અજ્ઞાતવાસ-૩૧

દુ:ખ ભરે દિન બીતેરે ભૈયા…અબ સુખ આયો રે..

મારી બેરંગ જિંદગીમાં રોજ રોજ એક એક રંગ ઉમેરાતાં જતાં હતાં.ઘોડા સાથે મારે જન્મોજનમનો નાતો હોય કે શું મને નથી ખબર! પણ ઘોડા સાથે હું રહું ત્યારે મને મારું જીવન ખૂબ આનંદમય અને હર્યું ભર્યું લાગતું. એકબાજુ Dr. Steven Buttenbauch મને ઘોડા અંગે સરસ જાણકારી એમની સાથે ફેરવી શીખવી રહ્યાં હતાં. તો અકબર એન્સીનોમાં તેના માલિક અરવિંદ પટેલનાં મારી પર ચાર હાથ હતાં. અડધા દિવસ તો તે મને તેમની સાથે ડ્રીંક પીવા બેસાડી સરસ જમાડતાં અને મારી પાસેથી ઘોડાની રેસની જાણકારી લેતાં. મને તેમની સાથે અને તેમનાં બીજા મિત્રો સાથે રેસ રમવા પણ લઈ જતાં.

 
રેસકોર્સમાં Gosden નાં તબેલામાં રહેતાં જેક વ્હીન્સી હંગેરીનો છોકરો મારો ખાસ મિત્ર થયો હતો.તે pedigree માં બહુ જ હોંશિયાર. કોઈપણ ઘોડો બતાવો,તો તેના સાત પેઢીની આખા ફેમિલીની જાણકારી,તેની બહેન,મા બાપ,માસી,મામા ફોઈ,તે કહી દેતો. આ જાણકારી થકી તે ઘોડામાં ક્યા જિન્સ છે અને તેનાં સગાં કંઈ રેસ જીત્યાં છે તેની બ્રાન્ડ વેલ્યું જાણવા મળતી.છોકરાં છોકરીને પરણાવવા જેમ કુળ જૂએ તેમ ઘોડાને રેસમાં ભાગ લેવડાવતાં તેની પણ આ pedigree જોવામાં આવતી. ઊંચી જાતના ઘોડાનો ભાવ પણ ઊંચો રહેતો.જેક વ્હીન્સીએ મને Mike harmatuck ની ઓળખ કરાવી જે ન્યુયોર્કથી આવેલ ટ્રેનર હતો. તે બે ઘોડા લાવેલો પણ તેમાં તેનો ‘skip out front ‘ઘોડો બહુ સરસ હતો.એકવાર Gosden નો ખૂબ મોંઘો ઘોડો સફેદ ‘સરુદ’ને હરાવી Skip out front જીતી ગયો. Mike તેને ફ્લોરીડાથી માત્ર ૩૦,૦૦૦ ડોલરમાં ખરીદીને પછી ખૂબ સરસ ટ્રેઈન કર્યો હતો. તે ઘોડો પણ તેનાં તબેલામાં Mike અને જેક સિવાય કોઈને ઘૂસવા દેતો નહોતો.પણ મને જોઈને અંદર તબેલામાં તેણે મને આવવા દીધો. એટલે Mike અને જેક બંને નવાઈ પામી ગયાં.

માઈક ઘોડાને grooming કરતો.મને પણ ઘોડાને આટલો પ્રેમ કરતાં જોઈ grooming કરતાં માઈકે શીખવ્યું.
ઘોડાને ગ્રુમીંગ કરવું એટલે તો સૌથી પહેલાં તેને એટલો પ્રેમ કરવો કે તે આત્મવિશ્વાસથી secure બની જાય.curry comb અને Hard brush થી તેનાં શરીરને સાફસુથરું બનાવી દેવાનું,સોફ્ટ બ્રશથી તેનાં સેન્સીટીવ પાર્ટને સાફ કરવાના,તેનાં પૂંછડીનાં વાળ અને કેશવાળીને શેમ્પુથી સાફ કરી ધોઈ ,કન્ડીશનર લગાવવાનું,તેનાં સ્પેશિયલ બ્રશથી વાળ ઓળી સરસ ચોખ્ખી ગૂંચો કે ગાંઠો વગરની રાખવાની,જેથી પૂંછડીનાંને કેશવાળીનાં વાળ ચમકદાર રહે. તેને આખા શરીરે ઘસીને માલિશ કરી નવડાવી તેનો coat ચકચકાટ કરવો જેથી ઘોડો એકદમ રૂપાળો અને પાણીદાર લાગે.આ બધું એટલાં પ્રેમથી કરવું જેથી ઘોડો તમારી બધી ભાષા ,તમારા વર્તન પરથી જ સમજી તમારા પર વિશ્વાસ મૂકે છે તમને સાંભળે છે અને તમે કહો તેમ કરે છે અને તમને તમારા ખભા પર તેની ડોક મૂકી પ્રેમ પણ કરે છે. ઘોડો તેનો પ્રેમ દર્શાવવાં પ્રેમભરી હણહણાટી કરી ,તમારા ચહેરા પર તેના ઉચ્છ્વાસ ફેંકી તમારા માટે પ્રેમ અને માનની લાગણી દર્શાવે છે.આ બધી સમજ મને માઈકે આપી.
 


તે એકલો હતો. તેના પત્ની અને બાળકો ન્યુયોર્ક રહેતા.ગ્રુમીંગ કરેલ તેનો ઘોડો spike out front જુદી જુદી રેસોમાં થઈને ત્રણ મિલીયન ડોલર કમાયો અને Gosden નાં ખૂબ ઊંચી બ્રીડનાં મોંઘા ઘોડાને હરાવી દીધો.ઘોડા સાથેની દોસ્તી શીખવતાં અમારી દોસ્તી એવી ગહેરી થઈ ગઈ કે ,માઈક મને અઠવાડિયામાં બે ત્રણ વખત સરસ મોંઘી રેસ્ટોરન્ટમાં જમવા લઈ જતો ,તો Buttenbauch ઘોડા વિશે દાક્તરી જ્ઞાન આપતા આપતા તેમની સાથે લંચ કરવા મને કેટલીયે વાર લઈ જતાં.આમ મિત્રો અને ઘોડા સાથે દિવસનો ટાઈમ ખુશી ખુશી પસાર થતો હતો.તો સાંજે અકબર રેસ્ટોરન્ટમાં Sepeidehની પ્રેમભરી દોસ્તી સાથે રોમાંન્સ સભર સમય મને જાણે મારું જીવન અહીં જ અટકી જાય તેવો આસમાનમાં ઊડવાનો અનુભવ કરાવતો હતો.

અકબર રેસ્ટોરન્ટમાં બધાંને મારી ઈર્ષા થતી. અકબરમાં રૂપસુંદરી જેવી ઈરાની SePeidehસાથે મારે દોસ્તી હતી.બીજા યુવાનો પોતે રહી ગયાની લાગણી અનુભવતાં હતાં.Sepeideh ખૂબ શાંત સ્વભાવની હતી. રેસ્ટોરન્ટમાં આવતા યુવાનો તેમજ અરવિંદભાઈનાં સગાનાં ,પાર્ટનરનાં છોકરાઓ ,મેનેજરનાં મિત્રો બધાં તેની પર મરતાં. તે અને તેનાં માતાપિતા અમેરિકામાં ઈલીગલ વિઝીટર્સ પર આવીને રહી ગયેલા. તેની બે મોટી બહેનોએ અમેરિકન સાથે લગ્ન કરી લીધેલા. Sepeideh સવારે ભણતી અને સાંજે વેઈટ્રેસનું કામ અકબરમાં કરતી. તેનાં શાંત કામગરા સ્વભાવ અને નીતરતાં રુપને કારણે મેનેજર તેને મોટા મોટા ક્લાયન્ટનાં ટેબલ સોંપતો.અમે સાથે કામ કરતાં અને રજાના દિવસે પણ સાથે ફરતાં.મને તો આટલી સુંદર અને માયાળુ સ્વભાવની દોસ્ત મળી ગઈ હતી એટલે હું તેના પ્રેમની મસ્તીમાં મસ્ત રહેતો હતો. સાથે થોડું ઈન્શ્યોરન્સ વેચવાનું કામ પણ રજાનાં દિવસમાં કરતો હતો.જેથી પૈસાની બીજી આવક પણ મળતી રહે.


