એક સિક્કો બે બાજુ: 33)ઝવેરચંદ મેઘાણી અને લોકસાહિત્ય !


હમણાં આ અઠવાડીએ રાષ્ટ્રીય શાયર મેઘાણીની સવાસો વર્ષની જન્મ જ્યંતી વિશ્વમાં ઠેર ઠેર ઉજવાઈ ત્યારે જે એક કાર્ય માટે મેઘાણીનું પ્રદાન આજે પણ અજોડ ગણાય છે તે લોકસાહિત્ય વિષે આજે આ કોલમમાં વાત કરવી છે : લોકસાહિત્યની બે બાજુઓ ! સારી – અને અવળી !!

સંત સૂરો ને સતીયુંને દીધી જેણે વાણી ,
અરે પાળિયા એ જીવતા કર્યા , તને ધન્ય છે મેઘાણી !’
હા , લોક સાહિત્ય ને ચિરંજીવ કરનાર, પાળિયા એ જીવતા કરનાર ,સામાન્ય લોકોની અસામાન્ય વાતો વિશાળ પ્રમાણમાં સુજ્ઞ સમાજ સમક્ષ લઇ આવનાર- સૌ પ્રથમ હતા મેઘાણી !

એક વખત એકપુસ્તકલયમાં ભણેલ ગણેલ ગુજરાતીઓનું મંડળ ભેગું થયું હતું . અને મેઘાણી (કદાચ અનાયાસે જ)એ પુસ્તકાલયમાં હતા .
જાણીતા સાહિત્યકાર વિદ્વાન જયંત કોઠારી લખે છે ; “ રોયલ એશિયાટિક સોસાયટીના એ ગ્રંથાલયમાં પારસી ગુજરાતીઓની એક નાનકડી મંડળીમાં મેરેજ સોન્ગ્સ “Marriage Songs” વિષયનો એક અંગ્રેજી નિબંધ વંચાઈ રહ્યો હતો …અને એમાં એક ગુજરાતી લગ્ન ગીતનો -તુચ્છ ગુજરાતી લગ્ન ગીતનો -નિર્દેશ હતો … ( એટલે કે એ લોકો અંગ્રેજીમાં ગુજરાતી લગ્નગીતની નકારાત્મક ટીકા કરી રહ્યા હતા )
ઝવેરચં મેઘાણી પોતે સ્નાતક કક્ષાના અભ્યાસ કરેલ , કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ હતા એ તો વાચક મિત્રો તમને ખબર જ છે !
પોતે દ્રઢ માનતા કે યુનિવર્સીટી શિક્ષણમાં જે પ્રકારની પંડિતાઇ પોષાય છે તેને માટે તેમનું માનસ ઘડાયેલું નથી ..
આમ તો મેઘાણીએ પોતે પણ સાહિત્યનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ કર્યો હતો . કોલેજમાં એમણે અંગ્રેજી સાથે અન્ય ભાષાઓનો અભ્યાસ કર્યો હતો . કલકત્તામાં રહ્યા ત્યારે બંગાળી સાહિત્યનો અભ્યાસ પણ કર્યો હતો .તેઓ પોતે સૌરાષ્ટ્રના પહાડો અને જંગલો વચ્ચે ઉછર્યા હતા અને ક્યારેક ભયન્કર અંધારી રાત્રીએ ફરજીયાત કોઈ જંગલમાં અજાણ્યાઓ વચ્ચે રાતવાસો કર્યો હતો . એ લોકોની મહેમાનગીરી માણી હતી . એમનામાં છુપાયેલ લોકસાહિત્યનો વારસો એમણે પીછાણ્યો હતો . અને એ લોકો પ્રત્યે પ્રેમ હતો જ . એમનું સાહિત્ય શોધીને સમાજને આપવાની ઈચ્છા પણ હતી . અને એટલે જ કલકત્તાથી સારી નોકરી છોડીને એ ગુજરાતમાં પાછા આવેલ .
એટલે , એ દિવસે ગ્રંથાલયમાં પારસી ગુજરાતીઓની -આવા છીછરાં લોકોની અતિશય છીછરી વાતોથી એ ઘવાયા … એટલે તે દિવસે એમણે કટાક્ષમાં કહ્યું ; “વાહ , ( આ ભણેલાં લોકો !) થોડી સામગ્રી સાંપડે એટલે તરત જ તેના પર લખવું ! અને પંડિત બની જવું ! આ અંગ્રેજી ભાષાની ઘેલછા પણ એવી છે કે એ અંગ્રેજી ભાષા ચીંથરાની ઢીંગલીને પણ પાંડિત્યનો પોષાક પહેરાવી શકે છે !”

હા , વાત પણ સાચી જ હતી ને? આપણે ત્યાં એ સમયે ( અને હજુ આજે પણ ) અંગ્રેજીમાં જે પણ લખાયું હોય તે ઉચ્ચ કક્ષાનું સાહિત્ય લાગે , પણ આપણું ઉચ્ચ કક્ષાનું સાહિત્ય જો ગ્રામીણ લોકો પાસેથી આવે તો તુચ્છ લાગે !!
એટલે એ દિવસે એમણે કહેવાતા ભણેલ સમાજ પર રોષ ઠાલવ્યો હતો .
આજે આપણે ‘ લોક’ શબ્દનો અર્થ people એમ કરીએ છીએ ; એટલે કે ‘જનતા’ એમ કરીએ છીએ પણ સાચા અર્થમાં લોક એટલે Folk – મેઘાણીનાં એ લોકો એટલે ખેડૂત – કણબી ,વાણિયાં, બાહારવટિયા, સાધુ -સંતો , ખારવા – માછીમારો , હજામ , હરિજન , અને મકરાણી – બલોય , વાઘેર , હિન્દૂ અને મુસલમાન ..! એ બધાંય સ્વાભાવિક રીતે જ અભણ ને ઓછું ભણેલ ! એ સૌ એ ‘લોક’ શબ્દમાં અભિપ્રેત છે .

મેઘાણીએ પોતે જ કહ્યું છે કે સામાન્ય માનવીની વાતો લખનાર શામળ ને પ્રેમાનંદ ય બધાનું સાહિત્ય ગજ રાજનાં સાહિત્ય જેવું જાજરમાન છે . અને એને ભણેલ ગણેલ સમાજમાં સ્થાન મળ્યું છે , પણ આ લોકસાહિત્ય તો બકરી ને ગાય જેવું ! એ ગામની શેરીઓમાં , મહોલ્લાઓમાં ,વાડામાં ને ગલીઓમાંયે સમાઈ જાય ; ને પૌષ્ટિક દૂધેય આપે !
મેઘાણીને દેખીતી રીત જ એ લોકો અને એમનાં આ સાહિત્ય પ્રત્યે પક્ષપાત છે ..

પણ આ લોકસાહિત્ય જે શહેરથી દૂર ,ગામડાઓમાં વસેલાં રબારાં , કોળી , રજપૂત , ગરાસિયા વગેરે સમાજનું વારસાગત ઉતરી આવેલું લોકબોલીમાં સચવાયેલું સાહિત્ય હતું તેની , સિક્કાની બીજી પણ બાજુ છે!
સુજ્ઞ સમાજે એની ટીકા પણ કરી છે . અને આપણે તટસ્થ રીતે જોઈએ તો આપણને પણ એ સાહિત્યની બીજી બાજુ દેખાશે.
તમે જ જુઓ :
ઝવેરચંદ મેઘાણી લોકસાહિત્યની એ બીજી બાજુ દર્શાવે છે :
સ્ત્રીના કૌમારત્વની વાત કરતા એ લખે છે કે એ કુંવારિકાઓ , “ ચોખો”પુરુષવાચક શબ્દ એટલે એ જમવામાં પણ ના લે !એટલું તો કડક બ્રહ્મચર્ય પાળે ! અરે જીવતા પુરુષની સામે પણ ના જુએ એટલું જ નહિ ચોખા , બજારો , મગ, જેવા અનાજ પણ પુરુષવાચક હોવાથી એ પણ ના ખાય !
વાચક મિત્રો ! આને તમે શું કહેશો ?

લોકસાહિત્યની વાતોમાં એ વર્ગનાં સંસ્કારો અને જીવન મૂલ્યોને બિરદાવીને એને “દિલાવર સંસ્કાર” કહીને સોરઠી બહારવટિયાઓ અને સંતોની વાતો કહે છે ; પણ એની નબળી બાજુઓ પણ છે જ .
એ અભણ વર્ગની જુનવાણી માન્યતાઓ ,એની રૂઢિઓ , વહેમ , કલહ કંકાસ અને અજ્ઞાન પણ છે જ . જુના વેર , દગો , ઘાતકીપણું એ બધું જ અહીં છે.
લોક સાહિત્યમાં સાસરિયામાં ત્રાસ અને પિયરમાં નણંદ ભોજાઇના દુઃખની ગાથા , દેરાણી જેઠાણી વચ્ચેના વિવાદ , એ બધું જ જે દર્શાવ્યું છે એ શું એટલે અંશે સત્ય હશે ? પ્રશ્ન છે .
“વહુએ વગોવ્યાં મોટા ખોરડાં રે લોલ !“અને “માડી હું તો બાર બાર વર્ષે આવીયો “ વગેરે લોકગીતો યાદ આવે છે .. જેમાં વહુને નસીબે ઝેર પીને મરવાનું જ લખ્યું છે !!
એ જ રીતે સંત ચરિત્રો અને વ્રત કથાઓમાં સાધુ સંતોનું માહત્મ્ય છે .. પણ એ સાધુઓ જે સાદું સરળ જીવન જીવે છે તે પૂરતું નથી : એ કથાઓમાં એ જ સાધુઓ મહાન છે કે જે પરચો બતાવે છે ; ચમત્કાર કરે છે ! હવામાંથી ભસ્મ કાઢીને સોનામહોરો વરસાવે છે !છોકરાને ખાંડણીમાં ખાંડી નાખી ને પછી દીકરાને જીવતો કરે છે !
આ લોકસાહિત્યમાં :સ્ત્રીના શિયળ પર શંકા કરનાર કોઢિયો થાય .. અથવા તો સતીના સતને પ્રતાપે ભગવાન પ્રસન્ન થાય અને ધણીને શ્રાપ આપે .. વગેરે વગેરે !!
વાચક મિત્રો , આપણે ખબર છે કે વસ્તવિક જીવનમાં આવું કાંઈ બનતું નથી ; પણ આ બધાં ચમત્કારોની વાતો અભણ પ્રજાને ગુમરાહ કરે છે ..
જો કે ઝવેરચંદ મેઘાણીની કેટલીક નવલિકાઓમાં આવી અંધ શ્રદ્ધા ઉપર એમણે એ પ્રશ્ન પણ કર્યા છે ..
આજકાલ શ્રાવણ માસમાં નાગ પાંચમ, શિતળા સાતમ વગેરે તહેવારો આપણે ઉજવી રહ્યા છીએ … એમાં સત કર્મ કરવાની પ્રેરણા મળે તેવા પ્રસંગો છે . કોઈનાં દુઃખ દૂર કરવા મહેનત કરનારને શિતળા માતા પ્રસન્ન થાય એ સંદેશો સારો છે , પણ બાળકને જો ખરેખર શિતળા કે ઓરી અછબડાં નીકળ્યાં હોય (હવે તો આ બધું વિશ્વમાંથી નાબૂદ થઇ ગયું છે – રસીની શોધ થતાં ) તો યોગ્ય મેડિકલ મદદ લેવી જોઈએ એવો સન્દેશો પણ એ અભણ પ્રજા સુધી પહોંચવો જોઈએ ને ?

મેઘાણીએ પણ કબુલ્યું છે કે હા , મરેલાં પુનર્જીવિત થાય તેવી ભ્રાંતિ આપણે ઉભી નથી કરવાની , પણ , રાજાની કુડી નજર પડતાં જાતને સમૂળગી વાઢી નાખનાર કે શરીરે સાપ વીટળાયો હતો છતાં પોતાની દેહ મર્યાદા ન છોડનાર સ્ત્રીને નમન કરવામાં ખોટું શું છે ?

વાચક મિત્રો , આ પ્રશ્ન તો હું તમને જ પૂછું છું :
મેઘાણીએ લખ્યું છે : “ બેશક , આજે આપણને દેહ મર્જાદનાં જૂનાં ધોરણો ઢીલાં કરવાની જરૂર પડી છે .લજ્જાની કેટલીક લાગણીઓમાં આપણને અતિરેક જણાયો છે .. પણ ઉપર જણાવ્યા તેવા દ્રષ્ટાંતોને નમવાથી આજના યુગમાં ગત યુગના પ્રસંગોને અપમાન સમજવાની જરૂર નથી . પતિ ભક્તિ , શિયળ , આતિથ્ય ઇત્યાદિ ગત યુગની ઉગ્ર ભાવના – અતિ ઉગ્ર ભાવના અને અતિરેકને અનુકરણીય ના ગણીએ, પણ એને આદર યોગ્ય તો ગણી શકાય ને ? એમાં કોઈ પ્રભાવક જીવન તત્વ તો જરૂર વિલસી રહ્યું છે ..
આપણે ત્યાં પુરાણોમાં વાર્તાઓમાં આવે છે કે એક ફૂલ ઓછું પડ્યું એટલે માથું વધેરી દીધું !
મેઘાણી આપણી એ કમળપૂજા ને જાપાનની હારાકીરી ની મૃત્યુ ભાવના સાથે સરખાવે છે અને કહે છે કે આવાં મૃત્યુને બુદ્ધિ હસી કાઢે છે , પણ તેમાં મરનારનો દેહ પરનો વિજય દેખાય છે તેને કોઈ પણ બુધ્ધિવાદની હોશિયારી ઝાંખો પાડીશકશે નહીં .. અહીં એ પ્રથાનું સમર્થન નથી પણ એમાં પ્રગટ થતી પ્રાણ શક્તિને અંજલિ છે .

આવા ગંભીર મુદ્દા પર સહેજ સ્પર્શવાનું એક કારણ છે !
મેઘાણીની વિદાયને પણ પોણી સાડી વીતી ગઈ . સમય બદલાયો . સંજોગો બદલાયાં. અરે સ્થળ પણ બદલાઈ ગયાં. મેઘાણીના સાહિત્યની શાશ્વતતા માણવા આ બધું જાણવું પણ જરૂરી છે . સારો સાહિત્યકાર માત્ર તત્કાલીન સમાજનું પ્રતિબિંબ જ નથી ઝીલતો , એ પોતે એનું પ્રતીક બની જાય છે ! એ સમયના સમાજમાં દેશ ગુલામીમાં ડૂબેલો હતો , મિથ્યા અભિમાન અને નાના નાના વાડાઓમાં વહેંચાયેલ લોકોને કોઈ પણ રીતે જગાડીને રાષ્ટ્ર ભાવના માટે જાગૃત કરવાનાં હતાં! ગાંધીજીએ ખુબ વિચારીને આળસુ લોકોને માત્ર રેંટિયો કાંતવાનું , સ્વાવલંબી બનવાનું સમજાવ્યું ; બસ , એ જ રીતે લોકોને એક કરવા રાષ્ટ્રીય કવિ મેઘાણીએ લોકસાહિત્યનું શસ્ત્ર હાથમાં લીધું !
લગ્નગીતો ઋતુગીતો સંત વાણી , ભજનો , હાલરડાંથી માંડીને મરશિયાં સુધીનું તમામ સાહિત્ય ભણેલ સમાજને પીરસ્યું અને આ બે વર્ગો વચ્ચે સેતુ બન્યા ! તેના વૈશિષ્‍ટય અને વૈભવ દાખવ્‍યાં છે.
રાષ્ટ્રીય શાયર, , લેખક , કવિ , નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, પત્રકાર ,લોકસાહિત્યકાર,સંશોધક-સંપાદક, વિવેચક, અનુવાદક, ,એવા શ્રી ઝવેરચંદ ઝવેરચંદ મેઘાણી 25 વર્ષોમાં સાહિત્યનું ૨૫૦ વર્ષોનું કામ કામ કરી ગયા…!
આજે આ કોલમ દ્વારા , સિક્કાની બીજી બાજુને સહેજ સ્પર્શીને એ દિવ્ય આત્મા ઝવેરચં મેઘાણીને ૧૨૫મી જન્મ જ્યંતીએ અંજલિ અર્પું છું !

