૧૧-કબીરા

કબીરાએ ચીંધ્યો સ્વવશતાનો માર્ગ

 

સ્વવશતા એટલે પોતાની જાતને પોતાના મનને પોતાના વશમાં રાખવું.પોતાના મનની લગામ પકડીને રાખવી.આ શક્ય છે?
આપણે જમવા બેસીએ છીએ ત્યારે સતત ઓફિસને લગતા વિચારો આવ્યાં કરે છે. અને જ્યારે ઓફિસમાં કામ કરતોે હોઇએ ત્યારે ઘરની સમસ્યાઓ, વ્યવહારના પ્રશ્નો ધેરી વળે છે. શું  આપણે આપણા વિચારોને કાબુમાં  રાખી શકીએ છીએ? શું  આપણે આપણા મનને કાબુ કરી શકીએ છીએ ?અને ત્યાં ફરી મન કબીરાને પૂછે છે કે મનની ચંચળતાને અચળતા કરવી એ ગુનો નથી? તો શી રીતે કાબૂમાં રાખો તમે ? આપણી મળોત્સર્ગની  ક્રિયા પર આપણો કાબુ ના રહે,તો આ મન શી રીતે કાબુમાં  રહે ? એ જ રીતે મન જે ઈચ્છાઓના દરિયામાં ભ્રમણ કરે છે તે સાકાર કરવાનું તેના વશમાં નથી હોતું એ પણ ખબર કયા નથી! મન તો વિચારે કે મારો પુત્ર બિલ ગેટ્સ બને કે અઢળક પૈસા કમાય પણ એ શક્ય નથી બનતુ.મન તો ઇચ્છે છે કે આપણે જ્યાં જઈએ ત્યાં લોકો આપણો આદર સત્કાર કરે અને એથીયે વિશેષ આપણી કોઈ નિંદા ન કરે.કોઈ આપણા દોષ ન બતાવે .સૌ આપણી વાહ વાહ કરે.પણ આવું બંને છે ખરું?મનની આવી ઈચ્છા સફળ થાય છે ખરી?  આજનું વિજ્ઞાન કે સાઇકોલોજિસ્ટો જણાવે કે શાંત મન અને સ્વસ્થ ચિત્ત માટે વિચારો પર સતત કાબૂ હોવો જરૂરી છે.અને આજ વાત  ૭૦૦ વર્ષ પહેલા મારા કબીરાએ કહી છે.
 મને સમજાતું નથી. ધ્યાન કરવા બેસીએ તોપણ આ માંકડા જેવું મન તો અહીંથી ત્યાં ભટક્યા જ કરે છે. તો આ સ્વવશતા લાવવી કેવી રીતે કબીરા? ..હુ વધારે વિચાર કરી કબીરાના આ દોહાને સમજવા ફરી ફરી વાંચન કરુ છું…

 

“એક સાધે સબ સાધિયા,
સબ સાધે એક જાય.
જૈસા સીંચે મૂલ કો,
ફૂલૈ, ફલૈ અધાય.(બી.સા.૨૭૩)”
આ એક શું સાધવાનું ?કબીર એમના શબ્દમાં તો એવી કમાલ કરે છે કે જેને ઉકેલવા ઘણા સંદર્ભો ખોળવા પડે છે.
અંતે મને સમજાયું કે ‘એક’ ને એટલે કે મનને સાધવાથી બધુજ  સધાઈ જાય છે..આ શરીર  અને મન આપણા વશમાં નથી તો આપણા વશમાં કશું નથી. તો આ સ્વવશતાનો માર્ગ કયો? હું કબીરાની આંગળની પંક્તિ વાંચું છું અને જવાબ મળે છે,જેમ વૃક્ષના મૂળને પાણી પાવાથી એ હરિયાળુ બને છે.એમાં પર્ણો,પુષ્પો અને ફળ આવે છે.એ જ રીતે મન શીતળ થઈ જાય તો પૂરુંજીવન શીતળ થઈ જાય છે.કબીરો કહે છે.વિચાર તો આવ્યા જ કરવાનાં પણ આપણે પ્રતિભાવ મૂકવો પડે. સ્વભાવને કેળવવાની વાત છે.કબીરો કહે છે. જન્મથી કોઇ સંતોષી, નિ:સ્પૃહી હોતા નથી.કબીર એ પણ જાણે છે કે બધા પાસે આ મનને વશ કરવાની શક્તિ છે પણ ઓછા લોકો મનની સ્વવશતા અંગે વિચારતા હોય છે.વળી જે વશ કરવાનું તે વિચારે છે તે દુર્ભાગ્યે બહારની બાબતોને વશ કરવાનું વિચારતો હોય છે.તે હમેશાં બાહ્યસિદ્ધિઓ જેમ કે સત્તાની પ્રાપ્તિની અથવા તો દુન્યવી સ્વાર્થની પાછળ ભાગે.છે.આવી બાહ્ય બાબતો શાશ્વત નથી તે મળી પણ જાય તો  પણ તેનાથી કલ્યાણ સધાતું નથી.ત્યારે સ્થિર મન એક વહેમ છે. મન પરમારો કાબૂ છે એવું કહેવું એ એક ભ્રમણા છે.એ જ રીતે આપણુ મન જે ઇચ્છા કરે છે, એ ઇચ્છાઓને સાકાર કરવાનું પણ આપણા વશમાં હોતું નથી એને જાગૃતિ સાથે યાદ રાખવાનું છે.કલ્યાણ તો ત્યારે સધાય જ્યારે તમારા મન અને ઇન્દ્રિયો પોતાના વશમાં હોય.સાંસારિક તકલીફોમાં પણ કબીરો સમતા રાખી શાંત ચિત્તે પ્રભુ સ્‍મરણ કરતા હતા.
પણ કબીરા આ કલ્યાણ એટલે શું?
“તારા મનમાં કંઈ દ્વેષ, ખિન્નતા,ઉદ્વેગ અને અશાંતિ ન હોય અને દુનિયાનું ઉત્કૃષ્ટ ઐશ્વર્ય અને તમામ સુખસુવિધાઓ અને અનુકુળતા મળવા છતાં જે પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી તેને કલ્યાણ કહે છે.આ કલ્યાણ એટલે પૂર્ણ શાંતિ ,પૂર્ણ સંતોષ અને પૂર્ણ તૃપ્તિ.અને આ કલ્યાણ માત્ર મનને વશ કરવાથી સ્વવશતા પ્રાપ્ત કરવાથી જ મળે છે.”કબીર માટે “આત્મા એજ પરમાત્મા “કેન્દ્રસ્થાને રહેલું તત્વ છે.
વાહ મારા કબીરા ….તે આટલી અઘરી વાત કેટલી સહજતાથી સરળતાથી સમજાવી.હવે મને તારો આ દોહો સમજાયો:જે સાર આપવામાં મોટા ગ્રંથો નિષ્ફળ જાય છે એ આ બે લીટીના દુહાઓ કે સાખીઓ સચોટતાથી આપી જાય છે.
આજે વિશ્વના અનેક યુવાનો એક તાણ તથા અસલામતીનો ભાવ અનુભવે છે ત્યારે કબીરની અનેક રચનાઓ અને દોહા તે સ્થિતિનો સામનો કરવા માટે શક્તિનો સ્ત્રોત વહાવી શકે તેવા સત્વશીલ અને અર્થસભર છે.આજે પણ તેના સત્‍વને કારણે સમાજમાં તેના વધામણા થાય છે.જેનો સ્‍વીકાર લોકોમાં થાય તે સાહિત્‍ય અને તેના સર્જકો અમરત્‍વને પામે છે. કબીરાએ લોકો વચ્‍ચે ઉજળુ જીવન જીવીને સહજ રીતે તથા સરળ ભાષામાં જ્ઞાનનો પ્રવાહ લોક સુધી પહોંચાડ્યો.આવા સંતને કે કવિને મેઘાણીએ ‘‘પચેલા આત્‍મજ્ઞાનના ઓડકાર ખાનારા’’કહેતા તે ખૂબ યથાર્થ છે.કબીરા માટે કોઇ ચોક્કસ વિધિ-વિધાન કે બાહ્ય ક્રિયાકાંડનું વિશેષ મહત્‍વ ન હતું. નામસ્‍મરણનો મહિમા અને પરમ તત્‍વ તરફની ગતિ એજ તેની ચાવીરૂપ બાબત હતી. 
કબીરો એક વાતને બાંધીને વાત કરતો નહોતો . કોઇ ચીલે ચાલતો ન હતો કે નથી એણે કોઇ એક વિચારધારાને પકડીને ઉપદેશ આપ્યો.સ્વ અનુભવે જે પામ્યો તે પોતાના દોહામાં પ્રગટ કર્યું.કબીરાએ શબ્દને પોતાના પ્રગટીકરણનું માધ્યમ બનાવી ગાઇ વહેતું કર્યું  અને એટલે જ કબીરાના આ વિચારો જ મને વાંચવા પ્રેરે છે.

જીગીષા પટેલ

Sent from my iPad

ખુલ્લી બારીએથી – હરીન્દ્ર દવે : વાચક – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

હરીન્દ્ર દવે.

પ્રણયમસ્તી અને વેદનાની બેવડી મોસમમાં ખીલતા કવિ એટલે હરીન્દ્ર દવે.

પહેલીવાર એમને ૧૯૭૯માં મળી. મેં પત્રકારત્વનો કૉર્સ કર્યો ત્યારે એમનો પરિચય એસ.એન.ડી.ટી કૉલેજમાં થયો. ગુજરાતી ભાષાના જાણીતાં કવિ, નવલકથાકાર, નિબંધકાર આટલી મોટી વ્યક્તિ અને આટલું સરળ વ્યક્તિત્વ! ક્યાંય કોઈને પ્રભાવિત કરવાનો પ્રયત્ન નહિ. અમારા વર્ગ લેવા આવ્યા ત્યારે અમને એમના વિષે વધુ માહિતી સુરેશ દલાલે આપી. હરીન્દ્ર માત્ર મારો મિત્ર નથી ‘જનશક્તિ’ દૈનિક, ‘સમર્પણ’ના સંપાદક, મુંબઈ-ગુજરાતી વિભાગના તંત્રી છે. એ સિવાય જન્મભૂમિ, પ્રવાસી અને જન્મભૂમિ-પ્રવાસીનાં મુખ્ય તંત્રી તરીકે કાર્યરત છે માટે આપણા આ પત્રકારત્વના વર્ગમાં તમને માર્ગદર્શન આપશે અને તેઓ મુખ્યત્વે, ગીતકાર અને ગઝલકાર છે. પ્રણય-મસ્તી અને વેદના, ખુમારીનાં સંવેદનોથી રસાયેલી એમની ગઝલો છંદ-લય અને ભાવભાષાની સંવાદિતાથી સફાઈદાર છે. જવાબમાં હરીન્દ્ર દવેનું માત્ર ધીમું સ્મિત. એક તંત્રી તરીકે એમને ઘણાને મળવાનું થતું હશે પણ અમને અને સૌને એમની નમ્રતા જ મળી એ જ અહોભાવ અમને એમના તરફ આકર્ષતો. એ કોઈને નડ્યા નહિ અને અમારા વર્ગમાં એમણે એમની અનેકવિધ પ્રતિભાનો અમને અણસાર પણ ન આવવા દીધો.  

