી.આ એક અસાધારણ ઘટના હતી. પ્રેમલક્ષણા ભકિતના રંગે અનેક લોકહૈયા રંગાયા હતા.
વીજળીના ચમકારે મોતીડાં પરોવો રે
પાનબાઈ નહીતર અચાનક અંધારા થશે જી,
જોતરે જોતામાં દિવસો વહી જશે પાનબાઈ,
એકવીસ હજાર છસોને કાળ ખસે જી…
        શાસ્ત્રોના વચનો તથા અનેક વિચારકોના તત્વચિંતનને સુપાચ્ય તથા સરળ બનાવીને આ પાનબાઈએ એમની સરળ ભાષામાં થોડામાં ઘણું સમજાવી મુક્યા જાણે દુનિયાના બધાજ ધર્મમાં ગ્રંથોનું જ્ઞાન ભજનમાં સમેટી મૂકી દીધું. ઉપરની આ પંક્તિઓ જયારે જયારે સાંભળું કે વાંચું ત્યારે થાય છે જીવન એક વીજળી ના ચમકારા જેવું છે અંધકારમાં ક્યારે ભળી જશે તેની ખબર નથી.સામાન્ય રીતે માણસ દર મિનિટે પંદર સ્વસો શ્વાસ સેવતો હોય છે. આ ગણતરી પ્રમાણે એક દિવસના એકવીસ હજાર છસો શ્વાસોશ્વાસ લે છે..કેવડી  મોટી વાત ? અને એમણે સરળતાથી જીવનનું મહત્વ ગળે ઉતારી દીધું.એમના પ્રસિદ્ધ ભજન વીજળીને ચમકારેમાં એમની કોઠાસૂઝ કે ગણિતની આવડત અનોખી રીતે છતી થયા વગર રહેતી નથી.
      ગંગાસતીએ ભજનો દ્વારા પાનબાઈ ને સાધુસંતો ના લક્ષણો,ભક્તિ માર્ગ,અહ્મથી થતો નાશ,ગુરુનો મહિમા વગેરે બાવન દિવસમાં નવી નવી રચના કરી પાનબાઈ ને સંભળાવતા અને સમજાવતા.ગંગાસતી ને પુત્રવધુ પણ એવી મળી જે સતીના પંથે ચાલી.ધન્ય છે આ ટ્રિપટી આત્મા ને…. અને બાવન દિવસમાં તો આઘ્યાત્મિક શિક્ષણ પૂરું થયું અનેક સંતો ભક્તોની હાજરીમાં,ચોપ્પન જેટલા ભજનો પુરા કરી,સ્વેચ્છાએ સમાધિ મૃત્યુનું વરણ કર્યું……ત્યાર બાદ પાનબાઈએ પણ ગંગાસતીના શરીરના ત્યાગ પછી ત્રણ દિવસ બાદ શરીરનો ત્યાગ કર્યો. જાત તરફની જાત્રાનું મહત્વ આ સતીએ ગાયું અને સમજાવ્યું …સંસાર વચ્ચે રહ્યાં અને ઉજળા જીવનના આદર્શોની સ્થાપ્ના કરતાં ગયા …સવાસો વર્ષના વ્હાણા વીતી ગયા પણ હજુ ગંગા સતીના ભજનો તો અનેકના કંઠમાં જીવિત છે. આજે પણ તેમની કાળજયી રચનાઓ સમાન આદર ભાવથી અનેક લાકેો સાંભળે છે.આ ભવ્ય વારસાની અનેક વાતો આજે પણ એટલીજ પ્રચલિત છે.મારા બા આ ભજનો ગાતા આને હું પણ ગાઉં છું અને મારી દીકરી આ ટાઈપ કરતા રસથી સંભાળે છે.
સંતવાણી કે ભજનવાણી એ આપણાં સાહિત્યનો એક મહત્વનો તથા સત્વ ધરાવનારો પ્રવાહ છે. આથી આ સાહિત્યનું તેના શૂધ્ધ સ્વરૂપે જતન થાય તે જોવાની આપણી ફરજ છે.
વસુબેન શેઠ
અહી ભજન સાંભળો -http://www.mavjibhai.com/bhajan/034_vijaline.htm

કલમના કસબી:કનૈયાલાલ મુનશી-રીટા જાની

કનૈયાલાલ મુનશીનો વ્યક્તિગત પરિચય.

વ્હાલા વાચકમિત્રો,

ક, ખ, ગ…..ગુજરાતી મૂળાક્ષરો ક થી શરૂ થાય છે. બાળકને જ્યારે કક્કો શીખવતા ત્યારે ક કમળ નો ક અથવા ક કલમનો ક એમ શીખવતા.  જ્યારે સાહિત્યની વાત હોય તો ક કલમનો ક હોય. એ કલમ જેમાંથી શબ્દો ઝરે અને સાહિત્ય રચાય, એ કલમ જેની તાકાત તલવાર કરતા પણ વધુ કહેવાય છે, એ કલમ જેની પવનપાવડીએ
ઉડી કવિ કે લેખક એક નવી સૃષ્ટિનું સર્જન કરે છે, એ કલમ જે કક્કાના 11 સ્વર અને 34 વ્યંજનો નો ઉપયોગ કરી ટનબંધ સાહિત્યનું સર્જન કરે છે, એ કલમ જે ક્રાંતિ ની વાહક બને છે, એ કલમ જે લાગણીઓને વાચા આપે છે, એ કલમ જેમાં તણખાં ની જેમ બાળવાની તાકાત છે તો ચંદનલેપ કરવાની પણ તાકાત છે, એ કલમ જે હાંફતા માણસને શાતા આપી શકે છે, એ કલમ જે મનના તળિયાંને સપાટી પર લાવી શકે છે, એ કલમ જે સત્તા પલટી શકે છે ,એ કલમ જે બે હૈયાને જોડી શકે છે કે તોડી શકે છે – આ છે કલમની તાકાત . કસબી એટલે આવી તાકતવર કલમમાં જે કુશળ છે, નિપુણ છે તેને આપણે કલમનો કસબી કહીએ.  જ્યારે ગુજરાતી સાહિત્યની વાત હોય તો કલમના કસબી તરીકે જે પહેલું નામ હોઠે ચડે તે છે કનૈયાલાલ મુનશી.

શ્રી. કનૈયાલાલ મુનશી એક બહુમુખી પ્રતિભાના ધની હતા.  તેમના સર્જનની વાત તરફ આગળ વધીએ એ પૂર્વે તેમનો વ્યક્તિગત પરિચય કરવો જરૂરી છે. આમ તો તેમની ખ્યાતિ એટલી છે કે ભાગ્યેજ કોઈ એવી વ્યક્તિ હોય જે તેમના નામ અને કામથી પરિચિત ન હોય. છતાં ક્યારેક એવું પણ બનતું હોય છે કે  બહુ જાણીતી વ્યક્તિનું નામ તો સૌ જાણતા હોય પણ તેમની અંતર્ગત સિદ્ધિઓ, તેમની લાક્ષણિકતાઓ કે તેમની વિશેષ ઉપલબ્ધિઓ વિશે ભાગ્યે જ કંઈ ખબર હોય.

કનૈયાલાલ માણેકલાલ મુનશી કે જેઓ ક. મા. મુનશી તરીકે જાણીતા હતા . તેમણે શરૂઆતમાં ઘનશ્યામ વ્યાસના નામથી લેખનની શરૂઆત કરી , જેની બહુ ઓછાં લોકોને જાણ હશે. વિધિની વિચિત્રતા કહીએ તો પ્રથમ શિષ્ટ – સંસ્કારી સાપ્તાહિક “ગુજરાતી”એ જ્યારે તેના લેખકને ગુજરાતી વાચકવર્ગ સમક્ષ પ્રથમ વાર રજૂ કર્યા , ત્યારે તેઓ પોતાનું ખરું નામ જાહેર કરતાં ડર્યા હતા કે તેમની કૃતિને ગુજરાતી વાચકવર્ગ સ્વીકારશે કે કેમ અને તેને સફળતા મળશે કે કેમ! તેથી તેમણે “ઘનશ્યામ”  તખલ્લુસ ધારણ કર્યું હતું. 30ડિસેમ્બર 1887માં ભરૂચમાં જન્મ અને  8 ફેબ્રુઆરી 1971માં મુંબઈમાં  નિધન.  83 વર્ષ ના તેમના જીવનકાળમાં તેમના મેઘધનુષી વ્યક્તિત્વના સપ્તરંગી કિરણો નિખરી ઉઠયા.