૩૩- વાર્તા અલકમલકની -રાજુલ કૌશિક

-આ કથા નથી.-અમૃતા પ્રિતમ

ઘર માટે જરૂરી પત્થર, ચૂનો બધું જ હતું. જો થોડુંક વિસ્તરીને ઊંચાઈ પકડી હોત તો ઘરની દિવાલો બની હોત. એક ઘર બન્યું હોત, પણ બન્યું નહીં. ધરતી પર જ પ્રસરાઈને રહી ગયું. ઉંમરભર બંને સડકની જેમ સડક પર જ ચાલતાં રહ્યાં.

સડકની જેમ સાવ સાથે તેમ છતાં દૂર દૂર જ રહ્યાં. ક્યારેક મળીને લીન થઈ જતાં રસ્તાની જેમ મળ્યાં. ક્યારેક મળીને છૂટાં પડી ગયાં. ક્યારેક પગની નીચે ફેલાયેલી સડકને જોઈને બંનેને એક વિચાર આવતો. અરે! અહીં તો એક ઘર બની શક્યું હોત, તેમ છતાં બન્યું નહીં એ વાસ્તવિકતા હતી જે બંનેને પીડા આપતી રહી. ક્યારેક નીચે ફેલાયેલી જમીનમાં એ ઘરનો પાયો ખોદાતો, એમાંથી એક સપનાનાં ઘરને રચાતું જોઈ શકતાં. અત્યંત સહજતાથી એ ઘરમાં વર્ષોથી બંને પોતાને વસેલાં અનુભવી શકતાં.

આ વાત છે ‘અ’ નામની સ્ત્રી અને ‘સ’ નામના પુરુષની.

આજની જે વાત છે એ કોઈ એમની ભરપૂર યુવાવસ્થાની વાત નહીં, ઢળતી ઉંમરની વાત છે. ‘અ’ સરકારી મીટિંગ માટે ‘સ’ ના શહેરમાં ગઈ હતી. ‘અ’ અને ‘સ’ બંને એક સમાન સરકારી હોદ્દા પર હતાં. ‘અ’ માટે આજની મીટિંગ પછી પાછા જવાની ટિકીટ પણ તૈયાર હતી. પણ ‘સ’ આજે ‘અ’ અહીં રોકાઈ રહે એવું ઇચ્છતા હતા.

‘અ’ નો સામાન હોટલ પરથી લઈને ગાડી એરપોર્ટના બદલે એણે સીધી પોતાના ઘર તરફ લીધી.

“અરે, બે કલાકમાં માંડ હું એરપોર્ટ પહોંચી શકીશ. પ્લેન ચૂકી જઈશ.” ‘અ’ થી બોલાઈ ગયું.

“પ્લેન તો કાલે પણ જશે, પરમદિવસે પણ જશે. મા ઘરે રાહ જોતી હશે” બસ આટલું કહીને ‘સ’ એ ચુપકીદી સાધી લીધી.

મીટિંગ માટે એ આવવાની છે એવું મા ને કેમ કહ્યું હશે એ સવાલ ‘અ’ ના મનમાં ઊઠ્યો પણ મન પાસે એનો કોઈ જવાબ નહોતો. ગાડીની બહાર વિસ્તરેલા શહેરની ઈમારતો એ જોતી રહી. થોડા સમય પછી ગાડી શહેરની બહારના ખુલ્લા, મોકળા વિસ્તાર સુધી પહોંચી ગઈ. ઈમારતો પાછળ રહી અને પામ વૃક્ષોની હારમાળા નજરે ચઢવા માંડી.

સાવ નજીક આવી રહેલા સાગર પરથી વહી આવતી સુવાસથી ‘અ’ના શ્વાસો જાણે ખારાશ અનુભવી રહ્યા. પવનથી ફરફરી રહેલાં પામ વૃક્ષોના પાંદડાની જેમ ‘અ’ એના હાથોમાં કંપન અનુભવી રહી. ઘર વધુ ને વધુ નજીક આવી રહ્યું હતું.

વૃક્ષોથી ઘેરાયેલા કૉટેજ જેવા ઘર પાસે ગાડી પહોંચી. ઘરની અંદર જતાં પહેલાં ‘અ’ કેળાના ઝાડ પાસે અટકી ગઈ. એને થયું કે પોતાના હાથની કંપન આ કેળાના પત્તાની કંપનની વચ્ચે મૂકી દે. પણ ન કરી શકી.

મા એ ગાડીનો અવાજ સાંભળી લીધો હતો. મા બહાર આવી અને હંમેશની જેમ ‘અ’ નું માથું ચૂમી લીધું અને કહ્યું, “ આવ દીકરી.”

જાણે મા એ માથે હાથ ફેરવવાની સાથે વર્ષોથી અનુભવાતો ભાર ઊતારી દીધો, એવી હળવાશ ‘અ’ એ અનુભવી.

“શું પીશ દીકરા?”  મા એ પૂછ્યું.

“પહેલાં ચા બનાવ મા, પછી જમવાનું” અંદર આવેલા ‘સ’ એ જવાબ આપ્યો. ‘અ’ નો સામાન લઈને અંદર આવી રહેલા ડ્રાઈવરને બે દિવસ પછીની ટિકિટ લાવવનું કહીને મા તરફ ફર્યો.

“મા, કેટલાંય સમયથી તું દોસ્તોને જમવા બોલાવવાનું કહેતી હતી. કાલે બોલાવી લે.”

“પણ બે કલાક પછી મારી પ્લેનની ટિકિટ છે.”

“ટિકિટની શું ચિંતા કરે છે. આટલું કહે છે તો રોકાઈ જા.” મા બોલ્યાં.

હવે ‘અ’ પાસે બોલવાનું કશું બાકી નહોતું. એ ખુરશી પરથી ઊભી થઈને બહાર વરંડામાં આવી ગઈ. સામે દેખાતી પામ વૃક્ષોની પેલે પાર દેખાતા સમુદ્રનો ધ્વની સંભળાતો હતો. 

“પણ કેમ?” ‘અ’ પૂછવા માંગતી હતી. પણ ન પૂછી શકી. એને થયું કે માત્ર આજે જ નહીં, જીવનના અનેક ‘કેમ’ સાગરના તટ પર ઊગેલા આ પામ વૃક્ષોના ફરફરી રહેલાં પત્તાની જેમ એના મનમાં ફરફરી રહ્યા છે. અંદર આવીને ઘરનાં મહેમાનની જેમ એણે ચા પીધી.

ઘરમાં એક લાંબી બેઠક, ડાઇનિંગ અને બીજા બે રૂમ હતા જેમાંનો એક મા અને બીજો ‘સ’નો હતો. આજે મા એ જીદ કરીને પોતાનો રૂમ ‘અ’ને આપી દીધો અને પોતે બેઠકરૂમમાં સૂઈ ગઈ.

મા ના રૂમની બરાબર બાજુમાં ‘સ’ નો રૂમ હતો. બંને સૂઈ ગયાં હતાં. ઘરમાં જાણે નિતાંત શાંતિ હતી. થોડી વારે ‘અ’ પણ સૂઈ ગઈ. સવારે ઊઠી ત્યારે સવારનો કૂણો તડકો કડક બનીને રૂમમાં રેલાઈ રહ્યો હતો. બહાર સંભળાતા અવાજ પરથી સાંધ્ય દાવતની તૈયારી ચાલી રહી હોય એવું એ અનુભવી શકી.

‘અ’ બહાર આવી. સામે જ ‘સ’ એના રાત્રી પોષાકમાં ઊભો હતો,.આજ સુધી જોયેલા ‘સ’ કરતા સાવ જુદો. આજ સુધી ‘સ’ને સડક પર, કૉફી શૉપમાં, હોટલમાં, સરકારી મીટિંગોમાં જ જોયો હતો. આજની આ નવી ઓળખ ‘અ’ની આંખોમાં જડાઈ ગઈ.

“આ બે સોફા છે એને જરા ખસેડીશું તો બેઠકમાં જગ્યાની મોકળાશ લાગશે. પછી જેને સાંજે જમવા બોલાવવા છે એમના ઘરે જઈને આમંત્રણ આપી આવીએ અને પાછાં વળતાં ફળો વગેરે લેતા આવીશું.”.. ‘સ’ બોલ્યો. જાણે ‘અ’ની અસ્વસ્થતા પારખીને એને સહજ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.

બંને એમના જૂના પરિચિત દોસ્તોના ઘરે જઈને આમંત્રણ આપી આવ્યાં અને સાંજ માટે ઘરને ફૂલોથી સજાવવામાં વ્યસ્ત બની ગયાં.

લગભગ સાત વર્ષે બંને મળ્યાં હતાં, તેમ છતાં સાત વર્ષે મળતી વ્યક્તિઓની વાતો જેટલી ઉત્કટતાના બદલે સાવ સહજભાવે, સાવ ઉપરછલ્લી સપાટીએ વાતો થતી રહી.

આજે આમ બંનેને એક સાથે જોઈને દોસ્તોને આશ્ચર્ય થયું. એ દોસ્તોનું આશ્ચર્ય જોઈને ‘સ’ને મઝા આવતી હતી. પાછાં ફરતાં હવે ‘અ’ પણ થોડી હળવાશ અનુવભવી રહી. ‘સ’ના આનંદ, ઉમળકાની સાથે એ પણ આનંદિત બની રહી.

સાંજે ‘સ’ એ છાતીમાં દુઃખાવાની ફરિયાદ કરી. કટોરામાં બ્રાંડી કાઢીને મા એ ‘સ’ની છાતી પર લગાવવા ‘અ’ ને આપી. એ હવે થોડી સહજ થઈ હતી એટલે શર્ટના બટન ખોલીને ‘સ’ ની છાતીથી માંડીને ખભા સુધી ચોળવા માંડી.

બહાર પવનના લીધે પામ વૃક્ષોના પાંદડામાં કંપન હતું, પણ ‘અ’ના હાથમાં હવે કંપન નહોતું રહ્યું.

સાંજ પડતાં મહેમાનોથી ઘર ભરાવા માંડ્યું. ‘અ’ હવે એકદમ સહજતાથી મહેમાન મટી, યજમાન બનીને મહેમાનોનું સ્વાગત કરવા માંડી હતી.

સૌ વિખરાવા માંડ્યા. આજે ‘અ’એ સૂટકેસમાંથી રાત્રી પોશાક કાઢીને પહેર્યો. કદાચ એને અહીં ઘર જેવી અનુભૂતિ જોઈતી હતી? પણ ગમે એટલી સહજ બનવા છતાં એ પેલા સપનાના ઘર જેવી લાગણી કેમ અનુભવી શકતી નહોતી? એ ઘર જે એણે કેટલીય વાર બનતાં. વિખેરાતાં જોયું હતું.

કેટલાંય વર્ષો પસાર થઈ ગયાં? એ વિચારી રહી. કદાચ પચ્ચીસ કે ત્રીસ?

પહેલી વાર એ બંને જીવનના કોઈ એક મોડ પર મળી ગયાં હતાં. કોણ કયા રસ્તેથી આવ્યું એ પૂછવાનું, કહેવાનું રહી ગયું હતું. ત્યાંથી અને ત્યારથી એક ઘર, સપનાનું ઘર હંમેશા બનતું રહ્યું હતું અને બંને જણ સહજતાથી આખો દિવસ એ સપનાના ઘરમાં વસી શકતાં હતાં, શ્વસી શકતાં હતાં.

ઘણીવાર બંનેને યાદ આવતું કે એમના રસ્તા જ અલગ હતાં. બંનેના રસ્તા વચ્ચે એક ઊંડી ખાઈ હતી. બંનેને એ ખાઈ ઓળંગવી પણ હતી.

“આ ખાઈને તું કેવી રીતે ઓળંગી શકીશ?”  ‘સ’ જાણે ‘અ’ ને પૂછતો હતો.

‘‘તું હાથ પકડીને પાર કરાવીશ તો મજહબની એ ખાઈ પણ પાર કરી શકીશ” ‘અ’ ને કહેવું હતું.

પણ એ શક્ય નહોતું. ‘અ’ ની આંગળીઓ પર ચમકતી હીરાની વીંટી આડી આવતી હતી.

“તારી આંગળીઓ પર કાનૂનની મહોર લાગેલી છે, એનું હું શું કરીશ?”

“તું એક વાર કહી તો જો, કાનૂનની આ મહોર પણ હું ત્યજી દઈશ.”

એ શક્ય ન બન્યું. સમાંતરે ચાલતી પણ ક્યારેય નજીક ન આવી શકતાં રસ્તાની બે બાજુની જેમ એ બંને પણ એમ જ અલગ અલગ ચાલતાં રહ્યાં. સમય સરતો રહ્યો.

લાંબા અરસા બાદ અચાનક ‘સ’ એ ‘અ’ને જોઈ. સાથે એક બાળક હતું. સમાયંતરે મળેલાં એ બંને બાળકની સાથે જ કૉફીશૉપમાં ગયાં. એકવાર ફરી એ ખૂણામાં સપનાનું ઘર રચાઈ ગયું. વિખેરાઈ ગયું.

વળી એકવાર અચાનક ટ્રેનમાં બંનેની મુલાકાત થઈ ગઈ. ‘સ’ ની સાથે મા હતી, એક દોસ્ત હતો. દોસ્તે સમજીને પોતાની સીટ ‘અ’ ને આપી. ગાડીમાં ઠંડીની બચવા મા એ ઓઢવા બંને વચ્ચે એક કામળો આપ્યો. ચાલતી ગાડીમાં એ ઓઢેલા કામળાની કિનારે કિનારે સપનાના ઘરની દીવાલો ઊભી થવા માંડી હતી..

સપનાના ઘરની દીવાલો ચણાતી રહી, તૂટતી રહી અને બંને વચ્ચે ખંડિયેર જેવી શાંતિનો ખડકલો થતો રહ્યો. ‘સ’ ને કોઈ બંધન નહોતું. ‘અ’ ને હતું. એ તોડવા તૈયાર પણ હતી. તો એવું શું હતું કે આખું જીવન બંને જણ રસ્તાના બે કિનારાની જેમ અલગ ચાલતાં રહ્યાં? હવે તો ઉંમર પણ વિતતી ગઈ. ‘અ’ એ જીવનના એ ચઢતા મધ્યાનના દિવસો અને હવે પછી ઢળતી સંધ્યાના દિવસોમાં પણ પોતાની જાતને અનેકવાર સવાલ કર્યા. એકવાર તો ‘સ’ ને પૂછી પણ લીધું. એની પાસે પણ કોઈ ઉત્તર નહોતા.

‘સ’ ને દિવસના અજવાળા માફક નહોતાં આવતાં. ‘અ’ ને થતું કે એ એકવાર સૂરજને પકડીને એનું અજવાળું ઓલવી દે. દિવસે તો ક્યાંય પણ રહી શકાય પણ રાત તો માત્ર ઘરમાં જ હોય ને, પણ ઘર ક્યાં હતું? એમની પાસે માત્ર ખુલ્લા રસ્તાઓ હતા, દિવસો હતા, સૂરજ હતો અને ‘સ’ તો સૂરજની રોશની કરતા, રાતની ચાંદની વધુ ગમતી.

હવે તો ઉંમર ઢળવામાં હતી. ‘અ’ ને યુવાનીના એ તપતા દિવસોનો વિચાર આવ્યો અને વર્તમાનના ઢળતા દિવસોનોય વિચાર આવતો હતો. એને યાદ આવતું હતું કે એણે ‘સ’ ના મૌન વિશે જાણવા પ્રયાસ કર્યો હતો.

‘સ’ એ એકવાર જવાબ આપ્યો હતો, “વિચારુ છું, શું કરું? છોકરીઓ સાથે ફ્લર્ટ કરીને તને દુઃખી કરું?”

