હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ- ૧૧) લોકગીતના શબ્દાર્થ !

લોકગીતના શબ્દાર્થ !

 

હે … નળિયું હતિયું નકોર , તે દિ’ બોલાવતો બરડા ઘણી ;
( હવે ) જાંઘે ભાંગ્યા જોર , તે દિ’ જાતાં કીધાં જેઠવા !”


       આપણે આવો કોઈ દુહો સાંભળીયે એટલે ‘વાહ ગઢવી વાહ !’ એમ દાદ આપવા બેસી જઈએ ! એનો અર્થ શું છે તે તો રામ જાણે !
નાનપણનાં ઘણી વાર એવું બન્યું છે કે કોઈ ગરબો કે ગીત પૂરું આવડતું ના હોય અને કોઈ શબ્દો બરાબર સમજતા ના હોય તો ગીતના ઢાળમાં આવે તેવા પ્રાસમાં શબ્દો બેસાડીને ગીત પૂરું કરી દઈએ! અને એ બધું ત્યારે ચાલતુંયે ખરું ! એ વખતે ગીતના શબ્દો શોધવા માટે કોઈ પદ્ધતિએ ક્યાં હતી ? પુસ્તકાલયો પણ ક્યાં એટલા બધાં હતા ?
એ સમયે ટેપ રેકોર્ડર અને ટી વી પણ નહોતાં. જે પ્રોગ્રામ કરીએ તેમાં ત્યારે જ હાર્મોનિયમ તબલાં સાથે ગાવાનું હોય અને રેકોર્ડિંગ પણ થતું નહીં, એટલે તમે


‘ કાનુડાને મિસરી ભાવે;’ એમ ગાઓ , કે
‘ કાનુડાને ખીચડી ભાવે ;’ એમાં કોઈ ફરક પડતો નહીં !
કોઈને એનો વાંધોય નહોતો!


       આ અર્ધી સદી પહેલાંની વાત છે. તો,એનીયે પહેલાં,આજથી સો વર્ષ પૂર્વે , મેઘાણી જયારે લોકસાહિત્યની ખોજમાં નીકળતા,ને ત્યારે તો આપણો દેશ ગુલામ હતો,ત્યારની પરિસ્થિતિ તમે કલ્પી શકો છો !


      લોકસાહિત્ય એટલે લોક જીભે જ જીવતું રહેલું સાહિત્ય !
આ સાહિત્ય જે પેઢી દર પેઢી જીવતું રહ્યું હોય તે સાહિત્ય ! એ અપભ્રંશ ન થાય તો જ નવાઈ ! એટલે એમાં સાચું શું છે તે જાણવા માટે બે ચાર જણને મળીને પછી તેમાંથી સાચી વાત શોધવી પડે , સમજવી પડે!
અને પછી એને સુજ્ઞ પ્રજા સમક્ષ જીવંત કરીને મૂકવું : તે પણ એકલે હાથે! કેટલું અઘરું કામ !

 

       મેઘાણી એક જગ્યાએ ( ‘ચારણો અને ચારણી સાહિત્ય’-માં) લખે છે;
‘ એ ના ભૂલો કે આપણે સુવર્ણની શોધે ચાલ્યા છીએ!
રતિભાર સારુંયે ઢગેઢગ ધૂળ પોપડા ધોવા પડશે! એ માટે જીવતાં જાગતાં જે થોડાં ઘણાં ભાટ ચારણ છે તેમનાં ઉર કપાટ હળવે હાથે જુગતીપૂર્વક ઉઘાડજો .. એ પાણીની ચકલી નથી તે કળ ફેરવતાં જ દરુડી પડવા માંડે ; એ તો સૂર્યમુખી છે,ખીલશે,જો આપણે સૂર્યકિરણ બનીએ તો ! અને એટલે તો એ પોતે જાણેકે સૂર્યકિરણ બનીને એ લોકો પાસે જાય છે અને ખજાનો મેળવે છે ! અને આપણને સુંદર લોકવાર્તાઓ , વ્રતકથાઓ ,લોકગીતો ,ગરબા ,છંદ ,દુહા વગેરેનો ખજાનો મળે છે . ક્યારેક એ આપણને એ વાર્તા ,કથા ,ગીત પાછળનું રહસ્ય સમજાવે છે અને પછી તો એ કૃતિ કંઈક ઓર જ રસસપ્રદ બની જાય છે .. હા ,એમાં ક્યારેક જુગુપ્સાપ્રેરક ,અનૈતિક , અજુગતું સાહિત્ય પણ આવી જાય ..
પણ સુજ્ઞ સમાજને આ બધું જ રુચિકર હોવું જરૂરી નથી .

 

       આ લેખમાળામાં કંઈક મહત્વનું પણ ચર્ચાસ્પદ પણ રજૂ કરું છું , કારણકે સામાન્ય રીતે વાર્તાઓ ,નવલકથાઓ , વગેરે તો આપણે પુસ્તકાલયમાંથી લઈનેય વાંચતાં હોઈએ છીએ .જે થોડું વિચિત્ર છે, ઓછું ખેડાયેલું છે તેવું કંઈક પીરસવાનો પ્રયાસ છે.દા. ત. આ દુહો આપણે એમને એમ ગાઈએ તોયે મઝા આવે છે , પણ અર્થ સમજાય તો ત્યારની સમાજ પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આવે અને … ? અને રસનો આસ્વાદ ઊડી જાય !

‘ચૂંદલડી રે ઊડી,પાભાંડલી રે ઊડી… ‘ ગીતનો દુહો :
હે … નળિયું હતિયું નકોર , તે દિ’ બોલાવતો બરડા ઘણી ;
( હવે ) જાંઘે ભાંગ્યા જોર , તે દિ’ જાતાં કીધાં જેઠવા !”


       અર્થ સમજાયો અને દુઃખ , જુગુપ્સા , ગુસ્સો બધાં ભાવ લાગણીઓ ધસી આવ્યાં! આપણો દેશ અંગ્રેજોના શાસન હેઠળ ગુલામ હતો ; દેશની રક્ષા કરનાર કોઈ નહીં , ને તેમાંયે આ તો અભણ પ્રજા ! કોઈ અંગ્રેજ ગોરો કોઈ લાલચ આપીને આ નાવિક કન્યાનો ઉપભોગ કર્યા બાદ તરછોડી દે છે , ત્યારે ‘ શ્રુંગારની એ ભ્રષ્ટતા , છેતરામણીનું આ દર્દ ગીત છે !

 

       જયંત કોઠારી મેઘાણીનું લોકસાહિત્ય વિવેચન માટે લખે છે :
‘જાંઘોના જોર ભાંગી ગયાં છે , એમાં એ ગુપ્ત કરુણતાનો ઈશારો છે .
‘ નળિયું હતું નકોર ..’ જયારે એ યુવાન સ્ત્રી નિરોગી હતી … ત્યારે એ બરડા ડુંગરનો ગોરો અમલદાર એને બોલાવતો ,હવે જંઘાઓ કામની નથી રહી ..આ બધું વાંચીને સુજ્ઞ સમાજ તો જુગુપ્સા જ પામે ને ? એટલે લોકસાહિત્યમાં આવું તેવું નૈતિક અનૈતિક પણ આવે ..

 

       જો કે આડ વાત પર જઈને કહીશ કે, આપણે ભદ્ર સમાજે સંસ્કારના ધોરણો તો બહુ ઉંચા રાખ્યા હતા,પણ આ બિચારા કચડાયેલા વર્ગને દિશા સુઝાડવાં એમણે શું કર્યું ? કાંઈ જ નહીં !હા , ગાંધીજી , રવિશન્કર મહારાજ અને મેઘાણી જેવાઓએ દલિત વર્ગ સામે જોયું , એમને પ્રેમ કર્યો ! આમ જોઈએ તો પ્રેમી અને પ્રેમિકાનાં ગીતો જે આપણે સૌ માણીએ છીએ તેમાં ઊંડા ઉતરીએ તો તેમાં પણ વફાદારીનો પ્રશ્ન થાય છે ..આપણું સૌનું જાણીતું આ લોકગીત કેવું છે તે તમે જ નક્કી કરો :

‘’ચાંદો ઉગ્યો ચોકમાં ઘાયલ ચાંદો ઉગ્યો ચોકમાં ;
એ લે’રીડા! હરણ્યું આથમી રે , હાલાર શે’રમાં , અરજણિયા !”
હરણી નક્ષત્રમાં ચાંદો ઉગ્યો છે . કોઈ પરણેલી પ્રેમિકા ગોવાળિયા અરજણયાને ચેતવણી આપીને મોહ પામતી સંબોધી રહી છે .

ઝાંપે તારી ઝૂંપડી ઘાયલ, ઝાંપે તારી ઝૂંપડી!
આવતાં જાતાંનો નેડો લાગ્યો રે અરજણિયા !


નેડો = સ્નેહ !
પાવો વગાડયમાં ઘાયલ પાવો વગાડયમાં!
પાવો રે પરણેતર ઘરમાં સાંભળે રે..


       અને પછી પ્રેમિકા એને કહે છે કે વર અને પછી સાસુડી બધાં સાંભળી જશે .. વગેરે વગેરે અને છેલ્લે કહે છે કે ઉનાળુ પાક જુવાર જે ૬૬ દિવસમાં તૈયાર થાય છે તે છાસઠયો – સાહટિયો – થાય ત્યારે ત્યાં આવજે.


લીલો સાહટિયો ઘાયલ લીલો સાહટિયો,
લીલે સાહટિયે મોજું માણશું રે અરજણિયા!

મેઘાણીનાં લોકસાહિત્યની કેટલીક અમર કૃતિઓ : વહુએ વગોવ્યા મોટા ખોરડાં ,
માડી હું તો બાર બાર વર્ષે આવીયો ,
સોના વાટકડી ,
બાર બાર વર્ષે નવાણ ગળાવ્યાં ,
વગેરે વગેરેની રસપ્રદ વાતો આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ-૧૦) લોકસાહિત્યની ખોજમાં !

લોકસાહિત્યની ખોજમાં !
“ચાંદો ઉગ્યો ચોકમાં ઘાયલ ; ચાંદો ઉગ્યો ચોકમાં!
એ લે’રીડા! હરણ્યું આથમી રે , હાલાર શે’રમાં , અરજણિયા !”
ઝવેરચંદ મેઘાણીનો આ પ્રચલિત ગરબો હાલાર શે’ર એટલેકે જામનગર વિસ્તારના કોઈ ખોરડાને જીવંત કરતો , અમારો પણ પ્રિય ગરબો રહ્યો છે. કોઈ વ્રત વરતોલાંની જાગરણની રાતે વહુ દીકરીયુંને મોઢેં આ અને આવાં કંઈક ગરબાઓ સાંભળ્યાં છે અને ગાયાં પણ છે ; પણ , આવાં સુંદર ગીતો શોધવા માટે એમને કેટલી મહેનત પડી હતી એનો વિચાર ક્યારેય આવ્યો નહોતો !
આ લેખમાળા લખવા માટે જે રિસર્ચ, જે સંશોધન કામ કર્યું એને કારણે લોકસાહિત્ય માટેનો આખ્ખો અભિગમ બદલાઈ ગયો :કેટલી મહેનત ,કેટલા પરિશ્રમના પરસેવા બાદ આ લોકસાહિત્ય આપણને હાથ લાગ્યું છે !

સૌરાષ્ટ્ર યુનિ.ના પ્રોફેસર ડો. બળવંત જાની ‘ ગુજરાતનું ભારતને પ્રદાન:મેઘાણીનું ભ્રમણવૃતાંન્ત’ માં લખે છે તેમ : કેટલાં કષ્ટ વેઠીને એમણે આ બધું ક્ષેત્રીયકાર્ય કર્યું ! મેઘાણીના પ્રવાસ પુસ્તકો ‘સોરઠને તીરે તીરે’; ‘પરકમ્મા’(ત્રણ ભાગ )‘ અને ‘સૌરાષ્ટ્રના ખંડેરોમાં’ વગેરે લોકસાહિત્ય સંશોધન વિવેચન ગ્રંથોમાંથી એનો આછો ખ્યાલ આવે છે.
પોતાની જૂની નોંધો અને ડાયરીઓનાં પાનાં જે એમણે લોકસાહિત્યમાં ના લીધા હોય એ બધી નોંધને આધારે સમજાય કે આ બધું કેટલું અઘરું ,રઝળપાટનુ કામ હતું ! શનિ રવિ ટ્રંકમાં બધી ચીજ વસ્તુઓ ભરીને વીકેન્ડમાં ઓઉટિંગ કરીને, રખડીને રવિવારે સાંજે ઘેર પધારવા જેવું સરળ કામ નહોતું !
ઝ.મે. એ લખ્યું છે , (હું )પત્રકારત્વનો ધંધાર્થી! એટલે એ ખીલે બંધાઈને ,ગળે રસ્સી સાથે જેટલા કુંડાળા સુધી ભમવા દીધો તેટલો પ્રદેશ ખેડી શકાયો. એકધારું ,અવિચ્છન એ ખેડાણ થઇ શક્યું હોત તો વધુ વાવેતર થઇ શક્યું હોત!
કેટલી તીવ્ર ઈચ્છા હતી એમની લોકસાહિત્યનો ખજાનો ખોળવાની અને સુજ્ઞ સમાજને એની પિછાણ કરાવવાની !
એક જગ્યાએ એમણે કોઈ જૂની નોંધ જોઈને પોતે જ લખ્યું છે : પેન્સિલનો વેગ અને અક્ષરોના મરોડ પરથી લાગે છે કે મેં એ બધું દોડતી ટ્રેનમાં જ ટપકાવ્યું હશે . પ્રવાસે તો દર શુક્રવારે પરોઢની ટ્રેનમાં ચઢી જતો … અને પછી એમણે પેન્સિલથી નોંધ કરી છે :