પહેલો રંગ ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના  લડવૈયા તરીકેનો.

બીજો રંગ તેઓ એક  વિદ્વાન ધારાશાસ્ત્રી હતા અને કાયદાનું ઊંડું જ્ઞાન ધરાવતા હતા.

ત્રીજો રંગ તેઓ ભારતની બંધારણ સભાના સભ્ય હતા. ભારત સ્વતંત્ર બન્યું એટલે નવા રાષ્ટ્ર માટે કેવું બંધારણ હોવું જોઈએ તે માટે બાબાસાહેબ આંબેડકરની આગેવાની હેઠળ બંધારણ સભાની રચના થઈ જેના સભ્ય તરીકેનું સન્માનનીય સ્થાન તેમને મળ્યું.

ચોથો રંગ તેઓ એક રાજકારણી હતા. તેઓ સંસદ સભ્ય બન્યા એટલું જ નહિ પણ કૃષિ અને ખાદ્ય મંત્રાલય પણ સંભાળ્યું.  પાછળના વર્ષોમાં તેમણે ઉત્તરપ્રદેશના ગવર્નર તરીકે પણ સેવા આપી. મુંબઈ રાજ્યના ગૃહ મંત્રી,  હૈદરાબાદ સ્ટેટના એજન્ટ જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા તરીકે સેવાઓ આપી. તેઓ સ્વરાજ પાર્ટી, ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ, સ્વતંત્રતા પાર્ટી અને જનસંઘના સભ્ય રહેલા .

પાંચમો રંગ તેઓ એક શિક્ષણવિદ્ હતા. 1938માં ભારતીય વિદ્યા ભવનની સ્થાપના કરી.

છઠ્ઠો રંગ પત્રકારિતાનો.તેઓએ એક ગુજરાતી માસિક ભાર્ગવ પણ શરૂ કરેલ. તેઓ યંગ ઇન્ડિયા ના  સહતંત્રી પણ રહ્યા. તો ભારતીય વિદ્યાભવને ભવન્સ જર્નલ પણ શરૂ કરેલ જે આજ સુધી ચાલે છે.

સાતમો અને સૌથી શિરમોર રંગ એક સાહિત્યકાર તરીકેનો.  ગુજરાતી સાહિત્યમાં તેઓ  ખૂબ પ્રખ્યાત છે. તેમણે ગુજરાતી, હિન્દી અને અંગ્રેજી એમ ત્રણ ભાષામાં  લેખન કર્યું છે. તેઓ ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના  પ્રમુખ પણ હતા. તો હિન્દી સાહિત્ય સંમેલનના પણ પ્રમુખ હતા.ઐતિહાસિક વિષય પર  તેમણે ઘણું સાહિત્ય રચ્યું.  ખાસ કરીને 10મી સદીનું ગુજરાત, માળવા અને દક્ષિણ ભારત. તેમની નવલકથા પૃથ્વીવલ્લભ પરથી ફિલ્મ પણ બની.
    
               કહેવાય છે કે વિચાર જ વ્યવહાર બને છે અને વિચાર અને સંસ્કારનો પાયો છે બાળપણ . બાળકની સમૃદ્ધિનો ઇતિહાસ માતાના પાલવથી જ શરૂ થાય છે અને બાળપણની યાદોના બીજમાંથી સર્જન થાય છે વિચાર અને વ્યવહારનું . આ વિચાર અને વ્યવહાર જ્યારે વ્યક્તિત્વ બને છે ત્યારે વ્યક્તિ બને છે વ્યક્તિ વિશેષ . તેથી જ મુનશીનું બાળપણ આપણને દોરી જાય છે તેમના વ્યક્તિત્વની સમૃદ્ધિ તરફ . મુનશીના બાળપણના પ્રદેશમાં વિહરવા માટે કદાચ આપણે અડધે રસ્તે છીએ…તો આપણો વિરામ છે હવે અડધે રસ્તે…
પ્રિય વાચકો..આપણે મળીશુ હવે અડધે રસ્તે..
મારા..તમારા..અડધે રસ્તે…
મુનશીના સર્જન “અડધે રસ્તે “માં…

રીટા  જાની

 

 

 

૨ – मेरे तो गिरधर गोपाल ….. અલ્પા શાહ

મીરાંબાઈ – શબ્દ, સંગીત અને સાહિત્ય ને જોડતી કડી

        “मेरे तो गिरधर गोपाल …..”  કોલમ માં આપનું સ્વાગત છે. આજે આપણે મીરાંબાઈ ના પદો અને મીરાંબાઈ ના જીવનચરિત્ર નો અર્વાચીન યુગ માં સાહિત્ય ક્ષેત્રે જે પ્રભાવ જોવા મળે છે તેના વિષે જાણકારી મેળવીશું

                      મીરાંબાઈ ની ગણના મધ્યકાલીન યુગ ના એક અગ્રગણ્ય કવિયત્રી તરીકે થાય છે.  મીરાંબાઈ ના પદો નો અભ્યાસ કરતા એમ લાગે છે કે મીરાંબાઈ એ પોતાના અનુભવ, ઉપદેશ અને પોતાના ગિરિધર ગોપાલ પ્રતિ ના તમામ ભાવ ને શાબ્દિક સ્વરૂપે  તેમની રચનાઓ માં વહાવી દીધા છે.  આપણી ગુજરાતી માં એક પ્રખ્યાત કહેવત છે ને કે ” જ્યાં ના પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ”. એટલે કે જ્યાં સૂર્ય ના કિરણો પણ પહોંચવા અશક્ય છે ત્યાં કવિ તેમની કલમ થી ગતિ કરી શકે છે. કવિ  આ સ્થૂળ જગત માં રહીને પણ આંતરમન ના સૂક્ષ્મ જગત સાથે કવિતા દ્વારા જોડાણ કરાવેં છે. કવિ તેમની કવિતા દ્વારા એક શાબ્દિક સૃષ્ટિ ની સાથે સાથે એક ભાવનાત્મક સૃષ્ટિ નું નિર્માણ કરે છે. અને જયારે આ ભાવનાત્મક સૃષ્ટિ માં ભક્તિરસ નો ઉમેરો થાય ત્યારે તો ભગવાન સાથે સીધું જોડાણ સધાય છે.એજ રીતે  મીરાંબાઈ ની રચનાઓ માં પણ ગિરિધર ગોપાલ સાથેનું તાદામ્ય અનુભવાય છે.

      મીરાંબાઈ એ તેમના જીવનકાળ દરમિયાન લગભગ ૧૫૦૦ થી વધુ પદો ની રચના કરી. આ ઉપરાંત  ૧) બરસી કા માયરા ૨) ગીતગોવિંદ પર ટીકા ૩) રાગ સોરઠ અને ૪) રાગ ગોવિંદ નામ ના સંગ્રહ પણ તેમના દ્વારા રચવા માં આવ્યા છે.  મીરાંબાઈ ના પદો માં તેમના નારી હૃદય ની પોતાના પ્રિયતમ, પ્રાણનાથ સ્વામી દરેક સંવેદનાઓ એકદમ નક્કર સ્વરૂપે અનુભવાય છે. સાહિત્ય ની દ્રષ્ટિ એ મીરાંબાઈ ના પદો કદાચ સુરદાસ કે તુલસીદાસ જેટલા ઉચ્ચ કોટી ના ના હતા પણ એમના પદો માં જોવા મળતી નારી સહજ સુલભતા અને કોમળતા બીજે ક્યાંય જોવા નથી મળતા.