વાત સાંભળીને ‘અ’ હસી પડતી અને સાથે ‘સ’ પણ. કદાચ ‘અ’ને ખબર હતી કે ‘સ’ આવું કશું જ નહીં કરે. કેટલીય વાર ‘અ’ ને મન થઈ આવતું કે એ થોડી આગળ આવીને, હાથ લંબાવે અને ‘સ’ ને એની ખામોશીમાંથી ખેંચીને બહાર લઈ આવે. પણ એની નજર પોતાના લંબાવેલા હાથ તરફ જતી અને એ અટકી જતી. કદાચ આંગળી પરની હીરાની વીંટી એને એમ કરતાં રોકતી હતી?

એકવાર તો ‘અ’ ને વિચાર આવ્યો કે કોઈ એવી દુનિયામાં એ બંને પહોંચી જાય, અને ક્યારેય ફરી પાછાં જ ન આવે. પણ એમ ન થયું. બંને માત્ર કોઈ એક રસ્તા પર મળતાં રહ્યાં. અને હા, હંમેશા એવું બનતું કે જ્યાં મળતાં ત્યાં સપનાના ઘરની દિવાલો ઊભી થવા માંડતી.

આજે ‘અ’ ના ચહેરા પર સ્મિત ફરકી ગયું. એ સમય હતો જ્યારે બંનેની યુવાની દિવસો હતા. અને હવે? તેમ છતાં આજે પણ એ સપનાનું ઘર બંધાતું અનુભવી શકતી હતી. જાણે સપનાના ઘરને ઉંમર સાથે કોઈ નિસ્બત જ નહોતી.

બાકીની રાત પણ એમ જ વિચારોમાં વહી ગઈ. સવારે એરપોર્ટ જવાનો સમય થઈ ગયો. ‘અ’ રૂમમાંથી બહાર જવા નીકળી. ‘સ’ રૂમમાં અંદર આવવા ગયો. બંને એક એવા દરવાજા પર ઊભા હતાં જે ફરી બહાર રસ્તા પર ખૂલતો હતો.

ડ્રાઇવરે આવીને ‘અ’નો સામાન કારમાં મૂકી દીધો. ‘અ’ ને પોતાના હાથ ખાલી, સાવ ખાલી લાગ્યા. ઉંબરા પાસે એ અટકી ગઈ. પાછી વળીને બેઠકમાં સૂઈ રહેલા મા ને એ ખાલી હાથ જોડીને પ્રણામ કરીને બહાર આવી ગઈ.

કાર એરપોર્ટ પર જવાના રસ્તા પર આવી. રસ્તો ક્યાં શરૂ થયો અને ક્યારે પૂરો થયો?

‘અ’ અને ‘સ’ બંને ચૂપ હતાં. બંનેને ઘણું કહેવું હતું, સાંભળવું હતું, ઘણી વાતો હતી પણ હવે ઘણું મોડું થઈ ચૂક્યું હતું. હવે તો શબ્દોય જાણે રસ્તા પર વેરાઈ ગયા હતા કે પછી સમુદ્ર કિનારે ફેલાયેલા પામના વૃક્ષ બની ગયા હતા.  

અમૃતા પ્રિતમની વાર્તા ‘આ કથા નથીને આધારિત અનુવાદ

HopeScope Stories Behind White Coat – 33 / Maulik Nagar “Vichar”


વિશ્વાસ

“ડૉક્ટર હજી કેટલા ઇન્વેસ્ટિગેશન કરવાના બાકી છે?” વિશ્વાસે હોસ્પિટલની કોરીડોરમાંથી પસાર થતાં ડૉ. શિલ્પીને પૂછ્યું.
“ઈટ વિલ ટૅક ટાઈમ મિસ્ટર, વી નીડ ટુ ચેક ફ્રોમ ઑલ આસ્પેક્ટ્સ” વિશ્વાસના પ્રશ્નમાં જેટલી અધીરતા હતી, એટલી જ શીતળતા ડૉ. શિલ્પીમાં હતી.
વિશ્વાસ હોસ્પિટલના ઇમર્જન્સી વૉર્ડ પાસે આમ તેમ આંટા ફેરાં મારતો હતો. એનાં મોંઘા પર્ફ્યૂમનો સુગંધનો વાયરો પણ એની સાથે ટહેલતો હતો.
થોડી વાર થાય એટલે પાછો એના ચકચકાટ મોબાઈલમાં મોઢું નાખીને બેસી જતો હતો.
“વળી પાછા એક નર્સ સામે આવ્યા અને એ જ પ્રશ્ન પૂછ્યો.”
કૉર્પોરેટ હોસ્પિટલની ખાસિયત જ એ હોય કે પોતાના છેલ્લા શ્વાસ સુધી પેશન્ટના શ્વાસ બચાવવાના. આ નર્સ પાસેથી પણ ડૉ. શિલ્પી જેવો જ ટાઢક ભર્યો ઉત્તર મળ્યો.
વિશ્વાસનો પારો ધીરે ધીરે ચઢવા લાગ્યો.
સૌ પ્રથમ તો એણે પાડોશી પરેશભાઈની સામે જોઈને એકલામાં બબડવાનું ચાલુ કર્યું.
પછી થોડીક રિસેપ્શનિસ્ટ સાથે મગજમારી કરી.
“કમ ઑન મૅડમ, આઈ વોન્ટ ટુ ટૉક વિથ ઑન ડ્યૂટી ડૉક્ટર.” વિશ્વાસને લાગ્યું કે રિસેપ્શનિસ્ટને દાબમાં લેવી હોય તો ઇંગ્લિશનો મારો જ મારીયે.
“આઈ એમ સોરી સર, ડૉક્ટર્સ આર એંગેજડ વિથ યોર રિલેટિવ” રિસેપ્શનિસ્ટ બહેને પણ કાચું કોળું ન કાપ્યું.
“હેલો બેન, એ મારી મમ્મી….” વિશ્વાસ અટકી ગયો…”છે” બોલવી કે “હતી” બોલવી એ એને ન સમજાયું.
“આઈ કૅન અન્ડરસ્ટેન્ડ યૉર ફીલિંગ્સ મિસ્ટર” રિસેપ્શનિસ્ટ બેન તો ઇંગ્લીશના મૂડમાં જ હતા. એમણે તો પોતાની ચેનલ બદલી જ નહીં.
ડૉ. શિલ્પી પાછા આવ્યા. “ઈટ સિમ્સ શી વીલ બી ઑલરાઇટ, હમણાં તો તેમને ટ્યૂબ કરી દીધા છે. બીજા ઇન્વેસ્ટિગેશનની રાહ જોઈએ છીએ.”
“શી વૉઝ ડેડ ડૉક્ટર.” વિશ્વાસે જોરથી રાડ પાડી.
“શી ઇસ નૉટ ઍટ ઑલ ડેડ.” ગ્રેવિટીનો નિયમ પણ જાણે આડો થઇ ગયો હોય એમ ડૉ. શિલ્પીએ વળતો જવાબ આપ્યો.
“પરેશભાઈ, આ લોકો હવે આપણને લૂંટવાનો પ્રયાસ કરે છે.” વિશ્વાસે ટૅબલ પર હાથ પછાડ્યો.
“પેશન્ટની સાથે શું બન્યું છે તેની થોડી જાણકારી લેવી પડશે મારે.” ડૉ. શિલ્પી પાછા તેમના મૂળ સ્વભાવમાં આવી ગયાં.
વિશ્વાસનો મોનોલોગ ચાલું થયો.
“સારું સાંભળો તો ડૉક્ટર…તમે પણ આવી જાઓ બેન..” કટાક્ષમાં એણે રિસેપ્શનિસ્ટ બેનને પણ સાંભળવા આવવા આમંત્રણ આપ્યું.
“એમને સી.કે.ડી છે. માટે પરમ દિવસે ડાયાલિસિસ કરાવવા જવું પડે એવું હતું. પરંતુ કોઈ કારણસર હું ન જઈ શક્યો.”
“ઑકે..પછી..”
“કાલે પણ ન જવાયું, આજે સવારથી મમ્મી કહેતી હતી પણ આઈ વૉઝ અબાઉટ ટુ કમ્પ્લીટ માય લાસ્ટ સ્ટેજ ઈન પબજી”
બધાના કાન ઊંચા થઇ ગયા.
“મારા દીકરાએ મને બૂમ પાડીને જણાવ્યું કે પપ્પા બાનો શ્વાસ રૂંધાય છે. એટલે મારા પાડોશીની સલાહ મુજબ અમે મમ્મીને અહીંયા લઈને આવ્યા.”
“એમ્બ્યુલન્સવાળા ડૉક્ટરે અમને એમ્બ્યુલન્સમાં જ કહી દીધું હતું કે એમનાં શ્વાસ હવે અટકી ગયા છે.” સ્વસ્થ અવાજમાં વિશ્વાસે પોતાની બેજવાબદારપણાના દર્શન કરાવ્યા.
“ડૉન્ટ વરી મિ. વિશ્વાસ, શી ઇસ સ્ટિલ અલાઈવ. એમને વેન્ટિલેટર પર મૂક્યા છે. ભગવાનને પ્રાર્થના કરજો એકાદ-બે દિવસમાં એ એકદમ સરસ થઇ જશે.” ડૉ. શિલ્પીએ પણ એક લાઈફ સેવરના દર્શન કરાવ્યા.
“નો..ડૉક્ટર આઈ નો શી ઇસ ડેડ..તમે આ બધા ધંધા પૈસા કમાવા માટે કરો છો.” વિશ્વાસમાં હવે નફ્ફટાઈ છલકાઈ. વધુમાં એણે ઉમેર્યું, “અમને તમે ડેથ સર્ટિફિકેટ આપી દો એટલે અમે રવાના થઇ જઈએ.”
ડૉ. શિલ્પી માટે આમ તો આવું સાંભળવું નવું ન હતું. કેટલાય પેશન્ટના સગા વ્હાલા પથારીવશ પણ જીવતા માણસ માટે ડેથ સર્ટિફિકેટ માંગતા એણે જોયા હતા.
“સૉરી મિ. વિશ્વાસ, અમારા માટે આમ કરવું એ તો ગુનો બને. કેમકે તેઓ હજી જીવે છે. જો તમને ખર્ચની જ ચિંતા હોય તો તમે એમને સરકારી હોસ્પિટલમાં લઇ જાઓ. ત્યાં એમની મફત સારવાર થશે!”
વાકય પત્યું ન પત્યું અને વિશ્વાસે કહ્યું, “સારું અમે એવું જ કરીએ છીએ. અમે તેમને સરકારી હોસ્પિટલ જ લઇ જઈએ છીએ. તમે ઝડપથી ડિસ્ચાર્જની વિધિ પતાવો.”
ડૉ. શિલ્પીને હવે ખાતરી થઇ ગઈ હતી કે જો આમ જ આ આંટીને એમનાં દીકરાને સોંપી દઈશું તો નક્કી આ ટ્યૂબ કઢાવી નાખશે. ડૉ. શિલ્પીને પૂરો ભરોસો હતો કે જો થોડી ધીરજ અને વિશ્વાસ રાખે તો આ આંટી એકાદ અઠવાડિયામાં તો પોતાના પગે ચાલતા ઘરે જઈ શકશે.
પ્રોટોકૉલના લીધે સગાવ્હાલાના નિર્ણયની વિરુદ્ધ જઈ શકાય નહીં. માટે એણે એક યુક્તિ અજમાવી.

“મિ. વિશ્વાસ, આંટીને ઈંટ્યૂબેટ કરેલું છે. એટલે સરકારી હોસ્પિટલ સુધી અમારી જ એમ્બ્યુલન્સમાં અમારા એક મેડિકલ ઑફિસર આપની સાથે જ આવે છે અને આંટીને સુરક્ષિત હોસ્પિટલ પહોંચાડી દેશે. સો, ડૉન્ટ વરી.” ડૉ. શિલ્પીએ પણ પોતાની હાજરદીમાગી વાપરી.
થોડું મગજ કસતાં યાદ આવ્યું કે એની સાથે જ ભણતી માર્ગી અત્યારે સરકારી હોસ્પિટલમાં જ ઇમર્જન્સી ડિપાર્ટમેન્ટ હેડ છે.
“હેલ્લો માર્ગી, કેમ છે?”
“આઈ એમ ફાઈન. તું કહે…મેરીડ??”
“સાંભળ એ બધી વાત પછી, પહેલાં કહે અત્યારે તું ક્યાં છે.”
“હા..હા..હા” ડૉ. માર્ગીએ હસીને કહ્યું “શિલ્પી..ઘડિયાળ તો જો રાતના બે વાગ્યા છે.”
“બટ..ઇટ્સ ઑકે..ગો ઓન..હું અહીંયા ડિપાર્ટમેન્ટમાં જ આવી હતી એક ક્રિટિકલ પેશન્ટ હતું તો એમને ચેક કરવા આવી હતી.”
“પ્લિઝ ડૉન્ટ ગો હોમ..વેઇટ ફૉર સમટાઈમ. મારા એક ઓળખીતાને……..” ડૉ. શિલ્પીએ એ આંટી પોતાના ઓળખીતા તો છે એમ કહેતાની સાથે સાથ એણે વિશ્વાસની દાનત વિશે પણ ડૉ. માર્ગીને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જાણકારી આપી દીધી અને આંટીનું પર્સનલ ધ્યાન રાખવા માટે રિકવેસ્ટ કરી.

આ બાજુ ડૉ. માર્ગી અને એની ટીમ આંટીની રાહ જોઈને જ બેઠા હતાં. એમ્બ્યુલન્સમાંથી ઉતાર્યા, જરૂરી સારવાર ચાલુ કરી દીધી.
વિશ્વાસ તો ગણતરીની મિનિટોમાં જ ત્યાંથી રવાના થઇ ગયો હતો.
સગાના નામ પર કોઈ હતું નહિ.
વ્હાલાના નામે પાડોશી પરેશભાઈ અને એમનાં પત્ની આખી રાત ત્યાં સરકારી હોસ્પિટલમાં રોકાયા.
વિશ્વાસ સવાર-સાંજ હાજરી આપવા પૂરતું આવતો હતો.
એની મમ્મીને સાજા થતાં જરાક પણ વાર ન લાગી.
ડાયાલિસિસ કર્યાના બીજા જ દિવસમાં તો વિશ્વાસની મમ્મી ભાનમાં આવી ગઈ.
ટ્યૂબ પણ હટાવી દીધી.
હવે તો વૉર્ડમાં ચાલવાનું પણ શરુ કરી દીધું.
સાંજે રજા આપવાના સમયે વિશ્વાસ અને પરેશભાઈ ડિસ્ચાર્જ સમરી સમજતા હતા.
વિશ્વાસનું ધ્યાન અડધું કાગળમાં અને અડધું પોતાના મોબાઈલમાં હતું.
દવાની થેલી અને ડિસ્ચાર્જની ફાઈલ હાથમાં લઈને આવેલા પોતાના દીકરા વિશ્વાસનો હાથ પકડીને એની મમ્મી ધ્રુસ્કેને ધ્રુસકે રડી પડી અને બોલી,
“બેટા, તું ન હોત તો મારી આટલી સેવા કોણ કરત…તારા કારણે જ મારો જીવ બચ્યો છે.”
વિશ્વાસે કોઈ ઉત્તર ન આપ્યો. કદાચ એનું ધ્યાન હજી પણ મોબાઇલમાં જ હતું.

By:Maulik Nagar “Vichar”

સ્પંદન-32


વ્રજમાં વૈકુંઠ અનુભવાય છે
મોરલીના સૂરમાં માધવ કળાય છે
યમુનાજીના નીર ભક્તિએ છલકાય છે
મોહનની માયામાં નેણ ભીંજાય છે
મોરપિચ્છનો રેશમી સ્પર્શ થાય છે
કાનાની લગનીમાં દુનિયા વિસરાય છે
મીરાં, રાધા,ગોપી રૂપે કૃષ્ણમય બનાય છે
શ્રદ્ધાથી જય જય શ્રીકૃષ્ણ કહેવાય છે.