તેવામાં Gosden ની સામેનાં તબેલામાં એક તોફાની ઘોડી’ I can’t say ‘ આવી. તેનાં વિશે બહુ વાતો બધાં તબેલામાં સંભળાતી. એક દિવસ હું પણ તેને મળવા તેનાં તબેલામાં ગયો.બે વર્ષની ઉંમરે તે તબેલામાંથી ભાગી ગયેલી. પછી પાછી લઈ આવ્યા પણ કોઈનાં કાબુમાં રહેતી નહી. હું તેને મળવા ગયો અને મને જોતાંજ તે રીશેલ્યુની જેમ જ મારી પાસે આવીને ઊભી રહી ગઈ.બધાં મને જાતાં જ રહી ગયાં. તે તબેલાનો માલિક પણ મને આશ્ચર્ય સાથે પૂછવા લાગ્યો કે તેં એને શું કર્યું કે આટલી તોફાની ઘોડી ચૂપચાપ તારી પાસે આવીને પ્રેમથી ભાંભરવાં લાગી? પણ મારો ઘોડા સાથેના જન્મોજનમ્ નાં નાતાની અને કોઈ અલૌકિક અનોખા પ્રેમની વાત હું કોઈને કેમ કરી સમજાવું? અને ‘ I can’t say’ સાથે હું કેટલી વાતો કરી તેને હું શું કરું છું તે જાણશો તો તમને મારો ઘોડાપ્રેમ સમજાઈ જશે.

જિગીષા દિલીપ

૨૦ – કબીરા

કબીરબીજકના કહરામાં કબીરે જીવન જીવવાની અણમોલ ચાવીઓ બતાવી છે એટલે કહરા પ્રકરણને આપણે વિસ્તારથી સમજીએ. માનવ માત્ર બંધનમાંથી મુક્ત થઈ શકે તેવા વિચાર કબીરે જગતનાં બજારમાં વ્યક્ત કર્યા છે. જે કોઈ આ વિચારોને સાંભળશે અને ધ્યાન દઈ તેના પર ચિંતન-મનન કરશે તેને જરુર મુક્તિનો માર્ગ મળશે, એવી ખાતરી સાથે કબીરે આ કહરાની રચના કરી છે.
મનુષ્યનું આયુષ્ય એળે જાય છે. એની વ્યથા કે એની કથા વિધવિધ રીતે કબીરના પદોમાં અંકિત થઈ છે. માણસ કેટલું બધું આનંદ-પ્રમોદને નામે ગુમાવતો હોય છે અને જીવવાનો ઢોંગ કરતો હોય છે. આખું આયુષ્ય જાણે કશી બેહોશીમાં વીતી જાય છે! જ્યારે જાગીએ છીએ ત્યારે બહુ મોડું થઈ ગયું હોય છે. કબીર પાસે વાતને સાંકેતિક રીતે રજૂ કરવાનો એક વિશિષ્ટ તરીકો છે.
અટપટ કુંભરા કરે કુંભરૈયા, ચમરા, ગાંવ ન બાંચે હો
નિત ઉઠિ કોરિયા પેટ ભરતુ હૈ, છિપિયા આંગન નાચે હો….
મન રૂપી કુંભારનું રૂપક આપીને કબીરે સંસારની રચનામાં મનનાં મહત્વને અને તેના તરંગી અને અટપટા સ્વભાવને દર્શાવ્યો છે. માનવ મનને રંગરેજની ઉપમા આપી છે. માનવ શરીર જડ છે એટલે તેને ચામડાનું બનેલ ગામ કહે છે. તે નિત્ય પરિવર્તનશીલ છે. તે ટકાઉ નથી તેથી સ્મશાનમાં રાખ થઈ જાય છે. પણ આપણાં મને ડગલે પગલે ગ્રહણ કરેલા સંસ્કાર જતા નથી. તે સંસ્કારની છાપ તેવી જ રહે છે તેને કારણે માણસને બીજીવાર શરીર ધારણ કરવું પડે છે. આમ, મન રૂપી રંગરેજનું કામ ચાલ્યાં કરે છે.
આમાંથી નીકળવના ઉપાય તરીકે આત્માને પ્રિયતમ- પતિ કહી, શરીર રૂપી ગામમાં વસેલ પાંચ તરુણી એટલે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય પર જો મનથી સંયમ કેળવી શકાય તો મુક્તિનો માર્ગ સહેલો થઈ જાય અને ચોર્યાશી લાખ ફેરા મટી જાય.
કબીરની વાત આપણે સરળતાપૂર્વક સમજવાં કોશિશ કરીએ તો આપણું મન મર્કટ એટલે માંકડાં જેવું છે. આપણે ઘરડાં થઈ જઈએ છીએ; વાળ ધોળા, શરીર પર કરચલી, મોમાં દાંત ન હોય પણ મનની સ્વાદિષ્ટ વાનગી ખાવાની ઈચ્છાઓ જતી નથી. શરીર ઘરડું થાય પણ વિષયવાસના, કામ, ક્રોધ, મદ, મોહ, લોભ પર મન વિજય મેળવી શકતું નથી.
રામનામ કાે સેવહુ બીરા, દૂરિ નહિ દૂરિ આશા હો
ઔર દેવ કા સેવહુ બૈારે, ઇ સબ જૂઠી આશા હો….
રામ રામ માણસ જપ્યા કરે છે પણ તેનું મન તો મલિન છે. હ્રદયમાં રહેલા રામને ભૂલીને બીજા દેવની પૂજા કરવામાં આપણી ભ્રમાત્મક મનોદશા સારી રીતે વ્યક્ત થાય છે કે દેવ પ્રસન્ન થશે અને આપણી મનોકામના પૂર્ણ થશે. આવી મિથ્યા આશામાં આપણું જીવન વેડફાય છે. તે દુ:ખનું કારણ બની જાય છે. તેથી જ, બગભગત જેવા ગુરુઓ લોકોને તેમની મનોકામના પૂરી કરી આપવાનાં બહાનાં હેઠળ પૈસા પડાવે છે. શ્રીમદ ભાગવત પણ કહે છે કે
આશા હિ પરમં દુઃખ નૈરાશ્ય પરમં સુખમ્ (૧૧-૪૩)
આશા જ પરમ દુ:ખનું કારણ છે. આશા વિહિનતા પરમ સુખનું કારણ છે. આત્મદેવને જ
એકમાત્ર દેવ ગણવો જોઈએ તે સિવાયના બધાં દેવો કલ્પિત છે. આત્મદેવની ફરતે આપણે જાતે જ વૈચારિક પડદાઓ ઊભા કર્યા છે. તેથી, આપણી અંદર હોવાં છતાં આપણે તેનાં દર્શન કરી શકતાં નથી. પડદાઓ હટી જાય તો આત્માની અનંત શક્તિનો અનુભવ થઈ શકે. આત્માથી અલગ કોઈ રામની કલ્પના કબીરને માન્ય નથી.
બીજુ, રોજબરોજનું જીવન જીવવાં વિશે કહેતાં કબીર પ્રામાણિકતાથી ધંધો કરી લોકોને છેતરવાનું બંધ કરવાનું સમજાવે છે. ચાર શેર આપવાનું કહી ત્રણ શેર આપતો વેપારી ચોર જ છે. કબીર તો તેની કડવી વાણીમાં સમજાવતાં કહે છે: તારા પિતા, દાદા અને પરદાદા બધી સંપત્તિ છોડીને ચાલ્યા ગયા છે. તો શું તારી આંખો ફૂટી ગઈ છે કે તને એ દેખાતું નથી? મેળવેલું તમામ ધન દરેક માણસે અહીં જ મૂકીને જવું પડે છે છતાં માણસ મરણ સુધી ધન પાછળ આંધળી દોટ લગાવતો રહે છે.
અહીં મહાભારતનો યક્ષ-યુધિષ્ઠિર સંવાદ યાદ આવે છે. યક્ષ પ્રશ્ન કરે છે કે, જગતનું મોટું આશ્ચર્ય શું? ત્યારે યુધિષ્ઠિર જવાબ આપે છે કે, દરેક જીવ અહીં કાયમ રહેવાનો હોય તે રીતે વર્તે છે તે મોટું આશ્ચર્ય છે. પ્રત્યેક માણસ સ્મશાનયાત્રામાં જાય છે અને જાણે છે કે મારો પણ એક દિવસ આવો જ વારો આવશે છતાં અભિમાનમાં બધું ભૂલી કાયમ રહેવાનો હોય તેવી રીતે વર્તે છે. મનની અનંત કોટિ કામનાઓને કારણે આત્મારૂપી હીરો બંધનમાં પડે છે.
કબીર તો કહરામાં પોતાની સરળતા થકી સમજાવે છે કે વિવેક જ્ઞાનથી સમજદાર વ્યક્તિ હ્રદયમાં રહેલા રામનો સાક્ષાત્કાર કરી લેશે તો તેનો જન્મ સાર્થક થઈ જશે. હ્રદયમાં રહેલ આત્મતત્ત્વ શિવ સ્વરુપ છે. આકાશમાં ચંદ્ર તો એક છે છતાં પાણીથી ભરેલા નાના મોટા ઘડામાં તેનું પ્રતિબિંબ અનેક ચંદ્ર હોવાનો ભાસ પેદા કરે છે. તે જ રીતે આત્મતત્ત્વ એક અને અખંડ છે છતાં તે અનેક સ્વરુપે દેખાય છે. તેવી રીતે સર્વશક્તિમાન એક અને અખંડ હોવાં છતાં સર્વમાં જુદાજુદા દેખાય છે. માનવનું મન પોતાનાં ચેતન સ્વરુપમાં મગ્ન રહે તો કાળભેદનો અનુભવ થતો નથી અને સર્વ પ્રકારના ભેદો ઓગળી જાય છે.
કહરામાં છુપયેલ આ વેદ, ઉપનિષદ, ગીતા અને રોજબરોજનાં વહેવારમાં ઉપયોગી કબીરની વાણી સાંભળીને મને લાગે છે કે માનવો, દેવો અને મુનિઓ હર હંમેશ જેની શોધ કર્યા કરે છે તે આત્મતત્ત્વ કબીરે ચોક્કસ પામી લીધું હશે. અને એટલે જ છેલ્લે કહરામાં તે કહે છે કે માયાથી કોઈપણ રીતે માનવે વિમુખ થવું જોઈએ. વિશ્વામિત્ર અને નારદજી જેવા મુનિઓ પણ માયાના મોહમાં આવી ચલિત થઈ ગયા હતા તો સામાન્ય માણસને તો માયાથી છૂટવાં મક્કમ મનોબળ અને ધીરજની જરુર પડે જ. આમ, કબીરે કહરાનાં બાર પ્રકરણમાં જીવન જીવવાનો સાચો રાહ બતાવી દીધો છે.
જિગીષા પટેલ