        મીરાંબાઈ ની રચનાઓ ની ભાષા વિષે અમુક મતમતાંતરો પ્રસરેલા છે. મોટા ભાગ ની તેમની રચનાઓ રાજસ્થાની ભાષા માં થયેલ છે તો અમુક પદો માં વ્રજ ભાષા ની પણ છાંટ જોવા મળે છે. તો પછી સ્વાભાવિક પ્રશ્ન થાય કે તો પછી મીરાંબાઈ ના ભજનો ગુજરાતી ભાષા માં કેવી રીતે પ્રચલિત થયા. એક વાયકા પ્રમાણે, મીરાંબાઈ તેમના છેવટ ના જીવનકાળ માં દ્વારિકાપુરી માં આવી ને વસ્યા હતા. તો તે સમયે તેમણે ગુજરાતી માં રચનાઓ કરી હોઈ શકે. કાળક્રમે મીરાંબાઈ ના ભજનો બધીજ ભારતીય ભાષાઓ માં પ્રચલિત અને લોકપ્રિય થયા.  અને અર્વાચીન સમય માં તો મીરાંબાઈ ના પદો અને ભજનો ભાષાઓ ના દેશના સર્વે સીમાડા ઓળંગી ગયા અને મીરાંબાઈ ના પદો નું અંગ્રેજી માં ભાષાંતર થવા માંડ્યું. ૧૯૮૦ માં A.J. Alston દ્વારા લગભગ ૨૦૦ જેટલા મીરાંબાઈ ના પદો નું અંગ્રેજી માં ભાષાંતર કરીને  “The Devotional Poems of Mirabai”  પુસ્તક પ્રગટ કર્યું . (https://www.amazon.com/Devotional-Poems-Mirabai-English-Hindi/dp/8120804414). મીરાંબાઈ ના જીવન પરથી બનેલી પ્રથમ ફિલ્મ  “મીરાં” ૧૯૪૭ માં બની. જેમાં પ્રખર શાસ્ત્રીય સંગીત ના ગાયિકા  M.S. Subbalakshmi એ પ્રમુખ અભિનેત્રી તરીકે અભિનય આપ્યો છે અને સાથે સાથે આ ફિલ્મ માં મીરાંબાઈ ના ૨૦ જેટલા પદો  M.S. Subbalakshmi ના સુમધુર કંઠે ગવાયેલા છે.

           શબ્દો ની સાથે સાથે મીરાંબાઈને  સુર અને તાલ ના પણ સ્વામીની  માનવામાં આવે છે. તેમને પોતે પોતાના મોટા ભાગ ના પદો ને સુરબધ્ધ કરેલા અને આજે પણ એ કર્ણપ્રિય ભજનો આખા વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધિ ને પામ્યા છે. એક વાયકા પ્રમાણે રાગ મીરાંબાઈ કી મલ્હાર નામ નો રાગ મીરાંબાઈ દ્વારા રચવા માં આવ્યો હતો. મહાન ગાયિકા શોભા મુદગલ આ વાત નું સમર્થન આપી રહેલ છે. કહેવાય છે કે જયારે રાણા એ મીરાંબાઈ ને ઝેર નો કટોરો મોકલ્યો અને રાણા નું વિષ પીવા છતાં મીરાંબાઈ નો વાળ પણ વાંકો ના થયો ત્યારે રાણા એ તેના સેવક ને બે ટીપા ઝેર પીવાનું કહ્યું – ઝેર ની અસરકારકતા પુરવાર કરવા અને સેવક ત્યાંજ મૃત્યુ પામ્યો. એ વખતે મીરાંબાઈ એ રાગ મલ્હાર ગઈ ને મેઘરાજા ને આહવાન આપ્યું અને તરતજ મેઘરાજા નું આગમન થયું અને સેવક જીવિત થયો. મીરાંબાઈ કી મલ્હાર આજે પણ શાસ્ત્રીય સંગીત નો એક વિશેષ રાગ ગણાય છે.

          મીરાંબાઈ નું જીવન અને ખાસ કરીને  તેમની એક સ્ત્રી તરીકે જીવન માં આવેલા સંઘર્ષ ની નોંધ સાહિત્ય જગતે  પણ લીધેલ છે.  અનેક  સાહિત્યકારો એ મીરાં ને પોતાની કલમ દ્વારા પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે પોતાના સાહિત્ય માં જીવિત કરી છે. વિશ્વકવિ  રવીન્દ્રનાથ ટાગોર ની ટૂંકી વાર્તા “સ્ત્રીર પત્ર” (“A Wife’s Letter”) માં જયારે નાયિકા પોતાના પતિ ને છોડી ને જાય છે ત્યારે પત્ર માં આ લખી ને જાય છે “Do not fear that I will kill myself. I am not going to play that old joke on you. Meerabai too was a woman like me, and her chains were by no means light, but she did not seek death in order to live”. આ સ્ત્રી પાત્ર પણ મીરાંબાઈ ના જીવન માંથી અનેક મુશ્કેલીઓ સામે ઝઝૂમીને પણ ક નવું જીવન ચાલુ કરવાની પ્રેરણા લે છે. તો અમેરિકા સ્થિત ભારતીય લેખિકા Tanmeet Sethi એ પોતાની નવલકથા Blue Tyrst માં મુખ્ય નાયિકા નું ચિત્રણ પણ મીરાંબાઈ ના જીવન ચરિત્ર પર થી કરવા માં આવ્યું છે. જેમાં મીરાંબાઈ ને પ્રાચીન અને અર્વાચીન વિચારધારા ની જોડતી કડી તરીકે નિહાળ્યા છે. આવા તો બીજા ઘણા સાહિત્યકારો છે જેને મીરાંબાઈ ના જીવન ચરિત્ર નો પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે પોતાના સાહિત્ય માં સમાવેશ કર્યો છે. આમ જોઈ તો મીરાંબાઈ એક એવું જીવન જીવી ગયા કે જેની સુવાસ હજુ સુધી અર્વાચીન યુગ માં પણ એટલીજ તાજી રહેલ છે. એક સોળમી સદી ની રાજપૂત ઘરાના ની સ્ત્રી જે પેલા પિતાંબરધારી મુરલીધર ગિરિધર પાછળ પ્રેમદિવાની થઇ ગયેલ હતી અને જેનું સમગ્ર જીવન જ સંઘર્ષ નો પર્યાય હતો છતાંય એ સંઘર્ષો સામે ઝઝૂમતા પોતાની પસંદગી મુજબ નું જીવન જીવી ગયા  અને કદાચ એટલે જ દેશ વિદેશ ના સાહિત્યકારો એ પણ તેમના જીવન ચરિત્ર ની  નોંધ લીધી છે.

મીરાંબાઈ – કે જે તેમના પોતાના અતરંગીઓ એ પાથરેલા આટાપાટા વચ્ચે પણ  તેમના શબ્દો, સંગીત અને શ્રદ્ધા ના સથવારે અમર થઇ ગયા.  તો ચાલો આવતા અઠવાડિયા થી આપણે આ અમરત્વ અપાવનાર મીરાંબાઈ ના પદો કે જે તેમની તેમના ગિરિધર ગોપાલ ના પ્રેમ ની ઉત્કૃષ્ટ પરાકાષ્ટા ને છતી કરે છે તેને જરા વધુ ઊંડાણ થી સમજવા નો પ્રયત્ન કરીશું અને આજ ના અર્વાચીન યુગ ના લેન્સ થી નિહાળવાનો પ્રયત્ન કરીશું. મીરાં ના ગિરિધર ગોપાલ ના ચરણો માં આ શબ્દ પુષ્પો સમર્પિત કરી વિરમું છું

અંતરંગીઓ એ પાથરેલા બેરંગી આટાપાટા વચ્ચે પણ,

તુજ કૃપા થી મેઘઘનુષ ના રંગો પૂરાયા મુજ જીવન માં.

ઓ ગિરિધર , મને તારા મોરપીંછ નો એક રંગ બનાવી લે.

અલ્પા શાહ

ર -કબીરા-જીગીષા પટેલ

આ કબીરો છે કોણ?
ઘર ફૂંકા મૈ આપના,લૂકા લિન્હા હાથ
વાહુ કા ઘર ફૂંક દૂઁ જો ચલે હમારે સાથ.
 