વિરાટનું વર્ણન એટલે ગાગરમાં સાગર. સ્વાભાવિક છે કે શબ્દો ખૂટે પણ પ્રેરણાનું ઝરણું હોય, ઈશ્વરના આશીર્વાદ હોય તો વાચા ફૂટે. જન્માષ્ટમી એ એવી ઘડી છે જે સોહામણી પણ છે અને રળિયામણી પણ. આનું કારણ છે કૃષ્ણ. કૃષ્ણ એ વ્યક્તિ જ નહિ પણ વ્યક્તિત્વ છે જે સદીઓ કે હજારો વર્ષો પછી પણ આપણને પ્રેરણા આપે છે. જીવન એ ઈશ્વરની સોગાદ છે, પણ જો તે શ્રેષ્ઠ રીતે જીવાય તો પ્રભુનો પ્રસાદ છે. આ માટે પ્રેરણા અને જ્ઞાન આપી શકે કૃષ્ણ. કારણ કે કૃષ્ણ માત્ર દ્વારિકાધીશ નથી, કૃષ્ણ છે જગદગુરુ. પણ કૃષ્ણ એ આપણા માટે ઇતિહાસ નથી, પણ અવતાર છે.  કૃષ્ણને વંદન કરીને આપણે કૃતકૃત્ય થઈએ છીએ, કેમ કે કૃષ્ણ હર ધડકનનું સ્પંદન છે.

કૃષ્ણ અને તેની કથાથી કોણ પરિચિત નથી? તો પછી કૃષ્ણમાં અવતાર કહી શકાય તેવું શું છે? આજે પણ કૃષ્ણ કેમ પ્રસ્તુત છે? આવા અનેક પ્રશ્નો અસ્થાને નથી. કૃષ્ણ સહુને પરિચિત છે, છતાં અપરિચિત છે કારણ કે કૃષ્ણ સદંતર નવીન છે. કૃષ્ણ આંખોથી જોવા કે કાનથી સાંભળવા કરતાં હ્રુદયથી અનુભવવાની વાત છે. રાધાની આંખોથી પ્રતીક્ષા કરીએ કે મીરાંની જેમ કૃષ્ણભક્તિમાં લીન થઈએ કે નરસિંહની જેમ કરતાલ લઈ ભજીએ તો કૃષ્ણ નર નહીં, પણ નારાયણ છે. આત્માથી પરમાત્મા સુધીની દોટ છે. કૃષ્ણ રસમય છે કારણ કે તે નિત્ય નવીન છે.

કૃષ્ણ એ વ્યક્તિ નથી પણ વિભૂતિ છે. વિભૂતિમય વ્યક્તિત્વના સ્વામી છે કૃષ્ણ. કૃષ્ણ માનવદેહમાં પણ ચમત્કારિક વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે. કૃષ્ણ ઘનશ્યામ છે પણ તેનું વ્યક્તિત્વ છે મેઘધનુષી. તેમાં એક નહિ અનેક રંગો દેખાશે. કૃષ્ણ  રસાવતાર છે. કદાચ  માતા યશોદા તેને ખાંડણીયા સાથે બાંધી શકે તેવા નિર્દોષ બાળક છે પણ સાથે જ તેમની સમર્થતા રાક્ષસોને મારવાની છે તે સિદ્ધ કરી આપે છે. કૃષ્ણ બાળક થઈ ગોકુળના મિત્રો સાથે  ગેડી દડાથી રમી શકે છે તો સાથે જ કાળીનાગને નાથી શકે છે. સામર્થ્ય અને ગતિનું અદભુત મિશ્રણ છે કૃષ્ણમાં. ગોકુળમાં ગોપીઓ સાથે રાસ રમતા કૃષ્ણ ગોકુળ અને રાધાજીને છોડીને મથુરા જઈ કંસનો વધ કરી શકે છે. સામર્થ્ય સિદ્ધ કર્યા પછી પણ કૃષ્ણ મથુરામાં રહેતા નથી. કૃષ્ણની ગતિ છે દ્વારિકા તરફ. સામર્થ્ય અને ધ્યેયલક્ષી દ્રષ્ટિ હોય તો સોનાની દ્વારિકા વસાવી શકાય તેવો આશાવાદ કૃષ્ણના જીવનમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. સુદામાના બાળમિત્ર કૃષ્ણ દ્વારિકાધીશ છે છતાં તાંદુલ સ્વીકારી શકે છે પણ પ્રત્યક્ષ કશું આપતા નથી. પરંતુ અપ્રત્યક્ષ રૂપે સુદામાને એટલું બધું આપે છે કે સુદામા માની પણ શકતા નથી. આદર્શ મિત્રતાની ભેટ અપ્રત્યક્ષ પણ હોઈ શકે તે દર્શન કૃષ્ણ કરાવી શકે છે. કૃષ્ણ અર્જુનના સખા છે અને મહાભારતના યુદ્ધમાં તેના સારથિ પણ છે.

કૃષ્ણનું  બાળપણ વાંસળી સાથે સંકળાયેલું છે.  કૃષ્ણની વાંસળીની મોહિની અનેક કવિઓએ ગાઈ છે. આ વાંસળીએ માનવ હોય કે પશુ-પંખી, બધાં પર પોતાના કામણ કર્યા છે. કૃષ્ણની બાળલીલા, પરાક્રમો નાના બાળકો જ નહીં પણ મોટાઓનાં દિલ પણ હરી લે છે. દ્વારિકાધીશ કૃષ્ણ હરહંમેશ પાંડવોના સખા, સાથી કે હિતચિંતક તરીકે આપણે જોયા છે. દ્રૌપદીના ચીરહરણના પ્રસંગે, મહાભારતના યુદ્ધ પ્રસંગે કે યુદ્ધ પૂરું થયા બાદ અશ્વત્થામાના બ્રહ્માસ્ત્ર પ્રસંગે કૃષ્ણ પાંડવોની ઢાલ રહ્યા છે. પાર્થસારથી વિના પાર્થની કલ્પના અપૂર્ણ છે.

કૃષ્ણ જ્યાં પણ જતા, ત્યાં લોકો એમને પૂજતા, કલહ આપોઆપ શમી જતા અને ધર્મ માટે આધાર પ્રગટતો. કૃષ્ણનું જીવન કાર્ય વિશિષ્ટ હતું. ધર્મશીલોનું રક્ષણ, દુષ્ટાત્માઓને દંડ અને ધર્મની સ્થાપના.  કનૈયાલાલ મુનશીના શબ્દોમાં કૃષ્ણ ‘શાશ્વત ધર્મગોપ્તા’ હતા. यतो धर्म स्ततो जय:  કૃષ્ણની હાજરીમાં જીવનનું તેજ પ્રસરી જતું. તેમનું સ્મિત સૌને જીવનનું બળ આપતું. કૃષ્ણના ઉત્સાહનો પ્રવાહ પણ લોકો પર પડતો. કૃષ્ણનું વ્યક્તિત્વ તેમના મુકુટમાં ધારણ કરેલ મોરપિચ્છ સમાન છે. કૃષ્ણ એટલે આકર્ષણ, મોહિની રૂપ, સખા, પ્રેમી, રાજનીતિજ્ઞ, ગ્વાલ, રાજા ….અને ઘણું બધું.

કૃષ્ણ માત્ર પ્રણાલિકા ભંજક નથી , વિનોદી અને વ્યવહારકુશળ જ નથી,  કૃષ્ણ છે સામર્થ્ય અને સ્નેહ; કૃષ્ણ છે વાત્સલ્ય અને પ્રેમ. આપણી આંખો સમક્ષ એ જ મૂર્તિ પ્રસ્તુત છે…એ જ મોહિની…કૃષ્ણ એટલે જ મોહન…મનમોહન. ભગવદ ગીતાના પ્રવકતા, બાળકોથી લઈને મોટાઓ સુધી સૌના હૃદયમાં જે વસ્યા  છે  તે કૃષ્ણ આજના આધુનિક યુગમાં મેનેજમેન્ટના વર્ગોમાં અને કોર્પોરેટ  દુનિયામાં પણ માનીતા છે. કૃષ્ણ માત્ર નેતા નથી, તે છે યુગપુરુષ.  યુગપુરુષ માત્ર અંગત લાભના મોહને ત્યજીને એક એવા લક્ષ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે, જેમાં સર્વનું કલ્યાણ હોય.

કૃષ્ણ પ્રગટ થાય છે,  ધર્મની શ્રેષ્ઠ સમજ સાથે, ધર્મની પ્રચલિત માન્યતાઓથી વિપરીત. ધર્મ એ કેવળ આશા નથી, ક્રિયાકાંડ નથી; રોષ, લોભ કે ભયથી પ્રેરાઈને જે કંઈ થાય છે, એ પણ ધર્મ નથી. નિર્બળતાથી ઉપર ઊઠીને જાતને ઘડવાનો સંકલ્પ એ ધર્મ છે. અને એટલું જ બસ નથી. ધર્મ એ દર્શન , સંકલ્પ અને કર્તવ્ય  છે, જેનું દર્શન કૃષ્ણના જીવનમાં થાય છે.

પરંતુ જન્માષ્ટમીએ દર વર્ષે પ્રગટ થતા કૃષ્ણ એ ‘ગોવિંદા આલા રે આલા’ વાળા બાલ સ્વરૂપ શ્રીકૃષ્ણ છે જે આપણી સામાજિક ચેતના છે. આ કૃષ્ણ નથી મુત્સદ્દી કે રાજનીતિજ્ઞ કે નથી ગીતાના જ્ઞાનમય કૃષ્ણ. આ કૃષ્ણ એ કૃષ્ણનું એવું બાલ સ્વરૂપ છે, જે દરેકને આનંદવિભોર કરી દે છે. કૃષ્ણ અનેકવિધ રંગો ધરાવનાર વિભૂતિ છે પણ જન્માષ્ટમી એ ભક્ત હૃદયમાં વિરાજમાન કૃષ્ણ બાલકૃષ્ણ છે. તેનો સબંધ દિમાગ નહિ દિલ થી છે. મન કરતાં તે હૃદયની વિશેષ નજીક છે. જો આ બાલસ્વરૂપ કૃષ્ણ આપણા  હૃદયના ભાવોમાં વ્યક્ત થાય તો  કૃષ્ણ દૂર નથી, સાથે જ છે. કારણ કે કૃષ્ણ માત્ર વિભૂતિ નથી, અનુભૂતિ છે. આ અનુભૂતિ એ જ ભક્તિ, તેનો સાક્ષાત્કાર એ જ આપણા જીવનની ધન્યતા. આ અનુભૂતિ થાય ત્યારે દિલમાં કૃષ્ણ છવાશે, રોમરોમમાં આનંદ હશે, મનમાં બંસીનો વેણુનાદ હશે. આવી અનુભૂતિ અને કૃષ્ણમય કર્મયોગની સહુને શુભેચ્છા… જય શ્રીકૃષ્ણ.

રીટા જાની
27/08/2021

૨૯ “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર…

નમસ્કાર મિત્રો,

“જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” લેખમાળામાં આપનું સ્વાગત છે. આ મહિને આપણે પ્રેરણાદાયી કવિતાઓ એટલે કે inspirational poems વિષયપરની  વિવિધ  ભાષાની કવિતાઓને જાણી અને માણી રહ્યાછીએ. આપણા સૌની જિંદગીની રફ્તાર એટલી તેજ ગતિએ ભાગે છે કે કોઈક વાર વર્ષોના વર્ષો એક પલકારામાં વીતી ગયા હોય તેવું પ્રતીત થાય. જિંદગી એક રેસ જેવી બની ગઈ છે. બધાને (એમાંથી હું પણ બાકાત નથી!!) ક્યાંકને ક્યાંક પહોંચવાની ઉતાવળ છે પણ ગંતવ્યસ્થાન કયું છે તેની બહુ ઓછાને ખબર હોય છે. કદાચ સાંપ્રત જીવનશૈલિની આ ભેટ કહી શકાય. અને તેજ રફ્તાર સાથે કદમ મિલાવતા મિલાવતા આપણે જિંદગી “જીવવાનું” જ ભૂલી જઈએ છીએ. અને આવે વખતે આજની પ્રેરણાત્મક કવિતા ના શબ્દોને જાણવા, સમજવા અને જીવનમાં ઉતારવા ખુબ જરૂરી બની રહેશે.

આજે આપણે “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” અંતર્ગત David L. Weatherford લિખિત એક અર્વાચીન કવિતા “Slow Dance” અર્થાત “હળવે હળવે માણ” ને જાણીશું અને માણીશું. David is a child psychologist and a poet. His poems get published in the book series named “Chicken Soup for the Soul”. 1991માં રચાયેલી આ કવિતા પણ Chicken soup for the soul માં પ્રકાશિત થયેલી છે. ખુબ સરળ શબ્દોમાં રચાયેલી આ કવિતામાં પુછાયેલા ચોટદાર પ્રશ્નો, તેજ રફ્તારથી ભાગતી જિંદગીની ગતિને નિયંત્રિત કરવા સક્ષમ છે. તમે આ લિંક પર મૂળ કવિતા વાંચી શકશો. https://www.great-inspirational-quotes.com/slow-dance.html. This poem was widely circulated on social media as well. મેં અત્રે તેનો ગુજરાતીમાં ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કરેલ છે.

આ કવિતામાં પુછાતા એકદમ સહજ સરળ પ્રશ્નો જ કદાચ આ કવિતાને એક ગહનતા બક્ષે છે. જિંદગી – આપણને દરેકને એક ચોક્કસ અવધિ સાથે કુદરત તરફથી મળેલી અમૂલ્ય ભેટ…એક પછી એક દિવસો અને વર્ષો પસાર થતા જાય છે અને જિંદગી તેના અંતિમ લક્ષ્ય તરફ આગળ વધતી જાય છે …અને આપણે હવે આ શેષ વધેલા દિવસોમાં આપણે જિંદગીને “જીવી” લેવી છે કે માત્ર શ્વસી લેવી છે તે નક્કી કરવું માત્ર આપણા હાથમાં છે અને એમાં આ કવિતાના પ્રેરણાત્મક શબ્દો અગત્યનો ભાગ ભજવી શકે છે. 

અર્વાચીન સમયમાં નાના, મોટા સૌને સતત ભવિષ્યની ચિંતા સતાવતી હોય છે. ભવિષ્ય માટેનું આયોજન અને પ્રયોજન કરવું એ કાંઈ અસ્થાને નથી પણ એ આયોજન અને પ્રયોજન કરવામાં, કોઈક અજ્ઞાત લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા આપણે આપણી “આજ”ની બલિ ચઢાવી દઈએ છીએ. આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે કાલે સવારે શું થવાનું છે તે આપણને કોઈને ખબર નથી અને માત્ર અને માત્ર આ ક્ષણજ આપણી છે પણ આવતી કાલની ચિંતા રૂપી ચીતામાં આપણે આપણી આજને હોમી દઈએ છીએ. “Realize deeply that the present moment is all you ever have. Make the Now the primary focus of your life.”