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ- ૧૧) લોકગીતના શબ્દાર્થ !

લોકગીતના શબ્દાર્થ !

 

હે … નળિયું હતિયું નકોર , તે દિ’ બોલાવતો બરડા ઘણી ;
( હવે ) જાંઘે ભાંગ્યા જોર , તે દિ’ જાતાં કીધાં જેઠવા !”


       આપણે આવો કોઈ દુહો સાંભળીયે એટલે ‘વાહ ગઢવી વાહ !’ એમ દાદ આપવા બેસી જઈએ ! એનો અર્થ શું છે તે તો રામ જાણે !
નાનપણનાં ઘણી વાર એવું બન્યું છે કે કોઈ ગરબો કે ગીત પૂરું આવડતું ના હોય અને કોઈ શબ્દો બરાબર સમજતા ના હોય તો ગીતના ઢાળમાં આવે તેવા પ્રાસમાં શબ્દો બેસાડીને ગીત પૂરું કરી દઈએ! અને એ બધું ત્યારે ચાલતુંયે ખરું ! એ વખતે ગીતના શબ્દો શોધવા માટે કોઈ પદ્ધતિએ ક્યાં હતી ? પુસ્તકાલયો પણ ક્યાં એટલા બધાં હતા ?
એ સમયે ટેપ રેકોર્ડર અને ટી વી પણ નહોતાં. જે પ્રોગ્રામ કરીએ તેમાં ત્યારે જ હાર્મોનિયમ તબલાં સાથે ગાવાનું હોય અને રેકોર્ડિંગ પણ થતું નહીં, એટલે તમે


‘ કાનુડાને મિસરી ભાવે;’ એમ ગાઓ , કે
‘ કાનુડાને ખીચડી ભાવે ;’ એમાં કોઈ ફરક પડતો નહીં !
કોઈને એનો વાંધોય નહોતો!


       આ અર્ધી સદી પહેલાંની વાત છે. તો,એનીયે પહેલાં,આજથી સો વર્ષ પૂર્વે , મેઘાણી જયારે લોકસાહિત્યની ખોજમાં નીકળતા,ને ત્યારે તો આપણો દેશ ગુલામ હતો,ત્યારની પરિસ્થિતિ તમે કલ્પી શકો છો !


      લોકસાહિત્ય એટલે લોક જીભે જ જીવતું રહેલું સાહિત્ય !
આ સાહિત્ય જે પેઢી દર પેઢી જીવતું રહ્યું હોય તે સાહિત્ય ! એ અપભ્રંશ ન થાય તો જ નવાઈ ! એટલે એમાં સાચું શું છે તે જાણવા માટે બે ચાર જણને મળીને પછી તેમાંથી સાચી વાત શોધવી પડે , સમજવી પડે!
અને પછી એને સુજ્ઞ પ્રજા સમક્ષ જીવંત કરીને મૂકવું : તે પણ એકલે હાથે! કેટલું અઘરું કામ !

 

       મેઘાણી એક જગ્યાએ ( ‘ચારણો અને ચારણી સાહિત્ય’-માં) લખે છે;
‘ એ ના ભૂલો કે આપણે સુવર્ણની શોધે ચાલ્યા છીએ!
રતિભાર સારુંયે ઢગેઢગ ધૂળ પોપડા ધોવા પડશે! એ માટે જીવતાં જાગતાં જે થોડાં ઘણાં ભાટ ચારણ છે તેમનાં ઉર કપાટ હળવે હાથે જુગતીપૂર્વક ઉઘાડજો .. એ પાણીની ચકલી નથી તે કળ ફેરવતાં જ દરુડી પડવા માંડે ; એ તો સૂર્યમુખી છે,ખીલશે,જો આપણે સૂર્યકિરણ બનીએ તો ! અને એટલે તો એ પોતે જાણેકે સૂર્યકિરણ બનીને એ લોકો પાસે જાય છે અને ખજાનો મેળવે છે ! અને આપણને સુંદર લોકવાર્તાઓ , વ્રતકથાઓ ,લોકગીતો ,ગરબા ,છંદ ,દુહા વગેરેનો ખજાનો મળે છે . ક્યારેક એ આપણને એ વાર્તા ,કથા ,ગીત પાછળનું રહસ્ય સમજાવે છે અને પછી તો એ કૃતિ કંઈક ઓર જ રસસપ્રદ બની જાય છે .. હા ,એમાં ક્યારેક જુગુપ્સાપ્રેરક ,અનૈતિક , અજુગતું સાહિત્ય પણ આવી જાય ..
પણ સુજ્ઞ સમાજને આ બધું જ રુચિકર હોવું જરૂરી નથી .

 

       આ લેખમાળામાં કંઈક મહત્વનું પણ ચર્ચાસ્પદ પણ રજૂ કરું છું , કારણકે સામાન્ય રીતે વાર્તાઓ ,નવલકથાઓ , વગેરે તો આપણે પુસ્તકાલયમાંથી લઈનેય વાંચતાં હોઈએ છીએ .જે થોડું વિચિત્ર છે, ઓછું ખેડાયેલું છે તેવું કંઈક પીરસવાનો પ્રયાસ છે.દા. ત. આ દુહો આપણે એમને એમ ગાઈએ તોયે મઝા આવે છે , પણ અર્થ સમજાય તો ત્યારની સમાજ પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આવે અને … ? અને રસનો આસ્વાદ ઊડી જાય !