 ફાક્કાનું પુસ્તક વાંચન અંગે કહેલ વાક્ય જે મને બહુ ગમી ગયેલ તે ટાંકીને કહું તો,
 
“ખચ્ચ દઈને હુલાવી દે,ઊંડો ઘા કરે કે માથું ફોડીને સફાળા અડધી ઊંઘે બેઠા કરી મૂકે એવા શબ્દો નહોય તો વાંચ્યું શા કામનું?
 
કબીર મારાે કબીરાે બની ગયા કારણ તેમનો મિજાજ પણ તેમની સાહેબીમાં કંઈક ફાક્કા જેવો જ સંભળાય છે.ઉપરના દોહામાં સાથે ચાલવાની એમની પૂર્વશરત કપરી છેઃસ્વયંનું ઘર તો ફૂંકી માર્યું છે,તારુંય ફૂંકી મારવું છે.અહીં ફાક્કાનો અને કબીરનો ક એકાકાર થઈ જાય છે! કબીરતો કહે છે,હમ ધૂર ઘર કે ભેદી લાયે હુકુમ હજુરી’ એ તો ખુદ ખુદાનો ખબરી,સુરત શબ્દનો જોગટો હતો.શરીર મન અને ચૈતન્યના બારીક નકશાઓનો રહસ્યવેત્તા હતો.
મધ્યકાલીન ભક્તિપરંપરામાંથી બોલવે-ચાલવે આટલો તોછડો,તીરછો અને છતાં જેની મોહિનીમાંથી છૂટવું બિલકુલ અસંભવ હોય તેવો પ્રેમી કવિ બીજો તો શોધ્યો જડતો નથી.કબીરની કોઈક અણજાણ કવિએ કરાવેલ ઓળખ મારા મનને અડી ગઈ.
 
કોઈ સાધુ ફકીરને ઓળખ.
તે પ્રથમ આ શરીરને ઓળખ.
 
ધન વગર મોજશોખ માણે છે
કોક એવા અમીરને ઓળખ.
 
તું જ આસન લગાવ અંતરમાં
તું જ તારા કબીરને ઓળખ.
 
 કબીરનો કોઈ ધર્મ નથી ,કોઈ જાત નથી ,કોઈ સંપ્રદાય નથી તેના પદોને કોઈ જોડણીકોશના અર્થનું વળગણ નથી .કબીરને સીધો સંબધ છે હ્રદયના શુધ્ધભાવ સાથે ,જેને લીધે એ મુક્તિનો અનુભવ આપી શકે છે.એ બધા સાથે છે પણ છતાં જાત સાથે જોડાયેલા છે.પોતાના કર્મને કર્તાભાવ વિના સાક્ષીભાવે જોઈ શકે એ કબીર છે.
સહજભાવે જે સુઝે તે જ એકતારાના તારમાં પ્રગટે, કબીર માણસને ઓળખે  છે.કાવાદાવા, છળકપટ,નાતજાતના વાડા -બધાને જાણે છે છતાં આ સંતની મહત્તાતો જુઓ એ માણસને ચાહ્યા વિના ક્યાં રહી શકે છે?.
કબીર સાક્ષર ન હતાં- ‘મસિ કાગદ છૂવો નહીં, કલમ ગહી નહિં હાથ’ તેમણે સ્વયં ગ્રંથ નથી લખ્યાં, મોં થી ભાખ્યાં અને તેમના શિષ્યોએ તેને લખી લીધાં …કવિ કબીર સ્વીકૃતિના કવિ છે એના બધા પદો સંભાળતા જ માણસ વાતને સ્વીકારી લે.એમના શબ્દો ઉપાધિનું સમાધિમાં રૂપાંતર કરી શકે તેવી શક્તિવાળા.પદોના અનુભવની પરાકાષ્ટા તો જુઓ તમને આધ્યત્મના શિખરે લઇ જાય ..
અભિલાષ દાસ તો કબીરજીની વાણીથી ઓળઘોળ થઈકહે છે ,
“જ્યારે તમે જગત અને જગતની વાતોથી ઉપર ઊઠી જાઓ છો ત્યારે પ્લેનમાં આકાશમાં પહોંચી બારીમાંથી નીચે જોઈએ તો મોટા મોટા બિલ્ડીંગ સાવ નાના ,નદીઓ પાણીના રેલા જેવી અને હર્યા ભર્યા ખેતર ચોરસમાં પૂરેલ રંગોળી જેવા લાગે છે.તેમ પોતાના વિચારોથી ઉપર ઊઠી જાઓ ત્યારે દુનિયાની વાતો અને વસ્તુઓ સાવ નાની અને બાલિશ લાગે છે.”
આજનો માણસ એમના એક એક પદમાં ઉજાસ ભાળે છે. કબીરની જીવન અને જગત પ્રત્યેની નિસ્બત જ અલગ છે આવા કબીરના પદો વાંચતા મને કબીર કબીરો મારા મિત્ર જેવો ભાસે છે.માટે હું એને કબીર ન કહેતા ક્બીરો કહું છું.મારા દરેક સવાલના જવાબ કબીરા પાસે છે.એના પદોમાં ભલે શબ્દની સૃષ્ટિ દેખાતી હોય પણ કબીર પાસે કોઈ યમ નથી કોઈ નિયમ નથી કોઈ ક્રમ નથી બધું જ અકળ આપમેળે ચાલ્યા કરે ,આવે અને જાય, કોરી પાટી જેવું મન અને હૃદય.એ સ્નાન કરે છે ત્યારે પણ ઈશ્વરના અનુગ્રહનો અનુભવ કરે છે.નદીએ ન્હાતા અને ક્રિયા કરતા બ્રાહ્મણને જોઇને સ્ફુરે છે પદ અને એમના માથા પર ઝરે છે કૃપાનું જળ. શરીરનો મેલ અને મનમાંથી મલિનતા દુર થવા માંડે.પગથી માથા સુધી પવિત્રતાના પર્યાય જેવી સ્વચ્છતાનો અનુભવ થાય છે.હું પણ એમના આ પદ વાંચતા એક નિરાળો અનુભવ મેળવું છું. ફૂલ જેવી હળવાશ……એક નિરાળી સુગંધ બાથરૂમના બંધ બારણે ………કબીરના દોહાના સાનિધ્યમાં હું માણું છું.
મારું એકાંત…….અને….. એકાંતમાં એક માત્ર મારો સાથીદાર મારો આત્મા.
 કબીર મન નિર્મળ કરો, જેવું ગંગા નીર;
પાછળ-પાછળ હરી ફરે, કહિ કબીર કબીર
પોથી ભણીને જગ મર્યુ, પંડિત થયો ન કોઈ;
અઢી અક્ષર પ્રેમના, જે ભણે તે પંડિત હોઈ
જિગીષા પટેલ

હાં રે દોસ્તત હાલો અમારે દેશ -૨) લોક સાહિત્ય અને મેઘાણી !

લોક સાહિત્ય અને મેઘાણી !

“ એ હાલો ભાભી ! આજે તો આપણે જાગરણ કરવાનું છે “ફળિયામાંથી અડોશ પડોશની વહુ – દીકરીઓના સાદ સંભળાતા હતા . અષાઢ મહિનો એટલે વ્રત વરતોલાંનો મહિનો ! એમાંયે સૌરાષ્ટ્ર , અને તેમાંયે અમારી હાલારી ભોમનું આ જામનગર તો સવિશેષ પ્રખ્યાત ! અમારું ઘર ખુબ જ જાણીતા આણંદાબાવા ના આશ્રમ નજીક – ચકલામાં જ ! ગામનું ધબકતું હૈયું ગણાય તેવો જીવંત વિસ્તાર ! હડી કાઢો તો ચાર મિનિટમાં પાંચ મંદિરની પ્રદક્ષિણા થઇ જાય તેમ બરાબર ગામ વચ્ચે જ ! આમ પણ આ શહેરને છોટા કાશીનું બિરુદ કાંઈ અમસ્તું મળ્યું નો’તું ! શેરીએ શેરીએ મંદિરો અને ચૌટે ચૌટે ઘડવીઓ કે કથાકારોથી આ ગામ સમૃદ્ધ !