મહત્વકાંક્ષા રાખવી અને ભવિષ્યના સોનેરી સપના જોવા એ અગત્યનું છે અને તેની પાછળ પુરુષાર્થ કરવો તો જરૂરી જ છે પણ આ મહત્વાકાંક્ષાઓની પાછળ દોડતા દોડતા આપણે એટલા વ્યસ્ત થઇ જઈએ છીએ કે નાની-નાની ખુશીઓ કે જેની જિંદગી દ્વારા છૂટે હાથે લ્હાણી થાય છે તેને માણવાનું સદંતર વિસરી જઈએ છીએ. કોઈક વાર ખરેખર ધોધમાર વરસતા વરસાદમાં ખુલ્લા મને અને ખુલ્લા પગે ભીંજાઈ જોજો, કે પેલા રંગબેરંગી પંતગિયા પાછળ થોડું દોડી જોજો – આવી નાની નાની પળો દ્વારા પ્રસરતી ખુશીઓ કદાચ ઢગલો $$ ખર્ચવાથી પણ નહિ મળે. I love this saying by Mother Teresa. “Never be so busy as not to think of others.” જયારે કોઈને તમારી ખરેખર જરૂર હોય ત્યારે જો તમે “વ્યસ્ત” હોવ તો મારા મતે એ માનવજીવનની સાર્થકતા પર એક પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ લાગી જશે  

Pursuing your passions and hobbies can be one way to slow down the pace of this fast life. We need to make deliberate effort to steal the moments from this life which is rushing at speed of light. તો ચાલો આપણે પણ આ કાવ્યમાંથી પ્રેરણા લઈને આપણા જીવનની તેજ રફ્તાર જરા હળવી કરીએ, ચારેકોરનો અને ભીતરનો કોલાહલ જરા ધીમો કરીએ અને “પળે પળે પરમાનંદ” માણતા માણતા હળવે હળવે આ જિંદગીનું સુરીલું ગીત ગણગણીએ. કોને ખબર ક્યારે આ જીવનનું સંગીત શમી જાય…

આજે હું આ પ્રેરણાદાયી કવિતાના હાર્દને મમળાવતા મમળાવતા મારી કલમને વિરામ આપું. ફરી મળીશું આવતા અઠવાડિયે એક નવી પ્રેરણાદાયી કવિતા સાથે.તમારા માર્ગદર્શન અનેઅભિપ્રાયોની અપેક્ષા સાથે….

–    અલ્પા શાહ

અજ્ઞાતવાસ-૩૨

I can’t say

‘I can’t say’ મને ખૂબ ગમતી ઘોડી હતી. હું તેને મળવા રોજ જતો. તેને ગાજર બહુ જ ભાવે એટલે હું તેના માટે ગાજર લઈને જાઉં.મને દૂરથી જોઈને એતો એટલાં વહાલ અને ઉન્માદ સાથે દોડીને પ્રેમભરી હણહણાટી કરતી મારી સોડમાં લપાઈ જતી.મારી તરફ તેનાં વહાલને વરસાવવા તે તેના શરીરનો સ્પર્શ મને તેનું શરીર અડાડી અને મારાં મોં પર ઉચ્છ્વાસ ફેંકી કરતી.હું તેને વહાલથી આખા શરીરે પંપાળી ,તેની કેશવાળીમાં હાથ ફેરવતો ફેરવતો ગાજર ખવડાવતો. આ મારો રોજનો નિયમ થઈ ગયો હતો. અબોલ પ્રાણીઓનો પ્રેમ,બોલતા માણસો કરતાં અનેક ઘણો વધુ હોય છે, તે તો જે એ પ્રેમને પામે તે જ સમજી શકે.અને અચાનક એક દિવસ હું તેને મળવા ગયો તો ખબર પડી કે તે તબેલામાંથી કૂદીને ફરી ભાગી ગઈ છે!, હું ખૂબ અપસેટ થઈ ગયો.મને થયું ચોક્કસ મારી વહાલી ઘોડીને કોઈએ હેરાન કરી છે ,કે ચાબુક ફટકારી એની પાસે એને નગમતું કામ કરાવ્યું હશે! તે ખૂબ લાગણીશીલ ઘોડી હતી.એટલે જ ભાગી ગઈ લાગે છે.


બે ચાર દિવસ પછી ખબર પડીકે ‘i can’t say ‘પલોના ફાર્મમાં, કોઈ જ્યુઈશ બોબ રોબર્ટનાં ફાર્મ પર છે. હું રોબર્ટનાં ફાર્મ પર ટોની સાથે ગયો. મને હવે કોઈપણ ભોગે ‘I can’t say ‘ખરીદવી હતી. પણ એટલા પૈસા હતાં નહીં. હું તો વેટર્નર બુટેનબુચ સાથે સવારે અને અકબર રેસ્ટોરન્ટમાં સાંજે કામ કરતો હતો ત્યારથી ટોની સાથે એપાર્ટમેન્ટમાં રહેતો હતો.એટલે તેને રાખવાની જગ્યા પણ હતી નહીં.હું પલોના ફાર્મ પર રોબર્ટને મળ્યો,તેની સાથે દોસ્તી કરવા અનેક વાતો કરી. મેં તેને વાત કરતા કહ્યું,”હું નામી વેટર્નર બુટેનબુચ સાથે કામ કરું છું અને મેં ગોસડેનનાં શ્રેષ્ઠ ગણાતાં તબેલામાં રહીને પણ કામ કર્યું છે,તેમજ ઘોડો મારો પહેલો પ્રેમ છે અને સાંજે હું ઈન્ડિયન ખૂબ સ્વાદિષ્ટ ખાવાનું પીરસતી અકબર રેસ્ટોરન્ટમાં કામ કરું છું,”રોબર્ટે મને કહ્યું,”મને ભારતીય મસાલેદાર ખાવાનું બહુજ ગમે છે,” મેં તેને અકબર રેસ્ટોરન્ટમાં ડિનર માટે આમંત્રણ આપ્યું.તેના તબેલા માટેનો વેટર્નર પણ બુટેનબુચ જ હતો. તેણે મારા અંગે તેને પણ થોડી પૂછપરછ કરી કારણ તેનાં બીજા પણ એક્સપોર્ટ-ઈમ્પોર્ટનાં ધંધા હતાં,તે ભારતથી સ્લેટ અને ગ્રેનાઈટ અમેરિકા ઈમ્પોર્ટ કરતો હતો.

રોબર્ટ ડિનર પર આવ્યો ત્યારે તેણે મને જણાવ્યું કે હું બીજા અનેક ધંધા સાથે સંકળાયેલો છું.આમ પણ જ્યુઈશ લોકો ખૂબ ચાલાક,ધંધામાં કાબિલ અને ખૂબ મહેનતું અને માલેતુજાર પ્રજા છે.રોબર્ટે મને કહ્યું કે, “હું ઇન્ડિયાથી સ્લેટ અને ગ્રેનાઈટ ઈમ્પોર્ટ કરું છું. મારો વેપારી મારી પાસેથી બહુ ઊંચા ભાવ લે છે. હું તને માલ ખરીદવાની જગ્યાનું નામ આપું. તને ઈન્ડિયા જવા આવવાની ટિકિટ આપું અને તું ત્યાંથી જે કન્ટેનર મોકલે તેનાં સ્ક્વેરફૂટ પર ૩ થી ૪ ડોલર કમીશન પણ આપું. મેં તારી જાણકારી બુટેનબુચ સાથે વાત કરી લઈ લીધી છે.તે પણ ‘તું ખૂબ હોંશિયાર અને ખાનદાન કુંટુંબનો છોકરો છે તેવું ‘કહેતા હતા.તો તું વિચારીને મને કહે તારે શું કરવું છે?”


મને ,આમ પણ ઈન્ડિયા ગયે આઠ નવ વર્ષ થઈ ગયાં હતાં,તેમાં ઈન્ડિયા જવા -આવવાની ટિકિટ અને નવા એક્સપોર્ટ-ઈમ્પોર્ટનાં ધંધાની માલેતુજાર પાર્ટી સાથે કામ કરવાની તક ,હું શું કામ છોડું?મેં પણ બીજા દિવસે રોબર્ટની કંપની અંગેની ,રોબર્ટ અંગેની તેમજ મારે જ્યાંથી સ્લેટ અને ગ્રેનાઈટ લેવાનો હતો ,તે મનુભાઈ એન્ડ સન્સની ,ત્રાંબાંકાંટાં મુંબઈમાં આવેલ ગોડાઉનની તપાસ કરી લીધી. હું થોડા સમય માટે ઈન્ડિયા જવા તૈયાર થઈ ગયો. મને થયું આ ધંધો સેટ થઈ જાય તો હું લોસએંજલન્સમાં મારું પોતાનું ઘર ,મારી ગમતી ઘોડી’I can’t Say ‘ખરીદી શકું અને મારી ગર્લફ્રેન્ડ સફીદેનાં પિતાને અને સફીદેને પણ ઈમ્પ્રેસ કરી દઉં.


હું બીજા જ અઠવાડિયે થોડો સમય કામ પર રજા લઈ ઈન્ડિયા જવા નીકળી ગયો. વર્ષો પછી મારાં બધાં મિત્રોને મળીને આનંદિત થઈ ગયો અને મારાં મુંબઈનાં બ્રીજકેન્ડીની દરિયાની એ ભેજની ભીનાશ ભરેલ હવા શ્વસીને જાણે પુલકિત થઈ ગયો……અને ’મનુભાઈ એન્ડ સન્સ’માંથી સ્લેટ અને ગ્રેનાઈટનાં બે કંન્ટેનર રોબર્ટે પૈસા મોકલ્યા તેમાંથી ખૂબ મહેનત કરી જલ્દી મોકલી દીધાં.

મારો એક મિત્ર હેમંત અને તેના પિતા બુકી હતા.હેમંત રેસટ્રેક પર હેન્ડીકેપર હતો. હું તબેલામાં વિશ્વનાં ટોચનાં ટ્રેનર ગોસડેન પાસે હોર્સ મેનેજમેન્ટ શીખેલો,પણ ભારતમાં હું મિત્રોને તે સમજાવું તે તેમની સમજ બહાર હતું. મારે ઇન્ડિયાનાં ઘોડાનાં માલિકને મળવું હતું ,જાણકારી માટે કે તેમને ઘોડાનાં ઉછેર,કાળજી તેમજ ઘોડા બાબતે કેટલી જાણકારી હોય છે.?મેં હેમંતને કહ્યું ,”મને કોઈ ઘોડાઓનાં માલિક પાસે લઈ જા. તે મને જે.પી. મહેતા પાસે લઈ ગયો.તેની પાસે છ ઘોડા હતાં. તે બહુ મોટી રેસ રમતો બે લાખ,પાંચ લાખની.તે હેન્હેડીકેપર હેમંતનું બધું સાંભળે. 

મને મળી ,મારાં ઘોડાજ્ઞાનથી તે ખૂબ પ્રભાવિત થઈ ગયો.હવે જે.પી. જાણી ગયો કે હેમંત કરતા પણ મારી પાસે ઘોડા અંગે વધુ જાણકારી છે. તે રોજ મને રેસકોર્સ પર ઘોડા બતાવી -શું લાગે છે ?તે પૂછવા ,મારો ખાસ જીગરી હોય તેમ ,મને તાજ ,ઓબેરોય જેવી હોટલમાં જમવા અને ઊંચામાનો દારુ પીવા લઈ જતો. મારી પાસે રેસનાં ઘોડા અંગે જાણકારી લઈ,પછી રેસ ફીક્સીંગ કરી લખલૂટ પૈસા કમાતો – જેની મને અને હેમંતને બહુ પાછળથી ખબર પડી.તે મને એક દિવસ એક બહુ મોટા મુંબઈનાં ઘોડાનાં ટ્રેનર અલતાબ પાસે લઈ ગયો. અલતાબની પાસે એક ‘ઈલુ ઈલુ’ કરીને ઘોડી હતી. અલતાબને તે જે.પી.મહેતાને વેચવી હતી. જે.પી. ને અલતાબે કહ્યું હતું કે ‘ઈલુ ઈલુ’ બહુ ખતરનાક અને પાણીદાર ઘોડી છે. મેં તો જોઈને કહ્યું કે ‘ ઈલુ ઈલુ’ની ઘૂંટીમાં વાનો સોજો છે ,તે તો લંગડી ઘોડી થઈ જશે. તે ન ખરીદાય. અલતાબ મારાં પર ખૂબ ગુસ્સે ભરાયો. જે.પી. ને કહે ,”કૌન હૈ યે લડકા? બહાર નિકાલો ઈસે.” એના તો પાંચ છ લાખ રૂપિયાનો સોદો ફોક થઈ ગયો. જે.પી.એ મારી વાત સાંભળી ‘ઈલુઈલુ’ નાં ખરીદી અને ખરેખર તે ઘોડી ક્યારેય કોઈ રેસમાં જીતી નહીં.

હવે મારો સ્લેટ અને ગ્રેનાઈટનો એક્સપોર્ટનો ધંધો સેટ થઈ ગયો હતો. હું દર બે ત્રણ મહિને ઈન્ડિયા સ્લેટ અને ગ્રેનાઈટનાં કન્ટેનર મોકલવા આવતો હતો.મને પૈસા સારા મળતાં હોવાથી મેં લોસએન્જલસમાં ડાયમન્ડ બારમાં સરસ ઘર ખરીધ્યું.હવે હું રોબર્ટ સિવાયનાં અમેરિકાનાં લોકો માટે પણ ગ્રેનાઈટ અને સ્લેટનાં કંટેનરનાં ઓર્ડર મેળવવા લાગ્યો,પણ L.C છોડાવવાં મારે વધુ પૈસાની જરૂર પડવા લાગી.

મને કોઈ ઈન્ડિયન પાસેથી જોસેફ નામનાં માણસની માહિતી મળી. જે સાઉથ ઈન્ડીયન ખૂબ ભણેલા બેંકર હતો.હું મારી ૫૦,૦૦૦ ડોલરની L.C.ખોલવા માટે તેને મળવા ગયો. બેંકમાં જોસેફનું જ રાજ હતું. તે ગમે તે ગફલા કરીને,પૈસા ખાઈને,પૈસા ખવડાવીને કોઈપણ કામ કરી આપતો. તેણે મને ડીનર પર બોલાવી કહ્યું,” હું તને L.C તો ખોલાવી આપું,પણ તેની સામે તારે મારું એક કામ કરવું પડે.”તેણે મને કહ્યું,” બધાં ઈન્ડિયન સ્ટોરમાં પાનપરાગનાં ડબ્બા તારે જઈને હું જે ભાવ કહું તે ભાવે વેચી આવવાનાં. “પાનપરાગનો ડબ્બો ઇન્ડિયામાં બાવન રુપિયાનો મળે. અમેરિકામાં તે જ ડબ્બા ૧૦ ડોલરમાં મળે એટલે માર્જીન ૧૦૦ ટકાનું.”ટોની પાન પરાગ ખાય તેને તો ,સસ્તા ભાવે પાનપરાગ મળી જાય ,એટલે તેતો ખુશ થઈ ગયો.ટોની અને મેં સાથે મળી આ કામ કરવાની હા પાડી. હું સવારે તો બુટેનબુચ સાથે કામ કરતો,અકબર રેસ્ટોરેન્ટમાં સાંજે કામ કરતો. વચ્ચેનાં બપોરનાં સમયે અમે પાનપરાગ ઈન્ડિયન સ્ટોરમાં ડીલીવરી કરવા જતાં. તેમાં પણ અમને બંનેને એક વખત ડીલીવરી કરીએ તો ૧૦૦ ડોલર મળતાં.


હવે મને આટલા જાતજાતનાં ધંધા કરતો જોઈ તેમજ બે ત્રણ મહિને ઈન્ડિયા જતો જોઈ સફીદે મારાં પર બહુ ખુશ રહેતી. હું ઇન્ડિયાથી તેના માટે ઈન્ડિયન ડિઝાઈનર ડ્રેસીસ લઈ જતો. તેને દરેક વખતે અનેક મોંઘી ભેટ આપતો. તેની સાથે રોજ ફોનથી વાત કરતો.સંગેમરમર જેવી સુંદર ઈરાની છોકરી સફીદે જ્યારે ભારતીય ડિઝાઈનર ડ્રેસ પહેરતી તો સ્વપ્નસુંદરી કે અપ્સરા જેટલી સુંદર દેખાતી.હું સફીદેને હંમેશ માટે મારી બનાવવા અને ‘I can’t say’ ને ખરીદવા પૂરા મન હ્રદયથી મહેનત કરી રહ્યો હતો.

જિગીષા દિલીપ

એક સિક્કો બે બાજુ:32) અફઘાનિસ્તાનની ગઈકાલ, આજ ને આવતીકાલ ..