પછી તો વારંવાર મળવાનું થતું. હું એમને સાંભળ્યા કરતી. આમ તો ઓછુ બોલનારી વ્યક્તિ એટલે વિષય સિવાય ખાસ વાત ન કરે પણ હું એમનાં પુસ્તકો દ્વારા નજદીક ગઈ. હરીન્દ્ર દવેની ઋજુતા એમનાં દરકે સર્જનમાં પ્રગટી, જે મેં એમનું ઉત્તમ કવિત્વ રાધા અને કૃષ્ણ વિષયક ગીતોમાં તથા પ્રેમવિરહનાં ભાવસંવેદનમાં માણ્યું.. “પાન લીલું જોયું ને તમે યાદ આવ્યાં”… ‘ફૂલ કહે ભમરાને ભમરો વાત વહે ગુંજનમાં/ માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં’ એમનાં ગીતોમાં લય, હલક અને ભાવમાધુર્ય અનુભવ્યું માટે જ કદાચ ગમ્યાં. એમની કવિતા કે ગીતમાં કાવ્યત્વ પૂર્ણ છે. એ વાતનો અહેસાસ મારી મિત્ર શીલા ભટ્ટે મને ત્યારે કરાવ્યો. મેં એમની અછાંદસ અને લયબદ્ધ કવિતાથી મારી સાહિત્યની શરૂઆત કરી એમ ગણાય, ત્યારપછી લાઈબ્રેરીમાંથી એમની વિશિષ્ટ નવલકથા ‘પળનાં પ્રતિબિંબ’ વાંચી અને રિવ્યૂ લખવાની કોશિશ કરી. જોકે સુરેશ દલાલે મને કહ્યું, ‘બેન, કલમને પહેલાં કેળવો.’ તેમ છતાં, હું એમને વાંચતી ત્યારે હમેશાં નવું શીખતી. એમની અત્યંત સફળ કૃતિ ‘માધવ ક્યાંય નથી’ મારાં દિમાગમાં રાજ કરવાં માંડી. હવે વિચારોમાં વિસ્તૃત સમજણ હું મેળવતી થઈ. હું પણ નારદની જેમ પ્રભુત્વને જીવનમાં શોધવાં માંડી. સુરેશ દલાલ મને ખૂબ આધુનિક લાગતા જયારે હરીન્દ્ર દવે પોતાનાં મનમાં આવે તેને પોતાની કળાની ભૂમિકાએ અભિવ્યક્તિ આપે છે એવું મને લાગતું. એમણે અમારા પત્રકારત્વના વર્ગમાં પણ પત્રકારત્વના નિયમો ન દેખાડ્યા. એ માત્ર એટલુ કહેતા, ‘સારો પત્રકાર સત્યને નિર્ભયતાપૂર્વક પ્રગટ કરે છે. હું કવિ છું પણ પત્રકારત્વમાં કવિને અળગો રાખવાનો છે.’ પત્રકાર તરીકે જીવનના અનેક પ્રસંગો એમણે જોયા-જાણ્યા હશે. એનાં પ્રતિબિંબરૂપે એમની કેટલીક નવકથાઓમાં વર્તમાન જીવનની સમસ્યાઓ પણ વર્ણવાઈ છે. આવાં પ્રકારની કૃતિ ‘સુખ નામનો પ્રદેશ’ વાંચવાં જેવી છે. એ ઉપરાંત, એમણે એમની ગઝલની એક આખી નોખી છાપ ઊભી કરી છે. એમને સમજવા માટે મને સુરેશ દલાલે ‘કવિ અને કવિતા’ પુસ્તક વાંચવાં કહ્યું હતું જે કવિતાના આસ્વાદનું પુસ્તક છે. એમણે કવિતા વિશ્વમાં એક સૌમ્ય વાતાવરણ સર્જી કવિતાની મોસમમાં ભીંજાતાં મને શીખવ્યું.

‘વેરાતું સ્વપ્ન ઘૂંટાતું સત્ય’ (૧૯૮૧)માં વર્તમાનપત્રી લેખોનો સંચય પ્રકશિત થયો. મારાં લગ્ન થયાં એટલે થોડો વખત સાહિત્ય માળિયે મુકાઈ ગયું, પછી બાળકો એટલે સુરેશ દલાલને વાંચતી…. બાળ જોડકણામાં.

અને અંતે એમની પંક્તિમાં એમના જ માટે..

હમણાં હજી મળ્યાં અને હૈયા સુધી ગયાં,

તમને ખબર નથી કે તમે ક્યાં સુધી ગયાં !

ઘણી વ્યક્તિ અનાયાસે આપણને મળે અને તેમના દ્વારા જીવનમાં મોસમ ખીલી ઊઠે તો શું કહેવાય? એક વખત જે સાવ જ અજાણ્યા હતા, એ હવે શબ્દ થકી મારામાં જીવે છે. એ દેખાવડા ના કહી શકાય તો પણ સદાય આકર્ષી ગયા. એમણે સાહિત્ય મને શીખવાડ્યું જ નથી પણ અજાણતા હું સાહિત્યરસિક એમના થકી બની. હરીન્દ્ર દવે એટલે સાહિત્યની નજાકતભરી માવજત કરનાર, સુંદર રજૂઆત કરનાર.  એમના પ્રત્યેક શેર પાણીદાર, સરળ શબ્દો, લાલિત્યપૂર્ણ લય, નાજુક અર્થ. એમનાં કેટલાં ગીતો તો એવાં છે કે જેમાં કોઈ ગૂઢાર્થની ઝંઝટમાં પડ્યા વગર મમળાવ્યા કરવું હજી પણ ગમે. એમણે સાહિત્યને ફિલોસોફરની દૃષ્ટિએ નહીં પણ મજનૂની દૃષ્ટિએ પ્રેમ કર્યો છે. એમની અનેક રચનામાં કે લેખનમાં લાગણીની ભીનાશથી સાહિત્યનુ સિંચન કર્યું છે એમ કહું તો અતિશયોક્તિ નહિ કહેવાય. આ કવિ ગુજરાતી સાહિત્યનું એક અણમોલ રત્ન છે.

-પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

વિશેષ માહિતી-સંકલન  

શ્રી હરીન્દ્ર દવે ભારતીય વિદ્યાભવનમાં કામ કરતા હતા. એ અરસામાં કનૈયાલાલ મુનશીની ‘કૃષ્ણાવતાર’નું અનુવાદનું કાર્ય એમને સોંપાયું. એનો અનુવાદ કરતાં કરતાં કૃષ્ણજીવનની મોહની લાગી અને એમાંથી જે ઊર્મિસ્પંદન જાગ્યું અને અદ્દભુત કાવ્ય ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રગટ થયું. એ આપણે સૌ વારેવારે સાંભળીએ છીએઃ

ફૂલ કહે ભમરાને ભમરો વાત કહે ગુંજનમાં

માધવ ક્યાંય નથી મધુવનમાં

કેવી રીતે સર્જાઈ આ કૃતિ? કોણે ધક્કો આપ્યો હરીન્દ્રભાઈને આ નવલકથા લખવાનો? આપણે બધા જાણીએ છીએ કે હરીન્દ્રભાઈ વ્યવસાયે પત્રકાર હતા અને પત્રકારત્વ નિમિત્તે દેશ અને દુનિયામાં તત્કાળ બનતી ઘટનાઓ વિશે વિચારવાનું અને લખવાનું એમને સતત બન્યા કરતું. એ નિમિત્તે નવલકથાના વિષયવસ્તુઓ તેમને હંમેશાં મળતા રહેતા. દેશ અને દુનિયાના તખ્તે અત્યંત ક્ષુબ્ધ થઈ જવાય એવી પરિસ્થિતિ છે એવો અનુભવ એમને જ્યારે થયો ત્યારે એમણે ‘માધવ ક્યાંય નથી’ લખી. – નરેશ વેદ

કવિતા – આસવ, મૌન, અર્પણ, સૂર્યોપનિષદ, હયાતી, સમય, ચાલ વરસાદની મોસમ છે (સમગ્ર કવિતાનો સંગ્રહ)

નવલકથા – અગનપંખી, પળનાં પ્રતિબિંબ, માધવ ક્યાંય નથી, સંગ અસંગ, વસિયત, લોહીનો રંગ લાલ, અનાગત, સુખ નામનો પ્રદેશ, કૃષ્ણ અને માનવ સંબધો, મુખવટો, ગાંધીની કાવડ, મોક્ષ, મોટા અપરાધી મહેલમાં.

નાટક – યુગે યુગે, સંધ્યાકાળે પ્રભાતફેરી

વિવેચન – દયારામ, ગાલીબ, કવિ અને કવિતા, મુશાયરાની કથા, ઇકબાલ, વિવેચનની ક્ષણો, કલમની પાંખે.

નિબંધ – નીરવ સંવાદ, વેરાતું સ્વપ્ન ઘૂંટાતું સત્ય, શબ્દ ભીતર સુધી, ઇશ્વરની આંખનું આંસુ, કથાયાત્રા

સંપાદન – મધુવન, કવિતા, મડિયાનું મનોરાજ્ય, શબ્દલોક

ધર્મ – સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય, આધ્યાત્મિક કવિતા, કથા રામની- વ્યથા માનવની

અનુવાદ – પિજંરનું પંખી, ધરતીના છોરું, જ્યોત સદા જલે, પરિનિર્વાણ, ચરણ રુકે ત્યાં, એકલની પગદંડી, વાદળ વરસ્યાં નહી, મરુભૂમિ, શૈશવ અને બીજી વાતો, કવિ અને કવિતા- ડેવિડ વેગનર અને વિલિયમ સ્ટેફર્ડ

અંગ્રેજી – The Cup Of Love.