અહીં, અમારાં ફળિયામાં બધાં જ તહેવારો પુરી ધામધૂમ અને પ્રણાલી પ્રમાણે ઉજવાય ! લોકો પણ જાણેકે ચાર પાંચ પેઢીથી ત્યાંજ વસતાં એટલે બધું વરસોવરસથી ચાલ્યું આવતું !

રાતે જમી પરવારીને બધી સ્ત્રીઓ ભેગી થઇ પછી ગરબાની રમઝટ જામી !

આ એ સમયની વાત છે જયારે ટેલિવિઝનનું અસ્તિત્વ નહોતું ; લોકોની ઘેર ફોન પણ નોંધાવ્યા પછી દશ બાર વર્ષે આવે ! ત્યારે નવરાશના સમયે ગામનો ચોતરો કે ઘરનો ઓટલો જ ટાઈમ પાસનું સાધન હતાં!

સરખે સરખી સહેલડીઓ ભેગી થઈને ટોળટપ્પાં કરતી વાતોએ વળગી .. પછી કાઠિયાવાડી લ્હેકા સાથે મીઠાં મધુરાં અવાજમાં ગવાતાં ગરબા – ગીત – ભજન શરૂં થયાં ..હું વિસ્મયથી સાંભળી જ રહી ! કાંઈક જુદા વસ્તુ વિષયનાં બહુ જાણીતા નહીં એવાં એ ગીતો હશે!

પણ પછી રાત વધી તેમ થોડા સમયમાં તો મહિલા મંડળીમાં ઓર રંગત આવી !

હવે બધી જુવાનડીઓ ગરબે ઘુમવા શેરીની વચ્ચે આવી , વડીલ મહિલાઓ ઓટલે બેસીને સાદ પુરાવતી હતી ….

“ એક ઝાડ માથે ઝુમખડું!

ઝુમખડે રાતાં ફૂલ રે ;

ભમ્મર રે રંગ ડોલરિયો !

આ તો મારું પરિચિત ગીત હતું ! મને અંદરથી જ એક ઝણઝણાટી થઇ ગઈ !

એક સિંધુ – પાળે સાંજલડી,

સાંજલડીએ રાતા હોજ રે

ભમર રે રંગ ડોલરિયો !

“ઝવેરચંદ મેઘાણીનું આ ગીત છે , બહેનો !” હું મનોમન બોલી , જાણે કે પિયરનું પારેવું આંગણે આવ્યું !! મને એટલો બધો આનંદ થયો એ શબ્દો સાંભળતાં!

એક જણે હવે ગરબો શરૂ કર્યો ;

“ અષાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે !

અંબર ગાજે મેઘ ડંમ્બર ગાજે ,

“ અષાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે !

ભાભીની રાતી ચોળ ચૂંદડી ભીંજે

ચૂંદડી ભીંજે , ખોળે બેટડો રીઝે ..

અષાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે !

વાહ ! મારાં પરિચિત ગરબાથી હું આનંદથી ઝૂમી ઉઠી !

મેઘાણીનાં ગીત ગરબા અમે કોલેજ જીવનમાં ખુબ માણ્યાં હતાં! એમનાં ગીતો એટલાં બધાં પ્રચલિત છે કે ક્યારેક એ અજાણ કવિના લોકગીતમાં ખપી જાય ! તો ક્યારેક એ લોક ગીતો મેઘાણીની કૃતિ તરીકે પ્રખ્યાત થઇ જાય !

આમ તો ઝવેરચંદ મેઘાણીએ એમનાં ટૂંકા એકાવન વર્ષનાં જીવનમાં ખુબ લખ્યું છે ; પણ માત્ર એ માટે જ આપણે એમને યાદ નથી કરતાં. એમ તો ગાંધીયુગનાં કવિઓમાં ઉમાશંકર જોશી કે કનૈયાલાલ મુન્શી વગેરેએ પણ માતબર પ્રદાન કર્યું છે . પણ લોકસાહિત્યની સૌ પ્રથમ વાર સમજ સુજ્ઞ સમાજને જો કોઈએ આપી હોય તો તે મેઘાણીએ ! લોક સાહિત્ય એટલે લોકોની જીભ પર જીવંત રહેલું સાહિત્ય ! ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ગાંધી યુગના વિદ્દ્વાન સાહિત્યકારો અને શિક્ષિત સમાજને સમજાવ્યું કે ગામડામાં રહેતાં ગ્રામ્ય સમાજમાં પણ સાહિત્ય પડ્યું છે , જેની આપણને ખબર નથી ! અને એ સાહિત્ય પણ મૂલ્યવાન છે !

સૌ પ્રથમ તો એમણે સૌરાષ્ટ્રનાં આ લોક સાહિત્યને સાંગોપાંગ પુરા પ્રેમથી જોયું અને માણ્યું! પછી એને કાગળ પર લખીને અ ક્ષર દેહ આપ્યો ! તે માટે તેઓ ગામડે ગામડે અને નેસડે નેસડે ફર્યા !લોક સાહિત્ય અને લોક સંસ્કૃતિનો અનમોલ ખજાનો સાચવવાનું ભગીરથ કાર્ય એકલે હાથે કર્યું !

લોકગીતો એટલે લોકોની જીભે સચવાયેલ ગીતો ! એમાં લય હોય , ઢાળ હોય , પ્રાસ હોય , એમાં ગેય તત્ત્વ હોય જે એને ચિરંજીવી બનાવે ! જો કે; ગેય તત્ત્વ ના હોય તોયે એમાં આવતાં અટક – ખટક કે પ્રાસ કે રવ – સ્વરની ગુંથણી પણ આપણને ગમી જાય એવુંયે બને ! ઉદાહરણ તરીકે :

માં મને કોઈ દિ સાંભરે નહીં !

પંક્તિને અંતે જે અટક આવે છે તેનાથી સમગ્ર કાવ્ય કરુણ બની જાય છે .. અથવા તો :

“ચૂંદડી –

ચાર લોકમાં ગોતું ! આભમાં ગોતું ! ..”

અહીં જાણે કે ખોવાયેલ ચૂંદડી સાદ પાડી બોલાવતાં હોઈ એ તેવો સુંદર ભાવ પ્રગટ થાય છે ..

હું એવાં વિચારોમાં ખોવાઈ હતી ત્યાં અવાજ આવ્યો ;

“ ભાભી , હવે તમારો વારો , કોઈ ગીત ગવડાવો!” બધાં ઉમળકાથી ફળિયાની બધી વહુવારુને આગ્રહ કરીને ગીત માટે તૈયાર કરતાં હતાં ..

મારું પ્રિય ગીત ;

“ ભેટે ઝૂલે છે તલવાર , વીરાજી કેરી ભેટે ઝૂલે છે!

ભીંતે ઝૂલે છે તલવાર બાપુજી કેરી ભીંતે ઝૂલે છે !”

મેં ગવડાવ્યું ; અને તેની વાર્તા પણ કહી !

કેડ ઉપર રાખેલી તલવાર રક્ષણ કરવા માટે તૈયાર છે , અને ભીંત ઉપર લટકાવેલી તલવાર શોભામાં અભિવૃદ્ધિ કરવા લટકાવેલ શો પીસ છે!” મેં નાનું લેક્ચર ( સ્વભાવ પ્રમાણે ) આપી દીધું ..

મોટો જીવ્યો છે પાય શત્રુના પુજતો ;

નાનેરો સૂતો સંગ્રામ !

અને પછી

‘ મોટાનાં મોત ચાર ડાઘુએ જાણિયા,

નાનાની ખાંભી પૂજાય ..

મેં મેઘાણીનું આ પ્રચલિત ગીત ગરબાના ઢાળમાં ગવડાવ્યું . આ ગીત માટે કહેવાયું હતું કે એની એટલી બધી રેકર્ડ વેચાઈ હતી કે એ સમયે સમગ્ર સાહિત્ય પુસ્તકોના વેચાણ કરતાં એની વીસ ગણી વધારે આવક થઇ હતી ..