‘ચૂંદલડી રે ઊડી,પાભાંડલી રે ઊડી… ‘ ગીતનો દુહો :
હે … નળિયું હતિયું નકોર , તે દિ’ બોલાવતો બરડા ઘણી ;
( હવે ) જાંઘે ભાંગ્યા જોર , તે દિ’ જાતાં કીધાં જેઠવા !”


       અર્થ સમજાયો અને દુઃખ , જુગુપ્સા , ગુસ્સો બધાં ભાવ લાગણીઓ ધસી આવ્યાં! આપણો દેશ અંગ્રેજોના શાસન હેઠળ ગુલામ હતો ; દેશની રક્ષા કરનાર કોઈ નહીં , ને તેમાંયે આ તો અભણ પ્રજા ! કોઈ અંગ્રેજ ગોરો કોઈ લાલચ આપીને આ નાવિક કન્યાનો ઉપભોગ કર્યા બાદ તરછોડી દે છે , ત્યારે ‘ શ્રુંગારની એ ભ્રષ્ટતા , છેતરામણીનું આ દર્દ ગીત છે !

 

       જયંત કોઠારી મેઘાણીનું લોકસાહિત્ય વિવેચન માટે લખે છે :
‘જાંઘોના જોર ભાંગી ગયાં છે , એમાં એ ગુપ્ત કરુણતાનો ઈશારો છે .
‘ નળિયું હતું નકોર ..’ જયારે એ યુવાન સ્ત્રી નિરોગી હતી … ત્યારે એ બરડા ડુંગરનો ગોરો અમલદાર એને બોલાવતો ,હવે જંઘાઓ કામની નથી રહી ..આ બધું વાંચીને સુજ્ઞ સમાજ તો જુગુપ્સા જ પામે ને ? એટલે લોકસાહિત્યમાં આવું તેવું નૈતિક અનૈતિક પણ આવે ..

 

       જો કે આડ વાત પર જઈને કહીશ કે, આપણે ભદ્ર સમાજે સંસ્કારના ધોરણો તો બહુ ઉંચા રાખ્યા હતા,પણ આ બિચારા કચડાયેલા વર્ગને દિશા સુઝાડવાં એમણે શું કર્યું ? કાંઈ જ નહીં !હા , ગાંધીજી , રવિશન્કર મહારાજ અને મેઘાણી જેવાઓએ દલિત વર્ગ સામે જોયું , એમને પ્રેમ કર્યો ! આમ જોઈએ તો પ્રેમી અને પ્રેમિકાનાં ગીતો જે આપણે સૌ માણીએ છીએ તેમાં ઊંડા ઉતરીએ તો તેમાં પણ વફાદારીનો પ્રશ્ન થાય છે ..આપણું સૌનું જાણીતું આ લોકગીત કેવું છે તે તમે જ નક્કી કરો :

‘’ચાંદો ઉગ્યો ચોકમાં ઘાયલ ચાંદો ઉગ્યો ચોકમાં ;
એ લે’રીડા! હરણ્યું આથમી રે , હાલાર શે’રમાં , અરજણિયા !”
હરણી નક્ષત્રમાં ચાંદો ઉગ્યો છે . કોઈ પરણેલી પ્રેમિકા ગોવાળિયા અરજણયાને ચેતવણી આપીને મોહ પામતી સંબોધી રહી છે .

ઝાંપે તારી ઝૂંપડી ઘાયલ, ઝાંપે તારી ઝૂંપડી!
આવતાં જાતાંનો નેડો લાગ્યો રે અરજણિયા !


નેડો = સ્નેહ !
પાવો વગાડયમાં ઘાયલ પાવો વગાડયમાં!
પાવો રે પરણેતર ઘરમાં સાંભળે રે..


       અને પછી પ્રેમિકા એને કહે છે કે વર અને પછી સાસુડી બધાં સાંભળી જશે .. વગેરે વગેરે અને છેલ્લે કહે છે કે ઉનાળુ પાક જુવાર જે ૬૬ દિવસમાં તૈયાર થાય છે તે છાસઠયો – સાહટિયો – થાય ત્યારે ત્યાં આવજે.


લીલો સાહટિયો ઘાયલ લીલો સાહટિયો,
લીલે સાહટિયે મોજું માણશું રે અરજણિયા!

મેઘાણીનાં લોકસાહિત્યની કેટલીક અમર કૃતિઓ : વહુએ વગોવ્યા મોટા ખોરડાં ,
માડી હું તો બાર બાર વર્ષે આવીયો ,
સોના વાટકડી ,
બાર બાર વર્ષે નવાણ ગળાવ્યાં ,
વગેરે વગેરેની રસપ્રદ વાતો આવતે અંકે !