તેઓ એમ.એ.માં ત્રીજા વર્ગમાં પાસ થયા હતા.  સાવ નાની ઉમરે ૫૦૦ પંક્તિનું કાવ્ય રચ્યું હતું. એ કંઈ મામુલી વાત નથી. એ પરંપરાના કવિ હતા પણ પોતાની રીતે મૌલિકતાથી  મ્હોર્યા. ગદ્ય અને પદ્ય બંનેમાં એમની એક આગવી શૈલી નજરે પડે છે. અમને અન્ય ભાષામાં વાંચવાનું કહેતા. પોતે બંગાળી, ઉર્દુ અને અંગ્રેજી ભાષાના ભાવક હતા. એમના વિષે ઘણું લખી શકાય પણ બીજી કોઈ વાર …

ખુલ્લી બારીએથી -રમેશ પારેખ-વાચક-રશ્મિ જાગીરદાર

રમેશ પારેખ 
કવિ સુરેશ દલાલના બે જ વાક્યોમાં, “સર્જકતાથી ફાટફાટ થતો કવિ એટલે રમેશ પારેખ.ગુજરાતી નવી કવિતા પર છવાઈ ગયેલો કવિ.
આપણા સાહિત્ય પ્રત્યે આપણ સૌની એક ખાસ ફરજ છે કે, થઇ ગયેલા  કવિઓ, લેખકો, ગઝલકારો કોઈ પણ ભુલાઈ ન જાય. આપણે એમને એમના શબ્દ દેહે હંમેશા તાદ્રશ રાખીએ. આપણી ભાષા એવા કેટલાયે કવિઓને પામીને ધન્ય થઈ ગઈ છે અને એમાં પણ એક છ અક્ષર નું નામ, જે આપણી ભાષા સાથે જ, ભાષા થકી અમર થઇ ગયું, તે રમેશ પારેખ. અને  છતાં, એવું ઘણું છે જે આપણે એમના વિષે ના જાણતા હોઈએ. અધધધ કહેવાય એટલું!
રમેશ પારેખ 1970 માં પોતાનો પ્રથમ કાવ્ય સંગ્રહ ‘ક્યાં’ લઈને ઉપસ્થિત થયા ત્યારે નામાંકિત કવિઓ શ્રી ઉમાશંકર જોશી, સુન્દરમ, રાજેન્દ્ર શાહ, નિરંજન ભગત વિગેરેથી ગુજરાતી ભાષા ધબકતી હતી. સાથે સાથે બાળમુકુંદ દવે, પ્રિયકાન્ત મણિયાર વિગેરે પણ સાહિત્યના ફલક પાર છવાયેલા હતા. તો વળી ગઝલ લઈને ‘ઘાયલ’, ‘ગની’ , ‘બેફામ’ ‘શૂન્ય’, ‘મરીઝ’ મુશાયરાઓની શાન હતાં. જયારે લાભશંકર ઠાકર, ચિનુ મોદી, સિતાંશુ યશશ્ચંદ્ર , શેખાદમ જેવા કવિઓ ગુજરાતી કવિતાની આબોહવા સમૂળગી બદલવા સક્રિય હતા. આ અરસામાં રમેશ પારેખના આગમન સામે મોટી ચુનોતીઓ હોવા છતાં તેઓશ્રીની કવિતામાં રહેલો આગવો આવેગ, હકીકતથી રંગાયેલો નવોન્મેષ, તાજગી અને નવીનતમ અભિવ્યક્તિ તેમના ગીત અને ગઝલને પારંપરિક પરિવેશથી દૂર કરીને નવા જ પરિમાણ અને અદકેરા રણકાર સાથે ગુજરાતી ભાષામાં અનંતનું સ્થાન અપાવી ગયા. 
રમેશ પારેખનો અવાજ એટલે નગ્ન હકીકતનો એક સચોટ રણકો, જે ધ્યાન દઈને સાંભળવો જ પડે. મનુષ્યના આંતરિક ભાવાવેગને, સંવેદનાઓને અને એના લીધે થતી ઝીણી ઝીણી હલચલને કવિએ કેટલી બારીકાઈથી કંડારી છે તે તો જુઓ! 
    ‘લાવો લાવો કાગળિયાનો દોત, સોનલદેને લખીએ રે 
    ‘કૈં ટેરવામાં તલપે કપોત, સોનલદેને લખીએ રે’ 
અહીં ‘ટેરવામાં તલપે કપોત’ માં ગુજરાતી કાવ્યની સૂક્ષ્મ સંવેદન પ્રાપ્તિની અભિવ્યક્તિ, કવિના પોતીકા અને અલગ અંદાજની ઝલક આપે છે.
રમેશ પારેખની એક ખાસિયત એ પણ છે કે પ્રણય હોય, પ્રકૃતિ હોય કે આધ્યાત્મ હોય, કે પછી, સંસ્કૃતિ-ચિંતન; એમની અભિવ્યક્તિ એ દરેક વિષયવસ્તુમાં વિદ્યુત-ગતિએ વિહાર કરે છે અને એમાંથી નીપજે છે ભાષાની વિધ-વિધ રમણા. આ કવિની કવિતાને કોઈ ઢાંચામાં ઢાળવી એટલે સૂરજને એક દાબડીમાં બંધ કરવો! 
‘વૃક્ષો પર ઢોળાતા નભના  છાંયે જંગલ જંપ્યા 
ખુલ્યા ગંધના નેણ , હવાના ઝાંઝર કંઈ જ્યાં કંપ્યા’  
ગીત-કવિતા હોય કે ગઝલ, ર.પા. જે વિષયને સ્પર્શે એને સજીવ કરવાની જડીબુટી તેમના જહનમાં હતી.
એકાદ દસકા પછી 1980 માં કવિના બે કાવ્ય સંગ્રહ ‘ખડિંગ’ અને ‘ત્વ’ પ્રગટ થયા, જેમાં પણ અનન્ય  અભિવ્યક્તિ અને લયનો જાદુઈ આવેગ અકબંધ હતો. એક ઘટના કે પ્રસંગના અંતર્જગતમાં પ્રવેશીને એની ધરોહરનો તાગ મેળવવાના પ્રયત્નમાંથી જન્મે છે, એક નવો આવિષ્કાર એક નવી દિશા તરફના મંડાણ, નવી રીતે લયના  પ્રયોજનો, કલ્પન-પ્રતિકના નિયોજનો, અને અભિવ્યક્તિની એક નાવિન્યસભર છટા!
ર. પા.ના દ્રષ્ટિકોણને છાજે તેવા એમની કવિતાઓના વિષયો પણ વિશેષ અને ક્યારેક અસામાન્ય અથવા આંચકો આપે તેવા. વળી નામ પણ કેવા! ‘ ઓઢણીનું મહાભિનિષ્ક્રમણ’. ‘ 99 વર્ષના રાજપૂતનું ઊર્મિગીત’, ‘જન્મટીપના કેદીનું (વરસાદી) ગીત’, ’પત્તર ના ખાંડવાની પ્રાર્થના’ આ બધા અને આવા અનેક કાવ્યોમાં ર.પા. પહેલા ક્યારેય ના સાંભળ્યા હોય એવા ગીત-પરિવેશ અને લય-આંદોલનો આપે છે. 1981માં તેમનો અછાંદસ કાવ્યોનો ‘સનનન’ કાવ્ય સંગ્રહ પ્રગટ થયો. છાંદસ કવિતાઓ ના સંગ્રહ ‘ખમ્મા આલા બાપુને’ (1985)’ કાવ્ય સંગ્રહમાં ખૂબ જ નજીકથી નિહાળેલા નિરીક્ષણો દ્વારા ઉપહાસમય કથાઘટકોનું  ચિત્રણ છે. જયારે ‘ મીરા સામે પાર’ (1986) માં સચોટ અનુભૂતિ વિશ્વમાંથી જન્મેલી સગુણ-નિર્ગુણની દ્વિરંગી આત્મ-અનુભૂતિ છે.
રમેશ પારેખ વિષે લખતાં લખતાં કાગળ, શાહી અને આપણી લેખનશક્તિ પણ ઓછી પડે એવું વિરાટ એમનું કાવ્ય કવન છે. તેમણે 60 વર્ષની આયુમાં 61 હાઈકુ લખ્યાં. 2002 માં ‘સ્વગત પર્વ’ એમનો છેલ્લો કાવ્ય સંગ્રહ જે એમની હયાતીમાં પ્રગટ થયો. કવિ નો મરણોત્તર અને અંતિમ સંગ્રહ હતો ‘કાળ સાચવે પગલાં’…કેટલું સચોટ નામ! ર. પા. નું ટૂંકું 6 અક્ષરનું નામ ગુજરાતી ભાષાના ઇતિહાસમાં અનંત કાળ સુધી સચવાઈ ગયું છે. 
લગભગ ચાર દાયકાની સર્જન યાત્રા દરમિયાન તેમણે વાર્તાઓ, નિબંધો, નાટકો અને બાળ-કાવ્યો પણ રચ્યાં છે પણ એમની ગુજરાતી કવિતાનું અતિ વિશેષ સર્જન એમને ગુજરાતી ભાષાના ઉત્તમ કોટિના કવિઓ માં સ્થાન અપાવી ગયું.
ર.પા. ને ગીત જેટલી જ પ્રીતિ ગઝલ પ્રત્યે પણ હતી. તેઓશ્રી એ 1989માં  ઘાયલની ગઝલોનું સંપાદન ‘આ પડખું ફર્યો, લે’ પ્રકાશિત કર્યું. એમના સંગ્રહ ‘ખડિંગ’ની શરૂઆત જ 35 ગઝલથી થાય છે. એમના બીજા સંગ્રહ ‘વિતાન સુદ બીજ’ માં પણ 58 જેટલી ગઝલો છે. આ ગઝલો વાંચતા જ લાગે કે, કવિ સર્જકતાના ઉચ્ચ શિખર પર બિરાજમાન છે. 1999 માં પોતાની ગઝલોની સંગ્રહ ‘ચશ્માના કાચ પર’ પ્રકાશિત થયો. તેમને સવા ત્રણસો જેટલી ગઝલો લખી છે અને એમાં પણ એમના ગીતોની જેમ જ ‘રમેશાઈ’ કે ‘રમેશ પણું’ છલકાઈ આવે છે. જુઓ!
    ‘થોડોક ભૂતકાળ મેં આપ્યો હશે, કબૂલ
    તું એને ધાર કાઢીને પાછો ન  મોકલાવ’
     ‘બહાર ઉભા હોત તો તસ્વીરની ચર્ચા કરત 
    અમે ઉભા છીએ તસ્વીરમાં, શું બોલીએ?’ 
રમેશ પારેખ જેવા દિગ્ગજ કવિ કે જે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ખુદ એક ઘટનારૂપ કવિ છે તેમના વિષે લખવું ઘણી મોટી વાત છે.  
ર.પા.ની સંરચનાઓની કે વિવિધ રચનાઓ દ્વારા કરેલી સન્નિષ્ટ સાહિત્ય સેવાનું સંકલન શ્રી સંજુ વાળા, અરવિંદ ભટ્ટ અને પ્રણવ પંડ્યાએ ‘મનપાંચમના મેળા માં’ ભાગ 1 થી 3 માં કર્યું છે જે દરેક કવિતા પ્રેમી ગુજરાતીએ અવશ્ય વાંચવા યોગ્ય છે. 
રશ્મિ જાગીરદાર 

સવિશેષ પરિચય સંકલન:
શ્રી રમેશ પારેખ નો જન્મ અમરેલીમાં.૧૯૪૦ ની સાલમાં થયો.તેમના કુટુંબમાં કોઈ સાહિત્યકાર થયેલા નથી.રમેશ પારેખે ‘કાન્ત’ના કાવ્યોથી પ્રભાવિત થઇ છંદના છંદે ચડ્યા.તેમણે ૧૯૫૮ મા જીલ્લા પંચાયતમાં  નોકરી સ્વીકારી.શરૂઆતમાં તેમણે ગદ્ય વધુ લખ્યું. ઈશ્વર પેટલીકર ની નવલકથા, ‘ તરણા ઓથે ડુંગર” એક મેગેઝીન મા વાંચીને ખુબ પ્રભાવિત થયા.ને તેમણે લખવા ની ઈચ્છા જોર કરી ગઈ.તેમણે”કાળું ગુલાબ’,’ગુલાબ નો છોડ’,અને ‘પ્રેત ની દુનિયા’લખ્યું.આમ લગભગ ૧૯૬૨ સુધી વાર્તાઓ લખી.કવિતાઓ લખતા ખરા પણ બરાબર નથી એમ લાગતા છપાવવાનું માંડી વાળતા.૧૯૬૬/૬૭ મા અનીલ જોશી અમરેલી આવ્યાં અને તેમની મિત્રતા અને લખાણ બંનેમાં ચાર ચાંદ લાગ્યા.અનીલ જોશી ની પ્રેરણાથી તેમનું નવતર ‘કાવ્ય સર્જન’ શરુ થયું અને બસ,પછી તો ‘રમેશ પારેખ ની કલમ અવિરત ચાલી.
બાળસાહિત્યના ક્ષેત્રે પણ એમનું પ્રદાન નોંધપાત્ર છે. એમાં પણ તાજગી, નવીનતા અને સહજસિદ્ધ પ્રતિભાનાં દર્શન થાય છે,આ સાથે અનેક પ્રકારની છાંદસ, અછાંદસ કવિતા, ગીત, ગઝલ, સોનેટ, બાલ કવિતાઓ, બાલ કથાઓ, ચિંતનાત્મક લેખો, સંપાદન, વાર્તાસંગ્રહ, નાટક, સોનલ કાવ્યો, આલા ખાચર કાવ્યો, મીરાં કાવ્યો સહિત અનેક પ્રકારના કાવ્ય પ્રકારોમાં ખેડાણ. લોકગીતો-ભજનોને આત્મસાત કરીને તેનું અદ્યતન સંવેદતાની અભિવ્યક્તિમાં આગવું રૂપાંતર સાધીને તેમણે કવિતામાં પોતીકો અવાજ ઉભો કર્યો છે.તેમના ધોધમાર વરસતા સાહિત્ય સર્જનમાં વાચકો ખુબ આનંદ થી ભીંજાયા છે. 