એવું એક પરોઢ, ચાર વાગ્યાનો સમય સાંભરી આવે છે. અંધારિયું હતું. સ્ટેશને ઉભો હતો. ગાડી આવી . અને ઘેરથી પાછળથી સ્વ….. દોડતી આવી .
“ આ લ્યો ઘડિયાળ ! ઘેર ભૂલીને આવ્યા છો !”
પૂછ્યું , ‘અરે , આ ભયાનક અંધકારમાં તું છેક ઘેરથી આવી શી રીતે?’
કહે , ‘ચાલતી આવી , થોડું દોડતી આવી .’
રાણપુરનો ઘરથી સ્ટેશન સુધીનો મારગ ,તે વેળાએ તો આજે ( ૧૯૪૦ /૪૪ વેળાએ ) છે તેથી ય ભેંકાર હતો.
એ દિવસે હું ફાળ ખાતો ગાડીએ ચઢ્યો હતો. ..તાજી પરણેતર , મુંબઈ શહેરની સુકુમારી ,એક નાનકડું બાળક ,બન્નેને ફફડતાં મૂકીને ,નીરસ ધૂળિયા વાતાવરણમાં ધકેલી દઈને , દર અઠવાડીએ ચાલી નીકળતો !’ આ પ્રસંગ વાંચતાં એ નવયુવાન ઝવેરચંદ મેઘાણીની મનઃસ્થિતિનો પૂરો ચિતાર આપણી સમક્ષ ઉપસી આવે છે!
આજના સંદર્ભમાં , અમેરિકામાં કોઈ ધ્યેય માટે ડબ્બલ જોબ કરી કુટુંબ જીવનનો ભોગ આપી મચી પડતા નવયુવાનની જ દાસ્તાન છે ને? પણ ફરક માત્ર એટલોજ છે કે મેઘાણી આ કામ સુજ્ઞ સમાજ માટે , નિઃશ્વાર્થ ભાવે , ઘરનું ગોપીચંદુ કરીને કરતા હતા ! એક ધ્યેય જે એમણે પગ વાળીને બેસવાયે દેતું નહોતું .
પ્રો. બળવંત જાની લખે છે કે આ પ્રસંગ ઉપરથી પત્ની દમયંતીબેનનો સમર્પણ ભાવ દ્રષ્ટિગોચર થાય છે , તો સાથે , પૈસા ,પત્ની , આરામ એ બધાંથી મેઘાણી કેટલા છેટા રહ્યા હશે ( કેટલો ભોગ આપવો પડ્યો હશે ) તેનો અંદાજ આવે છે .
અને આવું લોકસાહિત્ય મેળવવાનો ભેખ લીધો હતો એનું એક પ્રસંગ વર્ણન શ્રી નરોત્તમ પલાણના એક લેખમાંથી મળ્યું ; જે પ્રિય વાચક મિત્રો અહીં રજૂ કરું છું.

‘રઢિયાળી રાત’ (ચાર ભાગ) જેમાં સ્ત્રીઓનાં જ લોકગીતોનો સંગ્રહ કર્યો છે તેમનું એક પુસ્તક ‘બગવદરનાં મેરાણીબેન ઢેલી’ ને અર્પણ કર્યું છે. એક સામાન્ય સ્ત્રીને શા માટે ? વાત જાણવા પોતે એમણે મળવા રૂબરૂમાં ગયા .

‘મને ગીતો બહુ યાદ છે એવું કોઈએ કહેલું’ વાત ડાહ્યાં જાજ્વલ્યમાન મેરાણીએ વાત માંડતાં કહ્યું;
ધોળા લૂગડાં લૂગડાં પે’રેલા , મોટી આંખો નીચી ઢાળીને મારે આંગણે આવીને ઈ ઉભા. ઓટલીએ ગોદડું પાથરીને બેસાડવા ગઈ અને હું હેઠે બેસવા જાઉં ત્યાં ‘ હં હં હં .. તમેય અહીં બેસો નકર હુંયે નીચે બેસું’ કહી મનેય ઉપર બેસાડી .
ઈ પોતે એક લીટી – અર્ધી લીટી બોલે ને હું ગીત પૂરું કરું ! ઈ એ બધુંયે નીચી મુંડકી રાખીને ટપકાવ્યે જાય .. હું ગીત યાદ કરવા રાગડા તાણીને ગાઉં… આજુબાજુનું લોકય ભેગું થયું .. એય છેક બપોર સુધી ગાયું.
રોંઢા ટાણું થયું ,પછી રોટલા ઘડ્યા. અમારા ગાર્યવાળા ઘરમાં ( છાણ માટીથી લીંપેલ ઘરમાં) મને એમના લૂગડાં બગડે એનો ભે હતો તોયે નીચે બેસીને ખાધું… ત્યાં આખું ગામ ઓસરીમાં ભેળું થયું..
ત્યારે ઝવેરચં મેઘાણીએ દૂધમાં સાંકર ભળે તેમ ભળી જઈને એ તળપદી શૈલીમાં એ લોકોને એમનાં જ ગીતો સંભળાવ્યાં!
શા માટે ?
એક માહોલ ઉભો કરવા ! મારા અનુસ્નાતક કક્ષાના પ્રોફેસર સ્વર્ગસ્થ અનિરિદ્ધ ભ્રહ્મભટ્ટએ કહ્યું છે તેમ : મેઘાણી લોકજીવન અને લોકસંસ્કૃતિ સાથે તાદામ્ય સાધી શક્યા ( જે બીજા સાહિત્યકારો માટે શક્ય જ નહોતું .. એ પ્રવાહમાં વહેવા છતાં , એને પીતાં પીતાંયે ભદ્ર સમાજ તાદાત્મ્ય સાધી શક્યો નથી ) મેઘાણી તો એ લોકોમય જ બની જતા હતા !
‘ પછી તો રોંઢો ઢળ્યા સુધી ગીતો ચાલ્યાં. રોણાં અને જોણાંને તેડું થોડું હોય ? ગામ આખું ભેગું થીયું.
ગામની બધી બાયું ઉભી થઇ ને રાસડા લીધા …
શેરી વળાવી સજ કરું ઘેરે આવોને
આંગણીયે વેરું ફૂલ , વાલમ ઘેરે આવોને !
પોતે તો હસીને ઢગલો થઇ ગયા અને બધું કાગળિયામાં ટપકાવ્યે જાય ..
અંધારું થયા લગી રાસડા હાલ્યા !
વાળું કરીને પાછાં ભેળાં થયાં… મધરાત સુધી હાલ્યું. વળી થોડાં ગીત સવારે પણ મેં ગાયાં…
‘આજની ઘડી છે રળિયામણી !
મારો વા’લો આવ્યાની વધામણી જી રે !
વધામણી જી રે ! આજની ઘડી છે રળિયામણી !’
મેરાણીબેને આ આખા પ્રસંગનો સુંદર ચિતાર આપ્યો છે . મેઘાણીનો ઉત્સાહ અને હાડમારી બધું જ આ એક પ્રસંગ કહી દે છે.
‘ સવારમાં શિરામણ કરીને ગાડું જોડ્યું , એમને આગળ બખરલા જવાનું હતું.
પણ મેઘાણી ગાડામાં ના બેઠા , કહે એક જીવ તાણે અને બીજા જીવથી એમ અમથું અમથું નો બેસાય ! સંધાયની આંખમાં પાણી આવી ગયાં..
ઢેલી આઈનો આ પ્રસંગ વાંચતાં આપણને પણ વિચાર આવે કે આમ તો સાહિત્યકાર એટલે ઘરકૂકડી ! ઘરનાં ખૂણામાં બેસીને થોથાંઓ ફમ્ફોળતાં સાહિત્ય સર્જે ! પણ આ સર્જક કોઈ અજબ માટીનો ઘડાયો હતો !
મેઘાણીનો આ ગરબો જાણે કે એમને જ પ્રગટ કરે છે:
‘ઝાંપે તારી ઝૂંપડી ઘાયલ ઝાંપે તારી ઝૂંપડી,
એ લે’રીડા! આવતાં જાતાંનો નેડો લાગ્યોરે અરજણિયા !
એ લે’રીડા! હરણ્યું આથમી રે , હાલાર શે’રમાં , અરજણિયા !”
તમે પૂછશો કે સુંદર ઢાળનાં ગરબા ગાઈએ તો છીએ , પણ આ શબ્દો સમજાય તેવા નથી !
તો આ અને આવાં લોકગીતોનો રસાસ્વાદ આવતે અંકે!

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ-9) પરાગ પીને મધપૂડા બાંધનારા !

પરાગ પીને મધપૂડા બાંધનારા !

‘ દરિયા ! ઓ દરિયા !
શું છે મહી?
મારી જોડે પરણ!
ના , નહીં પરણું; તું કાળી છે ને એટલે !

એક અભણ ,સામાન્ય માણસની આ એક કલ્પના છે.
મધ્યપ્રદેશથી નીકળીને ,સૌરાષ્ટ્રમાં અરબી સમુદ્રને મળતી મહીસાગર નદી વચમાં ભાવનગર પાસે ચાંપોલ અને બદલપુર ગામો પાસે વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કરે છે . પેલાં ગ્રામ્યજનોએ જોડી કાઢ્યું ; ‘કારણકે દરિયાએ ના પાડી એટલે હવે એ વિફરી છે !’ પોતાની કલ્પના પ્રમાણે નદી અને દરિયાનું મિલન આવી રીતે જોયું :.. ..
અને પછી કલ્પનાનો તાર આગળ વહે છે ..

તેથી જ તો આ વિકરાળ કાવતરાખોર ,કદરૂપી અને કુભારજા, વિફરેલ ચંડી નથી પીવાના ખપની ,નથી ખેતીના ખપની , નથી નહાવાના ખપની ,ફક્ત સોગંદ ખાવા પૂરતી જ કામની !’
દરિયો નજીક છે ત્યાં નદીનાં પાણી કોઈ ઉપયોગમાં નથી . મેઘાણી એ સામાન્ય પ્રજાના મનને વાચા આપે છે .. કોઈ ભણેલ અભ્યાસુ અહીં અચાનક બદલાતાં નદીના સ્વરૂપને કોઈ ભૌગોલિક કારણથી સમજાવે , પણ એ ‘લોકો’એ તો એમની સમજ પ્રમાણે જોડી દીધું !
હા,આને આપણે લોકસાહિત્યમાં જો મૂકીએ તો પ્રશ્ન થાય
કે જો એને આપણે ‘અભણનું ‘સાહિત્ય કહીશું તો મધ્યકાલીન યુગમાં થઇ ગયેલ નરસિંહ ,મીરાં, કબીર કે રહીમ અને પાનબાઈ કે ગંગા સતી , એ બધાનાં પ્રભાતિયાં ,પદો ,ચોપાઈઓ કે ભજનોને કેવું સાહિત્ય કહીશું ?
કોઠા સૂઝથી આત્મજ્ઞાન પામેલાં એ સૌનું સાહિત્ય કેવું ગણાય ?
કોઈવિદ્વાન સમજાવશે કે લોકસાહિત્યનો રચયિતા અજ્ઞાત હોય . એનાં ગીતો વાર્તાઓ લોકજીભે સદીઓથી પરંપરાગત જીવતાં હોય ..
તો એવાં તો કેટલાયે કાવ્ય ,ચોપાઈ ,દુહા મધ્યકાલીન યુગમાં (નરસિંહ પછીનો યુગ )જોવા મળે છે જેના કવિઓ અજ્ઞાત છે ! અને છતાંયે એને લોકસાહિત્ય કહીને જુદું નથી તારવ્યું !
લોકસાહિત્યનો ઇતિહાસ જોવા જઈએ તો બધાં એક જ વાત કહે કે મેઘાણી પહેલાં આ વિષયમાં ઝાઝું ખેડાણ નથી થયું ! તો એનો શો અર્થ કરવો ?
તમે પૂછશો !
વાચક મિત્રો , તમારી જેમ મને પણ આ જ પ્રશ્ન સતત સતાવતો હતો .
શું છે આ લોકસાહિત્ય ?
જાણીતા સાહિત્યકાર મનુભાઈ પંચોલી ‘દર્શકે’ ચોટીલા અને સણોસરામાં છ એક કલાકોના પ્રવચનો ની શિબિર કરી હતી, જે મેઘાણીને સમજવામાં સહાયક છે ; લોકસાહિત્ય વિષે લખતા ‘દર્શક ‘સમજાવે છે :

‘જુના જમાનામાં સાહિત્ય અને લોકસાહિત્ય એવાં વર્ગભેદ નહોતાં .થોડું ઘણું ભણેલ એક વર્ગ હતો અને અભણ પ્રજાયે હતી , પણ લોકો વચ્ચે આજના જેટલું અંતર નહોતું. એ જમાનામાં ગામડાઓમાં દરબાર હોય અને રૈયત હોય: તેમની વચ્ચે વર્ગ ભેદ હોઈ શકે પણ વર્ગ વિચ્છેદ નહોતો. એનું કારણ એ હતું કે બીજા કોઈ વેપાર ઉદ્યોગ નહોતાં; સાધારણ માણસને ત્યાં એકાદ ગાય ભેંશ હોય અને દરબારને ત્યાં પાંચ દશ ! થોડા મહેલ મહેલાતોને જતાં કરો તો બધાં લોકોની રહેણી કરણીમાં મોટો તફાવત નહોતો! ‘
એટલે કે એમાં સુધરેલનું સાહિત્ય અને અભણનું સાહિત્ય એવાં ભેદભાવ નહોતાં!