૮-કબીરા

કબીરાની સાથે તેના માતાપિતાની સમર્પણ સમજ અને સ્વીકાર
“સત્ય પ્રેમકા ભર ભર પ્યાલા,આપ પિયે ઔર પિયાવે,
કે પરદા દૂર કરે અખિયન કા,બ્રહ્મા દરસ દિખલાવે…
                કબીર ….ઓ કબીર…. હમ જુલાહે હૈ બેટા! કયા પૂરા દિન ગાતા રહેતા હૈ સબ સાધુઓકો ઈક્કઠા કરકે, તુમ્હારા ધ્યાન અપને ધંધેમેં લગાઓ બેટા ! હમેં જોગીયા નહી બનના હૈ……કબીરની માને તો આ આધ્યાત્મના અનોખા વણકરની એક પણ વાત સમજાતી નહોતી.”ઘર કી મૂર્ગી દાલ બરાબર” એને તો કબીરાની આ બ્રહ્મવાક્ય જેવી વાણીમાં રસ નહોતો.માને તો પોતે કેટ કેટલા સમર્પણ અને મહેનત થકી ઊભો કરેલો વણકરનો ધંધો દીકરો સરસ રીતે કરે અને ઘર ચલાવવા બે પૈસા રળી ગરીબાઈની ભૂખ ભાંગે તેમાં રસ હતો.આ બાજુ માની બૂમાબૂમ,બીજી બાજુ કબીરના પિતાએ કબીરને વણેલી ચાદરો આપી હતી તેને વેચવાની હતી.કબીર તો તે ચાદરો વેચવાના પોટલા એકબાજુ મૂકી ભજન કરવા બેસી ગયા.કબીરનાં પિતા પણ ગામનો માણસ ચાદરોનું રખડતું પોટલું આપવા આવ્યો ત્યારે કબીર પર ગુસ્સે થઈ ગયા કે “બેટા !તું ભજન કરવામાં ,ધંધામાં ધ્યાન નહી આપે તો કેમ ચાલશે?આ મહેનત કરી વણેલી ચાદરો,તું વેચીશ નહી તો આપણા ઘરનો ગુજારો કેમ ચાલશે?
               માતા પિતાની નજરે સમજીએ . બંનેની ઈચ્છા હતી કબીર વણકર તરીકે દક્ષતા પ્રાપ્ત કરે પણ કબીર માટે આ શક્ય જ ન હતું. હા એણે ચાદર વણતા જીવન વણી નાખ્યું, એમના માબાપે કેટલો સંઘર્ષ કર્યો હશે તેની કલ્પના તો કરો પણ આ સંઘર્ષ સમય જતા સમજણમાં પરિવર્તન પામ્યો.કબીર કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ નથી – એ વાત સમયે તેમનામાં દ્રઢ કરી હશે. અનહદ સાથેના આવા અનર્ગળ પ્રેમની ભાષા સમજતા સામાન્ય માણસને તો વાર જ લાગે ને?
              કબીરના જીવનના કેન્દ્રબિંદુમાં પ્રભુ છે અને જીવનનાં સર્વ કાર્યો આ કેન્દ્રબિંદુમાંથી જ થતા હોય છે આથી કાર્યોનો સહજ આનંદ આવા જીવનને ગતિ આપે છે, શક્તિ આપે છે અને સ્થિતિ આપે છે. પરંતુ મોટે ભાગે માનવીનાં કાર્યો અહંકાર,ફળની ઇચ્છાઓ, આવેગોથી થતા હોય છે આથી આવાં કાર્યો જીવનને પરિપૂર્ણતાની દિશામાં લઈ જઈ શક્તાં નથી.કબીર તો પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત હતા. એને તો એના સાહેબ પર પોતાની જાત કરતા પણ વધુ વિશ્વાસ હતો.વ્યવસાયે વણકર હતો.એમના પિતાનો વ્યવસાય એમને મળ્યો.તણાવાણા ભેગા કરી ચાદર વણવી એ વારસાગત મળ્યું.એમના પિતા ઈચ્છતા કે એ સારો વણકર થાય અને જીવન નિર્વાહ પણ થાય પણ કબીર ક્યારેય ધંધામાં ઠરીઠામ ન થયા.પણ ક્યાંથી થાય ? ફકીર જો હતાં… ……એટલે કબીરો તો એ ગાતો કે
          “ભલા હુઆ મેરી ગગરી ફૂટી,મેં પનીયા ભરનસે છૂટી,
                     ભલા હુઆ મેરી માલા તુટી, મેં માલા ફેરનેસે છૂટી.”
“ધીરે ધીરે રે મના ધીરે સબકુછ હોય,
માલી સીંચે સો ઘડા વક્ત આયે ફલ હોય.”
             કબીરાએ પોતાના માતાપિતાને સમજાવતા સમજાવતા આખા જગતને બે લાઈનમાં જીવન જીવવાની ચાવી બતાવી દીધી. માતાપિતાએ પૂછ્યું કે “બેટા ! તારી વાત ,તારી સમજ સાચી પણ તું શું ચાહે છે ?”ત્યારે કબીરાએ કહ્યું:
“ચાહ ગઈ ,ચિંતા મીટી ,મનવા બેપરવાહ,
જિસકો કછુ નહી ચાહિયે વહી હૈ શહેનશાહ.”
           કબીરાની આવી વિદ્વતાભરી વાતો સાંભળી તેના માતપિતાને પણ દીકરાની પ્રભુ પરની અનૂઠા પ્રેમ ,વિશ્વાસ અને અખંડ શ્રદ્ધાની વાતોની સમજ આવતી ગઈ. કબીર સ્વભાવે ફકીર હતા..જે હોય તેને સહજ સ્વીકારી લ્યો ને….આવી સહજ ફ્કીરતાનો જોટો જડવો મુશ્કેલ હતો.એકવાર કબીરને કોઈએ પૂછ્યું:
ઈશ્વરની પાસે જવાનો માર્ગ કયો?કબીરે જવાબ આપ્યો: ‘અરે! માર્ગની વાત કરીએ તેમાં જ દૂરતા આવી જાય છે.હું પ્રાણી છું અને ઈશ્વર મારો પ્રાણ છે પછી દૂરતા કયાં રહી? દૂર હોય તો માર્ગ હોય. દૂર ન હોય તો માર્ગ કેવો?’ અને તેમણે ગાયું:
“પાની બીચ મીન પિયાસી ,મોહિં સુન સુન આવૈ હાઁસી.”
          યોગ ગુરુ ગોરખનાથાબાબા એકવાર કબીરને કાશીના ગંગા કિનારે એ જોવા લઈ ગયા કે કબીર કોના પ્રેમમાં લીન છે? ગોરખનાથ બાબાએ કીધું “ચાલ ,તું મને શોધી બતાવ!”ગોરખનાથજીએ દેડકો બની ગંગામાં કૂદકો માર્યો.કબીરે તો ગંગામાં એક હાથ નાંખ્યો અને ગોરખનાથ બાબાને દેડકા રુપે હાથમાં લઈ બહાર કાઢ્યા. હવે કબીરનો વારો હતો. કબીરે ગંગામાં કૂદકો માર્યો. ગોરખનાથ બાબાએ કબીરાને શોધવા આમ તેમ બહુજ ગોતા લગાવ્યાં પણ કબીર હાથમાં ન આવ્યા.જયારે ગોરખનાથબાબાએ હાર માની ત્યારે કબીર હાથ જોડીને બહાર આવ્યા.  કબીરે કીધું” મેં તો ગંગાની લહેરનું રુપ ધારણ કર્યું હતું”આવી હતી કબીરની સુરતી અને આવો હતો કબીરનો પ્રેમ.કબીરાની આવી પ્રેમમાં ઓગળીને એકાકાર થતી કબીરવાણી સાંભળી માતાપિતા પણ બહુજનસમુદાયની જેમ કબીરાને સહર્ષ સ્વીકારવા લાગ્યા.
              કબીર નો આત્મવિશ્વાસ તો જૂઓ “તું મારી આંખમાં એકવાર આવી જા કે પછી આંખો જ બંધ કરી દઉં.- પછી હું કોઈને ના જોઉં અને તને પણ કોઈને ન જોવા દઉં. મારી આંખના એકાંતખંડમાં કીકી રુપી પલંગ પાથરી અને પલકોના પરદા પાડીને મેં મારા પિયુને રીઝવી લીધો છે.”
“નૈંનો કી કરી કોઠરી,પુતરી પલંગ બિછાય
પલકોં કી ચિક ડારિ કૈ,પિયા કો લીયા રિઝાય.”
           કબીરે સત્યને પીને અનુભવીને પ્રગટ કર્યું માટે કબીર એક સુસાંસ્કૃતિક વિચારક હતો.વણકર ખરો પણ પ્રભુની હાજરીનો સભાનપણે સતત અનુભવ કર્યો.પ્રભુની ચેતના સાથે તાદાત્મ્ય સાધ્યું છે. આ વાત કબીરના માબાપને અને સામાન્ય વ્યક્તિને સમજતા વાર લાગે તેમાં નવાઈ નથી. આધ્યાત્મિક જીવનની બક્ષિસ પ્રભુ સર્વને કંઈ એમ ને એમ આપી દેતા નથી. અંતઃસ્થ પ્રભુ કંઈ એમ ને એમ જ પોતાના ઉપર રાખેલો પડદો ઉઠાવી દેતા નથી.
             સંઘર્ષમાંથી સમજ કેળવી અને તેનો સહજ સ્વીકાર કરીને આત્માને વણતા વણતા કબીરે તેમના માબાપની વણકર બનવાની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી અને પરમાત્માને આંખોમાં પરોવી એવી દક્ષતા પ્રાપ્ત કરી કે પોતાના આત્માને જાણી પાણીમાં લહેરની જેમ તરી ગયો.

જીગીષા પટેલ 

બેઠક – ‘वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम्’ – 07 : નયનાબેન પટેલ

મિત્રો આ રવિવારની વાર્તા  

૭-કબીરા

કબીરો મારો અધ્યાત્મિક અને વ્યાવસાયિક બંને અર્થમાં વણકર

 