વધુ માહિતી -https://gu.wikipedia.org/

ખુલ્લી બારીએથી -રાજેશ વ્યાસ -વાચક પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

Image result for રાજેશ વ્યાસ મિસ્કીન
રાજેશ વ્યાસ
           લખવું અને જીવવું બે અલગ વાત છે. આ શાયર કહે છે કે તે તેમના ઉપનામ .”મિસ્કીન” થી વધુ ઓળખાય છે .”મિસ્કીન” નો અર્થ ગરીબ માણસ થાય છે. શ્રી વ્યાસે ગઝલ, ગીત, બાળકાવ્યો, બાળવાર્તા, ચિંતનાત્મક લેખ, વાર્તા, ગઝલ વિષયક સંશોધન લેખ જેવા સાહિત્યપ્રકારો ખેડ્યાં છે.તેમણે ગુજરાતી ગઝલો અને તેના છંદ વિજ્ઞાન પર સંશોધન કર્યું છે, તે ગરીબ કઈ રીતે હોય શકે ? જાણીતા શાયર જલનમાતરીએ મિસ્કીનનો અર્થ આપતા એકવાર કહ્યું હતું કે, જેને બીજા ટંકના ભોજનની ખબર નથી એવો મુફલીસ એટલે મિસ્કીન કહેવાય. મરીઝ સાહેબે કવિ રાજેશ વ્યાસને ‘મિસ્કીન’નો અર્થ સ્પષ્ટ કરતાં કહ્યું હતું કે, ‘મિસ્કીન’ એટલે ખૂણો અને ‘મિસ્કિન’ એટલે ખૂણામાં બેસીને અલ્લાહની બંદગી કરનારો ઓલીયો ફકીર.કેટલા લઘુતમ ભાવ સાથે આ કવિ લખે છે તે જુઓ નહી તો માણસ નામ માટે વલખા મારતા હોય છે.
                   કોઈ પણ લેખક કે કવિ અથવા સાહિત્યકાર તેમના સર્જન થકી ઓળખાતા હોય છે. રાજેશ વ્યાસ ની એક રચના મને ઘણી સ્પર્શી ગઈ.વાંચતા વાંચતા હું ગઝલ સાથે વહેવા લાગી….સાચી ભાવનાથી રચાયેલા શબ્દાકાશમાં મને અજવાળું દેખાયું.
              “તારા નામના અજવાળા” 
“તારું કશું ન હોય તો છોડીને આવ તું,
તારું જ બધું હોય તો છોડી બતાવ તું”
                 “ત્યજીને પામવાની વાત” એવી સરળ રીતે રજુ કરી છે કે હું તો પુસ્તકો અને ગુગલમાં આ કવિને શોધવા માંડી.કોણ છે આનો સર્જક ? કેવી અદભુત તાકાત હોય છે વૈચારિક વિશ્વની અને શબ્દોની ગુંથણીની ! મિસ્કિન સાહેબ એક ગઝલકાર ની સાથે સાથે એક ઊંડા તત્વચિંતક મને વધારે લાગે છે. ઇસ્લામમાં આ પ્રકારની ગઝલોને ઇલહામી ગઝલો કહે છે. ઈલહામી એટલે કુરાને શરીફ વાંચીને એમાંથી ઉતરી આવેલો અલૌકિક સંકેત.પછી તો તેમની અનેક રચના મેં વાંચી અને શબ્દો દ્વારા રચાતા ભાવવિશ્વમાં મને એમની સચ્ચાઇ અને અચ્છાઇના પડઘા દેખાણા,એમને જાણવાની ઉત્સુકતાએ મેં એમની youtube પણ જોઈ,આધ્યાત્મિક પ્રભાવનો પડછાયો એમની ગઝલોમાં અને વાતોમાં સાફ નીતરતો તમને પણ દેખાશે જ.એમની ગઝલમાં અશબ્દ અનુભૂતિનો એક નોખો સ્પર્શ આપણને સતત વાંચવા ખેંચે છે.ક્યાંક ક્યાંક એમાં છુપાયેલા ઈશ્વરના હસ્તાક્ષરના અણસાર આવે. .
                રાજેશ વ્યાસ મુખ્ય તો ગઝલકાર તે ઉપરાંત કવિ, વિવેચક, કટાર લેખક,સંપાદક, એ સિવાય નવનીત સમપર્ણ ,ગુજરાત સમાચાર,અને જનકલ્યાણ જેવા સામયિકોમાં નિયમિત રીતે લખે છે.રાજેશ વ્યાસ જન્મ : ૧૬-૧૦-૧૯૫૫ .”મિસ્કીન”આપમેળે અને આપબળે ગુલમહોરના વૃક્ષની જેમ મ્હોર્યા એના કાવ્યસંગ્રહમાં -પોતે લખ્યું છે કે :“પહેલી ગઝલ ક્યારે લખી એ યાદ નથી. પરંતુ હા, એટલું સ્પષ્ટ છે, મા શબ્દ પછી કોઈ બીજો શબ્દ મારા હ્રદયમાં રમ્યો હોય, મને પોતાનો લાગ્યો હોય તો તે ગઝલ છે.. મિસ્કિનના ગઝલ વિશ્વનો આગવો અંદાજ છે.તેમની ૧૯૦૦ થી આરંભાયેલી તેમની ગઝલયાત્રા અવિરત પણે નવીન રૂપ ધારણ કરતી રહી છે. તેનું ઉતમ ઉદાહરણ ૨૦૦૦ માં પ્રગટ થયેલ આ ગઝલસંગ્રહ છે.
                  એમની ‘આભાર માન’ ગઝલના અવતરણનો ઇતિહાસ પણ ભારે રોમાંચક છે. આજથી દોઢ-પોણા બે દાયકા પહેલાં મિસ્કીન મુંબઈમાં એક મુશાયરામાં તેમના ગઝલપઠન બાદ ઓડીટોરિયમ બહાર તેમની કાર પાસે જતા હતા. ત્યાં અચાનક એમની નજરે રસ્તા ઉપર એક માજીને વાહનો પસાર થતાં જોઈ રહ્યાં હોવાનું દ્રશ્ય નજરે પડ્યું. મિસ્કીન કાર પાસે જવાને બદલે માજી પાસે પહોંચી ગયા. એમણે માજીનો હાથ પકડી પૂછ્યું. ‘‘રસ્તો ક્રોસ કરાવું ? તમે કોઈની રાહ જૂઓ છો ?’’ ત્યારે માજીએ મિસ્કિનને જવાબ આપ્યો, ‘હા, હું ઓક્સિજનની રાહ જોઉં છું…’ અને ઓડિટોરિયમથી હોટલ સુધી પહોંચતા રસ્તામાં મિસ્કીનની કલમે ‘આભાર માન…’ ગઝલ સરી પડી.

“કૈંક દુર્લભ છે શ્વાસો જે મફત વહેતી હવા

શ્વાસ મારાથી સહજ લેવાય છે ? આભાર માન

કૈંક મૃત્યુથી બદતર છે પરિસ્થિતિ અહીં,

ટૂંકમાં બહેતર જીવન જીવાય છે, આભાર માન”

                રાજેશ વ્યાસે અનેક મુશાયરાનું સફળ સંચાલન કર્યું છે પણ “મિસ્કીન”ની ગઝલ કેવળ મુશાયરાની ચીજ નથી કે નથી માત્ર મનોરંજન,એમને સંભાળવા એક લ્હાવો છે.શ્રોતાઓને એમની ગઝલનું મુલ્ય છે.કવિ વાંચે છે ત્યારે પણ સ્વમાં ઠરીઠામ હોય એવો અનુભવ થાય છે.એમની ગઝલમાં ગહનતા છે પણ સઘન અનુભૂતિનો અહેસાસ પણ વર્તાય છે.આપણે ત્યાં એવું મનાતું કે કવિ દુઃખી જ હોય અને એમના દુઃખમાંથી જ કવિતા સર્જાય પણ આજના આ નવા કવિ એ આ નદીની જેમ હવા તટ પર તટસ્થ રહીને ઈશ્વરને અનુભવ થકી જાણ્યો છે.ક્યારેક પોતાને જ પડકાર કરીને જવાબ મેળવે છે તો ક્યારેક પ્રશ્ન કરીને ઉત્તર જાણી લે છે.કવિની પરિપક્વતા એની સરળ ભાષામાં છતી થાય છે.ક્યાય ભક્તિવેડામાં પડ્યા વિના એમના શબ્દો આંતરિક ભક્તિના પર્યાય છે.
અને એટલે જ કહે-
“તારું કશું ન હોય તો છોડીને આવ તું,”

મને એમની ઓળખ એમની  ગઝલો થકી જ છે.આખી વાતનું મૂળ છે કે રાજેશ વ્યાસને એમની ગઝલો થકી જ જાણું છું માણું છું અને સમજુ છું એ રીતે આખી વાત લખી છે બાકી એમને પ્રત્યક્ષ વાંચવાનો અને સંભાળવાનો લહાવો જ નોખો છે.

-પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા
વિશેષ પરિચય સંકલન- રાજેશ વ્યાસનો જન્મ ૧૬ ઓક્ટોબર ૧૯૫૫ના રોજ અમદાવાદ, ગુજરાતમાં જટાશંકર અને વિજ્યાબેનને ત્યાં થયો હતો. તેમણે અમદાવાદની શેઠ ચિમનલાલ નગિનદાસ વિદ્યાલયમાંથી પ્રાથમિક શિક્ષણ મેળવ્યું. તેમણે મેટ્રિક શારદાગ્રામ, માંગરોળમાંથી પસાર કર્યું. ૧૯૭૮માં માનસશાસ્ત્ર અને ૧૯૮૧માં ગુજરાતી સાહિત્યમાં બી.એ. અને ૧૯૮૩માં એમ.એ.ની પદવીઓ તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી મેળવી હતી. ૧૯૮૫માં ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી તેમણે એમ.ફીલ.ની પદવી મેળવી. ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળાના માર્ગદર્શન હેઠળ તેમણે પી.એચડી. કર્યું. ગુજરાતી ગઝલ તેના વિવિધ પરિપ્રેક્ષ્યમાં તેમના સંશોધનનો વિષય હતો
૨૦૦૫માં તેમને હરીન્દ્ર દવે સ્મૃતિ પુરસ્કાર,
૨૦૦૯માં શૂન્ય પાલનપુરી પુરસ્કાર અને કલાપી પુરસ્કાર,
૨૦૧૦માં કુમાર સુવર્ણ ચંદ્રક મળ્યો હતો. ૨૦૦૫માં તેમના પુસ્તક “છોડીને આવ” તું ને ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી તરફથી પુરસ્કાર અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ તરફથી દિલીપ મહેતા પુરસ્કાર મળ્યો હતો. તેમના પુસ્તક “લલિતસહશસ્ત્ર” નામ ને સંસ્કૃત સાહિત્ય અકાદમી તરફથી ૨૦૧૧માં અને ૨૦૧૨માં શ્રી અરવિંદ સુવર્ણ ચંદ્રક મળ્યો હતો. ૨૦૧૪માં તેમને વલી ગુજરાતી પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો.