પણ પછી શું થયું ?
દર્શક જણાવે છે તેમ : અંગ્રેજો આવ્યાં , એમણે શિક્ષણની જુદી પદ્ધતિ શરૂ કરી. શાળા મહાશાળાનું શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરેલ નવો મધ્યમ વર્ગ ઉભો થયો જેને જનમભોમકા તરફ લાજ આવવા માંડી.પહેરવેશ ,બોલવાની રીતભાત ,જીવન વિશેના ખ્યાલો એ બધામાં એક વિચ્છેદ ઉભો થયો .. જેટલું તળપદું , તળભૂમિનું , અસલ હતું તેના તરફ એક પ્રકારની સૂગ , તુચ્છભાવ ભણેલ વર્ગમાં પેદાં થયાં.

અને એટલે , દક્ષિણ આફ્રિકામાં સત્યાગ્રહના શસ્ત્રોથી મોટો વિજય પ્રાપ્ત કરીને વિજય ડંકો વગાડનારા મહાત્મા ગાંધીજી જયારે સ્વદેશ આવ્યા ત્યારે આપણી ભણેલ પ્રજાએ શું વિચાર્યું હતું ? એમનો કાઠિયાવાડી પહેરવેશ : અંગરખો ,ખેસ અને અસલ કાઠિયાવાડી જોડાં જોઈને બધાં ભણેલ અંદર અંદર હસતાં હતાં.

આપણને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનો પ્રસિદ્ધ કિસ્સો ખબર છે. અમદાવાદ ક્લ્બમાં વકીલ મિત્રો સાથે નવા આગંતુક ગાંધી વિષે ઠેકડી ઉડાડતા એમણે કહ્યું હતું ; ‘ એ વકીલ પાસે કામ માંગશો તો બધાને ઘઉં વીણવા બેસાડે છે !’અને ગાંધીજી તો અંગ્રેજીમાં નહીં પણ શુદ્ધ ગુજરાતીમાં બોલતા એટલે તો ભણેલ વર્ગમાં હદ થઇ ગયેલી લાગેલી !
હા , આવો આપણો દેશ હતો …

અને આ બધું વિચારીએ તો ઝવેરચંદ મેઘાણીની વાતો બાજુ ઉપર રહી જાય છે અને મન એ સમયમાં પહોંચી જાય છે : પ્રશ્ન થાય કે કેવા સડેલ દેશમાં નવનિર્માણ કરવાનું હતું !
કેવાં કેવાં ફૂલનાં પરાગ પીને મધપૂડા બાંધવાના હતા ?
દેશ આખ્ખો આમ ગુમરાહ થઇ ગયો હતો.

ઇતિહાસમાં ક્યાંય નથી સાંભળ્યું કે આવડો મોટો, દિવ્ય સંસ્કૃતિ વારસો ધરાવતો દેશ સદીઓ સુધી ગુલામીમાં સબડ્યા કરે !
મિથ્યા અભિમાન , અહમ અને મિથ્યા જ્ઞાન !

જો કે , સાચી દિશામાં વિચારનારાઓ પણ હતાં ; પણ તેઓ બહુ અલ્પ સંખ્યામાં! અને આટલા મોટા મિથ્યાભિમાની વર્ગ સામે ટકવું કેવી રીતે?
ગાંધીજી ( અને મેઘાણી ) નાનપણથી મારા રસના વિષય રહ્યા છે: ગાંધી યુગમાં જન્મેલ મારાં બાપુજી ( અને બા ) અમને આ બધી વાતો રસથી કહેતા. (પછી સરદાર વલ્લભભાઈનું કેવી રીતે હ્ર્દય પરિવર્તન થયું – ચંપારણ કેસમાં વિજય પછી -વગેરે વાતો )

દર્શક લખે છે ; ‘ પછી મહાત્મા ગાંધીએ વિચારોનું બહુ મોટું પરિવર્તન કરી નાખ્યું .. અને ભણેલ વર્ગને લોકાભિમુખ થવા પ્રેર્યાં .
મેઘાણીએ ગાયું;

‘શી રીતે જાગિયો આ અજગર સરખો સુપ્ત તોતિંગ દેશ ? ‘
ઉપરનો મહી અને સાગર મિલનનો પ્રસંગ મેઘાણી વધુ કલ્પનાત્મક રૂપકથી વર્ણવે છે : મહીનાં શયન ખંડમાં સાગર રોજ પ્રવેશે છે , એ દરિયાઈ ભરતીને ત્યાંની પ્રજા ઘોડો આવ્યો એમ કહે છે. ઘોડાની કેશવાળી શી શ્વેત ફીણનાં તરંગ મોજાં અને હણહણાટી જેવો અવાજ !
પણ આ તો એક રમ્ય કલ્પના ! એમાં નદી ,ઝરણાં , પર્વત ,આકાશ બધું રમ્ય ભાષે!
હવે વાસ્તવિકતા જુઓ :

મેઘાણીએ રવિશંકર મહારાજનો પ્રસંગ લખ્યો છે …
એ જ મહી માં ઘોડો આવવાનું ટાણું હતું . એમની સાથે એક ભંગી અને એની દીકરી કાંખમાં છોકરું અને માથે લાકડાનો ભારો સાથે નદી પાર કરવામાં સાથે થયાં.પોતે , અને વાંસનો ભારો પાણીમાં ખેંચતો ભંગી , બન્ને કિનારે પહોંચ્યા ; પણ છોકરી પાછળ બાળક સાથે ફસાઈ ગઈ .. ગભરાઈ ગઈ ! સ્તબ્ધ થઈને વચમાં જ ઉભી રહી ગઈ !

‘ ઘોડો આવે છે.. ઝટ ચાલી આવ’ ભંગીએ બુમાબુમ કરી ..
નજીકમાં એક માછીમાર હતો એ કહે ; ‘ જાઉં ખરો , પણ મને શું દઈશ ?’
પણ બિચારા ભંગી પાસે બે આના માંડ હતા !
બે આના માટે પોતાનો જીવ હોડમાં મુકવાનો ?
માછીમાર ચાલ્યો ગયો ..

રવિશંકર મહારાજ બાજંદા તરવૈયા હતા . જીવને જોખમે સાહસ કરીને એ ભંગી છોકરી અને બાળકને બચાવવા પાણીમાં પડ્યા. છોકરી અને બાળકને ઊંચકી લઇ આવ્યા !
તો આવા મૂકસેવકો પણ હતા એ જમાનામાં જેમને આભડછેટ કે ઉંચ નીચ, ગરીબ તવંગર ,ભણેલ અભણ કોઈ વાડા અડતાં નહોતાં !!

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ લોકસાહિત્યની શોધમાં રવિશંકર મહારાજ સાથે ફરતા ફરતા બહારવટિયાઓની વાતો પણ લખી છે (‘માણસાઈના દીવા ‘)અને ‘હું આવ્યો છું બહારવટિયો શીખવવા ‘ એમ કહીને મહારાજ સાથે પોતેય સમાજ સુધારક પણ બની ગયા છે. અને સુધારક બનતા પહેલાં એ સામાન્ય પ્રજાના હમદર્દી ,મિત્ર, સૌના બાંધવ બની રહ્યા છે .
એમણે પોતાનાં કેટલાંક પુસ્તકો આ સામાન્ય વર્ગની સાવ અદની વિભૂતિઓને અર્પ્યાં છે. (‘રઢિયાળી રાત’ પુસ્તક જેમને અર્પણ કર્યું છે તે બગવદરનાં મેરાણીબેન ઢેલીના સંસ્મરણોની વાત આગળ ઉપર.)
ભંગી , ચમાર , વણકર , મુસ્લિમ ,કુંભાર અને દરબાર ,રજપૂત , ઠાકોર , વાણિયાં, ખારવા , હજામ ,પીર ,હકીમ સાધુસંત બધાં વિષે લખ્યું છે . માત્ર એક જ વર્ગ નથી આવતો , પંડિત વર્ગ !
એમની ‘પાપી’ વાર્તા વાંચીને લાગ્યું કે જે હજુ આજે પણ કરતાં સમાજ ખચકાય તે એમણે એમની વાર્તામાં ધારદાર શૈલીથી સ્વીકાર્ય ગણ્યું છે: કોઈને ત્યાં લગ્નગીત ગાવા ગયેલ સ્ત્રી બળાત્કારનો ભોગ બને છે એનાં બાળકને ભગવાનની દેન ગણીને સ્વીકારે છે અને એને (પત્નીનેય )પ્રેમથી અપનાવે છે.

સમગ્ર સાહિત્યકરોના કાર્યને એ ‘ પરાગ પી ને મધપૂડા બાંધનારાઓ’ તરીકે ઓળખાવે છે .. એમના અવસાનના થોડા સમય પૂર્વે , ૧૯૪૬ રાજકોટ સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ સ્થાનેથી આપેલ પ્રવચનમાં એમણે કહેલું ; “ આપણે અહીં શાની પ્રતિષ્ઠા (સ્થાપન) કરીશું ? ન ધનની ,ન સત્તા સાહેબીની , ના દાન ને સખાવતની કે ના રાજકારણની .. આપણે પદ્મના પરાગ પીને પાછા પરજનોને સારું મધપૂડા બાંધીશુ !’
અંતમાં તો સૌનું મંગળ થાઓ ની ભાવના ‘એકતારો ‘કાવ્ય સંગ્રહની બે પંક્તિ મુજબ

‘ને ત્યાંથી કોણ નરસિંહ ? ના , ના , કોક નવા રૂપે ,
અપાપી – પાપીની સૌની ઉઠશે અંબિકા જગે !’એ મધ સંચયની હાડમારીની વાતો આવતા અંકે ..

હાં રે દોસ્તત હાલો અમારે દેશ-6) મેઘાણી અને ગાંધી પ્રભાવ !

મેઘાણી અને ગાંધી પ્રભાવ !

આજથી લગભગ સો વર્ષ પહેલાં બે દાયકા પરદેશમાં રહ્યાં પછી ‘એ હાલોને જઈએ સ્વદેશ’ એમ બિસ્તરા પોટલાં લઈને સ્વદેશાગમન કરનાર અને સમગ્ર દેશ અને દુનિયામાં છવાઈ જનાર મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી પણ આ જ અરસામાં સ્વદેશ આવ્યા હતા ,જયારે ઝવેરચંદ મેઘાણી હજુ કોલેજમાં હતા ! પણ ગાંધી પ્રભાવ ઝવેરચંદ પર પડી ચુક્યો હતો.
માત્ર સૌરાષ્ટ્ર જ નહીં સમગ્ર રાષ્ટ્ર પર એક વૈચારિક સુનામી આવી રહી હતી.. સદીઓથી ગુલામીમાં સબડતો દેશ , પહેલાં મુસલમાનોનું આક્રમણ અને પછી અંગ્રેજોના ભરડામાં ભિંસાઈ રહ્યો હતો .. ગરીબાઈ, અંધ શ્રદ્ધા અને અજ્ઞાન સાથે અશ્પ્રુશ્યતા અને ઉંચ નીચના વાડાઓથી દેશ પાયમાલ બની રહ્યો હતો .. અને આ બધું યુવાનીને ઉંબરે પહોંચેલો એ નવયુવાન ઝવેરચં અનુભવી રહ્યો હતો – પણ કાંઈક જુદી દ્રષ્ટિથી !