ઝીની ઝીની બીની ચદરિયા
કાહે કા તાના કાહે કી ભરની કૌન તાર સે બીની ચદરિયા.
        અધ્યાત્મના વાગ્મય વણાટની એક આકર્ષક ઝલક ,ભારતની જ્ઞાન-ભક્તિ અને વૈરાગ્યની કવિતામાં જાતિપાંતિના ભેદ વિના નિહાળવી હોય તો તે મારા કબીરામાં તમે જોઈ શકશો.વ્યાવસાયિક અને આધ્યાત્મિક બંનેય અર્થમાં કબીરો મારો વણકર! જીવનની ચાદર તો વણાતી જ હતી, સાથે કવિતાની – શબદની ચાદર પણ વણાતી રહી અને એ ચાદરે અનેકને અનેક રીતે હેત અને હૂંફની, શાંતિ અને સુખની નવાજેશ કરી છે.કબીરે વણકર હતા માટે અનુભવ સહજ જ્ઞાનભક્તિરસના પદમાં વસ્ત્રના વણાટ માટે યોજાતી પરિભાષામાં પોતાનું અલૌકિક દર્શન રજૂ કર્યું .
           ભારતીય સંત કવિતામાં જીવજગત અને બ્રહ્મના સંબંધની તેમજ કાયા-માયાની ક્ષણભંગુરતા અને મિથ્યાપણાનીયે વાતો ચાલતી આવી છે.કાયાને કાચના કૂંપા સાથે,કાચી માટીના કુંભ સાથે જેમ સરખાવવામાં આવે છે તેમ કાપડ કે કંથા સાથે,ચૂંદડી કે ચાદર સાથે પણ સરખાવવામાં આવી છે.અહીં મારા કબીરાએ મનખ-દેહને પરમાત્માએ ચાદરની જેમ ઇંગલા,પિંગલા અને સુષુમ્ણાનાડીનાં તાણાવાણાથી વણી છે તેમ કહ્યું છે.
         એઝરા પાઉન્ડે કહ્યું છે આખા જનમારામાં એકાદું ભાવપ્રતીક આપી શકાય તો તે અનેક કાવ્યસંગ્રહો કરતા ચડિયાતું છે. જ્યારે મારા કબીરાએ તો તેમના વિવિધ પદોમાં અસંખ્ય ભાવપ્રતીક અનાયાસે યોજ્યા છે.આથી જ નિકારાગુઆના કવિ સોલંટીનેઈમે કબીરસાહેબને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ કવિ કહ્યા હશે.
           અત્રે પ્રસ્તુત પદ કે શબદની ઉપાડની પંક્તિમાં ઝીણી ઝીણી વણેલી ચાદરનું બળવાન ભાવપ્રતીક કબીરાએ યોજ્યું આ રુપકાર્થમાં કહેવાયેલી ચાદર કોણે વણી છે તે વિશે તેમણે કહ્યું નથી. પરંતુ આ ચાદર એટલે કાપડનું અતિ બારીક, સૂક્ષ્મ અને સંકુલ રચનાવિધાન જેમાં છે તે મનુષ્યદેહ- એમ વગર કહ્યું વ્યંજિત થઈ જાય છે.શરીરરુપી ચાદર વણનારે ચાદરના વણાટમાં કયો તાણો વાપર્યો છે,કયો કાંઠલો વાપર્યો છે ,કયો વાણો વાપર્યો છે? આમ પૂછીને કબીરસાહેબ પોતે જ એનો જવાબ આપે છે:કબીરને જે અનુભવ જ્ઞાન થયું તેના થકી તેમણે જવાબ મેળવી શબ્દમાં પ્રગટ કર્યું.જેને કલમ પકડતા આવડતું ન હોય અને અક્ષર પાડતા પણ આવડતું ન હોય એની વાણીમાં આવી વાત ઉપજે છે એ શું કહે છે? યોગ અને તત્વ દર્શન ની ઊંડાઈ અને ઉચાઇ ક્યાંથી આવી ?એમાંથી પ્રગટતું દર્શન અને રહસ્ય આપણને અચંબામાં નાખી દે છે.
“ઇંગલા-પિંગલા તાના ભરની સુષમન તાર સે બીની ચદરિયા.”
            સરળ દેખાતી વાત આનો અર્થને શોધીએ તો જ તેની ગહનતા પામી શકાય.
યોગ અનુસાર મનુષ્યદેહ સૂક્ષ્મ નાડીઓ સૂર્યનાડી અને ચંદ્ર નાડીથી રચાયેલો છે૧) ઈડા (ઇંગલા), (૨) પિંગલા, (૩) સુષુમ્ણા. શરીરમાં ઘણું ખરું કાર્ય આ મુખ્ય ત્રણ નાડી દ્વારા ચાલે છે. જે વ્યક્તિ પોતાની જાત ને શાંત અને નિર્વિચાર કરી લે છે તેને આ લો લાગી જાય…
         સાધારણ મનુષ્યદેહમાં આ નાડીઓ સુષુપ્તાવસ્થામાં પડી હોય છે. યોગીઓ યોગસાધના દ્વારા ચેતાતંત્રની આ વિશિષ્ટ અને વિલક્ષણ નાડીઓને જાગ્રત કરે છે ત્યારે તેમને બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર થાય છે એવું મનાય છે.મનુષ્યના શરીરમાં ત્રણ વિશિષ્ટ નાડીઓ ઉપરાંત યોગીઓની ગૂઢ કલ્પનાનુસાર આઠ કમળસ્થાનો છે.કપાળમાં બેચક્ષુઓનાં મદયસ્થાને ,સમગ્ર ચેતનાનું કેન્દ્ર છે.શરીરમાં યોગીઓએ કલ્પેલાં  દસ ચક્રસ્થાનો ઉપરાંત  દેહમાં વિહિત પંચતત્વગુણોની જાગૃતિ પણ શરીર ભીતર પ્રકટેલી ઊર્જા થકી સંભવિત છે(આકાશ, વાયુ,અગ્નિ, પાણી,અને પૃથ્વી તથા સત્વ,રજસ અને તમસ રુપ ત્રણ ગુણો) શરીરમાં આવા આવા સૂક્ષ્મભવ્ય અનુભવબિન્દુઓ સુષુપ્ત છે.ત્યાં ધ્યાન અને સમાધિ દ્વારા ચિત્તને સ્થિર કરતા જ્ઞાનનો સૂર્યોદય થાય છે. આ સૂર્યોદયથી દેહમાં રહેલા આઠ કમળસ્થાનોમાંનાં કમળબીજ પ્રફુલ્લિત થતા દેહને કદાપિ ન થયા હોય તેવા અદ્ભુત અનુભવ થાય.વિષ્ણુના નાભિકમળમાંથી બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ થયેલ તેવીજ રીતે દેહના કમળસ્થાનો અંકુરિત થતા તેમાંથી બ્રહ્માંડ અને તેનીય પેલે પારના બ્રહ્માનંદની અનુભૂતિ જન્મે છે.દેહમાં આવી અનનુભૂત ચેતના પ્રદીપ્ત થતા દેહની ભીતર ઊર્જાના ઓઘ ઊભરાવા લાગે.