જેમની કવિતા સાંભળીને શ્રોતાઓ ઝૂમી ઊઠે છે, એવા ગુજરાતી ભાષાના સિદ્ધહસ્ત કવિ શ્રી રાજેશ વ્યાસ મિસ્કીનની જાણીતી રચનાઓ અહી સાંભળો…. 

બેઠક – ‘वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम्’ – 07 : નયનાબેન પટેલ

મિત્રો આ રવિવારની વાર્તા  

૭-કબીરા

કબીરો મારો અધ્યાત્મિક અને વ્યાવસાયિક બંને અર્થમાં વણકર

 

ઝીની ઝીની બીની ચદરિયા
કાહે કા તાના કાહે કી ભરની કૌન તાર સે બીની ચદરિયા.
        અધ્યાત્મના વાગ્મય વણાટની એક આકર્ષક ઝલક ,ભારતની જ્ઞાન-ભક્તિ અને વૈરાગ્યની કવિતામાં જાતિપાંતિના ભેદ વિના નિહાળવી હોય તો તે મારા કબીરામાં તમે જોઈ શકશો.વ્યાવસાયિક અને આધ્યાત્મિક બંનેય અર્થમાં કબીરો મારો વણકર! જીવનની ચાદર તો વણાતી જ હતી, સાથે કવિતાની – શબદની ચાદર પણ વણાતી રહી અને એ ચાદરે અનેકને અનેક રીતે હેત અને હૂંફની, શાંતિ અને સુખની નવાજેશ કરી છે.કબીરે વણકર હતા માટે અનુભવ સહજ જ્ઞાનભક્તિરસના પદમાં વસ્ત્રના વણાટ માટે યોજાતી પરિભાષામાં પોતાનું અલૌકિક દર્શન રજૂ કર્યું .
           ભારતીય સંત કવિતામાં જીવજગત અને બ્રહ્મના સંબંધની તેમજ કાયા-માયાની ક્ષણભંગુરતા અને મિથ્યાપણાનીયે વાતો ચાલતી આવી છે.કાયાને કાચના કૂંપા સાથે,કાચી માટીના કુંભ સાથે જેમ સરખાવવામાં આવે છે તેમ કાપડ કે કંથા સાથે,ચૂંદડી કે ચાદર સાથે પણ સરખાવવામાં આવી છે.અહીં મારા કબીરાએ મનખ-દેહને પરમાત્માએ ચાદરની જેમ ઇંગલા,પિંગલા અને સુષુમ્ણાનાડીનાં તાણાવાણાથી વણી છે તેમ કહ્યું છે.
         એઝરા પાઉન્ડે કહ્યું છે આખા જનમારામાં એકાદું ભાવપ્રતીક આપી શકાય તો તે અનેક કાવ્યસંગ્રહો કરતા ચડિયાતું છે. જ્યારે મારા કબીરાએ તો તેમના વિવિધ પદોમાં અસંખ્ય ભાવપ્રતીક અનાયાસે યોજ્યા છે.આથી જ નિકારાગુઆના કવિ સોલંટીનેઈમે કબીરસાહેબને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ કવિ કહ્યા હશે.
           અત્રે પ્રસ્તુત પદ કે શબદની ઉપાડની પંક્તિમાં ઝીણી ઝીણી વણેલી ચાદરનું બળવાન ભાવપ્રતીક કબીરાએ યોજ્યું આ રુપકાર્થમાં કહેવાયેલી ચાદર કોણે વણી છે તે વિશે તેમણે કહ્યું નથી. પરંતુ આ ચાદર એટલે કાપડનું અતિ બારીક, સૂક્ષ્મ અને સંકુલ રચનાવિધાન જેમાં છે તે મનુષ્યદેહ- એમ વગર કહ્યું વ્યંજિત થઈ જાય છે.શરીરરુપી ચાદર વણનારે ચાદરના વણાટમાં કયો તાણો વાપર્યો છે,કયો કાંઠલો વાપર્યો છે ,કયો વાણો વાપર્યો છે? આમ પૂછીને કબીરસાહેબ પોતે જ એનો જવાબ આપે છે:કબીરને જે અનુભવ જ્ઞાન થયું તેના થકી તેમણે જવાબ મેળવી શબ્દમાં પ્રગટ કર્યું.જેને કલમ પકડતા આવડતું ન હોય અને અક્ષર પાડતા પણ આવડતું ન હોય એની વાણીમાં આવી વાત ઉપજે છે એ શું કહે છે? યોગ અને તત્વ દર્શન ની ઊંડાઈ અને ઉચાઇ ક્યાંથી આવી ?એમાંથી પ્રગટતું દર્શન અને રહસ્ય આપણને અચંબામાં નાખી દે છે.
“ઇંગલા-પિંગલા તાના ભરની સુષમન તાર સે બીની ચદરિયા.”
            સરળ દેખાતી વાત આનો અર્થને શોધીએ તો જ તેની ગહનતા પામી શકાય.
યોગ અનુસાર મનુષ્યદેહ સૂક્ષ્મ નાડીઓ સૂર્યનાડી અને ચંદ્ર નાડીથી રચાયેલો છે૧) ઈડા (ઇંગલા), (૨) પિંગલા, (૩) સુષુમ્ણા. શરીરમાં ઘણું ખરું કાર્ય આ મુખ્ય ત્રણ નાડી દ્વારા ચાલે છે. જે વ્યક્તિ પોતાની જાત ને શાંત અને નિર્વિચાર કરી લે છે તેને આ લો લાગી જાય…
         સાધારણ મનુષ્યદેહમાં આ નાડીઓ સુષુપ્તાવસ્થામાં પડી હોય છે. યોગીઓ યોગસાધના દ્વારા ચેતાતંત્રની આ વિશિષ્ટ અને વિલક્ષણ નાડીઓને જાગ્રત કરે છે ત્યારે તેમને બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર થાય છે એવું મનાય છે.મનુષ્યના શરીરમાં ત્રણ વિશિષ્ટ નાડીઓ ઉપરાંત યોગીઓની ગૂઢ કલ્પનાનુસાર આઠ કમળસ્થાનો છે.કપાળમાં બેચક્ષુઓનાં મદયસ્થાને ,સમગ્ર ચેતનાનું કેન્દ્ર છે.શરીરમાં યોગીઓએ કલ્પેલાં  દસ ચક્રસ્થાનો ઉપરાંત  દેહમાં વિહિત પંચતત્વગુણોની જાગૃતિ પણ શરીર ભીતર પ્રકટેલી ઊર્જા થકી સંભવિત છે(આકાશ, વાયુ,અગ્નિ, પાણી,અને પૃથ્વી તથા સત્વ,રજસ અને તમસ રુપ ત્રણ ગુણો) શરીરમાં આવા આવા સૂક્ષ્મભવ્ય અનુભવબિન્દુઓ સુષુપ્ત છે.ત્યાં ધ્યાન અને સમાધિ દ્વારા ચિત્તને સ્થિર કરતા જ્ઞાનનો સૂર્યોદય થાય છે. આ સૂર્યોદયથી દેહમાં રહેલા આઠ કમળસ્થાનોમાંનાં કમળબીજ પ્રફુલ્લિત થતા દેહને કદાપિ ન થયા હોય તેવા અદ્ભુત અનુભવ થાય.વિષ્ણુના નાભિકમળમાંથી બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ થયેલ તેવીજ રીતે દેહના કમળસ્થાનો અંકુરિત થતા તેમાંથી બ્રહ્માંડ અને તેનીય પેલે પારના બ્રહ્માનંદની અનુભૂતિ જન્મે છે.દેહમાં આવી અનનુભૂત ચેતના પ્રદીપ્ત થતા દેહની ભીતર ઊર્જાના ઓઘ ઊભરાવા લાગે.
            આજ વાત કબીરો પણ કહે છે.કબીર માત્ર ચાદરને વણતા નથી પણ સાથે ચેતાતંત્રની આ વિશિષ્ટ અને વિલક્ષણ નાડીઓને જાગ્રત કરે છે.કાર્યમાં જ ધ્યાન અને કાર્યમાં સમાધિ, ચાદર ના તાણાવાણા વણતા વણતા ચિત્તને સ્થિર કરવાનું, કબીરે એવું જ કર્યું હશે …. કબીરની અહી અનુભૂતિનો રણકો પ્રગટે છે અને માટે જ પ્રકટેલી ઊર્જા થકી શબ્દમાં પ્રગટ કર્યું છે .જીવભાવમાંથી શિવભાવ પ્રગટ થાય છે.ચાદર વણતા દિવ્ય ઊર્જાનું સાધકમાં અવત૨ણ દેખાય છે. વિશિષ્ટ ભાતવાળાં અને દિવ્યશક્તિવાળાં શરીર પિંડને વણનારે ચાદરરુપે વણ્યો છે.કોણે વણી છે આ ચાદર ? તેના જવાબમાં કબીરો કહે છે-
“સાંઈકો બુનત માસ દસ લાગે, ઠોક-ઠોક કે બીની ચદરિયા.”
        કબીર કહે છે – મારા સાંઈને આવી સૂક્ષ્મ ભવ્ય ચાદર વણતા દસ માસ લાગે છે. અહીં તેમણે માતાના ગર્ભાશયમાં ઊછરીને જન્મતા “બાળપુદગલની સમયાવધિની” વાત સૂચવી છે.આગળ જોવો શું કહે છે.
“સો ચાદર સુર નર મુનિ ઓઢિન, ઓઢિ કે મૈલી કીની ચદરિયા,”
            આ સંકુંલતાભરી ચાદર મનુષ્યમાત્રે ઓઢી છે.મનુષ્ય યોનીમાં સુર કહેવાતા દેવાંશી પુરુષોએ અને તત્વજ્ઞાતા મુનિઓએ પણ ઓઢી છે.અને ઓઢી ઓઢીને મેલી કરી મૂકી છે. આ ચાદર જન્મવેળાએ જેવી સમુજ્જવલ અને સ્વચ્છ હતી તેવી ન રહેતા કર્મના કષાયોથી અભ્યંતર રજોટાઈને મલિન બની ગઈ છે. ભક્તિનું કવચ ન હોય તો શરીરને એના યૌગિક અર્થમાં જાણનારાઓ પણ વ્યવહારજગતના કિલ્મિષોથી અસ્પૃશ્ય રહી શકતા નથી એમ કહેવું કબીરાને અભિપ્રેત હોય એવું લાગે છે અને તે ગાય છે:
“સો ચાદર સુર નર મુનિ ઓઢી,ઓઢ કે મૈલી કીની ચદરિયા”.
        આ ચાદર કેટકેટલાં જતનથી ઓઢવાની હોય છે! કોલસાની ખાણમાં રહીને અમલિન રહેવા જેવી આ અઘરી બાબત છે.જો જરા પણ ગફલત થઈ તો કલંક લાગ્યું જ સમજો! આ ચાદર જીવનભર ઓઢવી અને મૃત્યુ સમયે એ ચાદરના વણનારે જેવી હતી તેવી અમલિન સોંપી દેવી તેમાં જ જીવની અને જીવનની કૃતકૃત્યતા, ધન્યતા,સફળતા અને સાર્થકતા છે -આ વાત કબીરાની ગૂઢ અને અનુભવધન્ય વાણીમાં શબ્દસ્થ છે .જેનું જીવન શુધ્ધિ અને શુચિતાવાળું હોય છે તે જ સૌને જીવન પ્રિય અને આદરયોગ્ય લાગે છે. ધ્રુવ,પ્રહલાદ,શુકદેવ જેવી વિભૂતિઓ તેમની જીવન ચાદરને નિર્મલતાથી ઓઢી છે.
        મારા કબીરના આ જ્ઞાનભક્તિરસ પૂર્ણ પદને સંપૂર્ણ આત્મસાત્ કર્યા વિના વાંચી જવાથી એની દિવ્ય અનુભૂતિથી અસ્પૃષ્ટ અને વંચિત રહી જઈએ તેવું મને લાગે છે.આજની આપણી શિક્ષણ પદ્ઘતિમાં આપણે બુદ્ઘિને અગ્રસ્થાને મુકી છે. આપણા ઘણાખરા નિર્ણયો બુદ્ઘિથી લેવાતા હોય છે. પણ આધ્યાત્મિક સાધનામાં આગળ વધવા માટે બુદ્ઘિના નિર્ણયો કામ નહીં આવે.કબીરો ભણેલો નથી છતાં કબીરા પાસે આંતિ૨ક યાત્રા છે. વણકરના વ્યક્તિત્વથી અસ્તિત્વ સુધીની યાત્રા કબીર પાસે છે.સંસા૨માં ૨હીને ધ્યાન સાધના કરીને આધ્યાત્મના શિખ૨ પા૨ ક૨તો જાય છે. ચાદર વણતા વણતા કબીર પોતાના પદોમાં ઇંગલા,પિંગલા અને સુષુમ્ણાનાડીનાં તાણાવાણાને વણી આધ્યાત્મિક સાયન્સને ઉપસાવ્યું છે.ક્બીરો માત્ર વણકર નથી કે નથી માત્ર કવિ. કારણ કવિ માનવ-કલ્પનાનો ઉદગાયક  ગણાય છે.ભક્ત અનુભવના પ્રદેશનો ઉદઘાટક (ખોલનાર )છે.તે અનુભવના પગલા પાડ્યા વિના આંબી શકતો નથી.કબીરો મારો અધ્યાત્મિક અને વ્યાવસાયિક બંને અર્થમાં વણકર જ છે.
       મંકરંદ દવે એટલે જ કહે છે: “મદયકાલીન ભક્તોની કૃતિઓને આધુનિક સાહિત્યકીય માપદંડોથી માપવા જતા તેમને અન્યાય થવાનો સંભવ છે.કારણ કે તેમની રચનાનું પ્રેરક બળ સાહિત્યસર્જન નથી,પણ તેમના અનુભવોનો સહજ ઉદગાર છે” અને અખાએ એટલે જ કહ્યું છે કે” અનુભવીને કવિમાં ન ગણીશ”. “કવિ પાસે કલ્પના તથા શબ્દોનો ભંડાર છે અને તેની પાછળ ચાલી આવતી મનોમય ઝાંખી છે. ભક્ત પાસે મનસાતીત દર્શન છે અને તેની પાછળ વાણી પાંખો પ્રસારતી આવે છે”.
અનુપ જલોટાના અવાજમાં આ કબીરની રચના સૌએ સાંભળી હશે .મારાં કબીરાના અવાજને સરળતાથી તમારા સુધી પહોંચાડવાના મારા નમ્ર પ્રયત્નને આપ સમજવા કોશિશ કરશો.