આમ તો છેલ્લાં બસ્સો વર્ષમાં કેટલાં બધાં સાહિત્યકારો થઇ ગયાં! પણ જે સમાજ અને સંજોગોએ મેઘાણીનું સાહિત્યકાર તરીકે વિશિષ્ટ રીતે ઘડતર કર્યું તે સમજવા આપણે અહીં પ્રયત્ન કરી રહ્યાં છીએ.
તદ્દન દૂરનાં ગામડાઓમાં પ્રાથમિક શિક્ષણ લઈને મેઘાણી ભાવનગર કોલેજમાં આવ્યા ત્યારે ગાંધીજીનો પ્રભાવ પડવા માંડ્યો હતો.
ગાંધીજી ૧૯૧૩માં આવ્યા તે પહેલાં પણ વારંવાર દેશ આવતા.ગાંધીજીના અનુયાયી ઠક્કરબાપાના ભત્રીજા સાથે ઝવેરચંદ મેઘાણીને મૈત્રી ભાવ ! તેઓ ભાવનગરમાં અસ્પૃશ્ય સમાજના અંત્યજ બાળકો માટેની શાળામાં કામ કરતા.તેમની શાળાના એક કાર્યક્રમમાં ભાવનગર કોલેજના વિદ્યાર્થીઓને આમન્ત્રણ આપેલ . મેઘાણી ત્યાં ગયા અને એ અંત્યજ બાળકોને હાથેથી અપાયેલ પાન ,( બીજા બધાં કોલેજિયનોએ ખાધું નહીં ) પણ એમણે પ્રેમથી પાન ખાધું ! પણ જાણે કે સત્યાનાશ થઇ ગયો !! અસ્પ્રુશ્યના હાથનું પાન??
આ એ જમાનો હતો કે જયારે આભડછેટ અને અસ્પૃશ્યતાએ માઝા મૂકી હતી. મેઘાણીને પુરા બે વર્ષ કોલેજની હોસ્ટેલમાં જમતી વખતે જુદા બેસવું પડેલું ! કારણકે એણે એક દલિત બાળકના હાથે અપાયેલ પાન ખાધું હતું !! મને અહીં લખતાં પણ ત્રાસ થાય છે કે બીજે વર્ષે મેઘાણી બીજી હોસ્ટેલમાં ગયા , ત્યાંયે આ સિલસિલો ચાલુ રહેલો !! કેવો હતો એ ભદ્ર સમાજ !
કહેવાની જરૂર નથી કે ઝવેરચં મેઘણીને અંતરથી જ આવા દબાયેલા, પીડિત સમાજ માટે પહેલેથી જ અનુકંપા અને લાગણી હતાં!
આગળ ઉપર આપણે જોઈશું કે લોક સાહિત્યમાં આ દબાયેલ તરછોડાયેલ ઉપેક્ષિત લોકોની સારી નરસી વાતો એમણે કેવી રીતે લખી છે ..

દલિત વર્ગ માટેનો પક્ષપાત એ એમનાં પાત્રો દ્વારા દર્શાવે છે.
એક વાર્તામાં એ લખે છે:
‘ ગામમાં કટક આવ્યું, દરબારે મિયાણાઓને ભગાડ્યા, પણ પાણી જવાના બાકામાંથી એ લોકો પાછા ઘુસ્યા. દરબારને બેભાન કરી દીધા. ત્યાં (દલિત )કાનિયો ઝાંપડો નીકળ્યો. દરબારની તલવાર લઇ લીધી અને બાકોરામાંથી જેવા મિયાણા આવવા પ્રયત્ન કરે કે તલવાર વીંઝે. કંઈક મિયાણા મરાયા, દલિત કાનિયો પણ મરી ગયો.
પછી ડાયરો ભરાયો !
ચારણે દરબારની બહાદ્દુરીની પ્રસંશા કરી, ત્યારે દરબાર કહે, ‘ હેં કવિ, આ તમારી સરસતી પણ અભડાતી હશે ને?’
‘ બાપુ , એમ કેમ કહો છો ?’
‘ તો તમારા આ ગીતોમાં મારો કાનિયો કેમ નથી આવતો ,કે જેના થકી મારો જીવ બચ્યો હતો ?”
ને પછી તો ચારણે કાનિયાનું ગીત જોડ્યું અને ગાયું!
કેવો સુંદર વાર્તાનો અંત !
ઝવેરચંદ મેઘાણીને ગાંધીજીના પ્રભાવમાં આવ્યા પછી લોકસાહિત્ય સંશોધનમાં જાણે કે બળ મળ્યું ! એમની પાસે બાળપણના અનુભવોનું ભાથું હતું અને કોલેજ જીવન દરમ્યાન લોક સાહિત્યનું મહત્વ પણ બીજા બધા દેશોના folklores લોક સાહિત્ય દ્વારા એમને સમજાયું હતું , પણ આ ઊંચ નીચ ને છૂટ અછુતનાં વાડાઓ ભેદવા કેવી રીતે ?
જે વાત એમને સુજ્ઞ સમાજને કરવી હતી તે ગાંધીજીના પ્રભાવ હેઠળ જોર શોરથી કહે છે

પ્રિય વાચક મિત્ર ,એ કાર્ય કેટલું કઠિન હતું તે સમજવા એ વખતના સાહિત્ય યુગ ઉપર નજર કરો
ગાંધી યુગ પહેલાંનો એ સાક્ષર યુગ હતો.
સાક્ષરયુગના સાહિત્યકાર નરસિંહરાવ દિવેટિયાએ ટીકા કરેલી કે, ‘ બોલચાલની ભાષામાં સાહિત્ય ના લખાય , કારણ કે બોલચાલની ભાષા તો બોલી છે, એ બોલનારા સંસ્કારી નથી ,અસંસ્કારી છે.’
સાહિત્યકાર નાનાલાલ કવિએ (મેઘાણીના લોકસાહિત્ય જુવાળ બાદ ) બહાર પડેલી
પન્નાલાલ પટેલની મળેલા જીવ નવલકથા માટે કહ્યું હતું, ‘ પટેલિયા અને ગાયંજાને ય સાહિત્યમાં મુકશો ? આ નવલકથાને બમ્બામાં નાખી દો!’
અને ગાંધી યુગના અગ્રેસર સાહિત્યકાર કનૈયાલાલ મુનશીએ પણ લોકસાહિત્યની અવગણના કરી હતી…
જો કે ઝવેરચંદ મેઘાણી તો કોઈ અલગ પ્રકૃતિના માનવી હતા. એમણે દુનિયા જોઈ હતી .એમની પાસે કલકત્તાના નિવાસ દરમ્યાનનું બંગાળી સાહિત્યનું જ્ઞાન પણ હતું.

ઈન્દુકુમાર જાની( નયા માર્ગ – પાક્ષિકના તંત્રી ) લખે છે ; “ આ સાહિત્યકારોને જવાબ વાળતા હોય તેમ શરદબાબુના પુસ્તક ‘દેવદાસ’ની ટીકામાં તેઓએ લખેલું કે ;”એ ( ભદ્ર) સમાજમાં આબરૂનું ચલણ પ્રેમના ચલણ કરતાંય વધારે !! નહીં તો , પારૂને દેવદાસ પાસે પહોંચાડે કેમ નહીં ? અને દેવદાસ પારૂને મળ્યા વિના રહે કેમ ?” અને એમ કહીને સુજ્ઞ સમાજ પર પ્રહાર અને નીચલા વર્ગ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ દર્શાવે છે .

અને ‘ રાષ્ટ્રીય શાયરનું’ ગૌરવવંતુ ઉપનામ ગાંધીજી જેવી મહાન વિભૂતિ શું એમ ને એમ જ તો ના આપે ને ?

‘ઝવેરચંદ મેઘાણી સાથે વાચન યાત્રા’ ( સંપાદન મહેન્દ્દ મેઘાણી,૨૦૦૫) ના પુંઠા ઉપર) મનુભાઈ પંચોળી દર્શક ‘ સેતુ બંધ’ માં લખે છે :
મહાત્મા ગાંધી બહુ તોળી તોળીને શબ્દો વાપરતા તે આપણે બધાં જાણીએ છીએ. તેમને મેઘાણીને રાષ્ટ્રીય શાયર કહ્યા. તો રાષ્ટ્રીય શાયરનો અર્થ શો ? શું રાષ્ટ્રનાં રણશિંગા ફૂંકે એનું નામ રાષ્ટ્રીય શાયર?જો એવું હોય તો રાષ્ટ્રનાં ગીતો ગાનાર કોઈ કવિઓ નહોતા અને મેઘાણીએ ‘ સિંધૂડો’ વગેરે ગીતો ગાયાં એવું તો ગાંધીજીના મનમાં ના જ હોય.
ગાંધીજીના મનમાં રાષ્ટ્રીય શાયરનો અર્થ એ હશે કે રાષ્ટ્રનાં જે બે વિભાગો પડી ગયા છે – ભણેલા અને અભણ – એ બેને જે સાંકળી શકે તે રાષ્ટ્રીય શાયર.
‘ હે જી ભેદયુંની ભીંત્યુંને આજ મારે ભાંગવી ,
મનડાની આખરી ઉમેદ !
આ જે ઉમેદ હતી તે ગાંધીજી પારખી ગયેલા. ગાંધી પ્રવાહ હેઠળ લોકો દલિત વર્ગ તરફ નજર કરતાં થયા ( ઉપર પાન ખાવાનો પ્રસંગ મેં લખ્યો છે ) પણ વિચાર અપનાવવો એક વસ્તુ છે અને વિચારને રંગ રૂપ દેહ આપી બોલતો કરવો એ જુદી વાત છે. (દલિત વર્ગ માટે શાળા શરૂ કરી એ એક સારું કામ ખરું પણ એ બાળકોને અપનાવવા એ જ મહત્વનું ખરું કામ )મેઘાણીએ મહાત્મા ગાંધીનું આ કામ કર્યું છે. ગાંધીજીએ ભણેલ સમાજને લોકાભિમુખ થવા પ્રેર્યા, મેઘાણીએ એ મડદાં જેવા તરછોડાયેલને સજીવન કર્યા.અને એટલે જ તો એમને ગુજરાતી સાહિત્યનો શ્રેષ્ઠ એવોર્ડ રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક ૧૯૨૮ માં મળ્યો !

આ ગાંધી પ્રભાવ એમને એમના બીજા પત્ની ચિત્રદેવી સાથે કેવી રીતે મુલાકાત કરાવે છે એ વાત અને રાષ્ટ્રીય કવિની યશગાથા આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્તત હાલો અમારે દેશ-4

કાળને કાળજડે ત્રોફાયું મેઘાણીનું નામ !