            આજ વાત કબીરો પણ કહે છે.કબીર માત્ર ચાદરને વણતા નથી પણ સાથે ચેતાતંત્રની આ વિશિષ્ટ અને વિલક્ષણ નાડીઓને જાગ્રત કરે છે.કાર્યમાં જ ધ્યાન અને કાર્યમાં સમાધિ, ચાદર ના તાણાવાણા વણતા વણતા ચિત્તને સ્થિર કરવાનું, કબીરે એવું જ કર્યું હશે …. કબીરની અહી અનુભૂતિનો રણકો પ્રગટે છે અને માટે જ પ્રકટેલી ઊર્જા થકી શબ્દમાં પ્રગટ કર્યું છે .જીવભાવમાંથી શિવભાવ પ્રગટ થાય છે.ચાદર વણતા દિવ્ય ઊર્જાનું સાધકમાં અવત૨ણ દેખાય છે. વિશિષ્ટ ભાતવાળાં અને દિવ્યશક્તિવાળાં શરીર પિંડને વણનારે ચાદરરુપે વણ્યો છે.કોણે વણી છે આ ચાદર ? તેના જવાબમાં કબીરો કહે છે-
“સાંઈકો બુનત માસ દસ લાગે, ઠોક-ઠોક કે બીની ચદરિયા.”
        કબીર કહે છે – મારા સાંઈને આવી સૂક્ષ્મ ભવ્ય ચાદર વણતા દસ માસ લાગે છે. અહીં તેમણે માતાના ગર્ભાશયમાં ઊછરીને જન્મતા “બાળપુદગલની સમયાવધિની” વાત સૂચવી છે.આગળ જોવો શું કહે છે.
“સો ચાદર સુર નર મુનિ ઓઢિન, ઓઢિ કે મૈલી કીની ચદરિયા,”
            આ સંકુંલતાભરી ચાદર મનુષ્યમાત્રે ઓઢી છે.મનુષ્ય યોનીમાં સુર કહેવાતા દેવાંશી પુરુષોએ અને તત્વજ્ઞાતા મુનિઓએ પણ ઓઢી છે.અને ઓઢી ઓઢીને મેલી કરી મૂકી છે. આ ચાદર જન્મવેળાએ જેવી સમુજ્જવલ અને સ્વચ્છ હતી તેવી ન રહેતા કર્મના કષાયોથી અભ્યંતર રજોટાઈને મલિન બની ગઈ છે. ભક્તિનું કવચ ન હોય તો શરીરને એના યૌગિક અર્થમાં જાણનારાઓ પણ વ્યવહારજગતના કિલ્મિષોથી અસ્પૃશ્ય રહી શકતા નથી એમ કહેવું કબીરાને અભિપ્રેત હોય એવું લાગે છે અને તે ગાય છે:
“સો ચાદર સુર નર મુનિ ઓઢી,ઓઢ કે મૈલી કીની ચદરિયા”.
        આ ચાદર કેટકેટલાં જતનથી ઓઢવાની હોય છે! કોલસાની ખાણમાં રહીને અમલિન રહેવા જેવી આ અઘરી બાબત છે.જો જરા પણ ગફલત થઈ તો કલંક લાગ્યું જ સમજો! આ ચાદર જીવનભર ઓઢવી અને મૃત્યુ સમયે એ ચાદરના વણનારે જેવી હતી તેવી અમલિન સોંપી દેવી તેમાં જ જીવની અને જીવનની કૃતકૃત્યતા, ધન્યતા,સફળતા અને સાર્થકતા છે -આ વાત કબીરાની ગૂઢ અને અનુભવધન્ય વાણીમાં શબ્દસ્થ છે .જેનું જીવન શુધ્ધિ અને શુચિતાવાળું હોય છે તે જ સૌને જીવન પ્રિય અને આદરયોગ્ય લાગે છે. ધ્રુવ,પ્રહલાદ,શુકદેવ જેવી વિભૂતિઓ તેમની જીવન ચાદરને નિર્મલતાથી ઓઢી છે.
        મારા કબીરના આ જ્ઞાનભક્તિરસ પૂર્ણ પદને સંપૂર્ણ આત્મસાત્ કર્યા વિના વાંચી જવાથી એની દિવ્ય અનુભૂતિથી અસ્પૃષ્ટ અને વંચિત રહી જઈએ તેવું મને લાગે છે.આજની આપણી શિક્ષણ પદ્ઘતિમાં આપણે બુદ્ઘિને અગ્રસ્થાને મુકી છે. આપણા ઘણાખરા નિર્ણયો બુદ્ઘિથી લેવાતા હોય છે. પણ આધ્યાત્મિક સાધનામાં આગળ વધવા માટે બુદ્ઘિના નિર્ણયો કામ નહીં આવે.કબીરો ભણેલો નથી છતાં કબીરા પાસે આંતિ૨ક યાત્રા છે. વણકરના વ્યક્તિત્વથી અસ્તિત્વ સુધીની યાત્રા કબીર પાસે છે.સંસા૨માં ૨હીને ધ્યાન સાધના કરીને આધ્યાત્મના શિખ૨ પા૨ ક૨તો જાય છે. ચાદર વણતા વણતા કબીર પોતાના પદોમાં ઇંગલા,પિંગલા અને સુષુમ્ણાનાડીનાં તાણાવાણાને વણી આધ્યાત્મિક સાયન્સને ઉપસાવ્યું છે.ક્બીરો માત્ર વણકર નથી કે નથી માત્ર કવિ. કારણ કવિ માનવ-કલ્પનાનો ઉદગાયક  ગણાય છે.ભક્ત અનુભવના પ્રદેશનો ઉદઘાટક (ખોલનાર )છે.તે અનુભવના પગલા પાડ્યા વિના આંબી શકતો નથી.કબીરો મારો અધ્યાત્મિક અને વ્યાવસાયિક બંને અર્થમાં વણકર જ છે.
       મંકરંદ દવે એટલે જ કહે છે: “મદયકાલીન ભક્તોની કૃતિઓને આધુનિક સાહિત્યકીય માપદંડોથી માપવા જતા તેમને અન્યાય થવાનો સંભવ છે.કારણ કે તેમની રચનાનું પ્રેરક બળ સાહિત્યસર્જન નથી,પણ તેમના અનુભવોનો સહજ ઉદગાર છે” અને અખાએ એટલે જ કહ્યું છે કે” અનુભવીને કવિમાં ન ગણીશ”. “કવિ પાસે કલ્પના તથા શબ્દોનો ભંડાર છે અને તેની પાછળ ચાલી આવતી મનોમય ઝાંખી છે. ભક્ત પાસે મનસાતીત દર્શન છે અને તેની પાછળ વાણી પાંખો પ્રસારતી આવે છે”.
અનુપ જલોટાના અવાજમાં આ કબીરની રચના સૌએ સાંભળી હશે .મારાં કબીરાના અવાજને સરળતાથી તમારા સુધી પહોંચાડવાના મારા નમ્ર પ્રયત્નને આપ સમજવા કોશિશ કરશો.