જીગીષા પટેલ

“वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम ”-નયનાબેન પટેલ

આખરે શા માટે છૂટાછેડા લેવાના સંજોગો ઊભા થાય છે?

અને સ્ત્રીને સુખી થવાનો અધિકાર છે ?

મિત્રો તમારા ઘણા સવાલોના જવાબ આ વાચિકમ આપશે! નયનાબેનના સંવેદના સભર અવાજમાં આ એક સ્ત્રીની લાગણીઓને વાચિકમમાં  વાચા આપી છે. 

૩-કબીરા

કબીરો મારો ફકીર
ફિકર સબકો ખા ગઈ, ફિકર સબકા પીર,
ફિકર કી જો ફાકી કરે, ઉસકા નામ ફકીર.
ફકીરનું નામ સાંભળતા જ આપણા દ્રષ્ટિપટ પર ભગવા વસ્ત્રધારી,સફેદ દાઢી અને લાંબા વાળવાળો, હાથમાં ચીપિયો કે કમંડળ લઈ ભીખ માંગતો સાધુ આવી જાય છે.કબીરો તો ફકીરનો અનોખો અર્થ સમજાવે છે.કબીરો કહે છે ફકીર એટલે “ફિકરને ઘોળીને જે ફાકી કરીને પી જાય તે “.
      આજની પેઠીને એક પ્રશ્ન થાય કે ફકીર એટલે શું ? ફકીર એટલે બધી જ જવાબદારી અને સમસ્યાઓની સાથે તાલમેળ બેસાડતાં પ્રભુભક્તિની અંદર લીન રહેવું. નિજાનંદમાં મસ્ત રહે તે ફકીર.
ફકીરી એ મનની નિસ્પૃહ,અનાસક્ત,સ્થિતપ્રજ્ઞ અવસ્થા છે.કબીરજીએ બે જ લીટીમાં આખેઆખી ગીતાનો અનાસક્તિયોગ અને સ્થિતપ્રજ્ઞતાનો સાર સમાવી લીધો છે.ફકીર થવા તમારે તમારા વ્યવસાય કે દુન્યવી જવાબદારીઓને છોડવાની જરુર નથી.બધીજ જવાબદારી સાથે પ્રભુભક્તિમાં લીન રહી,પરમ સાથે તાદાત્મ્ય કેળવવાનું છે.સંસારમાં રહી જળકમળવત રહેવાનું છે.પનિયારી તેની સહેલીઓ જોડે મજાકમસ્તી કરે છે પણ તેના માથે પાણી ભરેલ બે ઘડા પરથી તેનું ધ્યાન હટતું નથી તેમ સંસારમાં રહી પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત રહે તે સાચો ફકીર.સંસારની ચિંતાથી ઘેરાઈને પીર,ભૂત-પ્રેત કે બાવાઓ પાસે જવાની જરુર નથી.ફિકરને ઘોળીને પી જવાની જરુર છે.ફકીરીએ મનની સ્થિતિ છે.કબીરદાસ જેવા ફકીર જે કપડાં વણતા-વણતા ફકીર બની ગયાં. રૈદાસ જેવા ફકીર જે જુતા સીવતાં-સીવતાં ફકીર બની ગયાં.
      શાશ્વત જીવન પુસ્તકમાં જ્ઞાનદાસજી કહે છે”સ્વજન,પરજન,સમાજ,દેશ તથા વિશ્વના કલ્યાણ માટે પોતાની પૂરેપૂરી શક્તિનો ઉપયોગ કરવો તે માણસનું કર્તવ્ય છે પરંતુ સમાધિમાં પહોંચવું તેનું પરમ આવશ્યક કર્તવ્ય છે અને સાચી ફકીરી થકી જ તમે તે સમાધિ સુધી પહોંચી શકો.”
કોઈક કવિએ ફકીરની મોજને સરસ રીતે વર્ણવતા કહ્યું છે કે….,
                 