મને લાગ્યું કે મને જેમ એમનાં ગીત ગરબામાં રસ રુચિ હતાં તેવાં રસ રુચિ એ સૌને મારાં આ ગીત ગરબા પિષ્ટપેશણમાં હતાં . મારી અમદાવાદની બોલીથી ઘડીભર શાંતિ છવાઈ ગઈ હતી પણ હવે મને લાગ્યું કે બસ મને એ સહેલીવૃંદમાં સહેલાઈથી પ્રવેશ મળી ગયો !  આમ તો અમે વીસેક જુવાનડીઓમાંથી અડધા ઉપરાંત બહેનો હાઈસ્કૂલ પાસ પણ નહોતી ; પણ બધી જ બહેનોના ઉત્સાહ ઉમંગ અનેરાં હતાં , અને ગીતો ગાવામાં જાણેકે બધાં એક બીજાની હરીફાઈ કરતાં હતાં! અને આ બધાં સાથે વડીલ મંડળનાં મંગળાબેન અને દકીબેને પણ મને આશીર્વાદ સહ વધાવી લીધી .

લોકસાહિત્ય ભેગું કરવાના મારાં શોખને અનુકૂળ હવા મળી હતી .. હું ભવિષ્યના વિચારોમાં ખોવાઈ રહી હતી ..રાત હજુ નવોઢાની જેમ ધીમે ધીમે ઘૂંઘટ ખોલી રહી હતી .. મેં નોંધ્યું કે મને આશીર્વાદ આપનારાં મંગળાબેન અને દકીબેન ક્યાંક ગાયબ થઇ ગયાં હતાં .. મારાં આશ્ચર્ય વચ્ચે હવે પછી જે બન્યું તે સુજ્ઞ વાચકો , તમારી કલ્પના બહારનું છે ! એ સુંદર લોકસાહિત્યની રસલ્હાણ આવતા અંકે !

૨ – સદાબહાર સૂર રાજુલ કૌશિક

એ દિવસ મને આજે પણ બરાબર યાદ છે. છ વર્ષની ઉંમર હતી અને પપ્પા અમને એ દિવસે રજૂ થયેલી ગુજરાતી ફિલ્મ  “ મેંદી રંગ લાગ્યો” જોવા લઈ ગયા હતા. ફિલ્મ જોવી એ મારા માટે એ સમયે ખાસ કોઈ મઝાની વાત હતી એવું ય નહોતું હા ! જરા નવી વાત જરૂર હતી પણ પછી તો એમાંય ખાસ કોઈ નવિનતા રહી નહી કારણકે પપ્પા એ સમયે પણ જાણીતા પત્રકાર, વિવેચક, સમીક્ષક, નાટ્ય લેખક અને ફિલ્મની સાપ્તાહિક પૂર્તિના સંપાદક હતા.

અમદાવાદ શહેરના અને મુંબઈના કંઇ કેટલાય લેખક, ગાયક, ગીતકાર, સંગીતકાર, કલાકાર, નાટ્યકાર સાથે ઘરોબો એટલે આ બધા કલાકારોને જોતા, ઓળખતા ઓળખતા જ હું મોટી થતી રહી.

ગુજરાતી ફિલ્મ “ મહેંદી રંગ લાગ્યો”ના પ્રિમિયર શો પછીના બીજા જ દિવસની વાત છે. એ સમયના જાણીતા અભિનેતા રાજેન્દ્રકુમારનો મારા પપ્પા ઈન્ટર્વ્યુ લેવાના હતા. આ હિન્દી ચલચિત્રના અભિનેતાએ ગુજરાતી ફિલ્મમાં કામ કર્યું હતું એટલે ગુજરાતી ફિલ્મમાં અભિનય દરમ્યાનના અનુભવ વિશે જ વાત હતી. જો કે એ ૬ વર્ષની ઉંમરે તો એ ભઈ મને આ પ્રિમિયર શો કે ઈન્ટર્વ્યુની પણ ક્યાં ખાસ સમજ હતી અને એમની સાથેની વાતોમાં ય ખાસ તો એવું કંઈ કે મઝા પડે એવું કંઈ નહોતું. એ સમયે તો કોઈપણ અભિનેતા કે અભિનેત્રીને મળવું એ પણ મારા માટે ખાસ કોઈ રસપ્રદ વાત નહોતી. રસ હતો તો માત્ર એ જ કે એ ઇન્ટર્વ્યુ  હતો અમદાવાદના કાંકરિયાના બાલવાટિકામાં….. ઇન્ટર્વ્યુ તો ટેપ થવાનો જ હતો સાથે જે ફોટા લેવાય એમાં પણ બેક-ગ્રાઉન્ડ સુંદર હોય તો એ ફોટા પણ શોભી ઉઠે એટલે એના માટે પસંદ કરવામાં આવ્યું એ સમયનું બાળવાટિકા અને એ બાળવાટિકાનો નકશીકામવાળો ઝૂલો.  

એ ઉંમરે બાલવાટિકા, એનું અરીસાઘર, બોટહાઉસ તો મારી પ્રિય જગ્યાઓ અને એનો પેલો નકશીકામવાળો હિંચકો, એ તો મને બહુ જ ગમતો જેની પર બેસી ઝૂલતા ઝૂલતા રાજેન્દ્રકુમારનો ઇન્ટર્વ્યુ લેવાનો હતો. આપણા રામને પણ નકશીકામવાળા ઝૂલા પર ઝૂલવામાં જ રસ હતો.

ઈન્ટર્વ્યુ સમયે રાજેન્દ્રકુમારની સાથે વાતોની વચ્ચે એ ગુજરાતી ફિલ્મના ગીતો પણ ટેપ રેકોર્ડર પર વાગતા હતા. બાકી બધું તો ભૂલાઈ ગયું પણ એ સમયે સાંભળેલો ગરબો જે બહુ ગમી ગયો જે આજ સુધી મારી યાદમાં જડાયેલો છે…

“મહેંદી તે વાવી માળવે એનો રંગ ગયો ગુજરાત રે મહેંદી રંગ લાગ્યો….”

આગલા દિવસે પરાણે જોયેલી ફિલ્મમાંથી પણ આ ગરબો જ મને બહુ ગમી ગયેલો જે ઇન્ટર્વ્યુ સમયે ફરી સાંભળવા મળતા હું તો રાજી રાજી કારણકે એ ગરબામાં માથે જાગ અને બેડા સાથે સાથે થયેલી એન્ટ્રી એ મારા માટે કંઇક નવું હતું. માથે આવો ભાર લઈને કેવી રીતે ગોળ ગરબે ઘૂમી શકાય એ સાચે જ મારા માટે કોયડો હતો અને પછી તો ત્રણ તાળી સાથેની રમઝટમાં મને ખુબ મઝા પડી ગઈ. ઘરે આવીને અરીસા સામે ઊભા રહીને આપણે તો એવી રીતે માથે નાની ઘડુલી મુકીને ગરબે ઘૂમી પણ લીધું… 

ઘણા બધા સમય પછી સમજાયું કે જે ગરબો ગમ્યો હતો એ તો લખ્યો હતો કોઈએ, ગાયો હતો કોઈએ અને એના તાલે ઘૂમ્યા હતા અન્ય કોઈ. એ દિવસે ઇન્ટર્વ્યુ દરમ્યાનની વાતોમાં રાજેન્દ્રકુમાર સાથે ઉષા કિરણ, લતા મંગેશકર એવા બધા નામ સાથે એક બીજું નામ પણ અવારનવાર સાંભળવા મળતું એ ય યાદ રહી ગયું હતુ. એ નામ હતું અવિનાશ વ્યાસ અને એ નામ સમજણ આવ્યા પછી તો અવારનવાર મારા કાને પડવા માંડ્યુ.  