ગયા અઠવાડીએ એક વિડિઓ ફરી ફરીને આપણે ટી વી માં અને સોસ્યલ મીડિયામાં જોતાં હતાં : તાલિબાનોએ અફઘાનિસ્તાન પર કબ્જો જમાવ્યો પછી લોકો દેશ છોડવા નાસભાગ કરતાં હતાં, પણ જયારે તેમનાથી દેશ છોડવો અશક્ય થઇ પડ્યું ત્યારે …. મા બાપ પોતાનાં બાળકોને કાબુલના એ એરપોર્ટની બહાર પેલી દીવાલની અંદર ઉભેલા અમેરિકન લશ્કરના માણસોને પોતાનાં પ્રાણથી પણ પ્યારાં બાળકો આપી દેતાં હતાં .. ભયન્કર ગર્દી , ભીડ અને ભયનું વાતાવરણ હતું ત્યારે – અરાજકતા પ્રવર્તતી હતી ત્યારે -કોઈ અજાણી વ્યક્તિને પોતાની દીકરીઓ જરૂરી પાસપોર્ટ અને ડોક્યુમેન્ટ્સ સાથે -કે કોઈ જ ડોક્યુમેન્ટ્સ વિના એમ જ – સાવ આમ મોકલતાં જોઈને આંખમાં પાણીઆવી ગયાં! સમગ્ર દેશમાં અરાજકતા પ્રવર્તે છે ત્યારે એ બાળકનું ભાવિ કેવું હશે એની પણ પરવા કર્યા વિના પોતાનો દિલનો ટુકડો આમ અળગો કરતાં મા અને બાપને શું વીતી હશે?
પેલી જૂની વાર્તા , જે આપણે નાનપણમાં ભણ્યાં હતાં તે આજ સુધી માત્ર કાલ્પનિક લાગતી હતી :
બે સ્ત્રીઓ એક બાળક માટે ઝગડતી હતી . એક સ્ત્રીએ કહ્યું કે આ મારું બાળક છે . બીજીએ જોર શોરથી પહેલી બાઈને કહ્યું ; જા જા જુઠ્ઠી , આ તો મારું બાળક છે !
પહેલી સ્ત્રીએ રડતાં , કરગરતાં કહ્યું , ‘બેન , આ તો મારું બાળક છે . મેં એને જન્મ આપ્યો છે !’
બીજી સ્ત્રીએ જોરથી કહ્યું , ‘અરે જા ! મેં એને જન્મ આપ્યો છે . આ મારું બાળક છે ..’ વાત છે કે ન્યાયાધીશ સુધી પહોંચી . એ સમયે વિજ્ઞાન એટલું એડવાન્સ નહોતું કે ડી એન એ ટેસ્ટ કરીને નક્કી કરી શકાય કે એ બાળક કોનું છે .એટલે ન્યાયાધિશ પણ નક્કી કરી શક્યા નહીં કે ખરેખર આ કોનું બાળક છે !
ત્યારે એમણે કહ્યું કે આ બાળકનાં બે ભાગ કરો અને બંને ને એક એક ટુકડો આપી દો.
પછી , જ્યાં સિપાઈ તલવાર લઈને બાળકનાં બે ટુકડા કરવા આગળ વધ્યો કે તરત જ પહેલી બાઈએ બૂમ પાડી; ‘ ઉભા રહો ! આ મારું બાળક નથી . તમે પેલી બહેનને જ આ બાળક આપી દો !’
આનંદથી વિજયના ભાવ સાથે બીજી બાઈ નજીક આવી અને બાળકને ઉપાડવા ગઈ ત્યાં જ ન્યાયાધીશે એને રોકી .પકડી ને એને જેલમાં નાખી દીધી ! ન્યાયાધીશે કહ્યું ,’ તું એની સાચી માતા હોઈ જ ના શકે . સાચી માતા બાળકને જીવાડવા ગમે તે કરે -‘ એ બાળક મારું નથી’ એમ કહીને પણ એ એને જીવાડે !
મિત્રો , એ તો માત્ર વાર્તા હતી . પણ એને પણ ઝાંખી પડે તેવી સત્ય ઘટનાઓ અફઘાનિસ્તાનમાં બની રહી છે ! મા બાપ પોતાની દીકરીઓને સારું જીવન મળશે એ આશાએ, એમને ગમે તે અજાણ્યા અમેરિકન લશ્કરના માણસને આપી દેતાં હતાં ! એમ કરતાંયે એમનું બાળક કોઈ ભય મુક્ત સલામત જગ્યાએ પહોંચે , એને સારું જીવન મળશે એની એમને ખાતરી છે !
હા , અફઘાનિસ્તાનમાં અત્યારે ભયન્કર પરિસ્થિતિ છે . માનવ જયારે અસંસ્કૃત અવસ્થામાં રહેતો હતો ત્યારે જે રીતે દુશ્મનને તલવારથી મારી નાંખતો, બાળકની સામે ગમ્મે તે અસામાજિક કૃત્ય કરતાં પણ અચકાતો નહીં , તેવી પ્રીમિટિવ અવસ્થામાં આજે તાલિબાનો વર્તી રહ્યા છે !! .
પણ આપણે તો આ આધુનિક યુગમાં જીવી રહ્યાં છીએ ને ?
વિશ્વમાં બીજી મહાસત્તાઓ કેમ કાંઈ કરતી નથી ?
તમે પૂછશો!
યુનાઇટેડ નેશન્સ કેમ ચૂપ છે ? તમને પ્રશ્ન થશે !
યુનાઇટેડ નેશન્સ એટલે વિશ્વનાં ઘણાં બધાં રાષ્ટ્રોનો સમૂહ . એ સૌ ભેગાં મળીને વિશ્વ શાંતિ અને અન્ય પ્રશ્નો ઉપર ચર્ચા કરે . પણ એમાં ચાઈના અને રશિયા જેવા કમ્યુનિશ રાષ્ટ્રો પણ છે પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા પણ છે . એમાં સરમુખત્યાર પણ છે . એ સૌની દ્રષ્ટિએ જે અયોગ્ય લાગે તો તેમાં વાંધો ઉઠાવાય .
વાચક મિત્રો !હવે તમને પ્રશ્ન થશે કે શું અફઘાનિસ્તાનમાં જે અમાનુષી કર્યો થઇ રહ્યાં છે તેનાથી શું એ રાષ્ટ્રોનાં પેટનું પાણીય હાલતું નથી ?
ચાલો , સિક્કાની બીજી બાજુનો અભ્યાસ કરીએ ..
આપણને જાણીને આશ્ચર્ય થાય કે તાલિબાનનોએ અફઘાનિસ્તાનમાં એક વખત લોકોનો વિશ્વાશ પણ જીત્યો હતો !
એ લોકોએ દેશની ભ્રષ્ટાચારી સરકારને ઉથલાવી ત્યાં રસ્તાઓ બનાવ્યા હતાં , ઉદ્યોગો સ્થાપ્યાં હતાં !!
તો ચાલો ,જરા જાણીએ કે કોણ છે આ તાલિબાન ? કેવી રીતે એ લોકો આટલાં મજબૂત બન્યાં?
વીસમી સદીના છેલ્લા દાયકામાં – ૧૯૯૦ ના દાયકામાં રશિયાએ જે કબ્જો જમાવ્યો હતો તે અમેરિકાની મદદથી સમગ્ર સોવિયેત રશિયા જ ભાંગી પડતાં અફઘાનિસ્તાનમાં સત્તા માટે જગા થઇ . એ અરસામાં પાકિસ્તાનની ઉત્તર સીમાએ પશ્તુન વિસ્તારમાં મુશ્લીમ મદરેસામાં બાળકોને મુસ્લિમ ધર્મનું શિક્ષણ અપાતું હતું .
ધર્મનું શિક્ષણ એ તો સારી વાત થઇ ! તમે કહેશો .
પણ આ વર્ગનાં લોકો ચુસ્ત મુસ્લિમ હતાં . સુન્ની મુસ્લિમ . તેઓ જુનવાણી , ચુસ્ત વિચારસરણી ધરાવતાં. તેઓને ત્યાંના અન્ય લિબરલ – સુધરેલ મુસ્લિમો સાથે સંઘર્ષ થવા મંડ્યો . ચુસ્ત વિચારધારા ધરાવતો એક દેશ સાઉદી અરેબિયા ! એ લોકો શરિયા કાયદામાં માને છે .. શરિયા લૉ સ્ત્રીઓને સ્વતંત્ર અધિકાર આપવાની વિરુદ્ધમાં છે . સ્ત્રી માત્ર પુરુષની પ્રોપર્ટી ગણાય ,એનું રક્ષણ કરવું , સાચવણી કરવી એ બધું પુરુષના પોતાના ઉપભોગ માટે , એ ફિલોસોફીમાં એ માને છે .તેને લીધે સ્ત્રી ઉપર ઘણાં બધાં રિસ્ટ્રિક્શન – બંધન આવી જાય છે આ કાયદામાં .
એમાં ચોરી કરનારના હાથ કાપી લેવામાં આવે . એ કાયદા પ્રમાણે પરસ્ત્રી સાથે વ્યવહાર કરનારને જાહેરમાં ફાંસી અપાય . એના આવા કડક કાયદાને લીધે અફઘાનિસ્તાનમાં ભયનું વાતાવરણ છતાં ભ્રષ્ટાચાર વગેરે ત્યારે તો બંધ થઇ ગયાં . લોકોને એક રીતે શાંતિ મળી . એમને સાથ આપવા સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાને આ તાલિબાનોને શસ્ત્રો આપ્યાં. એમને પૈસા આપ્યાં . અને અમેરિકાએ રશિયા સામે લડવા એ લોકોને શિક્ષણ તો આપ્યું જ હતું !! આધુનિક શસ્ત્રો કેવી રીતે ચલાવવા તે આ કટ્ટર મુસ્લિમપંથીઓને અમેરિકાએ જ શીખવાડ્યું હતું …!
વિદ્યા દાન તો મહાન દાન ગણાય છે , પણ કોને વિદ્યા શીખવાડવી તેનાં પણ નીતિ નિયમો હોય છે – જે સુધરેલ દેશ અમેરિકા ભૂલી ગયો ! અથવા તો , કહો કે પોતાનાં સ્વાર્થ માટે અમેરિકાએ જ રાક્ષસ સેના ઉભી કરી !
ઉપનિષદની પેલી વાત યાદ આવે છે ?
ઉપનિષદ જ નહીં , પાંચ તંત્રમાં પણ એવી વાતો આવે છે જ્યાં પોતાની સંજીવની વિદ્યાર્થી બ્રાહ્મણ કોઈ રાખનાં ઢગલાને પાણી છાંટીને સજીવન કરે છે … બ્રાહ્મણને એમ કે જોઉં તો ખરો , મને આ સંજીવની વિદ્યા આવડી છે કે નહીં !
ને લો ; પાણી છાંટ્યું અને રાખમાંથી વાઘ જીવતો થયો !!!
પછીની વાર્તા તમને સમજાઈ ગઈ હશે ! વાઘે બ્રાહ્મણને જ ફાડી ખાધો !
અફઘાનિસ્તાનમાં શેરીઓમાં વાઘ ફરતાં થઇ ગયાં .. ને પછી એમને નાથવા અમેરિકાએ જ પાછું લશ્કર મોકલ્યું . વીસ વીસ વર્ષ સુધી અમેરિકાએ ત્યાં સૈન્ય રાખ્યું . અફઘાનિસ્તાનમાં લોકશાહી સ્થાપવા પ્રયત્ન કર્યો .. પણ આ તો ગાયના ચામડામાં ઉછરી રહેલ વાઘ હતો !! જ્યાં અમેરિકાએ લશ્કર પાછું ખેંચવા માંડ્યું કે વાઘ પાછો છતો થઇ ગયો !!
વિદ્યા પણ કોને શીખવાડવી એનાંયે નિયમ હોય છે
ચાણક્ય કહે છે કે કોઈની ભૂલોમાંથી શીખો , જીવનમાં બુદ્ધિ ભૂલો કરીને શીખવા જેટલો સમય તમારી પાસે નથી .
ઝેરીલા સાપને ઉછેરતી વખતે તમને ડંખ વાગી શકે છે તે યાદ રાખો !
અને અહીં તો એ ઝેરીલા સાપને જ દૂધ પીવડાવીને ઉછેર્યો છે !!
જો કે , સાવ હાથ હેઠાં રાખીને એ રાક્ષસોને એમ ઘુમવા દેવાય નહીં જ જ. તો શું થઇ શકે ?
જો કે તાલિબાનોએ કહ્યું છે કે તેઓ આ વખતે સ્ત્રીઓને ડ્રાંઇવિંગ કરવાની છૂટ આપશે . ભણવાની સંમતિ આપશે .. કાયદામાં સુધારા કરશે .. વગેરે વગેરે વાતો સંભળાય છે . અત્યારે તો પરિસ્થિતિ દયાજનક અને ભયજનક લાગે છે . માત્ર ભગવાન જ બચાવી શકે એ દેશની પ્રજાને !
ને હાલમાં વિશ્વની બે લોકશાહી મહા સત્તાઓ અમેરિકા અને ભારત – આપણી કર્મભૂમિ અને જન્મભૂમિ – પોતાની રીતે પોતાના દેશવાસીઓને રક્ષવા કમર કસી રહ્યાં છે સાથે એ દેશને ઉગારવાની પણ માનવીય જવાબદારી માટે ઘણાં રાષ્ટ્રો ખળભળી રહ્યાં છે ..
શું થશે અને શું કરીશકાય , અને શું કરવું લગભગ અશક્ય છે વગેરે વિષે આવતે અંકે વિચારીશું .
અસ્તુ !

૩૨- વાર્તા અલકમલકની-રાજુલ કૌશિક

હરિ શરણે હરિચરણ-

વાત ઘણાં વર્ષો પહેલાંની છે.  એક નાનકડાં ગામમાં રામદાસ બાબુનું ઘર. રામદાસ, એમના પત્ની, દુર્ગાદાસ અને સુરો, એમ ચાર જણનો નાનકડો આ પરિવાર.

દુર્ગાદાસ બંદોપાધ્યાયના નામ કે એમના કામથી સૌ કોઈ એમને ઓળખતાં નહીં હોય એવી પૂરેપૂરી શક્યતા છે તો ચાલો સૌથી પહેલાં એમનો પરિચય કરીએ. વકીલની ડીગ્રી માટે ભણતા હતા એ સમયે દુર્ગાદાસની ઉંમર વીસ વર્ષની હતી. ભણવા માટે કલકત્તા રહેવું પડતું. ઘરે પરત થવા સ્ટીમરમાં આવવું પડતું અને એ પછી પણ દસ-બાર ગાઉ ચાલવું પડતું. રસ્તોય પાછો એટલો સીધો કે સરળ નહોતો. એના કારણે દુર્ગાદાસ બહુ ઓછું ઘરે આવતા.

હવે વાત કરીએ રામદાસ બાબુના ઘરની. રામદાસ બાબુના ઘરમાં એક કાયસ્થ બાળકને આશ્રય આપેલો હતો. સૌ કહેતા કે એ બાળક ખરેખર ખૂબ હોનહાર હતો. આવો સુંદર, બુદ્ધિમાન નોકર આજ સુધી ક્યાંય કોઈએ જોયો નહોતો. રામદાસ અને એમના પત્નીનો એ લાડકો ચાકર હતો. હરિચરણ એનું નામ.

હવે વાત કરીએ હરિચરણની. ઘરના બધા કામ એ ઝટપટ આટોપી લેતો. ગાયને ચારો આપવાથી માંડીને રામબાબુની તેલ-માલિશ સુદ્ધાં એ કરી આપતો. એને કામ કરવું ગમતું. આખો દિવસ વ્યસ્ત રહીનેય એ ખુશ રહેતો અથવા એમાં જ એને ખુશી મળતી.

રામદાસના પત્ની એને કામ કરતો જોઈને ચકિત થઈ જતાં. ક્યારેક ક્યારેક એને ટોકી પણ લેતાં, “હરિ, ઘરમાં બીજા નોકરો પણ છે. તું તો હજુ બાળક છું. આટલું કામ કરવાની ક્યાં જરૂર છે?”