લોકસાહિત્યનો અઢળક ખજાનો ધરાવતું સુ રાષ્ટ્ર – સૌરાષ્ટ્ર , ને તેમાંયે સ્વચ્છતાની દ્રષ્ટિએ પેરિસ ગણાતું, મંદિરો અને સાધુબાવાના આશ્રમોની ગણત્રીએ ધાર્મિક સ્થળ,છોટા કાશી ગણાતું જામ રણજીતસિંહનું જામનગર બધી દ્રષ્ટિએ સરસ હતું ;પણ રોજ સાંજે અમારે ઘેર આવતું છાપું ‘નોબત’મારાં મનને બેચેન બનાવી દેતું ! એમાં રોજ પ્રાઈમસ ફાટવાથી દાઝી જવાને લીધે એકાદ બે સ્ત્રીઓનાં મોતના સમાચાર આવે ! ‘ કઈ જાતનો પ્રાઈમસ અહીં વપરાય છે ?’ મેં દુઃખી થઈને એક દિવસ પૂછ્યું? રોજ એકાદ સ્ત્રી બિચારી એને લીધે દાઝી મરે છે!’પણ સ્ત્રી એટલી હદે અસહાય અને લાચાર બને ત્યાં સુધી એને કોઈ મદદ કેમ કરતું નથી ?દુઃખ સાથે પ્રશ્ર્ન ઝવેરાત મેઘાણીને થયેલો ..
જીવનમાં ક્યારેક કોઈક એકાદી ઘટના એવી બની જતી હોય છે જેની સંવેદના જીવન પર્યન્ત આપણી સાથે વળગેલી રહેતી હોય !સૌરાષ્ટ્રના હોનહાર, હોશિયાર અને તેજસ્વી ઝવેરચંદ મેઘાણીનું જીવન પણ એક ઘટનાથી કાયમ માટે બદલાઈ ગયું !
એ !
ચોવીસ વર્ષની ઉંમરના ઉગતા યુવાન ઝવેરચંદે કલકત્તાની સારી,ઊંચી પોષ્ટની નોકરી છોડીને કાંઈ પણ અર્થોપાર્જન વિષે વિચાર્યા વિના વતનમાં પાછા આવવાનું નક્કી કરી દીધું .એમના પ્રસિદ્ધ પત્રમા લખ્યું છે, “ગોધૂલીનો સમય થયો છે .. લિ. હું આવું છું” ત્યાર બાદ તેઓ સૌરાષ્ટ્રમાં આવીને સ્થાયી થયા, (1921.)મેઘાણીના જીવનમાં ત્રણ મહત્વની વાત બની: 1) પહેલી વાત તે એ પૈસો ત્યાગી, કલકત્તા છોડી ગામડે આવ્યા.
એજ અરસામાં,ત્યાં સૌરાષ્ટ્રમાં( ધ્રાંગધ્રામાં ) દેશી રજવાડાઓ નાં રાજવીઓ ત્યાંની પ્રજા ઉપર કાળો કેર વર્તાવતાં હતા પણ,ત્યાં થતાં જુલ્મોની વાત દેશી રજવાડાના ડરથી કોઈ સમાચાર પત્ર છાપતા નહોતા!એ સમયે એક ધનવાન શેઠ (અમૃતલાલ )સૌરાષ્ટ્ર નામનું છાપું શરૂ કરવાનું બીડું ઝડપયુ,મેઘાણી પાસે હવે યુરોપ અને કલકત્તાનો અનુભવ હતો તે વખતે મેઘાણીએ“કોઈ બચાવો આ સૌરાષ્ટ્રનાં ગામડાઓને “ એવો લેખ લખીને મોકલ્યો.એક અનુભવી કલમ અને યુવાનના આત્મવિશ્વાષને તંત્રની નજરે પારખી લીધી બસ! એમની કલમની તાકાતથી મેઘાણીને તરત જ તંત્રી વિભાગમાં નોકરી મળી અને આ એમના જીવનની બીજી મહત્વની ઘટના બની અને તેમના  લગ્ન સારી,સંસ્કારી,ભણેલી કન્યા દમયંતી થયા 1921 આ ત્રીજી ઘટના બની.
બસ! જીવનમાં આનંદ અને ઉત્સાહની હેલી ચઢી! માત્ર પાંચ છ વર્ષમાં જ એમણે સૌરાષ્ટ્રની રસધારના પાંચ ભાગ સાથે લોકસાહિત્યની સૌ પ્રથમ વાર આટલી માતબર રીતે ઓળખાણ કરાવી !
કવિ રમેશ પારેખ આ પ્રતિભાશાળી મેઘાણી વિષે લખે છે એમ,મેઘાણી‘તિમિર કાળમાં ઘીના દીવા જેમ તમે પ્રગટ્યા’હતા
અને પછી આગળ લખે છે –
સુક્કાં તળમાં જળ છલકાવ્યાં,
ટોડલિયે મોરાં ગહેકાવયાં!’
તે સિવાય’ ડોશીમાની વાતો ‘અને ‘દાદાજીની વાતો’સાથે બાળસાહિત્યને પણ સમૃદ્ધ કર્યું ! કુરબાનીની કથાઓ , સોરઠી બહારવટિયા ૧,૨,૩,( ત્રણ ભાગ ) રઢિયાળી રાત , ૧,૨,૩, ઉપરાંત ‘એશિયાનું કલંક’ ‘ હંગેરીનો તારણહાર ‘ ઇતિહાસ ઉપરનાં પુસ્તકો , ‘ રાણા પ્રતાપ’ ‘રાજા રાણી’ ‘શાહ જહાં ‘ ત્રણ નાટકો વગેરે વગેરે દોઢ ડઝન પુસ્તકોના પ્રકાશનને લીધે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ઝવેરચંદ મેઘાણીનું નામ ચારેકોર પ્રસિદ્ધ થઇ ગયું અને ૧૯૨૮ નો રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક મેઘાણીને મળ્યો!કેટલું મોટું સન્માન! માત્ર સાતેક વર્ષમાં જ એમને આટલી બધી પ્રસિદ્ધિ મળી હતી!
કેટ્લાં બધાં સાહિત્યકારો આ યશ કલગીની ઝંખનાં કરતાં હતાં : ક મા મુન્શી,બ.ક.ઠાકોર,નરસિંહરાવ દિવેટિયા,આનંદશંકર ધ્રુવ રમણલાલ નિલકંઠ વગેરે! પણ સૌએ એકી અવાજે મેઘાણીને વધાવ્યા! એક સામટા આટલાં બધાં વિદ્વાન વિવેચકો સર્જકો પરસ્પર કટ્ટર મતભેદવાળા છતાં જૂથબંધી ખેલ્યા વિના આ ઉગતા સૂર્યને પોખયા.સાહિત્યકાર કનુભાઇ જાની આ વાતને ગુજરાતી સાહિત્યનું અને એમની ચડતી દશાનું સુખદ સંભારણું કહે છે.
હા,આ માન ખાસ તો મેઘાણીને લોકસાહિત્ય માટે મળ્યું હતું . મેઘાણી પણ યશ કલગી એ શ્રમજીવીઓને જ પહેરાવે છે :એમના શબ્દો ને વાગોળીએ તો
‘પૃથ્વી પર રાજ કોનાં?
સાચા શ્રમજીવીઓનાં!
ખેડુનાં , ખાણિયાનાં, ઉદ્યમવંતોનાં!
‘પાંત્રીસ વર્ષનો આ નવયુવાન કેટલી આશાઓ અને અરમાનો સાથે જીવનમાં કૂચકદમ કરી રહ્યો હતો … આગળ ને બસ આગળ !એક સશક્ત કલમ અવીરથ દોડતી હતી,”મારી ઝંખનાનો વેગ વધતો જાય છે ..નવા જીવનની છોળો આવી છે,જીવનનો ગંભીર ધ્વનિ કાને પડ્યો છે,એક અદ્રશ્ય હાથની ઇશરત હું મારી સામે જોઉં છું.”.એમ જેમણે હજુ કલકત્તાથી આવતાં પહેલાં લખ્યું હતું.
પણ એમના જીવનના એક ગોઝારા દિવસે ઉલ્કાપાત મચી ગયો!
દમયંતી બહેને અગ્નિસ્નાન કર્યું !
જાણીતા સાહિત્યકાર રજનીકુમાર પંડ્યા લખે છે;એ વખતે મેઘાણીના બા ધોળીમાં મકાનના બીજા ભાગમાં આવેલ ઓરડીમાં રસોઈ કરતાં હતાં . મેઘાણીભાઈ ઓફિસમાં હતા ત્યાં કોઈ બોલાવવા આવ્યું ..એ દોડીને ઘેર પહોંચ્યા ત્યારે વ્હાલાં પત્ની ભડથું થઇ ગયાં હતાં. એમનું માથું ખોળામાં લઈને આંખમાં આસુંની ધારા સાથે મેઘાણીએ પત્ની પાસે કરગરીને કોઈ અપરાધ થયો હોય તો ક્ષમા આપવાની પ્રાર્થના કરી હતી . પણ કોઈ કારમો આઘાત લાગ્યો હશે. દમયંતીબેન બોલ્યાં હતાં છલ્લે બોલ્યા હતા “ ના , ના , હું કદાપિ તમને માફ નહીં કરું.” અને એમ બોલીને ડોક ઢાળી ગયાં હતાં ..
રજનીકુમાર લખે છે -એ આઘાતમાં અપરાધભાવ પણ ભળેલો હતો ..
ઝવેરચંદ મેઘાણીની કલમમાંથી ટપકતું નારી હૃદયનું દર્દ , દુઃખ,હતાશા,વિલાપ જે આપણે એમના સાહિત્ય સર્જનમાં જોઈએ છીએ તે કદાચ એ ક્ષણથી એમનામાં અવિભાજ્ય અંગ બની ગયું હતું.તેથી જ તો કલાપીની જેમ એ વિલાપી તરીકે પણ ઓળખાય છે!
કોઈ પણ સ્ત્રી આટલું અંતિમ પગલું શા માટે લે? મેઘાણીનો આ પ્રશ્ન છે!
ટૂંકી વાર્તાનાં એમના સ્ત્રી પાત્રોને મોટેભાગે આપણે સહન કરતાં જ જોઈએ છીએ !
શા માટે ?
મેઘાણીએ નારી હ્ર્દયની સંકુલતા અને વિવિધ ઉર્મિઓને સમજવા પ્રયત્ન કર્યો છે .
ગુજરાતી તત્કાલીન સમાજ અને કુટુંબ વ્યવસ્થા એનું રસપૂર્ણ આલેખન કરવા સાથે સ્ત્રીઓની દયનિય સ્થિતિ પણ તેઓ આલેખે છે.કુરુઢિયો અને કુરિવાજો,નિરક્ષરતા, પરાવલંબન,અંધ શ્રદ્ધા,અસહાય પરિસ્થિતિ અને ચારે તરફથી સ્ત્રીઓનું શોષણ ! આ બધું જ આપણને એમની એ અરસાની નવલિકાઓમાં જોવા મળે છે .
જો કે,મેઘાણી જણાવે છે કે સ્ત્રીની આવી કફોડી પરિસ્થિતિ માટે માત્ર પુરુષ જ જવાબદાર નથી!સ્ત્રીનો દુશમન સ્ત્રી જ છે !
સ્ત્રીનો દુશમન સ્ત્રી?
હા,રૂઢિચુસ્ત વિચાર સરણી ધરાવતો સ્ત્રીઓનો એક મોટો સમુદાય,કોલેજમાં જેમ નવા વિદ્યાર્થીનું રેગિંગ થાય તેમ,નવી વહુવારુઓને પરમ્પરાને નામે રૂંધતો હોય છે!પુરુષ સંતાનને નાનપણથી લાડ લડાવીને મોટી ઉંમરે એનાં કરતુકોને છાવરવામાંયે આ સ્ત્રી વર્ગ પોતાનું અહોભાગ્ય ગણે છે ! મેઘાણીએ પોતાનાં સાહિત્ય સર્જનોમાં આ વાત જોર શોરથી , ક્યારેક રડતાં ક્યારેક હૈયું બાળતાં, ક્યારેક જુગુપ્સાથી તો ક્યારેક ગુસ્સાથી આપણી સમક્ષ મૂકી છે . દમયંતીબેનનું એ અપમૃત્યુ એમને સતત વિચારવા પ્રેરે છે !
એક સરળ હ્ર્દયનો,ઊર્મિલ હૈયાનો યુવાન જીવનનો હેતુ શોધવા મથે છે ..આ સત્ય જ એમને આજે સવાસો વર્ષ બાદ પણ જીવંત રાખે છે.દમયંતીબેનનાં મૃત્યુને એ ક્યારેય ભૂલ્યા નહીં,બલ્કે સ્ત્રી ઉત્થાનના,સ્ત્રી સશક્તિકરણના કાર્યમાં લાગી ગયા!
મિત્રો,એક રાષ્ટ્રીય કવિ , સર્જક અને સાહિત્યકાર મેઘાણીના લોક સાહિત્ય વિષે વિચાર કરતાં એમના અંગત જીવન ઉપર પ્રકાશ નાખવાનું વિચાર્યું ; કારણ કે એક સંવેદનશીલ આત્મા જ સાચો કવિ બની શકે .’ ચૌદ વર્ષની ચારણ કન્યા ‘ કાવ્ય કદાચ રચાતાં પહેલાં મેઘાણીના મન પ્રદેશમા જન્મ્યું હતું …. એમનાં લોકસાહિત્યની સ્ત્રીઓ આ સુજ્ઞ , દંભી સમાજથી તદ્દન જુદી હતી .. ઉમાશંકર જોશીએ એમને માટે લખ્યું છે કે કાળને કાળજડે સોરઠિયાણીના હાથ પરનાં છુંદણાંની જેમ મેઘાણીનું નામ ત્રોફાઈ જાય છે ! એ મેઘાણીનાં ચિત્રદેવી સાથેનાં બીજાં લગ્ન અને મેઘાણીના સ્ત્રી પાત્રો વિષે આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્તત હાલો અમારે દેશ-3) આપણું ઝવેરાત : ઝવેરચંદ !