                  “જો આનંદ સંત ફકીર કરે , વો આનંદ નાહી અમીરી મેં
                   સુખ દુ:ખ સમતા સાધ રહે,કુછ ખોફ નહીં જાગીરી મેં.”
     ફકીર થઈને ગરીબીમાં ગુજરાન કરવું અને માનાપમાનથી રહિત થઈ લોકોની સ્તુતિ અને નિંદાને અવગણીને રહેતા કબીરાએ બધાને અનુભવતા,જોતા,સહન કરતા અને આગળ વધતા એટલે ફકીર થયા. ખુશી કે ગમ મળે એમની એમને પરવા જ ક્યાં હતી ! “કશાની ના ખબર એજ ફકીરી”.કેટલો લઘુતમ ભાવ? એ તો મસ્ત મરજીવા મઝધારેય તરનારા હતા,લેપાયા વગરનું; અનાસક્ત વ્યક્તિત્વ,એ તો હર એક ક્ષણના માણનારા અને બીજાની ઉજળી-મીઠી સવારો થઈને ઉગનારા માટે કબીર એક ફકીર હતા.
                      પેટ સમાતા અન્ન લે,તન હી સમાતા ચીર.
                    અધિક હી સંગ્રહ ના કરે,તિસકા નામ ફકીર.
એમના પદો અને વિચારો જ એમના ફકીરીપણાને છત્તા કરે છે.
        ફકીરની ફકીરી સમજાવતા કબીરજીએ જીવન જીવવાનો સાચો માર્ગ સમજાવ્યો છે.બીજું તેમના જ્ઞાન અને ભક્તિના આ પ્રવાહમાં કોઇ જાતિ કે વર્ણનો ભેદ ન હતો. કોઇ ચોક્કસ વિધિ-વિધાન કે બાહ્ય ક્રિયાકાંડનું પણ તેમાં વિશેષ મહત્‍વ ન હતું. નામ સ્‍મરણનો મહિમા અને પરમ તત્‍વ તરફની ગતિ એજ તેની ચાવીરૂપ બાબત હતી. કબીરે ભક્તિ અને સમર્પણના નવા ચીલા પાડ્યા અને એકતારો વગાડતા અમર સાહિત્‍યનું સર્જન કર્યું. આખા જગતને આ આશા-તૃષ્ણા રુપી ઝેરી નાગણે ડંખ માર્યો છે તેનું ઓસડ-દવા- સંતોષ જ છે .કબીર જીવનના અનેકવિધ રંગોમાં પ્રભુની પ્રસાદીરુપ જીવનને માણતા રહ્યા,સુખદુખમાં સમાન અવસ્થા,નિરહંકારી સંતોષે તેમને ફકીરના સ્થાને મૂકી દીધા.એમના એક એક પદની રચના તો જુઓ ..
                            ગોધન,ગજધન,ગોપીધન,ઓર રતનધન ખાન,
                            પર જહાઁ આવે સંતોષધન,તો સબ ધન ધૂલ સમાન.
                            મારીયે આશા અપની,જીને ડસ્યા સંસાર
                            તાકા ઓખડ તોષ હય,કહે કબીર વિચાર.
જે ક્યારેય સ્કુલમાં ભણવા નથી ગયા એવા કબીરજીની વાણીમાં મને ગીતાનાં બારમા ભક્તિયોગ અધ્યાયના ૧૮ ને ૧૯ શ્લોકનાં પડઘા સંભળાય છે.
       કબીરા બધા જ ધર્મના સારતત્વને અપનાવ્યું અને લેપાયા વગરનું અનાસક્ત જીવન કબીરો જીવ્યો ફકીર કહેવાયૌ.એમણે અનેક પદો રચ્યા પણ ક્યાંય દુનિયાને આકર્ષિત કરવા માટે નહી.અહીં કબીરની પ્રાણ ઉર્જાનું વિજ્ઞાન સમજવા જેવું છે .એ નિર્લેપ રહી બધું જ કાર્ય કરતા,વણકર ખરા પણ ક્યાંય લોલુપતા તેમને ન સ્પર્શી, કર્મ કરતાં નિર્લેપ રહીને પ્રાણ ઉર્જા પોતાની અંદર વહેતી કરી.આ પ્રાણશક્તિથી પોતાના આવરણ તો હટાવ્યા અને મુક્ત થયા પણ સાથે સાથે બીજાને પદો દ્વારા જાગૃતતા આપી.કબીરાને શત્રુ-મિત્ર, માન-અપમાન,ટાઢ-તાપ અને સુખદુ:ખ સરખા જ લાગ્યા અને આસક્તિરહિત,નિંદા અને સ્તુતિને સમાન સમજી દ્રષ્ટા બની જીવ્યા.જે મળ્યું તેને સહજપણે સ્વીકારી સંતોષના ઓડકાર લીધા.આને શું કહેવો? મમતારહિત સ્થિર બુધ્ધિવાળો ભક્તિમાન પુરુષ કે ફકીર અને આજ ફકીરીએ એમને સંત બનાવ્યા અને માટે જ તેમના સાહિત્યનો પ્રભાવ હિન્દુ અને મુસ્લીમ શીખ ધર્મમાં તથા બીજા અનેક સૂફી-પંથમાં જોવા મળે છે.કબીર અહિંસા,સત્ય,સદાચાર આદિ ગુણોના પ્રશંસક હતાં.આમ ફકીરે પોતાની સ્વાનુભવની સરળ અને સહજ ભાષામાં જીવનના અણમોલ સિધ્ધાંતો વર્ણવ્યા.
         ઓશો જેવી મહાન વ્યક્તિને પણ કબીર અત્યંત પ્રિય છે તેથી જ તે કહે છે કે,“મહાવીર અને બુધ્ધ રાજમહેલનાં ઉપવનના ફૂલ છે પણ કબીર તો હિમાલયના જંગલની શોભા વધારતું અપ્રાપ્ય અનોખું સહજ કુદરતની દેનરુપ ફૂલ છે.”.
        કબીરાની પોતાની સરળતા,ફકીરી સ્વભાવ તથા સંત પ્રવૃત્તિના કારણે આજે વિદેશોમાં પણ તેમનો આદર થઈ રહ્યો છે.તેમની અણમોલ વાણીના મનન થકી હું પરમની નજીક મારી જાતને અનુભવું છું. તમને પણ તેમાં ભીંજવી તરબતર કરવા મળીશું આવતા અંકે……
જિગીષા પટેલ

હાં રે દોસ્તત હાલો અમારે દેશ-3) આપણું ઝવેરાત : ઝવેરચંદ !

આપણું ઝવેરાત : ઝવેરચંદ !
જાગરણની એ રાત્રીએ ગરબાની રમઝટ જામી હતી ; “ રાધાજીનાં ઉંચા મંદિર નીચાં મો’લઝરૂખડે દિવા બળે રે લોલ !” એક પછી એક ‘ ઘરવાળાના’ નામ અને એની ગોરાંદેને ગીતમાં ગાઈને મજાક મશ્કરી ચાલતી હતી ! અહીં ક્યાં કોઈ પુરુષ વર્ગ હતો ?કોણે રચ્યાં હતાં આટલાં સુંદર લયબદ્ધ , તાલબદ્ધ સરળ ગીતો ? સુજ્ઞ શિક્ષિત સમાજ સમક્ષ ઝવેરચંદ મેઘાણીએ સૌ પ્રથમ વાર મોટી સંખ્યામાં આવાં લોકગીતોના સંગ્રહ સંપાદન કર્યાં!
પણ શું તેથી જ આપણે એમને યાદ કરીએ છીએ ?
એક વાચક મિત્રનો પ્રશ્ન હતો કે જે સવાસો વર્ષ પહેલાં જન્મ્યા અને માત્ર પચાસેક વર્ષનું જ આયુષ્ય ભોગવવા પામ્યા , એમના સાહિત્ય પ્રદાન વિષે આજે એકવીસમી સદીમાં લખવાનું ?
કેમ ? શા માટે ?
શું હતું એમનું એવું તે વિશિષ્ટ પ્રદાન ?
તો એ પ્રશ્નના જવાબ માટે આપણે એમના જીવન માર્ગ પર અસર કરતાં પરિબળો ઉપર નજર નાંખીએ….
એ યુગમાં ( સાહિત્યની ભાષામાં એ સમય ગાળાને ગાંધી યુગ કહેવા છે ) તો ગાંધીયુગનાં સાહિત્યકારોમાં જે સંજોગો અને પરિસ્થિતિમાંથી મેઘાણી પસાર થયા તેવાં સંજોગો સ્થિતિ જવલ્લેજ કોઈ અન્યનાં જીવનમાં આવી .. એમનું મૂળ વતન તો સૌરાષ્ટ્રનું બગસરા , પણ એમના પિતાની સરકારી નોકરીને કારણે એમનો જન્મ ચોટીલામાં . ઓગસ્ટ ,૧૮૯૭ . પણ એમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ રાજકોટ જેવા શહેર ઉપરાંત નાનાં નાનાં ગામડાંઓ દાઢા અને પાળિયાદમાં! વળી પાછું માધ્યમિક શિક્ષણ મૂળ વતન બગસરા અને અમરેલીમાં ! અને કોલેજ કરી ભાવનગર અને જૂનાગઢની કોલેજોમાં !
છે ને કાંઈક અસામાન્ય ?
લાગે છે ને આ છોકરો કાંઈક અસામાન્ય કરી બતાવશે ?
આ બધાં રખડપાટને કારણે એમના અનુભવોનો ખજાનો વધી ગયો !
વળી કોલેજમાં અંગ્રેજી અને સંસ્કૃત વિષય સાથે B. A. બી એ કર્યું હોવાથી શિષ્ટ સાહિત્યની પરિભાષાનું જ્ઞાન પણ ખરું !
પછી આવ્યું યૌવન દ્વાર ! એમની ઈચ્છા હતી કે પોતે કોઈ શાળાની નોકરી લઇ ને વતનમાં સ્થિર થઇ ને રહે . વળી પોલિશ ખાતામાં રાજ્યની નોકરીની દોડ ધામમાંથી પિતાને મુક્ત કરીને મા બાપ ને પોતાની પાસે બોલાવીને સૌ સાથે ઠરીઠામ થઇને રહે !
પણ ભગવાને એમના માટે કાંઈક જુદું જ ધાર્યું હતું !
હજુ નોકરીની શરૂઆત કરે તે પહેલાં કલકત્તામાં રહેતા મોટાભાઈની તબિયત બગડતાં એમને ભાઈ પાસે જવાનું થયું . ભાઈ તો સાજો થઇ ગયો પણ નાનકડા ભાઈ ઝવેરને, ત્યાં , કલકત્તામાં જ નોકરીએ લગાડી દીધો !એટલે કે જીવનની કારકિર્દીની શરૂઆત એક એલ્યુમિનિયમ કંપનીથી થયો ! એના મલિક મૂળ કાઠિયાવાડના , ને ઝવેરચંદ એમને ગમી ગયો .. નસીબ પણ એવું જોરદાર કે યુરોપની બિઝનેસ મિટિંગમાં છેલ્લી ઘડીએ મુનીમજી ન આવી શક્યા એટલે માલિક જીવણલાલ,ઝવેરચંદ મેઘાણીને પોતાની સાથે લઇ ગયા ! ત્યાં ચાર મહિનામાં મેઘાણીએ ઘણું જોયું, ઘણું સમજ્યા દુનિયા કેવી વિશાલ છે તેનો ખ્યાલ આવ્યો !
આપણે આજે ‘ગુગલ યુગ’માં જીવીએ છીએ ! ગુગલ એટલે જ્ઞાનનું સર્ચ એંજીન! જે જાણવું હોય તે એમાંથી મળે ! પણ આજથી સો વર્ષ પહેલાં તો કહેવાતું, પૂછતાં નર પંડિત થાય ! ઘણું બધું જ્ઞાન પગપાળા ચાલીને જ મેળવવું પડતું ! એ સમયે , મેઘાણીને જીવન પથ પરની રઝળપાટને લીધે ફરજીયાત રખડપટ્ટી કરવાનું આવ્યું ! એમનાં પિતાને મળવા માટે ગામડાઓ,ખેતરો,જંગલ ખીણ અને પહાડો વીંધતા, ક્યારેકપગપાળા,ક્યારેક ઘોડા ઉપર ઝવેરચં મેઘાણી ખુબ રખડ્યા છે ! જયારે સમય આવ્યો ત્યારે એમણે આ રખડપટ્ટી યાદ કરી છે અને ગામેગામ, ખોરડે ખોરડે બગલથેલો લઈને એ લોકસાહિત્યની ખોજ કરી છે ! વરસાદની અંધારી રાતે એ ક્યાંક જંગલમાં કે ડુંગરો વચ્ચે અટવાઈ ગયા હોય અને કોઈ આદિવાસીને નેસડે ઉતારો લીધો હોય ને એમની રહેણી કરની જાતે અનુભવી હોય અને એક સંસ્કૃત સમાજથી કાંઈક જુદી જ સંસ્કૃતિનો અનુભવ કર્યો હોય …. એ બધ્ધું જ એમનાં સ્મૃતિપટ પર અંકિત થઇ ગયું હતું ! એ ઘણું બધું અનુભવેલું હતું !
પચ્ચીસ વર્ષની ઉંમરનો એ નવયુવાન કલકત્તાની ઉંચી પદવીની નોકરી છોડીને પાછો વતન પધારે છે ! એમનો મિત્ર ઉપર આ નિર્ણયનો લખેલો પત્ર ‘હું આવું છું ‘ જેમાં મારે પાછાં ફરવાનો સમય થઇ ગયો છે એમ જણાવે છે .તે વિષે ભવિષ્યમાં ક્યારેક વાત કરીશું ! હમણાં આપણે એમની જીવન નૌકાની સફર આગળ વધારીએ ..ફરી પાછા ભગવાન એમની મદદે આવ્યા !
રાણપુરમાં ‘સૌરાષ્ટ્ર ‘ સાપ્તાહિક માટે સારા સંચાલકની જરૂર હતી , અને મેઘાણી એ માટે યોગ્ય ઉમેદવાર લાગતાં તરત જ એમને તંત્રી ખાતામાં રાખી લીધા! અને આ સ્થાન તે એમનાં ભાવિ વિકાસનું પ્રથમ સોપાન  બન્યું !
તેમણે સાપ્તાહિક માટે દર અઠવાડીએ નિયમિત લખવા માંડ્યું ! પોતાના જીવનમાંથી જડેલા,જોયેલા, અનુભવેલા પ્રસંગો !જો કે, લોકસાહિત્ય સંશોધન કરનારા એ પ્રથમ વ્યક્તિ નહોતા,બલ્કે એમની પહેલાં અમુક લોકસાહિત્ય ભેગું કરનાર નામી અનામી કેટલાક સાહિત્યકારો હતાં ખરા, પણ એમનાં જેટલું માતબર કામ કોઈએ કર્યું નહોતું !
ફરી પાછી, અમારાં જામનગરના એ મોહલ્લાની વાત પર આવું ! એ મધરાતે અમારાં વૃંદમાંથી અચાનક બે આધેડ વયની બહેન ગાયબ થઇ ગઈ હતી તે અચાનક કોટ , પાટલુન અને માથે હેટ પહેરીને પ્રગટી!! પછી બન્ને જણે પારસી શૈલીમાં ‘ એવન ટેવન’ અને અંગ્રેજી ગોટ પીટ ચાલુ કર્યું ..આનંદ મજાક અને હસી ખુશી સાથે અમારું જાગરણ પૂરું થયું ..પણ મિત્રો અહી એક વાતનો ખાસ નિર્દેશ કરીશ કે, ઝવેરચંદ મેઘાણીએ આ જાતનાં લોકસાહિત્ય અને શુદ્ધ લોક્સાહિત્યનાં તફાવત દર્શાવ્યા છે . પેલી જાગરણની રાતે અમે ઉભો કરેલ માહોલ જાણે કે લોકસાહિત્યનું પ્રતિબિંબ લાગે, પણ વાસ્તવમાં એમાં મોટો તફાવત હતો,જયંત કોઠારીએ “રેલ્યો કસુંબીનો રંગ” માટે લખેલ “ મેઘાણીનું લોકસાહિત્યવિવેચન’ માં લખ્યું છે એ મુજબ :
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ લોકસાહિત્ય વિશેની સમજ આપી એટલું જ નહીં, લોક્સાહિત્યનાં સર્વ પ્રકારો વિષે વિગતે વિચાર કર્યો છે. એના પ્રકારો અને પેટ પ્રકારોની સમાન અને વ્યાવર્તક રેખાઓ પકડી છે ..જયારે મેઘાણી કહે છે કે ;”એમને તો પ્રેમાનંદના આખ્યાનો અને શામળની ગરબીઓ પણ લોક હૈયે રમે છે, એ લોકભોગ્ય જરૂર ગણાય, પણ લોકસાહિત્યમાં એની ગણના ના થાય. શુદ્ધ લોકસાહિત્ય એમાં પોતાપણું હોય, કેવળ કરામત નહીં જીવનને વફાદાર તત્ત્વ પણ હોય” .. પ્રેમાનંદ – શામળની કથાઓમાં ઇષ્ટ સ્મરણ, નગર વર્ણન વગેરે વગેરે વિસ્તાર પૂર્વક આવે, જયારે લોક કથા ઘટનાના પ્રવાહની મઝદારમાં ઝુકાવે !
મિત્રો ,’ હાલો અમારે દેશ’માં સૌરાષ્ટ્રનું લોકસાહિત્ય અને મેઘાણી એમની સાથે કામ કરતી અનેક વ્યક્તિ વિષે ખુબ ખુબ રસપ્રદ વાતો કરવી છે. હું એવું માનું છું કે તેઓ એક વ્યક્તિ નહોતા, પણ એક ક્યારેક જ બનતી અનન્ય ઘટના હતા!
ઉમાશંકર જોશીએ એમને કૃષણની બંસીની સેવા કરતા નવાજ્યા છે.“ મેઘાણી એટલે સાક્ષાત સૌરાષ્ટ્ર . .. એ ભૂમિનું બધું મેઘાણીના વાણી સ્પર્શથી સજીવન થઈને ગુજરાતી ભાષામાં અમરપદ પામ્યું !”
પણ એ પહેલાં તપાસીએ એમનાં જીવનને સ્પર્શતા પ્રસંગો ! ઝવેરચંદ મેઘાણીના જીવનમાં જીવનની શરૂઆતે એક બીજી પણ મહત્વની ઘટના બની જેની તેમના સમગ્ર જીવન ઉપર અને સાહિત્ય જીવન પર વિશિષ્ટ અસર પડી ; અને એ હતું એમનું પ્રથમ લગ્ન ..તો આવતે અંકે પ્રથમ પત્નીનું અગ્નિ સ્નાન અને બીજું લગ્ન.અને સ્ત્રી સંવેદનો વિષયમાં સાહિત્ય પ્રદાન વિષે જોઈશું ..