પણ હરિ જેનું નામ. આ બાબતમાં એ કોઈનું સાંભળતો નહીં. એનામાં એક બીજો ગુણ હતો. એને હસવુ બહુ ગમતું. એ હસીને જવાબ આપતો,

“મા, અમે રહ્યાં ગરીબ. કામ તો અમારે હંમેશા કરવું જ પડશે અને આમ પણ બેસી રહીને શું મળશે?”

આમ ને આમ આ સ્નેહાળ કુટુંબમાં હરિચરણને આવે એક વર્ષ પસાર થઈ ગયું.

હવે વાત કરીએ સુરોની. સુરો રામદાસની નાની દીકરી. નાની હતી ત્યારથી સુરોને દૂધ પીવડાવવાનું કામ એટલે સૌથી અઘરી સમસ્યા. એની મા ગમે એટલો પ્રયાસ કરે, સમજાવવા કાલાવાલા કરે પણ સઘળું વ્યર્થ. પણ હા, હરિચરણની વાતોની સુરો પર જબરી અસર થતી. નાનપણથી હરિચરણ સાથે એને ઘણી આત્મિયતા કેળવાઈ હતી જે ધીમે ધીમે પ્રેમમાં પરિવર્તિત થતી હતી.

હવે પાછા આવીએ દુર્ગાદાસની વાત પર. આ વર્ષે એ બી.એ પાસ થઈને એ ઘરે આવ્યા હતા. મા ઘરના કામોમાં અત્યંત વ્યસ્ત રહેતી હતી અને એની સાથે હરિચરણ પણ એટલો જ વ્યસ્ત રહેતો.

દુર્ગાદાસે હરિચરણને પહેલી વાર જોયો. હરિચરણ વિશે મા ને સવાલ કરતા, મા એ તો હરિચરણ માટે પ્રસંશાના પુષ્પો જ વેરવાના બાકી રાખ્યા,

“એક કાયસ્થનો દીકરો છે. મા-બાપ નથી એટલે તારા પિતાએ એને અહીં રાખ્યો છે. સ્વભાવે શાંત અને પ્રકૃતિથી ઉદ્યમી છે. મા-બાપ નથી એટલે આ નાના બાળક પર મને અપાર સ્નેહ આવે છે.”

અને બસ ત્યારથી આ ઉદ્યમી બાળકના કામમાં બીજા અન્ય કામનો ઉમેરો થતો ગયો. દુર્ગાદાસને સ્નાન કરાવવાનું, આવશ્યકતા અનુસાર ઘડા ભરી-ભરીને પાણી લાવવાનું, સમયસર પાન, હુક્કાનો પ્રબંધ કરવાનું, વગેરે વગેરે. કામ ઘણું વધી ગયું તેમ છતાં એ જરાય અકળાતો કે થાકતો નહીં.

દુર્ગાદાસને એ ઘણો હોશિયાર લાગ્યો. હવે તો દુર્ગાદાસને હરિચરણ સિવાય કોઈનું કામ પસંદ નહોતું આવતું. ઘણીવાર એમને વિચાર આવતો કે ક્યાંનું પાણી ક્યાં વહી જાય છે! કોના કિસ્મતમાં શું લખ્યું છે કોણ જાણે છે, નહીંતર આવો હોશિયાર બાળક માત્ર જીવનભર સેવક બની રહે?

એક દિવસની વાત છે. દુર્ગાદાસને એક ભવ્ય રાત્રી ભોજનનું નિમંત્રણ મળ્યું હતું. ઘરે જમવાનું નહોતું અને રાત્રે આવતા મોડું થવાનું હતું એ વાત નિશ્ચિત હતી એટલે હરિચરણને ઘરનાં કામ પતાવીને એમની પથારી વ્યવસ્થિત કરવાનું કહીને એ ચાલ્યા ગયા. દુર્ગાદાસના પત્ની પીયર ગયા હોવાથી દુર્ગાદાસ બેઠક ખંડમાં સૂતા હતા. રાત્રે સૂવાના સમયે હરિચરણ એમના પગ દબાવી આપતો. દુર્ગાદાસ ઘેરી નિંદમાં સરી જાય એ પછી હરિ સૂવા જતો.

હવે વળી આવશે હરિચરણની વાત-

એ દિવસે સાંજથી હરિચરણને માથાના દુ;ખાવો શરૂ થઈ ગયો હતો. પહેલાં પણ આવું બનતું એટલે હરિને ખ્યાલ તો આવી ગયો કે હવે એને તાવ આવશે. એ દુર્ગાદાસની રાહ જોઈને વધુ સમય બેસી ન શક્યો. તાવ વધતા એને એ પણ ધ્યાનમાં ન આવ્યું કે છોટે બાબુની પથારી કરવાની રહી ગઈ છે અને પોતાના રૂમમાં જઈને સૂઈ ગયો.

સૌનું રાત્રી ભોજન સમાપ્ત થતાં રામદાસના પત્ની હરિને જોવા આવ્યાં. એને ઊંઘતો જોયો, જગાડવાનો પ્રયાસ કરતાં, સમજાયું કે હરિનું શરીર તાવથી ઘખી રહ્યું હતું. એને ખલેલ પહોંચાડ્યા વગર એ ચાલ્યાં ગયાં.

રાત્રીનો બીજો પ્રહર થતા દુર્ગાદાસ બાબુ ઘરે આવ્યા. જોયું તો બેઠક ખંડમાં પથારી તૈયાર નહોતી. થાકના લીધે દુઃખતા પગ હરિ દબાવી આપશે અને પોતે સુખ- નિંદ્રામાં સરી જશે એવા વિચારોથી ઘેરાયેલા દુર્ગાદાસે હરિના નામની બૂમ મારી. પણ તાવથી પીડિત હરિ તો બેશુદ્ધની જેમ સૂતો હતો, એ ક્યાંથી સાંભળે? દુર્ગાબાબુને જઈને એના વાળ પકડીને બેઠો કરવા પ્રયત્ન કર્યો પણ તાવના લીધે બેસવાનીય તાકાત ગુમાવી બેઠેલો હરિ પથારીમાં ઢળી પડ્યો. હવે દુર્ગાદાસનો ક્રોધ સાતમા આસમાને પહોંચ્યો. હિત-અહિતના ભાન વગર પહેરેલા જૂતા સાથે એમણે હરિની પીઠ પર લાત મારી.

“જનાબ મઝાથી સૂઈ રહ્યા છે. મારી પથારી કોણ હું કરીશ??” કહીને હાથમાં પકડેલી નેતરની સોટીથી હરિની પીઠ પર બે-ત્રણ સાટકા મારી દીધા.

પરાણે બેઠા થયેલા હરિએ દુર્ગાદાસના પગ દબાવી આપ્યા. પણ પગ દબાવતા એની આંખમાંથી બે-ચાર આંસુ દુર્ગાદાસના પગ પર સરી પડ્યા. ગરમ ગરમ આંસુના એ ટીપાની ગરમીથી દુર્ગાદાસને હરિની હાલત સમજાઈ. આમ તો એ પણ હરિને પ્રેમ કરતા હતા. હરિની નમ્ર પ્રકૃતિને લીધે એ સૌનું પ્રિય પાત્ર હતું અને છેલ્લા એક મહિનાની ઘનિષ્ટતાના લીધે હરિ દુર્ગાદાસને અધિક પ્રિય બની રહ્યો હતો.

રાત્રે કેટલીય વાર દુર્ગાબાબુને વિચાર આવ્યો, કે એક વાર ઊભા થઈને હરિચરણને કેટલી ચોટ પહોંચી છે એ જોઈ આવે. મારના લીધે સોજો ચઢ્યો હોય તો એ જોઈ આવે. કેટલીય વાર મન થયું કે તાવ ઉતર્યો છે કે નહીં એ પૂછી આવે. હવે એમને પોતાના અઘટિત વર્તન પર શરમ આવતી હતી.

સવારે ઊઠીને હરિચરણ પાણી લઈ આવ્યો. તમાકુ ભરીને હુક્કો સજાવી આપ્યો. ત્યારે પણ દુર્ગાબાબુને થયું કે એની ખબર પૂછે. સોટીના મારથી લોહી ઝમી આવ્યું હોય કે જૂતાનાં મારથી સોજો ચઢી આવ્યો હોય તો એ જોઈ લેવાનુંય મન થયું.  માંડ તેર વર્ષના એ બાળકને પોતાની પાસે લઈને વહાલથી એની પીઠ પર હાથ પસરાવવાનું મન થયું પણ સંકોચના લીધે ન કરી શક્યા.

દિવસ ચઢતા ઘરના દૈનિક કાર્યોમાં સૌ અટવાઈ ગયાં. ત્યારે નવ વાગે એક તાર આવ્યો કે દુર્ગાદાસના પત્ની કલકત્તામાં બીમાર છે. દુર્ગાબાબુ વ્યથિત થઈ ગયા. કલકત્તા જવા ગાડીમાં બેસવા જતા હરિચરણ યાદ આવ્યો. અજાણતા એને કેવું દુઃખ પહોંચાડ્યું હતું એનો વિચાર આવતા જાતને ઠાલું આશ્વાસન આપ્યું, “ઈશ્વર પ્રાયશ્ચિત કરવાની તક આપશે તો એ વ્યર્થ નહીં જવા દે.”

આ વાતને એક મહિનો પસાર થઈ ગયો. આજે દુર્ગાબાબુની પત્ની સંપૂર્ણ સાજી થઈ ગઈ. દુર્ગાબાબુને હાંશ થઈ. એમના માટે આ રાહત અને આનંદની વાત હતી. અને ત્યારે જ એમના ઘરેથી એક પત્ર આવ્યો,

“તમને જણાવતા ઘણું દુઃખ થાય છે કે છેલ્લા કેટલાક સમયથી જ્વરથી પીડાતો હરિચરણ ગઈ કાલે સવારે મૃત્યુ પામ્યો છે. મરતાં પહેલાં કેટલીય વાર તમને જોવાની એણે ઇચ્છા દર્શાવી હતી.”

આહ! બિચારો મા-બાપ વિનાનો અનાથ છોકરો. સમાચારથી વ્યથિત દુર્ગાદાસે હાથમાં પકડેલા એ કાગળના ટુકડા ટુકડા કરીને ફેંકી દીધા.

કારણ? હવે આમાં બીજું શું કરી શકાય કે કરવાનું પણ શું હોય?

શરતચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયની વાર્તા ‘હરિચરણ’ને આધારિત અનુવાદ.

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

HopeScope Stories Behind White Coat – 32 / Maulik Nagar “Vichar”

લાલજી

“લે લાલા, આ લાલજીનો પ્રસાદ લેતો જા!” બાએ ક્રિશને સીંગ સાકરીયા ધર્યા.
“ઓકે ડોશી! આઈ એમ ગોઇંગ..ચલો…..પલટન.” ધડામ કરતો બંગલાના ઓટલા પરથી ક્રિશે કૂદકો માર્યો અને રજનીકાંતની જેમ સીધો સાઇકલની સીટ ઉપર.
ક્રિશ, પ્લીઝ બેટા ધમાલ ન કરતો. સાચવીને ચલાવજે….ટેક્ …મમ્મીનો “કેર” અવાજ સંભળાય એ પહેલા જ ક્રિશ સોસાયટીના સાયકલયા ગોવાળિયાઓ સાથે સાયકલ પર રખડવા નીકળી પડ્યો.
પલટન સાચે જ માથા ભારે હતી.
એકેએકના મમ્મી-પપ્પા હાયકારો પોકારી ઉઠ્યા હતાં.
જ્યાં પણ આ પ્રજા જાય ત્યાં ક્યાં તો કોઈકની કંઈક વસ્તુ તોડે, ક્યાં તો પોતાના હાથ ટાંટિયા તોડે.
બાની આરતી પત્યાની ઘંટડી વાગતી જ હતી અને ત્યાં ક્રિશની મમ્મી બબડતી હતી કે, “ક્રિશને બગાડવામાં આ બા-દાદાનો જ હાથ છે.
એમનાં લાડ પ્રેમને લીધે જ એ નફ્ફટ થઇ ગયો છે.”
બાને તો બે-બે કાન હતા.
એક કાને બા ઘંટડીનો અવાજ સાંભળતા હતા અને બીજા કાને બાએ વહુની નામોશીનું પુરાણ સાંભળ્યું.
“વહુ બેટા…ચિંતા ના કર. એની સાથે હંમેશા મારા ઠાકોરજી છે જ. મારા લાલ્યાની રક્ષા હંમેશા મારો લાલજી જ કરશે.”

આ બાજુ આખીય પલટન ગાંધીનગરના કક્કો બારાખડીવાળા વિભાગોમાં ફરવામાં મશગૂલ થઇ ગઈ હતી.
મે મહિનાનો તડકો માથે ધગમગતો હતો.

“ક્રિશ, જો તારા કરતા મારી સાયકલ ફાસ્ટ ભાગે…”
“એ મિન્ટુડા..ઉભો રે…તને તો હું મારી સ્પીડ બતાવું.”
“ઓય..ભગાવો નહીં..ત્યાં જુઓ મસ્ત નર્સરી જેવું લાગે છે. ગોળમટોળ નાની દિવ્યાએ બંનેને બૂમ પાડી.”
ક્રિશ, મિન્ટુ, દિવ્યા, આહાન, રોઝી પાંચે જણાયે પોતપોતાની રંગબેરંગી સાયકલો દિવ્યાના ઈશારા તરફ વાળી.
બધાંના મોઢામાંથી એક જ સૂર નીકળ્યો. “વાઉ”
“ચલ મિન્ટુડા, વાડ કૂદીને અંદર જઇયે.” ક્રિશે આંખ મચકાવતા કહ્યું.
“ના હો…ચોકીદાર આવશે તો!” કહીને દિવ્યા અને રોઝીએ બંનેને રોકવા પ્રયત્ન કર્યો.
ગરીબડી ગાય જેવો આહન આમતેમ ડાંફોળિયા મારતો હતો.
“હેય બ્રધર, અહીંયા તો નાનો ગેટ છે.” આહાને થોડે દૂર એક નાનકડા લોખંડના ગેટ તરફ ઈશારો કર્યો.
લોખંડનો ગેટ તો બંધ હતો પણ બાજુમાં ફેન્સીંગ સાથે ચણેલી ઈંટની દીવાલ તૂટેલી હતી.
એના પર ચઢીને ડંકીમાંથી લીક થયેલા નાનકડા ખાબોચિયામાં બધાએ કૂદકો મારી એ નાનકડાં પાર્કમાં અંદર પ્રવેશ્યા.
અંદર ઝાડી ઝાંખળાની સાથે રંગબેરંગી ફૂલોના છોડ પણ હતા.
એનાં પર ફુદાંઓ ઉડતા હતા.
બે નાના નાના સસલા રમતા પણ રમતા હતા.
પાંચેય જણા તો આ નાનકડો અવાવરો પણ રંગબેરંગી પાર્ક જોઈને તો ખુશખુશાલ થઇ ગયા.
એ લોકોને રોજની રમવાની જગ્યા મળી ગઈ હતી અને સાથે બીજા બે નવા મિત્રો પણ મળી ગયા.
એ પણ દૂધ જેવાં ઊજળાં અને સોફ્ટ સોફ્ટ.