આપણું ઝવેરાત : ઝવેરચંદ !
જાગરણની એ રાત્રીએ ગરબાની રમઝટ જામી હતી ; “ રાધાજીનાં ઉંચા મંદિર નીચાં મો’લઝરૂખડે દિવા બળે રે લોલ !” એક પછી એક ‘ ઘરવાળાના’ નામ અને એની ગોરાંદેને ગીતમાં ગાઈને મજાક મશ્કરી ચાલતી હતી ! અહીં ક્યાં કોઈ પુરુષ વર્ગ હતો ?કોણે રચ્યાં હતાં આટલાં સુંદર લયબદ્ધ , તાલબદ્ધ સરળ ગીતો ? સુજ્ઞ શિક્ષિત સમાજ સમક્ષ ઝવેરચંદ મેઘાણીએ સૌ પ્રથમ વાર મોટી સંખ્યામાં આવાં લોકગીતોના સંગ્રહ સંપાદન કર્યાં!
પણ શું તેથી જ આપણે એમને યાદ કરીએ છીએ ?
એક વાચક મિત્રનો પ્રશ્ન હતો કે જે સવાસો વર્ષ પહેલાં જન્મ્યા અને માત્ર પચાસેક વર્ષનું જ આયુષ્ય ભોગવવા પામ્યા , એમના સાહિત્ય પ્રદાન વિષે આજે એકવીસમી સદીમાં લખવાનું ?
કેમ ? શા માટે ?
શું હતું એમનું એવું તે વિશિષ્ટ પ્રદાન ?
તો એ પ્રશ્નના જવાબ માટે આપણે એમના જીવન માર્ગ પર અસર કરતાં પરિબળો ઉપર નજર નાંખીએ….
એ યુગમાં ( સાહિત્યની ભાષામાં એ સમય ગાળાને ગાંધી યુગ કહેવા છે ) તો ગાંધીયુગનાં સાહિત્યકારોમાં જે સંજોગો અને પરિસ્થિતિમાંથી મેઘાણી પસાર થયા તેવાં સંજોગો સ્થિતિ જવલ્લેજ કોઈ અન્યનાં જીવનમાં આવી .. એમનું મૂળ વતન તો સૌરાષ્ટ્રનું બગસરા , પણ એમના પિતાની સરકારી નોકરીને કારણે એમનો જન્મ ચોટીલામાં . ઓગસ્ટ ,૧૮૯૭ . પણ એમનું પ્રાથમિક શિક્ષણ રાજકોટ જેવા શહેર ઉપરાંત નાનાં નાનાં ગામડાંઓ દાઢા અને પાળિયાદમાં! વળી પાછું માધ્યમિક શિક્ષણ મૂળ વતન બગસરા અને અમરેલીમાં ! અને કોલેજ કરી ભાવનગર અને જૂનાગઢની કોલેજોમાં !
છે ને કાંઈક અસામાન્ય ?
લાગે છે ને આ છોકરો કાંઈક અસામાન્ય કરી બતાવશે ?
આ બધાં રખડપાટને કારણે એમના અનુભવોનો ખજાનો વધી ગયો !
વળી કોલેજમાં અંગ્રેજી અને સંસ્કૃત વિષય સાથે B. A. બી એ કર્યું હોવાથી શિષ્ટ સાહિત્યની પરિભાષાનું જ્ઞાન પણ ખરું !
પછી આવ્યું યૌવન દ્વાર ! એમની ઈચ્છા હતી કે પોતે કોઈ શાળાની નોકરી લઇ ને વતનમાં સ્થિર થઇ ને રહે . વળી પોલિશ ખાતામાં રાજ્યની નોકરીની દોડ ધામમાંથી પિતાને મુક્ત કરીને મા બાપ ને પોતાની પાસે બોલાવીને સૌ સાથે ઠરીઠામ થઇને રહે !
પણ ભગવાને એમના માટે કાંઈક જુદું જ ધાર્યું હતું !
હજુ નોકરીની શરૂઆત કરે તે પહેલાં કલકત્તામાં રહેતા મોટાભાઈની તબિયત બગડતાં એમને ભાઈ પાસે જવાનું થયું . ભાઈ તો સાજો થઇ ગયો પણ નાનકડા ભાઈ ઝવેરને, ત્યાં , કલકત્તામાં જ નોકરીએ લગાડી દીધો !એટલે કે જીવનની કારકિર્દીની શરૂઆત એક એલ્યુમિનિયમ કંપનીથી થયો ! એના મલિક મૂળ કાઠિયાવાડના , ને ઝવેરચંદ એમને ગમી ગયો .. નસીબ પણ એવું જોરદાર કે યુરોપની બિઝનેસ મિટિંગમાં છેલ્લી ઘડીએ મુનીમજી ન આવી શક્યા એટલે માલિક જીવણલાલ,ઝવેરચંદ મેઘાણીને પોતાની સાથે લઇ ગયા ! ત્યાં ચાર મહિનામાં મેઘાણીએ ઘણું જોયું, ઘણું સમજ્યા દુનિયા કેવી વિશાલ છે તેનો ખ્યાલ આવ્યો !
આપણે આજે ‘ગુગલ યુગ’માં જીવીએ છીએ ! ગુગલ એટલે જ્ઞાનનું સર્ચ એંજીન! જે જાણવું હોય તે એમાંથી મળે ! પણ આજથી સો વર્ષ પહેલાં તો કહેવાતું, પૂછતાં નર પંડિત થાય ! ઘણું બધું જ્ઞાન પગપાળા ચાલીને જ મેળવવું પડતું ! એ સમયે , મેઘાણીને જીવન પથ પરની રઝળપાટને લીધે ફરજીયાત રખડપટ્ટી કરવાનું આવ્યું ! એમનાં પિતાને મળવા માટે ગામડાઓ,ખેતરો,જંગલ ખીણ અને પહાડો વીંધતા, ક્યારેકપગપાળા,ક્યારેક ઘોડા ઉપર ઝવેરચં મેઘાણી ખુબ રખડ્યા છે ! જયારે સમય આવ્યો ત્યારે એમણે આ રખડપટ્ટી યાદ કરી છે અને ગામેગામ, ખોરડે ખોરડે બગલથેલો લઈને એ લોકસાહિત્યની ખોજ કરી છે ! વરસાદની અંધારી રાતે એ ક્યાંક જંગલમાં કે ડુંગરો વચ્ચે અટવાઈ ગયા હોય અને કોઈ આદિવાસીને નેસડે ઉતારો લીધો હોય ને એમની રહેણી કરની જાતે અનુભવી હોય અને એક સંસ્કૃત સમાજથી કાંઈક જુદી જ સંસ્કૃતિનો અનુભવ કર્યો હોય …. એ બધ્ધું જ એમનાં સ્મૃતિપટ પર અંકિત થઇ ગયું હતું ! એ ઘણું બધું અનુભવેલું હતું !
પચ્ચીસ વર્ષની ઉંમરનો એ નવયુવાન કલકત્તાની ઉંચી પદવીની નોકરી છોડીને પાછો વતન પધારે છે ! એમનો મિત્ર ઉપર આ નિર્ણયનો લખેલો પત્ર ‘હું આવું છું ‘ જેમાં મારે પાછાં ફરવાનો સમય થઇ ગયો છે એમ જણાવે છે .તે વિષે ભવિષ્યમાં ક્યારેક વાત કરીશું ! હમણાં આપણે એમની જીવન નૌકાની સફર આગળ વધારીએ ..ફરી પાછા ભગવાન એમની મદદે આવ્યા !
રાણપુરમાં ‘સૌરાષ્ટ્ર ‘ સાપ્તાહિક માટે સારા સંચાલકની જરૂર હતી , અને મેઘાણી એ માટે યોગ્ય ઉમેદવાર લાગતાં તરત જ એમને તંત્રી ખાતામાં રાખી લીધા! અને આ સ્થાન તે એમનાં ભાવિ વિકાસનું પ્રથમ સોપાન  બન્યું !
તેમણે સાપ્તાહિક માટે દર અઠવાડીએ નિયમિત લખવા માંડ્યું ! પોતાના જીવનમાંથી જડેલા,જોયેલા, અનુભવેલા પ્રસંગો !જો કે, લોકસાહિત્ય સંશોધન કરનારા એ પ્રથમ વ્યક્તિ નહોતા,બલ્કે એમની પહેલાં અમુક લોકસાહિત્ય ભેગું કરનાર નામી અનામી કેટલાક સાહિત્યકારો હતાં ખરા, પણ એમનાં જેટલું માતબર કામ કોઈએ કર્યું નહોતું !
ફરી પાછી, અમારાં જામનગરના એ મોહલ્લાની વાત પર આવું ! એ મધરાતે અમારાં વૃંદમાંથી અચાનક બે આધેડ વયની બહેન ગાયબ થઇ ગઈ હતી તે અચાનક કોટ , પાટલુન અને માથે હેટ પહેરીને પ્રગટી!! પછી બન્ને જણે પારસી શૈલીમાં ‘ એવન ટેવન’ અને અંગ્રેજી ગોટ પીટ ચાલુ કર્યું ..આનંદ મજાક અને હસી ખુશી સાથે અમારું જાગરણ પૂરું થયું ..પણ મિત્રો અહી એક વાતનો ખાસ નિર્દેશ કરીશ કે, ઝવેરચંદ મેઘાણીએ આ જાતનાં લોકસાહિત્ય અને શુદ્ધ લોક્સાહિત્યનાં તફાવત દર્શાવ્યા છે . પેલી જાગરણની રાતે અમે ઉભો કરેલ માહોલ જાણે કે લોકસાહિત્યનું પ્રતિબિંબ લાગે, પણ વાસ્તવમાં એમાં મોટો તફાવત હતો,જયંત કોઠારીએ “રેલ્યો કસુંબીનો રંગ” માટે લખેલ “ મેઘાણીનું લોકસાહિત્યવિવેચન’ માં લખ્યું છે એ મુજબ :
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ લોકસાહિત્ય વિશેની સમજ આપી એટલું જ નહીં, લોક્સાહિત્યનાં સર્વ પ્રકારો વિષે વિગતે વિચાર કર્યો છે. એના પ્રકારો અને પેટ પ્રકારોની સમાન અને વ્યાવર્તક રેખાઓ પકડી છે ..જયારે મેઘાણી કહે છે કે ;”એમને તો પ્રેમાનંદના આખ્યાનો અને શામળની ગરબીઓ પણ લોક હૈયે રમે છે, એ લોકભોગ્ય જરૂર ગણાય, પણ લોકસાહિત્યમાં એની ગણના ના થાય. શુદ્ધ લોકસાહિત્ય એમાં પોતાપણું હોય, કેવળ કરામત નહીં જીવનને વફાદાર તત્ત્વ પણ હોય” .. પ્રેમાનંદ – શામળની કથાઓમાં ઇષ્ટ સ્મરણ, નગર વર્ણન વગેરે વગેરે વિસ્તાર પૂર્વક આવે, જયારે લોક કથા ઘટનાના પ્રવાહની મઝદારમાં ઝુકાવે !
મિત્રો ,’ હાલો અમારે દેશ’માં સૌરાષ્ટ્રનું લોકસાહિત્ય અને મેઘાણી એમની સાથે કામ કરતી અનેક વ્યક્તિ વિષે ખુબ ખુબ રસપ્રદ વાતો કરવી છે. હું એવું માનું છું કે તેઓ એક વ્યક્તિ નહોતા, પણ એક ક્યારેક જ બનતી અનન્ય ઘટના હતા!
ઉમાશંકર જોશીએ એમને કૃષણની બંસીની સેવા કરતા નવાજ્યા છે.“ મેઘાણી એટલે સાક્ષાત સૌરાષ્ટ્ર . .. એ ભૂમિનું બધું મેઘાણીના વાણી સ્પર્શથી સજીવન થઈને ગુજરાતી ભાષામાં અમરપદ પામ્યું !”
પણ એ પહેલાં તપાસીએ એમનાં જીવનને સ્પર્શતા પ્રસંગો ! ઝવેરચંદ મેઘાણીના જીવનમાં જીવનની શરૂઆતે એક બીજી પણ મહત્વની ઘટના બની જેની તેમના સમગ્ર જીવન ઉપર અને સાહિત્ય જીવન પર વિશિષ્ટ અસર પડી ; અને એ હતું એમનું પ્રથમ લગ્ન ..તો આવતે અંકે પ્રથમ પત્નીનું અગ્નિ સ્નાન અને બીજું લગ્ન.અને સ્ત્રી સંવેદનો વિષયમાં સાહિત્ય પ્રદાન વિષે જોઈશું ..

 

 

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ 1) વિષય પ્રવેશ.