મારા બાળપણ, કિશોરાવસ્થા, તરુણાવસ્થાથી માંડીને એ નામ સાથેનો જોડાયેલો સંબંધ આજ સુધી અકબંધ છે.  જ્યારે હું સપ્તપદીના ફેરા લઈ રહી હતી ત્યારે ગવાતા મંગળાષ્ટક અને વિદાયગીતમાં અવિનાશ વ્યાસ શબ્દરૂપે ગૂંજતા હતા. એક સરસ મઝાના પત્ર પર લખેલા એ મંગળાષ્ટક અને વિદાયગીતની નીચે હસ્તાક્ષર સાથે લખેલું હતું…….“ચિરંજીવ રાજુલ માટે સસ્નેહ …અવિનાશ વ્યાસ” અને મંગળાષ્ટક કે વિદાયગીત તો હંમેશ માટે કુમકુમપત્રિકા જેટલા જ ચિરસ્મરણીય ને?

મઝાની વાત તો એ પછીની છે.. લગ્ન પછી ફરવા જવા અમે ટ્રેનમાં સફર કરતા હતા એ સફરમાં ટ્રેનના કંપાર્ટમેન્ટની ચાર વ્યક્તિઓ પૈકી એક હતા અવિનાશ વ્યાસ…

બોલો…ચાર દિવસ પહેલા લગ્ન સમયે જે વડીલે સદા સુખી રહે એવા આશિષ વચનો સમા મંગળાષ્ટક અને વિદાયગીત લખ્યા હોય એમની સાથેની સફર કેવી હોય? સાચું કહું તો મને એટલું તો અજુગતું લાગતું હતું પણ શ્રી અવિનાશ વ્યાસ તો એક ધ્યાનસ્થ ઋષિની જેમ શાંતચિત્ત બેઠા હતા.

એમને જોઈને એવી કલ્પના પણ ન આવે કે મને ખુબ ગમતા  “તારી બાંકી રે પાઘલડીનું ફૂમતું રે મને ગમતું રે, આ તો કહું છું રે પાતળિયા તને અમથું રે’ જેવી મસ્તીભર્યા ગીત  કે ‘ હે હૂતુતુતુ’ જેવું ચિંતનાત્મક અને તેમ છતાં ગુજરાતી ભાષાના સૌ પ્રથમ રેપસોંગની કક્ષામાં મુકાય એવા ગીતના એ રચયિતા હશે.

શ્રી અવિનાશ વ્યાસ એક નથી અનેક છે. એ ગીતકાર છે, એ સંગીતકાર છે. ગુજરાતી સંગીતને સુગમ બનાવવામાં, સામાન્યથી માંડીને સાક્ષર સુધીની કક્ષાએ લોકપ્રિય બનાવવામાં એમનું પ્રદાન અનન્ય છે. ઘર ઘરમાં વ્યાપેલા એમના ગીતો સદાબહાર છે. એમના નામની જેમ જે એમના ગીતો પણ અવિનાશી છે. એ અનેક નથી એ એક છે એ અવિનાશી અવિનાશ છે.

મને ,તમને સૌને ગમે એવા શ્રી અવિનાશ વ્યાસ વિશે ખુબ વાતો કરવી છે.


Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

.

“वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम ”

મિત્રો ,

રવિવાર એટલે કશુક નવું કરવાનું ખરું ને ?

તો ચાલો આજે વાચવાની આળસ આવતી હોય તો આજની આ વિડીયો જોઇને સાહિત્યને માણો.

નયનાબેન પટેલ દ્વારા વાર્તા પઠન – ગોડ બ્લેસ હર

(આપણી માતૃભાષા એ વાંચવા, લખવાથી અંદર ઉતરે છે પણ એથી વિશેષ સાંભળવાથી સમજણના અને વિચારોના મૂળ સુધી પહોંચે છે.’બેઠક’નો હેતુ વાર્તાને સાંભળી શકાય,તેને માણી શકાય અને એ રીતે તેને બહોળા પ્રમાણમાં સાહિત્‍ય રસિકો સુધી દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે પહોંચાડી સાહિત્‍યનાં ક્ષેત્રનું પણ આ ઉત્તમ કામ કરવાનો છે.જેમાં નયનાબેનની સહાયતાથી આપણા યજ્ઞને બળ મળ્યું છે માટે ‘બેઠક’ તેમનો આભાર માને છે.)

“ખુલ્લી બારીએથી”-વાચક -રાજેશભાઈ શાહ

મિત્રો  
બહાર નીકળવાના દરવાજા અનેક હોય છે પણ અંદર પ્રવેશવાનો દરવાજો એક જ હોય છે.લાગણીની અભિવ્યક્તિ હંમેશા ખુલ્લા આકાશની અનુભૂતિ કરાવે છે.વાચક જયારે સર્જક બને છે ત્યારે મનોગત અભિવ્યક્તિ ને શબ્દનો સહારો મળતા અનુભૂતિ પ્રગટ થાય છે.”ખુલ્લી બારીએથી”આજની નવી કોલમમાં રાજેશભાઇએ એમના ગમતા સર્જક હરિભાઈ કોઠારીને પુસ્તકની બહાર કાઢીને અહોભાવ પ્રગટ કર્યા છે.રાજેશભાઈનું સ્વાગત છે.