 

 

કબીરા – ઓળખ

મારા મિત્રો ,હવે હું તમને લઈ જવાની છું એક એવી આધ્યાત્મિક સફરે ……અનહદને પેલે પાર….
અંતરની અનુભૂતિને જેણે સ્વાનુભૂતિથી વાચા આપી એવા રહસ્યવાદી ,સહજ ,સરળ,અનઉપમેય,અવિસ્મરણીય મારા કબીરા પાસે.હા,મને કબીરનું વળગણ લાગી ગયું છે કારણકે તે શબ્દનો નહી અર્થનો કવિ છે. તેની કવિતા ….કવિતાથી આગળ તે વાસ્તવવાદી છે.તેની પાસે ભણતરનું નહી પોતાના અનુભવથી ઊપજેલ સહજ જ્ઞાન છે.

તેના જન્મ અને મરણ રહસ્યમય હતા.એક હિન્દુ વિધવાની કૂખે જન્મ લીધો.લોકલાજથી બચવા માતાએ ત્યજી દીધો.નીરુ અને નીમા નામના મુસ્લિમ વણકર દંપતીએ તેને ઉછેર્યો.આમ જાણે કુરાન અને પુરાણનો સમન્વય થયો.૧૪મી સદીના અંતકાળથી ૧૬મી સદીના પ્રારંભ સુધી તેમની જીવનલીલા વિસ્તરેલી છે.તેમનાં જન્મ જેટલું જ તેમનું મૃત્યુ પણ રહસ્યમય હતું.તેમના મોત પછી મુસ્લિમો કહે કબીરશાહ ને દફનાવીએ અને હિન્દુઓ કહે અમારા કબીરદાસનેા અગ્નિસંસ્કાર કરીએ. તેમના અંતિમ સંસ્કાર માટે તેમના દેહ પરથી ચાદર હટાવી તો દેહના બદલે ફૂલોનો ઢગલો હતો જે હિન્દુ -મુસ્લિમોએ અડધો અડધો વહેંચી લઈ પોતપોતાની રીતે અંતિમસંસ્કાર કર્યા.તેઓ સંસારી હતા.તેમની પત્નીનું નામ લોઈ અને પુત્ર નામ કમાલ અને પુત્રીનું નામ કમાલી હતું.

ખરા અર્થમાં તો કબીર આજે પણ જીવે છે,કોઈ સાંપ્રદાયિકતા કે પંથને કારણે નહી પણ તેમની વિચારોની પ્રભાવકતા અને પ્રસ્તુતતાને કારણે.એમની વાણીનો રણકો એવો નિરાળો છે કે તેમની કવિતાના પુષ્પને કાળ પણ કરમાવી શક્યો નહી.કબીર સંગ છતાં નિસંગના કવિ છે.કબીર નિભ્રાંતિના કવિ છે.

જ્યારથી કબીરને જાણવા અને માણવાની કોશિશ કરી ત્યારથી દરેક સ્થિતિમાં કબીર તેમના દોહા ગાતા ગાતા જાણે મારી સમક્ષ ઊભા રહી,મારે ખભે હાથ મૂકી મને જીવન જીવવાનો સાચો માર્ગ દર્શાવે છે.કબીર મારી પાસે મહાન બનીને નહી,મારાં બનીને આપણાં માના એક બનીને આવે છે.

એક વણકર હોવાનો નાતે કબીરે તેમના આધ્યાત્મિક જ્ઞાનને જીવનની દરેક પરિસ્થિતિમાં વણીનેશબ્દોમાં વહેતું કરે છે.કોઈપણ સંજોગોમાં તે આપણને નિરાશ નહી કરે.મન આનંદમાં મત્ત હોય તો કબીરને મળો.ઉદાસીનાં વાદળ છવાઈ ગયાં છે? કબીરનો જીવનદાયી શ્વાસ તેને વિખેરી નાંખશે.વિરક્તભાવમાં ડૂબ્યા છો?કબીર તરતા શીખવશે.માયામાં ઠગાયા છો? જીવનના દુર્ગમ કોઠાને ભેદી કેમ બહાર નીકળવું, તેનો બોધ કબીર કરશે.કવિતાનાં ચરમ શિખર પર અનુભૂતિના પરમ આનંદ સાથે એકાકાર કરી દેશે.કબીર તમે એકલા પડો તો તમારી સાથે વાત પણ કરે છે.

         ૬૦૦ વર્ષ પહેલા જીવેલા કબીર વર્તમાનમાં પણ જીવંત છે આપણી આસપાસ છે કારણ રાજકીય,ધાર્મિક,સામાજિક ડામાડોળ સ્થિતિમાં કર્મકાંડીઓ,તાંત્રિકો,કાજીઓ,મુલ્લાઓ સમાજને તેની ઈચ્છા પ્રમાણે નચાવે છે ત્યારે માનવ સમાજના ઉદ્ધાર માટે કબીર સમાજને શબ્દબાણથી વીંધે છે.અજ્ઞાની સમાજને જગાડે છે અને નવચેતનાની હવા ફેલાવે છે.ધર્મ અને જ્ઞાતિ જાતિના ભેદભાવ અને સંપ્રદાયની વાડાબંધીથી તે વિરુદ્ધ હતા એટલે તેમણે તેમનો કોઈ સંપ્રદાય સ્થાપ્યો નથી.તેતો કહેતા પરમાત્માને કોઈ પંથ કે સંપ્રદાયથી બાંધી શકાય જ નહી.

         કબીરની વાણીમાં ઉપનિષદના ભણકારા વાગે છે.એમાં ઈશાવાસ્યમ્ ઇદમ્ સર્વમ્ ‘પણ છે. અને”તેન ત્યક્તેન ભૂંજીથા” ની વાત પણ છે. આ ઉપરાંત તેમાં જ્ઞાન,કર્મ,સમાનતા ,અભેદ,નિર્મોહ,સૂફીવાદી,નિમજ્જન એવા કેટલાય તત્ત્વોનો સમન્વય દેખાય છે.                                       

      કબીરવિચારધારાથી પ્રભાવિત કવિવર ટાગોરે તેમના ૧૦૦ દોહાનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યો છે.તો ગુરુ નાનકે શીખ સંપ્રદાયના તેમના ગુરુ ગ્રંથસાહેબમાં કબીરજીના ૧૦૦ દોહાને સમાવિષ્ટ કર્યા છે.આમ વિશ્વનો સૌથી પહેલો બિનસાંપ્રદાયવાદી ચિંતક કબીરજી છે.

       આઓ નવા વર્ષના નવપ્રભાતે સૌ કબીરમય બની કબીરરસ પીને મારા કબીરાને સાવ નજીકથી જાણી તેના શબદ અને તેના સાહેબની સાહેબીને માણીએ.

જિગીષા પટેલ