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ -વિષય પ્રવેશ.-૧

                                    સોરઠ દેશ સોહામણો , ચંગા નર ને નાર !
                                     જાણે સ્વર્ગથી ઊતર્યાં, દેવ દેવી અણસાર !
કોઇ રાત્રીએ સૌરાષ્ટ્રના કોઇ ગામમાં સૂતા હો અને અચાનક ઉંઘ ઉડી જાય તો ઉપરના શબ્દો જાણે લયબધ્ધ સ્વરે હવામાં વહેતા સંભળાય ! અને મન મોરની જેમ નાચી ઉઠે ! અને યાદ આવે આપણાં એ લોકગીતો અને તેના અનામી કવિઓ ! આવા અનામી સર્જકોના ભાવની અને તેમના મીજાજની અભિવ્યક્તિ ઝવેરચંદ મેઘાણીએ આપણને કરાવી આજથી લગભગ નેવું વર્ષ પહેલાં ! લોકસાહિત્યની ભવ્યતા અને ગરિમાનો પરિચય સૌ પ્રથમ વાર મેઘાણીએ કરાવ્યો !પણ આજે પણ મને લોકસાહિત્ય અને મેઘાણી આકર્ષે છે તેનું કારણ શું ?
આમ જેવા જઈએ તો લોકસાહિત્ય એ તો એક વિશાળ વટ વૃક્ષ સમાન છે. આ વિશાળ વૃક્ષ તેની વિશાળ ઘેઘુર ડાળીઓ અને પર્ણોથી , ડાળે ડાળે બેઠેલા ભિન્ન ભિન્ન પક્ષીઓથી શોભી ઉઠે છે. લોકસાહિતયનું વિશાળ વટ વક્ષ પણ ગીતો, છંદો, દોહા, સોરઠાઓ, કથાઓ જેવા તેના વિવિધ સ્વરૂપોથી અનેરી શોભા ધારણ કરીને ઉભું છે. પરંતુ એનું સમર્થ સંશોધન કામ લોકકવિ ઝવેરચંદ મેઘાણીએ કયુઁ છે.
ગુજરાતી ભાષા સાથે એમ.એ.કર્યું હોવાથી ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં લોકસાહિત્ય પ્રદાન વિષે અને ભાષા વિજ્ઞાન માં આગળ અભ્યાસને લીધે, લોક બોલી વિષે પદ્ધતિસર અભ્યાસની સૂઝ મેં કેળવી હતી. વળી કારકિર્દીની શરૂઆત જ પ્રાધ્યાપક તરીકે તેથી નાની મોટી નોંધ લખવાની ટેવ શરૂઆતથી જ. એટલે અમદાવાદથી જયારે સૌરાષ્ટ્રમાં આવીને વસવાનું થયું ત્યારે ઝવેરચંદ મેઘાણીની જેમ કાઠિયાવાડ ખૂંદવાનું મન પણ ખરું! થયું : હજી પણ અહીં કેટકેટલું લોકસાહિત્ય લોક જીભે અકબંધ પડ્યું છે ! માત્ર એને ઉલેચવાની જરૂર છે. દુહા ,છંદ , લગ્ન ગીતો, ગરબા, ગરબી, ફટાણાં, અહીંનાં લોકોની જીભે રમે છે ,જેમાં સમાજની રહેણી કરણી, માન્યતાઓ અને શ્રદ્ધા – અંધશ્રદ્ધા વગેરેનું પ્રતિબિંબ પડેલું છે તે શું લોક ગીતો નથી ?પરંતુ એ લોકગીતોનો વ્યવસ્થિત સંચય કરવાનો વિચાર તો અનાયાસે જ સ્ફૂર્યો !
તે દિવસે સૌરાષ્ટ્રની હાલારી ભૂમિ જામનગરમાં અમને વરઘોડિયાને જમવા નોંતર્યાં હતાં. રસોડામાં ઘરની સ્ત્રીઓ મોંઘેરા મહેમાનો માટે ગરમાગરમ ભજીયાનો ઘાણ અને તાજી પૂરીઓ વગેરેની તૈયારીઓમાં હતી, પુરુષો આગળના વિશાળ દીવાનખાનામાં વાતોએ વળગ્યા હતા. મેં સંકોચ સાથે દેવ મંદિરમાં પડેલાં થોડાં પુસ્તકો ઉથલાવવા માંડ્યાં..અને એક નાનકડી પુસ્તિકા ઉપર મારી નજર પડી ! ત્યાંનાં કોઈ સ્થાનિક ભજનિક કે કોઈ સાધુ મહારાજ કે કોઈએ ભજન ગ્રુપ માટે છપાવી હોય તેવી જોડણીની અસંખ્ય ભૂલોવાળી એ પુસ્તિકા હતી ! પણ તેમાં એક ગરબો હતો ,જેને હું ઘણા વખતથી શોધતી હતી એ જડી ગયો. અમારાં પ્રોફેસર (શ્રી અનિરુદ્ધભાઈ બ્રહ્મભટ્ટે ) એ અલભ્ય ગરબાનો ક્યાંક ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
મેં ઝડપથી,રસથી એ પાંચ પાનાંનો લાંબો ગરબો વાંચવા માંડ્યો! તરસ્યાને પાણીનું આખ્ખું ઝરણું મળી જાય તેમ,એક શ્વાસે એ ગરબો હું વાંચી રહી હતી…અને સૌથી વધુ આનંદ આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે મેં ધાર્યું યે નહોતું , મારે ખાંખાખોળાં કરીને શોધવા જવાનીયે જરૂર નહોતી; ને મને અનાયાસે એ સાંપડ્યું હતું !અહીં કોઈ લોકસાહિત્ય ભેગું કરવા માટેની શિબિરો કે સંશોધન કાર્ય માટે પ્રોજેક્ટ કે પરિસંવાદો કે ફિલ્ડ વર્ક કરવાનું નહોતું. બસ , મારે દ્રષ્ટિ જ કેળવવાની હતી ! અનાયાસે જ , સહજતાથી હું આ લોકસાહિત્યનો ખજાનો માણી રહી હતી .. મેં પર્સમાંથી પેન્સિલ કાઢીને એ ગરબો મારી ડાયરીમાં ટપકાવવા માંડ્યો અને કોલેજમાં ભણેલી,જાણેલી,માણેલી મેઘાણીની સૌરાષ્ટ્રની રસધાર ફરીથી યાદ આવી ગઈ! મારાં જીવન સાથે એ દિવસથી હાલારી કે ઝાલાવાડી કે ગોહિલવાડી ,સોરઠી – કાઠિયાવાડી સાહિત્યને એક નવું સ્થાન મળ્યું
ત્યાં જ જમવાનાં ભાણા મંડાઈ ગયાં હતાં;પાટલા મુકાઈ ગયા હતા.જમવાનું તૈયાર હતું,વળી વાતાવરણ નવું અને માણસોએ નવાં એટલે એ વાત ત્યાંજ અટકી. હું એક ઇતિહાસનું પાનું જીવી રહી હતી! ઝવેરચંદ મેઘાણી ફરી જાણે જીવંત થયા. મને લાગ્યું કે આજે પણ દુલા ભાયા કાગ , કે પીંગળશીભાઈ કે ગંગા સતી અને પાનબાઈ અને કૈક જાણ્યાં અણજાણ્યા કવિઓનો અમૂલ્ય ખજાનો છુપાયેલો પડ્યો છે ! મેઘાણી ગયા પછી ગુજરાતનું લોકસાહિત્ય આજે પણ આવા જ મેઘાણી જેવા બીજા ટપાલીની રાહ જોતું આજ સુધી ઉભું છે.
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ પોતે જ લોકસાહિત્ય માટે કહ્યું છે કે “ ચારણો, લોક કથાકારો , લોકગીતો – ગાયકો કેળનાં ઝાડવાં જેવાં રસ સભર છે, પણ એમનાં હ્ર્દય સ્ત્રોતને ખોલવા માટે પ્રેમ સગાઈની જુક્તિ જોઈએ ! પાણીના નળની જેમ ચકલી ફેરવતાં જ એમાંથી દરેડા નથી પડતા .. જામનગરના એ બહોળા કુટુંબનાં સભ્યો સાથે વાર્તાલાપ દરમ્યાન મને થયું કે અહીંના સમાજમાં ઓતપ્રોત થઈને હું પણ એ રસધારા પ્રાપ્ત કરી શકીશ !
મેઘાણીનું એ શરૂ કરેલ કાર્ય બીજ હજુ પણ ત્યાં એ ધરતીની માટીમાં અંકુર સહ હાજર છે ; ઉત્સાહથી મેં વિચાર્યું .. અને મેં મારી કલમ સાબદી કરી .. કેવો સુભગ સમન્વય ! જાણે કે ભાવતું’તું , ને વૈદે કીધું !મિત્રો આવી તો કેટ કેટલી વાતો મારે તમારી સાથે કરવી છે.બસ આજથી શરુ થતી મારી કોલમ “હાં રે દોસ્તત હાલો અમારે દેશ!”માં  વાંચતા રહેજો.
કાઠિયાવડના એક એક  ગામમાં અને એક એક ઘરમાં હજી આજે પણ લોકસાહિત્ય જીવે છે. ચાલીશ વરસથી પરદેશમાં વસવાટ પછી પણ ગુજરાતી લોકસાહિત્યનું આકર્ષણ ક્યાં ઓછું થયું છે?  બલ્કે , હવે આ સોસ્યલ મીડિયા અને સુવિધાઓને કારણે .. તો જાણે કે સોનામાં સુગન્ધ ભળી છે !
સૌરાષ્ટ્રી ધરતીની અવનવી વાતો લોકસાહિત્યનું માધ્યમ લઈને ,અને ઝવેરચંદ મેઘણીની આંગળી પકડીને કરીશું .. નીચે કોમેન્ટ વિભાગમાં આપના અભિપ્રાય જરૂરથી જણાવશો ..
ગીતા ભટ્ટ

 

નવી કોલમ -“હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ”-ગીતા ભટ્ટ

પ્રિય વાચક મિત્રો,
આપ સર્વેનું ‘બેઠક’માં સ્વાગત છે.મગળવારે શરૂ થતી ગીતાબેનની નવી કોલમ “હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ”ની વાત કરવી છે.દેશમાં હોય કે પરદેશમાં આપણે સૌ આપણા મૂળ સાથે જોડાયેલા જ હોય છે.હા આજ વાત લઈને ગીતાબેન આવ્યા છે. ઝવેરચંદ મેઘાણી અને આપણું લોક સાહિત્ય એની વાતો ગીતાબેન આ કોલમમાં કરશે.મને દરેક કોલમમાં પત્ર જેવું વ્હાલ આવે છે.પત્રની રાહ જોયા પછી ખોલ્યાનો આનંદ હું કોલમમાં અનુભવું છું.
બ્લોગ પર સતત કોલમ લખવી એ લેખકો અને સૌ માટે ગૌરવપ્રદ વાત છે .પ્રજ્ઞાબેને કહ્યું છે માટે આજે તો કોલમ લખવી પડશે એવું કહેનારા ગીતાબેને ‘શબ્દોનાસર્જન” પર બે ખુબ ગમતી “આવું કેમ ?”અને ‘વાત્સલ્યની વેલી’કોલમ લખી, આપણી વાંચનની ઉસ્તુકતા ને સંતોષી છે,તો ક્યારેક “આવું કેમ?” પ્રશ્ન પૂછીને આપણને વિચાર કરતા કર્યા.તમે સૌએ એમની કોલેમને પ્રતિભાવ આપી નવાજી છે.ગીતાબેનની “વાત્સલ્યની વેલી’ કોલમ આપણને ઘણી વાસ્તવિક અને હૃદયસ્પર્શી લાગી અને કારણ બાલ સંભાળ,બાલ ઉછેર અને બાલ શિક્ષણમાં ગીતાબેન આગવી પ્રતિભા ધરાવે છે જેને માટે એમને નવાજવામાં પણ આવ્યા છે.
      એ સિવાય એમનાં નોંધનીય પ્રકાશનોમાં “ અમેરિકાથી અમદાવાદ” કાવ્ય સંગ્રહ ( ગુર્જર ) અને “દીકરી થકી ઘર આબાદ” “હાલરડાં અને બાલ ગીતો” નવા કાવ્ય વસ્તુ અને દીકરીઓને આત્મવિશ્વાષ વધારવાના હેતુથી લખાયેલા હોઈ સાહિત્યમાં અનેરી ભાત પાડે છે.
ગીતાબેને ખુબ લખ્યું છે સમ્પાદન કર્યું છે.ક્યાંક ક્યારેક વાંચેલું ..સાંભળેલું કે જોયેલું લખે છે છતાં પણ આપણા મનમાં એમના શબ્દો રમખાણ, રમમાણ મચાવી શકે છે.આ એમની કલમની તાકાત છે.ગીતાબેન દુર રહે છે પણ અમે મળીએ ત્યારે ખુબ વાતો કરીએ છીએ એકબીજા પાસેથી ઘણું નવું શીખીએ છીએ આ નવી કોલમમાં પણ ઝવેરચંદ મેઘાણી સાથે ગીતાબેન તેના સ્વાનુભવ પણ કહેશે.મને ગીતાબેનની એક વાત અહી ખાસ કહેવી છે કે સહજપણે પોતાના અનુભવોની ગઠરિયાં પુરેપુરા સંયમથી ખોલે છે કશું છુપાવ્યા વગર જે બન્યું છે તે જ લખે છે,મારે ક્યાં કહેવાની જરૂર છે? કે તમને ગમશે જ! પણ હા લેખક માટે વાચક એમનું બળ હોય છે માટે વધાવજો જરૂર !

     ‘બેઠક’ એક લખાવનું માધ્યમ આપે છે એ ખરું! પણ સાથે લેખકની પોતાની નિષ્ઠા પણ અનિવાર્યતા છે, ગીતાબેન નિયમિત લખવા માટે ‘બેઠક’ તમારો આભાર માને છે. પરદેશમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પીરસી ભાષાને જે રીતે ગતિમય રાખો છો તેનું મને પણ ગૌરવ છે.તમારી સાહિત્યની સફરમાં મિત્ર બનવાનો આનંદ મને પણ અનેરો છે. 

પ્રજ્ઞા દાદ્ભાવાળા

bethak-8

વાત્સલ્યની વેલી -ગીતા ભટ્ટ

14915325_1244696442220597_2417470074595463093_n

મિત્રો ,

ગીતાબેનના ૫૧ લેખો આજે પુરા થયા છે જેનો આનંદ સાથે ગર્વ અનુભવું છું.

ગીતાબેનની મિત્રતાના નિમિત્ત સપના વિજાપુરા છે .એમની ચિકાગોની મિત્રતા અહી બન્નેએ રોપી અને ‘બેઠક’માં સાથે ઉછેરી છે. જેનો લાભ દરેક વાચકો અને સર્જકોને મળ્યો છે .
સાવ સામાન્ય વિષયમાંથી અસામન્ય વાત ને શોધી પ્રગટ કરવાની કળા ગીતાબેનમાં છે.પોતાના જીવનની અનેક વાસ્તવિક ઘટનાનું નિરૂપણ “વાત્સલ્યની વેલી” માં કરતા એમણે વાચકની વાંચનની વેલને પણ ઉછેરી છે.

બીજી ખાસ વાત ગીતાબેન L.A માં રહેતા હોવા છતાં જાણે ‘બેઠક’માં સદાય હાજર રહ્યા છે.ક્યારેક પ્રત્યક્ષ તો ક્યારેક ફોન થકી. તેમની કોલમ તો આપણે દર મંગળવારે માણી છે.એમણે ચિક્કાર લખ્યું છે અને હજી પણ લખતા રહેશે.આ લખવું એ એમની અંદરની તરસ છે.

વાત્સલ્યની વેલી ના દરેક પ્રકરણ જાણે બાળકને ઉછેરવાની ચાવી છે.મને પણ ઘણું જાણવાનું શીખવાનું અને સમજવાનું મળ્યું છે.હૂંફ માટે માણસને માનવીની જરૂર રહેવાની એ વાત નો અહેસાસ ગીતાબેને “વાત્સલ્યની વેલી ”કોલમમાં ખુબ સુંદર રીતે ઉછેર્યો છે.વાસ્તવિકતા અને જીવનનાં થયેલા પોતાના અનુભવો થકી કોઈ એકાદો ભાવ કોઈ એકાદો વિચાર આપણા સૌના હૃદયમાં સ્થાપ્યો છે.કુમળાં બાળકોનાં જીવનનાં પાયામાં અમી સિંચન એમણે કર્યું તે અનુભવ નો અહેસાસ આપણને દરેક ઉઘડતા પાને કરાવ્યો છે. એમની સરળતા ગમી, ક્યારેક વાત વાતમાં એમણે અજાણતાં કરેલી ભૂલને પણ સ્વીકારી પોતે વિકસ્યા અને આપણે સહુ પણ કશુક શીખ્યા.