“શબ્દ બ્રહ્મના સ્વામી પૂજ્યશ્રી હરિભાઈ કોઠારી”
‘બેઠક`- ગુજરાતી લિટરરી ગ્રુપમાં સભ્યોએ નવી શરુ થયી રહેલી કોલમ – “  જે દર શનિવારે રજુ થશે તેને દિલથી આવકારીએ છીએ.મને મારા આદર્શ એવા પ્રિય સાહિત્ય સર્જક પ્રાતઃસ્મરિણય પૂજ્યશ્રી હરિભાઈ કોઠારી માટે વિચારો અને મારા અહોભાવ રજુ કરવાનો આનંદ છે.
          મારે જયારે પણ કઈ રજુ કરવાનું હોય, લખવાનું હોય તો મન માં પ્રથમ વિચાર આવે કે વેદ-ઉપનિષદ, શ્રીમદ્દ ભગવદ્દ ગીતા અને પ્રાચીન ગ્રંથોમાં અને માટે શું કહેવાયું છે…”ખુલ્લી બારીએથી” ની વાત આવી એટલે મને Readers Digest જે વર્ષો થી દર મહિને બહાર પડતું હતું તેનું પ્રથમ પાનું યાદ આવ્યું. ઋગ્વેદ નો વૈદિક મંત્ર જ કહે છે દસેય દિશાઓથી અમને કલ્યાણકારી અને ઉમદા વિચારો પ્રાપ્ત થાઓ…અને મુંબઈ ના વિનુભાઈ મહેતા યાદ આવ્યા તે કહેતા કે ઉઘાડી રાખજો બારી….ઘર ની અને મન ની પણ,આ માટે ઘર ની જ નહિ પણ મનની બારી પણ ખુલ્લી રાખવી પડશે.
તો ચાલો, આજે હું મારી કલમ અજમાવું….
      જયારે મારી કલમ મારા મન સાથે એક થાય છે ત્યારે વિચારો ની હારમાળા સર્જાય છે..અને એ સમયે હું મારા મન ને Target આપું છું અને મારુ મન એકાગ્ર થયી ધ્યેય પ્રાપ્તિ માટે લાગી જાય છે. જયારે જયારે, જ્યાં પણ કોઈ વ્યક્તિ જે કાંઈ સર્જન કરે છે અને ત્યારે જો તે કાર્યમાં ખોવાઈ જાય છે, તો ઈશ્વરની ખુબ જ નજીક પહોંચી જાય છે અને ઉત્તમ સર્જનની તકો વધી જાય છે.
મારા આદર્શ રૂપ અને પ્રિય સાહિત્ય સર્જક વિષે વિચાર કરતા પહેલા મને મારુ મીઠું મધુરું બચપણ યાદ આવ્યું અને સાથે સાથે બાળકોમાં પ્રિય થયેલા લેખકોની યાદો મન માં જીવતી થયી ગયી.બાબુભાઇ સોની, જીવરામ જોશી, યશવન્તભાઈ નાયક, હરીશ નાયક,ગિજુભાઈ કેટ કેટલા નામો અને બાલ સંદેશ, ઝગમગ, ચાંદાપોળી, બાલ જગત, ચક્રમ, વી.જેવા સામાયિકો માનસપટ પર આવી ગયા.
         બાળપણથી જ ભાષા-સાહિત્ય ગમતું…ખૂબ વાંચન પણ હતું જ.ચાંદાપોળીમાં લખેલી ….’એક રાજા હતો’ વાર્તા હજુ મારી પાસે છે.કવિતાઓ પણ લખતો,આજે પણ તે કવિતાઓ વાંચું છું. પણ લગભગ ત્રણેક દસકાઓનો ગેપ પડી ગયો…ભારત દેશ છોડી ને અમેરિકા વસવાનું થયું. અહેવાલો ખુબ લખ્યા પણ સાહિત્ય સાથે ઘરોબો કેળવવાના સંજોગો ઉભા થયા.’પુસ્તક પરબ’ એજ  ‘બેઠક’ સાથે જોડાયો ત્યારે અને વાંચન વધ્યું…કલમ પકડી અને લખવાનું શરૂ કર્યું.
       અને જિંદગીમાં એક દિવસ અનાયાસે જ વળાંક આવ્યો જેણે મને શ્રીમદ્દ ભગવદ્દ ગીતાના પ્રખર અભ્યાસુ, તત્વચિંતક, યુગ પુરુષ, કર્મયોગી, મહામાનવ, પ્રાતઃસ્મરણીય પૂ. હરિભાઇ કોઠારી સાથે મુલાકાત કરાવી દીધી. બે એરિયામાં આવેલી મિલપીટાસની વૈષ્ણવ હવેલીમાં દર્શન કરવા ગયો હતો. ત્યાં પૂ.હરિભાઈ કોઠારીનું વિડિઓ દ્વારા મનનીય પ્રવચન સૌ વૈષ્ણવો સાંભળતા હતા…હું પણ બેસી ગયો…અને આ એક કલાકના પ્રવચને મારુ જીવન બદલી નાખ્યું. હું તેમના વિડિઓઝ, પુસ્તકો અને પ્રોગ્રામોમાં ઊંડો ઉતારતો ગયો…તેમના પ્રવચનો સાંભળતો ગયો….તેમના મનોભાવોને માણતો ગયો…જ્ઞાન સાથે ભક્તિ નો પ્રકાશ મળતો ગયો …અને મન ને નવી દિશા મળી ગયી..વિચારોને પાંખો મળી, મનની પાંખો ફેલાવવાનો અવકાશ મળ્યો…
      આપણી માતૃભાષા ગુજરાતીના પ્રખર જ્ઞાની,વક્તા,તત્વચિંતક પૂ. હરિભાઈ કોઠારી નો જન્મ વર્ષ 1939માં અને  2011ના વર્ષ માં દેહવસાન થયું તે 72 વર્ષના જીવનકાળ દરમ્યાન તેમણે લગભગ સાડા પાંચ દાયકા સુધી સાહિત્યની સેવા કરી અને કરાવી.તેમનામાં સાક્ષાત સરસ્વતીદેવીનો વાસ હતો. તેમની વાણીમાં પણ સાક્ષાત સરસ્વતીદેવીનાં દર્શન થતાં હતાં. આવા મહાન ગુજરાતી પૂ. હરિભાઈ કોઠારી ગુજરાતનાં ગામેગામ ગયા છે, પ્રવચનો કર્યા છે અને એવી જ રીતે સમગ્ર દુનિયામાં પ્રવચનો કર્યાં છે. પણ સફરની શરૂઆત સ્વાધ્યાય પરિવાર અને શાળામાં જઈ જ્યાં તક મળે ત્યાં પ્રવચન આપી કરી.   25000 થી વધુ મનનીય વ્યાખ્યાનો, યુ.કે, મોરેશિઅસ, નેપાળ, દુબઇ, મસ્તક, યુ.એસ.એ, સિંગાપોર, હોંગકોંગ, એન્ટવર્પ (બેલ્જિયમ), જેવા અનેક દેશોમાં પ્રવચનો ની હારમાળા, 550 થી વધુ CD, 51થી વધુ પુસ્તકો, શબ્દો ઓછા પડે અન્ય માટે માર્ગદર્શક બની રહે એવું તેવું વ્યક્તિત્વ.તેમણે આપણી માતૃભાષા ગુજરાતી માટે અસંખ્ય કાર્યો કર્યા છે. વેદો, ઉપનિષદો, ભગવત ગીતા જેવા મહાન ગ્રંથોનું અપાર જ્ઞાન હતું, એમનાં અનુભવમા ઉંડાણ,પરંતુ આલેખનમાં સરળતા અને સહજતા છે. હ્રદયની ઉર્મીઓને સરળ રીતે સમજાવીને વાસ્તવ સાથે જોડીને શ્રોતા-વાચક-ભાવકના મન-હૃદય સુધી વાત પહોંચાડનારા હરીભાઈના ખૂબ જાણીતા વાક્યો…અને સંદર્ભ જેને સૌ આજેય યાદ કરે છે….તે હવે લખું છું…
-જ્ઞાનથી આંખ આંજવી,
  ને માંજવુ મન ભક્તિથી’
– શ્યામ! તારી બંસી થયી ને બજવું છે જગ મારે;
   સુર છેડવા, કેવા, ક્યારે? તે જોવાનું તારે!
– જરા હસતા રમતા જીવો, જીવન બદલાઈ જશે,
  શિરે ભાર લઈને ફરશો તો જીવન કરમાઈ જશે.
– ગાદલાં બિછાવવામાં રાત તો વહી ગયી,      
  ઊંઘવાનું રહી ગયું અને સવાર થયી ગયી..
-પ્રભુ, આનંદરૂપે આપ મારા ઘર વિશે વસજો,
 બનો ઉત્સાહનું એ સ્થાન ને  સૌનો વિસામો હો!
 સુખી ને સાથ એમાં હો, દુઃખી ને પણ દિલાસો હો!
 પ્રભુ, નાનકડું ઘર મારું, સદા તારું જ મંદિર હો!
– હું તારી બોલાવું જે, પ્રભુ! મારી ખબર તું લે;
 આ તો તારી મારી બે ની વાત છે, કોઈ ત્રીજું ના જાણી લે!
        લગભગ સાડા પાંચ દાયકા સુધી તેમના ચાહકો તેમને સાંભળતા રહ્યા, માણતાં રહ્યા..પ્રત્યેક દિવડીને પોતાનું નિજી અસ્તિત્વ હોય છે. જે પોતાની આગવી અસ્મિતા પ્રગટ કરે છે.શ્રી હરિભાઈ જેવા એક દિવા માંથી હજારો દિવા પ્રગટતા રહ્યા…શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા ના અમૃતરસનું પાન કરતાં કરતાં સૌ કર્મ યોગ, જ્ઞાન યોગ અને ભક્તિ યોગમાં ખોવાઈ ગયા.
         મારા અદર્શમૂર્તિ, પ્રેરણામૂર્તિ એવા સાહિત્યકાર, તત્વચિંતક અને પ્રવચનકાર પૂ.હરિભાઇ કોઠારી ની યાદો ને તેમના પ્રવચનો અને પુસ્તકોમાં થી બહાર લાવી,મારા મનના અહોભાવો પ્રગટ કરવાની અને આપની સમક્ષ મુકવાની જે તક મળી છે તેને હું મારું અહોભાગ્ય સમજુ છું અને ધન્યતા અનુભવું છું.
  ભારત થી અમેરિકા આવ્યો તેનો ખાસ લાભ એ થયો કે સાહિત્ય સર્જનની મારી સફરમાં મારા મનની યોગ્ય માવજત કરતો ગયો, અમેરિકા નું મનગમતું આકાશ મળ્યું, તકો થી ભરેલી સ્વપ્નમય ધરતી મળી અને ગુજરાતી ભાષા સાહિત્યના આપના જેવા પ્રેમીઓ મળ્યા.
રાજેશ શાહ -પત્રકાર -ગુજરાત સમાચાર

‘બેઠક’ના સહસંચાલક