જીગીષા પટેલ

બેઠક – ‘वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम्’ – 08 : નયનાબેન પટેલ

મિત્રો, આજનું વાચિકમ્ પ્રસ્તુત છે. તમારા પ્રતિભાવ ગમશે.

“वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम ”-નયનાબેન પટેલ.

મિત્રો  આજનું વાચિકમ પ્રસ્તુત છે.તમારા પ્રતિભાવ ગમશે.

શીર્ષક -તરફડતો પસ્તાવો પ્રસ્તુતકર્તા- નયનાબેન પટેલ -U.K.

 

 

“वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम ”-નયનાબેન પટેલ

આખરે શા માટે છૂટાછેડા લેવાના સંજોગો ઊભા થાય છે?

અને સ્ત્રીને સુખી થવાનો અધિકાર છે ?

મિત્રો તમારા ઘણા સવાલોના જવાબ આ વાચિકમ આપશે! નયનાબેનના સંવેદના સભર અવાજમાં આ એક સ્ત્રીની લાગણીઓને વાચિકમમાં  વાચા આપી છે. 

ખુલ્લી બારીએથી -અશ્વની ભટ્ટ-વાચક શિવાની દેસાઈ

” દીવાને ખાસ”- શ્રી અશ્વની ભટ્ટ
       
      આમ તો મારા પ્રિય લેખક વિષે લખવાનું હોય તો એ ખૂબ અઘરો વિષય ગણાય।કોઈ ને પણ કોઈ એક લેખક પ્રિય ના જ હોઈ શકે.મારે પણ એવું જ છે.હા, પણ એ પ્રિય લેખકો ની યાદી માં કોઈ એક નામ એવુ ચોક્કસ હોઈ શકે જે ” દીવાને ખાસ” હોય અને એ દીવાને ખાસમાં મારા માટે બિરાજે છે અતિ અતિ પ્રિય નવલકથાકાર શ્રી અશ્વની ભટ્ટ,કારણ કે હું બહુ જ ગૌરવ થી કહી શકું કે ,અશ્વની ભટ્ટ ને કારણે હું ગુજરાતી તો શું ,કોઈ પણ ભાષાનું વાંચતી થઇ. અને આ ફક્ત હું જ નહિ ,ગુજરાત ની એક આખી પેઢી ને અશ્વનિ ભટ્ટ એ શબ્દો ની ગળથુથી પીવડાવી છે।
             કદાચ ચોથા કે પાંચમા ધોરણ માં હોઈશ અને મમ્મી, લાઈબ્રેરી માં થી ” લજ્જા સાન્યાલ ” લાવી।મમ્મી એટલી રસ થી મગ્ન થઇ ને એ પુસ્તક વાંચતી કે જિજ્ઞાષા થઈ કે મમ્મી શું વાંચતી હશે?પછી મમ્મી આઘી પાછી થઇ એટલે એ પુસ્તક ખોલી ને વાંચવાનું શરુ કર્યું અને મમ્મી આવી ગઈ.મમ્મી કહે તારી ઉમરમાં આ પુસ્તક ના વંચાય,તું અત્યારે ફૂલવાડી અને ચાંદા મામા વાંચ,પણ ત્યાં સુધીમાં તો અશ્વની ભટ્ટના શબ્દોનું લોહી આ વાઘે ચાખી લીધું હતું, રાત્રે મમ્મી,પપ્પા સુઈ જાય અને લજ્જા સાન્યાલ વાંચવાનું શરુ થાય.સમજ પડી કે ના પડી પણ રસ અને મજા બહુ જ પડી અને પછી તો જયારે સમજ આવી અને જાતે લાઈબ્રેરીમાં જઈ ને પુસ્તકો વાંચતી થઇ ત્યારે શોધી શોધી ને અશ્વની ભાઈની એક એક નવલકથા વાંચી નાખી. કેવી કેવી અદભુત નવલકથાઓ અશ્વની ભાઈ એ આપી છે.
લજ્જા સાન્યાલ,નીરજા ભાર્ગવ,ઓથાર,અંગાર,આશ્કા માંડલ ,કટિબંધ,ફાંસલો,,આખેટ વગેરે વગેરે।…..
આ એક એક નવલકથા મેં 10 વરસની ઉમર થી શરુ કરી ને અત્યાર સુધી ઓછા માં ઓછી પાંચ પાંચ વખત વાંચી હશે અને હજુ પણ વાંચી શકું,…અગણિત વખત.મને અશ્વની ભટ્ટ ના ચાહકો ,અશ્વની ભટ્ટ નો એનસાયક્લોપીડીયા કહેવા મંડ્યા એટલી હદે એમની નવલકથાઓ નું ગાંડપણ મને વળગેલું છે અને એના કારણો અગણિત છે.
         હું તો એમને ફક્ત નવલકથાકાર ગણવા પણ તૈયાર નથી જ.હું એમને આગલી હરોળ ના સાહિત્યકારોમાં મુકુ છું એ હદે એમની નવલકથાઓનું સાહિત્યિક મહત્વ પણ છે અને આના માટે કારણભૂત છે,એક એક નવલકથા પાછળ અશ્વની ભટ્ટ એ કરેલી મહેનત અને એમની એમના વાંચકો માટે ની ઈમાનદારી.
         એ નવલકથા લખતા પહેલા,એ નવલકથામાં જે સ્થળ નું વર્ણન હોય એ સ્થળ ની બાકાયદા મુલાકાત લે અને પછી જ એને નવલકથામાં આલેખે. એમની નવલકથાના પાત્રો ની જેમ,એમની નવલકથામાં આવતા સ્થળો પણ લોકો ને આજે યાદ હોય છે.યાદ કરો ‘ઓથાર’ માં નો ‘ભેડા ઘાટ’, ચંબલ ની ખીણો, ‘ આખેટ’ માં વર્ણવેલું દીવ…..આજે પણ લોકો દીવ જાય ત્યારે આખેટ ની ઉર્જા ગઓનકાર જે પથ્થર પર બેસીને નાહ્ય છે એ પથ્થર જોવા જાય છે.એવું સચોટ વર્ણન હોય છે.
        બીજું એમના પાત્રો જે અદભુત પાત્રો ની સૃષ્ટિ એમને રચી છે.યાદ કરો એ લાખો યુવકો ની સ્વપ્ન સુંદરી, સેના બારનિશ, આશ્કા માંડ ….!!જેના વિષે વાંચી ને જ કોઈ પણ યુવક ને એની મમ્મી ને મળવા ઘરે લઇ જવાનું મન થાય એવી સૌમ્ય અને રૂપાળી,શચી મૈનાક,ઉર્જા ગઓનકાર, કમાલીજાડેજા…..અહા
અને હા ઓથાર નો હીઝ હાઈનેસ ,દરેક વાંચક છોકરીનું દિલ ચોરી જનાર સેજલ સિંહ, જીગર પરોંત, નચિકેતા મહેતા….અને મુખ્ય પાત્રો સિવાયના પાત્રો પણ કેવા મજબૂત હોઈ શકે એના પર પી.એચ.ડી. થઇ શકે એવા બીજા પાત્રો પણ અશ્વની ભટ્ટની કલમ એ રચ્યા છે.
        યાદ કરો હર હાઈનેસ રાજેશ્વરી દેવી, રાજકારણ ના દાવ પેચ નો ખેલંદો બાલી રામ, ધાનોજી અને પેલા ઓથારના વિલન કે જે ખુબ જ અઘરું પાત્ર છે અને ગ્રે શેડ ધરાવે છે કે જેના માટે પણ તમને મુખ્ય પાત્ર જેટલો જ પ્રેમ અને આદર થાય એ ખેરા સીંગ…..
       આ એક એક પાત્ર તમારા જીવન નું અભિન્ન અંગ બની જાય એટલી આત્મીયતાથી અશ્વની ભટ્ટએ સર્જ્યા છે અને એટલે જ એ દિમાગમાં નહિ પરંતુ તમારા દિલમાં સીધા ઉતારી જાય છે અને એવી જ સર્જી છે દરેક પાત્રની વેશભૂષાની સૃષ્ટિ….એના માટે એમને હજારો કલાક રિસર્ચમાં ગાળ્યા છે,લોકો ને મળ્યા છે, એટલું વાંચ્યું છે.એના વગર નથી રચાતી આટલી અદભુત નવલકથા અને એમની નવલકથામાં જે ઘણી વખત મેઈન સ્ટ્રીમ સાહિત્યમાં પણ ના આવી શકે એવા અદભુત જીવન અને સંબંધો વિશેના સવાંદો આવ્યા છે. જે વાંચી ને તમે રડો છો, કોઈ ની યાદ માં ઝૂરો છો અને ફરી ફરી પ્રેમ માં પડો છો. 
          એમની ભાષા વિષે તો એક આખો ગ્રંથ લખવો પડે.શું ભાષાની તરલતા,સરળતા અને લકચિકતા!!ગુજરાતી ભાષા મને એમની નવલકથા જેટલી મીઠી અને ખાટી અને વહાલી લાગી છે એ ક્યારેય નથી લાગી.
          અશ્વનીભાઈ, ભલે વિવેચકો એ તમને કદાચ ના ગણકાર્યા, તમારા માટે ઉદાસીનતા સેવી પણ તમે અમારા માટે ,ખાસ કરી ને મારા માટે કોઈ પણ મહાન વિશેષણથી પણ મહાન છો અને તમારી નવલકથાઓ,એના પાત્રો,એના સ્થળો,સવાંદો એ મને જીવતી રાખી છે, જીવતા રહેવાનું કારણ આપ્યું છે.

-શિવાની દેસાઈ 

(વિશેષ માહિતી -સંકલન )

અશ્વનીભાઈ એટલે ગુજરાતી ભાષાનાં જાણીતા અને લોકપ્રિય નવલકથાકાર અને અનુવાદક હતાં. તેમની નવલકથાઓ વિવિધ સામયિકો અને દૈનિક સમાચારપત્રોમાં હપ્તાવાર પ્રકાશિત થઇ હતી.તેઓ માનસશાસ્ત્રમાં સ્નાતક થયા. તેઓ રંગભૂમિમાં રસ ધરાવતા હતા અને બાળ કલાકાર તરીકે બંગાળી નાટક બિંદુર છેલ્લે ‍‍‍(બિંદુનો કિકો) માં કામ કરેલું.અશ્વિની ભટ્ટે ૧૨ નવલકથાઓ અને ૩ નવલિકાઓ લખેલી છે પણ અનેક વ્યવસાયમાં નિષ્ફળ ગયા હતા.

        તેમણે એલિસ્ટર મેકલિન અને જેમ્સ હેડલી ચેઇઝનાં સંખ્યાબંધ પુસ્તકોનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરી સામર્થ્ય બતાવ્યું છે. અનુવાદ કરતા હોવા છતાં ભાવાનુવાદમાં વધુ માનતા હતા.  તેમણે લેરી કોલિન્સ અને ડોમિનિક લેપાયરના ફ્રીડમ એટ મિડનાઇટ પુસ્તકનો ગુજરાતીમાં અરધી રાતે આઝાદી નામે અનુવાદ કર્યો છે, જેની ઘણી પ્રસંશા થઇ છે.નવલકથાઓ લખવાની સાથે તેઓ રંગભૂમિ સાથે સંકળાયેલા હતા. તેમની કટિબંધ નવલકથા ટીવી ધારાવાહિક રૂપે પ્રસારિત થઇ હતી.