આમ જોવા જઈએ તો બાળકની દુનિયામાં ડોકિયું કરાવતા એમણે કહ્યું “બાળક અર્થની નહિ પ્રેમની ભાષા સમજે છે.બાળકની દુનિયામાં અવાજ અને સ્પર્શનું મહત્વ છે.” એમણે બાળકના અનેક ચેહેરા જોયા છે. ક્યારેક વિખૂટા પડેલા બાળકને પ્રેમથી ઉછેરી ફૂલને ઉગાડ્યું છે. વાત્સલ્ય સાથે વ્હાલથી વઢવું, સમજાવવું , ટપારવું પણ જરૂરી છે,તેટલું જ બાળકને સમજવું જરૂરી છે અને એજ બસ વાત્સલ્યની વેલીના દરેક પ્રકરણ છે.બાળક વિસ્મયની દુનિયામાં જીવે છે તેમ તેમના દરેક પ્રકરણમાં એક નવી વાત લઇ આવતો વાસ્તવિક પ્રસંગ આપણને અચંબો આપ્યા વગર રહ્યો નથી. શું આવું પણ હોય ?એ પ્રશ્ન ઉભો કરી વિચાર કરતા કર્યા છે. એમના અનુભવથી આપણે કશુંક શીખ્યા છે, નવા માબાપને કહો કે નાના નાની કે સમાજને બાળકને ઉછેરવાની અનેક ઉપયોગી ટીપ્સ આપી જે તમામ પેઢી માટે દિશા સૂચક છે.એમણે એમની વાત ને સરળ સહજ રીતે તો ક્યારેક જુદી શૈલીથી તો ક્યારેક બરાક ઓબામાં જેવી વ્યક્તિના ઉદારહણ થકી વાતને વહેતી કરી છે. વાત્સલ્યની વેલીમાં માત્ર વ્હાલની વાતો નથી તે ઉપરાંત તેમણે એવી ઘણી વાસ્તવિક અને વ્યહવારિક વાતો પણ મુકી છે.

મિત્રો તો તમને બધાને પણ ગીતાબેનના સ્વાનુભવ ગમ્યા હોય તો એમના આ પ્રયત્નને જરૂર વધાવજો.બેઠક અને તેના દરેક સર્જકો અને વાંચકો તરફથી ગીતાબેનને અભિનંદન.

હું એમને ફરી આમંત્રણ આપું છું કે જાન્યુઆરી મહિનાથી આપ “શબ્દોના સર્જન” પર એક નવા વિષય સાથે આપની કલમ રજુ કરો. તે દરમ્યાન આ લેખ લખતા થયેલા આનંદ અને અનુભવને આપ દર મંગળવારે લખી ચાલુ રાખો જેથી બીજાને લખવાની પ્રેરણા મળે.

આપણી ભાષા સમૃદ્ધ છે માટે વાંચન અને સર્જન સાથે ગતિમય રહેવી જોઈએ. આપણી માતૃભાષાને સાચવવાની જવાબદારી સૌની છે. ગીતાબેન તમારા યોગદાનની ‘બેઠક’ કદર કરે છે અને અમે તમારા માટે ગૌરવ અનુભવીએ છીએ.

– પ્રજ્ઞા દાદભાવાલા

bethak-8

વાત્સલ્યની વેલી ૫૧) આનંદી બાળક ઉછેરવાની રીત !

આનંદી બાળક ઉછેરવાની રીત !!
રસોઈની કોઈ વાનગી બનાવવાની હોય કે કોઈ વોશિંગ મશીન વાપરવાનું હોય, કે કોઈ ગાડી ચલાવવાની હોય,કે કમ્પ્યુટર કે નવો સ્માર્ટ ફોન હોય, તો તેને વાપરવાની – કે ચલાવવાની રીત આપી હોય; પણ બાળક જન્મે છે ત્યારે સાથે ઉછેરવાની રીત ની પુસ્તિકા લઈને જન્મતો નથી !
પણ એવાં નાના નાના સેંકડો બાળકોને ઉછેરવાનું સદ્ભાગ્ય મને સાંપડ્યું છે! આખ્ખી જિંદગી બસ આ જ કામ કરવાથી આ પ્રશ્ન સતત મારાં મગજમાં રમ્યા કરતો !બાળકોને કેવી રીતે ઉછેરવાથી તેઓ ભવિષ્યનાં સારાં નાગરિક બને? અનેઆ પ્રશ્ન કાંઈ મને જ થયો છે એવું નથી ; મારી જેમ અનેક બાળ માનસશાસ્ત્રીઓ અને આ ક્ષેત્રના તજજ્ઞોએ પણ આ વિષયમાં ખુબ વિચાર્યું છે !
દરેક મા બાપ પોતાના સંતાનને પ્રેમ કરે જ છે. એ જીવનમાં ખુબ સુખી થાય એવી સૌ મા બાપની અંતરની ઈચ્છા હોય છે.કોઈ મા બાપ એવું ના ઈચ્છે કે રસ્તે રઝળતો દારૂ અને ડ્રગના નશામાં રખડતો કે સમાજથી તરછોડાયેલો એકાકી જીવન ગુજારતો દુઃખી કે પછી મોટા મહેલોમાં નશામાં ચકચૂર એકાકી ,દુઃખી જીવન ગુજારતો નાગરિક ના બને ?
પરંતુ આવું કેમ બને છે? એવું પણ કાંઈભય સ્થાન છે કે જેને બાળકના ઉછેર સમયે , નાનપણમાં જ થોડું ધ્યાન આપીને બદલી શકાય ? બાળક નાનપણથી જ જો હેપ્પી આનંદી વાતાવરણમાં ઉછરે તો આગળ જતાં એ એક સારો નાગરિક બની શકે !
દુનિયામાં સૌથી વધુ હેપ્પી લોકો ક્યાં વસે છે એ જાણવા દુનિયાની યુનાઇટેડ નેશન સંસ્થા લગભગ ૧૫૫ જેટલા દેશોંનનો સર્વે કરે છે; કેમ અમુક દેશનાં લોકો વધારે સુખી છે? એ લોકો શું કરે છે જે બીજા દેશ નથી કરતાં ?
પણ એમણે જે નોંધ્યું હજ્જારો ડોલર અને સેંકડો કલાકોની મહેનત બાદ , તે મને તાજેતરમાં યોજાયેલા એક વડીલમિત્રની જન્મદિવસ પાર્ટીમાંથી અનાયાસે જ જણવા મળ્યું !!
એમની તેર વર્ષની પૌત્રીએ દાદીબાની એંસીમી વર્ષગાંઠ પર બોલતાં કહ્યું કે અમારાં ઘરમાં બધાં ડોક્ટર છે. દાદા ડોક્ટર , કાકા -કાકી ડોક્ટર, ફુઆ અને એનાં મમ્મી પપ્પા ડોક્ટર , અને હવે કઝીન ભાઈ બેનો પણ ડોક્ટર કે એન્જીનીયર બની રહ્યાં છે.. ત્યારે એણે કહ્યું “ હું કઈ લાઈન લઉં? અમારાં કુટુંબમાં બધાની કાંઈક ને કાંઈક સ્પેશિયલટી છે, બધાં પાસે ખુબ પૈસા પણ છે,પણ – પણ , શું પૈસા સાથે હેપીનેસ આવે છે? “ એણે પૂછ્યું !
અમેરિકામાં પૈસાની કમી નથી. પૈસા સાથે સગવડ મળે છે, પણ ડ્રગ્સ અને દારૂ પીતાં જુવાનિયાઓ શરૂઆતમાં તો એ પૈસાના જોરે જ તો આવી કુટેવોની લતે ચઢેલાં ને ?
દુનિયાનાં સૌથી વધુ આનંદી બાળકોમાં જે છેલ્લા સાત વર્ષથી પ્રથમ આવે છે તે દેશ ડેન્માર્કની બાલ ઉછેર પદ્ધતિનો સૌ નિષ્ણાંતોએ અભ્યાસ કર્યો ! ત્યાંની શાળાઓમાં નાનપણથી જ એક “હગી” નામનો વિષય શીખવાડવામાં આવે છે, જેનો અર્થ “ વાદળાંની રૂપેરી કોર !” એવો કાંઈક થાય છે. એ વિષયમાં બાળકોને ક્લાસમાં કોઈએ કોઈને માટે એ પ્રકારનું માનવતાવાદી કાર્ય કર્યું હોય તે વિષે ચર્ચા કરવામાં આવે છે! નાનપણથી જ માનવતાવાદનું શિક્ષણ !
હા , અમેરિકામાં કાંઈક અંશે ડે કેર સેન્ટરથી માંડીને કોલેજ કક્ષાએ આવી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે, પણ એક વિષય તરીકે શીખવાડવામાં આવતું નથી. ઘર વગરનાઓને તહેવારો ઉપર રોટી કપડાં પહોચાડવાં, ઘરડા ઘરમાં ભોજન -ભજન કરાવવા જવું , અનાથાશ્રમમાં આર્થિક મદદ આ બધું માનવતાવાદી કામ જ કહેવાય .
એમ તો આપણે ત્યાં , આપણેય દિવાળી , હોળી , ઉતરાયણ ઉપર દાન ધરમ કરીએ જ છીએ ને? પણ એમાં તો સ્વર્ગ મેળવવાની લાલચ છે! અને નાના બાળકને એમાં શું સમજ પડે ? ગરીબને પૈસો- એટલે કે ભીખ આપવી, એ “ હગી” નામના વિષયમાં શીખવાડતાં નથી! દયાનો ગુણ એ સારી વાત છે, પણ લાગણી હોવી અને એ વ્યક્તિ સાથે તાદાત્મ્ય સાધવું એ બન્ને મહત્વનાં છે! ભીખનો પૈસો પેલી ગરીબ વ્યક્તિ માટે લાગણી દર્શાવે છે, પણ એમાં તાદાત્મ્ય નથી હોતું ! . અંગ્રેજીમાં આ લાગણીઓ માટે બે શબ્દ છે: સિમ્પથી અને એમ્પથી! આપણી ભાષાનો શબ્દ કોષ આ બંને શબ્દનો અર્થ એક જ બતાવે છે: દયા, લાગણી!
રસ્તે જતાં કોઈ બાળકને ઠોકર વાગે અને એ પડી જાય એટલે આપણે બોલી ઉઠીયે : “અરે અરે- જુઓ ત્યાં પેલું છોકરું બિચારું પડી ગયું !” આ લાગણી તેને સિમ્પથી સહાનુભૂતિ દર્શાવી કહેવાય! પણ બાળક પાસે દોડી જઈને એને વ્હાલથી ઉંચકીને પ્રેમ અને હૂંફનો અહેસાસ કરાવવો એ સહાનુભૂતિને એમ્પથી કહેવાય!
મેં માતૃભૂમિ ભારતની મારી એક મુલાકત દરમ્યાન જોયું હતું : સવારના સમયે એક તેડાગર બહેન ફૂટપાથ પર ચાલતાં ચાલતાં પાંચ છ બાળકોને બાલમંદિર લઇ જઈ રહ્યાં હતાં. એક બાળક ચાલતું હતું ને ફૂટપાથ પરથી ગબડી પડ્યું ! અને બહેને એને એક ધોલ મારતાં સંભળાવ્યું; “ આંધળો છે? આ રસ્તો દેખાતો નથી?”
બાળકોના ઉછેરમાં ઘણાં પરિબળો કામ કરે છે!અહીં પેલી ભાડુતી બહેન બાળકનાં કુમળા મનને જરૂર હાનિ પહોંચાડતી હતી , પણ એ સગી મા નહોતી ! એટલે બાળક આવા સહાનુભૂતિ વિનાના પ્રસંગોથી ઘડાય અને ભવિષ્યના વાવાઝોડાઓ માટે તૈયાર થાય; પણ, હા, મા બાપ પણ જો આવું જ વર્તન કરે તો બાળકનું ભાવિ કાંઈક જુદું જ ઘડાય! બાળકનાં ઉછેરમાં બેમાંથી એક જન્મદાતા સમજુ હોય તો પણ બાળક આનંદી હોઈ શકે છે, પણ સાથે અન્ય એક વ્યક્તિનો સાથ સહકાર હૂંફ પણ જરૂરી છે!
વર્ષો સુધી ઘણી મથામણ કરીને આનંદી બાળક ઉછેરવાનું એક ગીત મેં તૈયાર કર્યું!! અમે ઘણી વાર પેરેન્ટ્સ સાથેના સેલિબ્રેશનમાં આ ગીત ગાઈએ પણ ખરાં!
“ અમેરિકાથી અમદાવાદ” મારાં કાવ્યસંગ્રહમાં મેં અમુક અંગ્રેજી કાવ્ય ગીતો પણ મુક્યાં છે. આ લેખમાળાનાં ૫૧ એકાવનમાં ચરણમાં સૌને ઉપયોગી એ કાવ્ય રજૂ કરું છું ! પુસ્તકના વિમોચન વેળાએ પ્રતિષ્ઠિત સાહિત્યકારોની પ્રસંશાને પાત્ર આ રહ્યું એ કાવ્ય:
One wise parent , and an adult who cares,
Add a little luck and the happy child you get!
Happiness is feeling, happiness means care;
She feels much secure when she knows that you care!
Routines and consistency are the young children’s affairs;
Same time, the same place – eat, play and relax!
Develop some customs- rituals for a special day,
Sweet memories of those days, will take them all the way!
Involve the whole family in the decision making affairs;
Small , big, sick or old – would love to be counted!
Put aside your differences even only for a while,
And in your old age, you’ll find out you were right!
Childhood comes only once in a life ,
Give children your very best ,that
They cherish rest of their lives!
Thats how you raise a happy happy child!!