“હેય બ્રો…લુક ઍટ ધીસ..” આમતેમ ડાફોળિયાં મારતા આહાને વળી પાછું બધાનું ધ્યાન દોર્યું.
“વાઉ..આ શું છે?” મિન્ટુએ પણ થોડું આશ્ચર્ય વ્યક્ત કર્યું.
ચેરી રેડ કલરના સૂર્યના કિરણોને કારણે ચક્મકીત અતિ આકર્ષક મોતીના દાણાં જેવાં બીજને જોઈને ક્રિશ તરત જ બોલ્યો.
“અરે..આ તો લાલજીનો પ્રસાદ છે.”
આ બધાની વચ્ચે એક માત્ર પોતાને જ આ શું છે એ ખબર હોવાથી ક્રિશ મનમાંને મનમાં બાનો આભાર માનવા લાગ્યો.
બે ઠેકડાં મારીને ક્રિશ હજી એ પ્લાન્ટની નજીક ગયો.
આજે પહેલી વખત આટલું ધારીને આ દાણાંને જોતો હતો.
“આ ને કહેવાય શું એ તો કહે સ્ટુપીડ” ચારેય જણાએ સાથે સૂર પૂરાવ્યો.
“ઉમમ..!” આંગળી ગાલ પર ટપકાવીને ક્રિશ ઊંડા વિચારમાં સરકી ગયો જાણે કે બહું મોટો બોટનિસ્ટ હોય.
“જુઓ ફ્રેન્ડ્સ મને એનું નામ તો નથી ખબર પણ ઇટ્સ વેરી ટેસ્ટી, મારા બા રોજ આ લાલજીને પહેરાવે છે. આઈ થિંક આ તો પ્રસાદ છે.” બીજાં ચારેયના મોંઢા જોઈ ક્રિશ ફોર્મમાં આવી ગયો.
એ છોડમાંથી થોડાં દાણાં તોડ્યાં.
એકાદ-બે મોંઢામાં મૂકીને ચાવી ગયો અને બીજાં દાણાં એણે પોતાના ખિસ્સામાં મૂક્યા.
એની આવી હીરોગીરી જોઈને બધા તો દંગ જ રહી ગયા.
પણ કોઈએ એ ખાવાની હિંમત ન કરી.
“લે..મિન્ટુડા…” ક્રિશે એક દાણો મિન્ટુને ધર્યો.
એના મોંઢા પરથી જ લાગતું હતું કે એમાં કંઈ સ્વાદ નથી.
સેકન્ડ કાંટો હજી એક વખત પણ આખું સર્કલ ફર્યો ન હતો ત્યાં ક્રિશે ઊલટી કરી.
“મિન્ટુડા, પેટમાં બહુ જ ચૂંક આવે છે..” વળી પાછી ઊલટી કરી.
ક્રિશના હાવભાવ જોઈ બધા ટેણિયાંઓ ગભરાઈ ગયા.
દિવ્યાએ કહ્યું, “મિન્ટુ, કૉલ આંટી.”
મિન્ટુએ પોતાના આઈફોન પરથી ક્રિશની મમ્મીને ફૉન કરીને એની ઊલટી વિશે જણાવ્યું.
“બેટા, તમારી સાયકલ ત્યાં જ રહેવા દો અને ક્રિશને લઈને તમે હોસ્પિટલ પહોંચો. અમે સીધા ત્યાં જ પહોંચીએ છીએ.”
છોકરાઓએ રીક્ષા કરી.
આંટીએ જણાવેલી હોસ્પિટલ પહોંચ્યા.
સીધા જ ઇમરજન્સી ડિપાર્ટમેન્ટમાં પહોંચ્યા.
ક્રિશના મમ્મી અને દાદી પણ ત્યાં પહોંચી ગયા.
ત્યાંના ડૉક્ટર્સ છોકરાઓ સાથે વાત કરતા હતા અને શું થયું હતું તે જાણવા પ્રયત્ન કરતા હતા.
ડૉક્ટરના અનુમાન પ્રમાણે “આટલા તડકામાં આટલી બધી સાયકલ ચલાવી એટલે ડીહાઇડ્રેશન થયું હશે!”
ક્રિશ “પેટમાં બહું જ દુખે છે”ની કંપ્લેન પણ કરતો હતો અને દુખાવાના કારણે સતત બૂમો પાડતો હતો.
ડૉક્ટરને લાગ્યું કે કદાચ અપેન્ડિક્સ પણ હોઈ શકે!
ક્રિશની મમ્મી અને બા બંનેના ચહેરાં પર ગંભીરતા જણાતી હતી.
ગંભીરતામાં થોડી ચિંતા પણ ભળી.
હાથમાં માળા લઈને આવેલાં સતત કૃષ્ણનું નામ જપતા બાએ કહ્યું, “હે મારા લાલજી, મારા દીકરાને સાજો કરી દે.”
“બા…બા…મને લાગે છે કે ક્રિશે લાલજીનો પ્રસાદ ખાધો પછી જ એને પેટમાં ચૂંક આવવાનું ચાલુ થયું હતુ.” દિવ્યાએ નાદાન અવાજે બાને કહ્યું
“ગાંડી થા મા…સીંગ દાણાં ખાય તો કંઈ આવી ઊલટીઓ થોડી થાય.” બાએ મોં મચકોડીને કહ્યું.
“ના બા..એણે પેલ્લા… પાર્કમાં લાલજીનો પ્રસાદ ખાધો હતો.” પેલ્લા…તો એવી રીતે કહ્યું જાણે કે એ પાર્ક કોઈ બીજા દેશમાં હોય.
“હેં..ક્યાં..?”
“અરે એ તો અમને પણ ખાવાનું કેહ્તો હતો.
“થોડા પ્રસાદના દાણાં તો એનાં ખિસ્સામાં પણ છે.” અંદર વૉર્ડ તરફ ઈશારો કરતા દિવ્યા બોલી.
બાએ તુરંત જ ડૉક્ટર્સને એના ખિસ્સા ચકાસવા કહ્યું.
“અરે..આ તો ચણોઠી” બાનું મોઢું તો ખુલ્લું જ રહી ગયું.
“અરે આ તો એબ્રસ પ્રીકાટોરિયસ” ત્યાંના કન્સલ્ટન્ટ ડૉક્ટરે વધુમાં ઉમેર્યું..”ઇટ્સ અ ટોક્સિન એન્ડ વૅરી ડેન્જર”
“ચિંતા ના કરો એને જરૂરી ઇંજેકશન આપી દીધું છે. હી ઇસ ઑલરાઇટ નાઉ”

By:Maulik Nagar “Vichar”

સ્પંદન-31


હૃદયમાં નિર્દોષ વ્હાલનો ઝગમગાટ
આંખોમાં અમીરસ ભરેલો તરવરાટ
બાળપણની મધુરી યાદોનો સળવળાટ
મોંઘેરા મિલન થકી હાસ્ય ખિલખિલાટ
હોઠો પર ગમતાં ગીતોનો ગણગણાટ
મહેકે છે ઉષ્માભર્યા હેતનો મઘમઘાટ
ભાઈબહેનનો  રક્ષાબંધનનો થનગનાટ
જીવન સફર લાગણીએ જાય સરસરાટ.

જીવન છે પુષ્પ…અવનવા રંગો છલકાવે, પ્રતિદિન સુવાસ ફેલાવે. આ સુવાસ છે સંબંધોની. માણસ એકલો નથી, અટૂલો નથી તેનો એહસાસ પળ પળ થાય, ખુશીઓના વાવેતર થાય તો રંગોને, સુવાસને છલકાતાં કોઈ રોકી શકે નહીં અને જીવન આનંદથી છલકાતો ઉત્સવ બને.

પણ ઉત્સવ એટલે શું? ક્યારે એવું લાગે કે જીવન એક ઉત્સવ છે? માણસ એ માત્ર ભૌતિક જરૂરિયાતોથી જ આનંદ પામે છે તેમ નથી. માણસ એટલે તનની સાથે રહેલું મન. મન એ મનોભાવોનું વિશ્વ છે. જીવન રોજબરોજની ભાગદોડમાં એટલું વ્યસ્ત હોય છે કે તેને મનની વાત સાંભળવાનો જ અવસર હોતો નથી. માત્ર ભૌતિકતા જીવનને યાંત્રિક અને નીરસ બનાવે છે. એકધારું યંત્રમય જીવન અભિશાપ બને છે. આવા સંજોગોમાં ઉત્સવ જીવન પ્રાણ બને છે. ઉત્સવ દિલની લાગણીઓને વ્યક્ત થવાની તક આપે છે. નીરસ જીવન પૂર્ણતા તરફ પ્રગતિ કરે છે અને  રસમયતા તરફ ગતિ કરે છે. સમયાંતરે પ્રાપ્ત થતી આવી તકો એટલે ઉત્સવ.  ઉત્સવમાં લાગણીઓ વ્યક્ત થાય અને માનવસંબંધોની ઉષ્મા પ્રગટ થાય. આ વિચારને ધ્યાનમાં રાખી માનવ સમાજ વિશ્વમાં ઉત્સવ ઉજવતો રહ્યો છે. ભારતીય પરંપરાઓ તો સદીઓથી અને પૌરાણિક કાળથી ચાલી આવે છે.

અર્વાચીન જીવન કદાચ આધુનિક હશે પણ તેમાં એક સ્ટ્રેસ કે તાણ અનુભવનારા લોકોની સંખ્યા ઓછી નથી. ભૌતિકતા મનોભાવોને વ્યક્ત કરવામાં ટુંકી પડે છે. કૃત્રિમતાના લિબાસમાં કુદરતી આનંદ આવતો નથી. ટીવી પર પ્રવાસની સીરિયલ જોઈને સમુદ્રને જોઈ શકાય પણ સમુદ્રમાં નહાવાનો કે પગ પલાળીને આનંદિત થવાનો અવસર તેમાં મળતો નથી. આધુનિક વિજ્ઞાન ક્યારેક માનવીને મંગળના ગ્રહ પર વસતો કરી દે તો પણ વતનની માટીની સુગંધ સાથે વ્યક્ત થતા મનોભાવો ક્યારેય આપી શકે નહિ. ઔપચારિક સ્મિતથી છલકાતા સંબંધો પણ કુદરતી પ્રેમની ઉષ્મા આપવામાં અધૂરા હોય છે તે સહુનો અનુભવ છે. આથી જ ઉત્સવ એટલે એવો અવસર જે તનમાં ઉત્સાહ અને મનમાં આનંદ પ્રેરી શકે. આવા ઉત્સવો અવાર નવાર આવે અને જીવન એક ધબકાર અનુભવે. ભારતીય પરંપરામાં આવો એક ઉત્સવ એટલે જ રક્ષાબંધન.


         રક્ષાબંધન એટલે જ બહેન અને ભાઈના પવિત્ર પ્રેમ અને લાગણીનો ઉત્સવ. આ ઉત્સવ સામાજિક કરતાં કૌટુંબિક વિશેષ છે.  કુટુંબ એ સમાજનો પાયો છે.  કુટુંબનો પાયો છે આત્મીયતાની લાગણી.  કુટુંબ એ પુષ્પગુચ્છ છે અને તેની સુવાસ અને આત્મીયતા એ જ સમાજને શક્તિશાળી બનાવે છે. પરિવારની શક્તિ એટલે પરસ્પરનું ખેંચાણ અને આત્મીયતા. પરિવારની ડાળીના ફૂલ એટલે ભાઈ અને બહેન.  રક્ષાબંધન એટલે આ ડાળીના ફૂલોની સુવાસ. દર વર્ષે જ્યારે શ્રાવણ મહિનાની પૂર્ણિમા કે નાળિયેરી પૂર્ણિમાનો દિવસ હોય ત્યારે રક્ષાબંધન ઉજવાય છે. દરેક બહેન પ્રતિક્ષા કરે છે ભાઈની. આ દિવસે રક્ષા કે રાખડી બહેન ભાઈના હાથે બાંધે છે અને ભાઈના સુખ અને કલ્યાણની કામના કરીને અંતરના આશીર્વાદ આપે છે કે ભાઈની રક્ષા થાય. ભાઈ પણ આભારી થઈને પ્રેમથી બહેનને રક્ષાબંધનની ભેટ આપે છે. પરિવારનો સામૂહિક મેળો યોજાય છે, આનંદ અને ઉત્સાહ વાતાવરણમાં છવાય છે. અગાઉ તો ગામો નાનાં અને અંતર નજીક હતાં.  ભાઈ બહેન રૂબરૂ મળી આ ઉત્સવની ઉજવણી થતી. પરંતુ આધુનિક વિશ્વ ગતિશીલ છે. ભાઈ અને બહેન વચ્ચેના ભૌતિક અંતર વધ્યાં પણ જ્યાં મનની એકતા અને લાગણી હોય ત્યાં કોઈ અંતરાય હોતો નથી. આજે પણ રક્ષાબંધનનો દિવસ એટલે ભાઈબહેનના મિલનનો દિવસ. દરેક ભાઈ પોસ્ટમેન પાસેથી રાખડી ક્યારે આવે તેની વાટ જોતો હોય છે. બહેન પણ આ પ્રસંગ ભૂલતી નથી. જ્યાં ભૌતિક અંતર માઈલોનું હોય પણ લાગણીનું અંતર ન હોય ત્યાં હરહંમેશ આ દિવસ ગૌરવ અને પ્રેમ તથા આત્મીયતા સાથે ઉજવાય છે. ક્યારેક ભાઈ ન હોય કે ભાઈ ને બહેન ન હોય તો આંખોમાંથી આંસુ ટપકતાં વાર લાગતી નથી. આ આંસુ ભાવુકતાના હોય છે. બહેન કે ભાઈનો અભાવ આ દિવસે સહુને વરતાય છે. દિવસ કદાચ પુરો થાય પણ આત્મીયતાની સરવાણીઓ સુકાતી નથી. સમયનો પ્રવાહ વહે છે, જીવન ફરી તાલમય ગતિના ક્રમમાં ગોઠવાય છે. ઉત્સવની સુવાસ અનુભવાય છે.

સરિતાના જળ અને સમયની પ્રત્યેક પળ વહેતી હોય છે. સંસ્કૃતિ પણ સમયની સરવાણી છે. આપણા ઉત્સવો પણ પ્રાચીન સંસ્કૃતિ સાથે અને ઇતિહાસના સમયખંડો સાથે જોડાયેલા હોય છે. રક્ષાબંધનનો પ્રાચીન ઉલ્લેખ ઈન્દ્રાણીએ  ઇન્દ્રને બાંધેલ રક્ષાસૂત્રમાં જોવા મળે છે. બીજી કથા બલિરાજા અને લક્ષ્મીની પણ છે, જ્યારે લક્ષ્મીજીએ બલિરાજાને રક્ષાબંધન કરેલું.  એક રસપ્રદ કથા ભગવાન કૃષ્ણ અને દ્રૌપદીની પણ છે. જ્યારે ભગવાન કૃષ્ણના હાથમાં ઇજા થતાં લોહી વહેતું હોય છે ત્યારે હાજર દ્રોપદી પોતાની સાડીનો છેડો ફાડી કૃષ્ણ ને પાટો બાંધે છે. કૃષ્ણ પણ દ્રોપદીના વસ્ત્રાહરણ સમયે ભાઈ બનીને પોતાની ફરજ નિભાવે છે અને સતત સાડીઓ પ્રદાન કરે છે.  વસ્ત્રાહરણની વિવશતામાં દ્રૌપદીની રક્ષા કરે છે. પુરાણકાળથી આગળ વધીએ તો ચિત્તોડની રાણી કર્ણાવતી પર જ્યારે ગુજરાતનો સુલતાન બહાદુરશાહ  આક્રમણ કરે છે ત્યારે  રાણી બાદશાહ હુમાયુને રાખડી મોકલે છે અને હુમાયુએ રક્ષા કરેલી તેવી વાત પ્રસિદ્ધ છે.  ભાઈ અને બહેનના સ્નેહને અમર કરતી કથાઓ ઉભરતી રહે છે. તાજેતરમાં લંડન સ્થિત ભારતીય મૂળની લેખિકા બિના બ્રિગ્સના બેસ્ટ સેલર  પુસ્તક “The Red Thread” માં પણ વસ્તુતઃ આ જ વિષયને લઈને વાસ્તવિક જીવનની પ્રેરણાદાયી વાતો ખૂબીપૂર્વક રજૂ થઈ છે.  

સમયના તાણાવાણા સાથે આગળ વધતું જીવન રક્ષાસૂત્રની મંગલકામનાઓ વ્યક્ત કરે છે. એક તરફ રાખડીનું બંધન અને બીજી તરફ બહેનના સંકટ સમયે રક્ષાનું વચન. વચન એ બંધન છે, પણ સ્નેહના ધાગાથી શોભતું આ બંધન – રક્ષાબંધન- એ છે જીવન ચંદન. ચંદનની આ શીતળ સુવાસિત મહેક સહુ ભાઈ બહેનના સ્નેહમાં મહેકે તેવી મંગલ કામના.

રીટા જાની
20/08/2021