હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ 1) વિષય પ્રવેશ.

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ -વિષય પ્રવેશ.-૧

                                    સોરઠ દેશ સોહામણો , ચંગા નર ને નાર !
                                     જાણે સ્વર્ગથી ઊતર્યાં, દેવ દેવી અણસાર !
કોઇ રાત્રીએ સૌરાષ્ટ્રના કોઇ ગામમાં સૂતા હો અને અચાનક ઉંઘ ઉડી જાય તો ઉપરના શબ્દો જાણે લયબધ્ધ સ્વરે હવામાં વહેતા સંભળાય ! અને મન મોરની જેમ નાચી ઉઠે ! અને યાદ આવે આપણાં એ લોકગીતો અને તેના અનામી કવિઓ ! આવા અનામી સર્જકોના ભાવની અને તેમના મીજાજની અભિવ્યક્તિ ઝવેરચંદ મેઘાણીએ આપણને કરાવી આજથી લગભગ નેવું વર્ષ પહેલાં ! લોકસાહિત્યની ભવ્યતા અને ગરિમાનો પરિચય સૌ પ્રથમ વાર મેઘાણીએ કરાવ્યો !પણ આજે પણ મને લોકસાહિત્ય અને મેઘાણી આકર્ષે છે તેનું કારણ શું ?
આમ જેવા જઈએ તો લોકસાહિત્ય એ તો એક વિશાળ વટ વૃક્ષ સમાન છે. આ વિશાળ વૃક્ષ તેની વિશાળ ઘેઘુર ડાળીઓ અને પર્ણોથી , ડાળે ડાળે બેઠેલા ભિન્ન ભિન્ન પક્ષીઓથી શોભી ઉઠે છે. લોકસાહિતયનું વિશાળ વટ વક્ષ પણ ગીતો, છંદો, દોહા, સોરઠાઓ, કથાઓ જેવા તેના વિવિધ સ્વરૂપોથી અનેરી શોભા ધારણ કરીને ઉભું છે. પરંતુ એનું સમર્થ સંશોધન કામ લોકકવિ ઝવેરચંદ મેઘાણીએ કયુઁ છે.
ગુજરાતી ભાષા સાથે એમ.એ.કર્યું હોવાથી ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં લોકસાહિત્ય પ્રદાન વિષે અને ભાષા વિજ્ઞાન માં આગળ અભ્યાસને લીધે, લોક બોલી વિષે પદ્ધતિસર અભ્યાસની સૂઝ મેં કેળવી હતી. વળી કારકિર્દીની શરૂઆત જ પ્રાધ્યાપક તરીકે તેથી નાની મોટી નોંધ લખવાની ટેવ શરૂઆતથી જ. એટલે અમદાવાદથી જયારે સૌરાષ્ટ્રમાં આવીને વસવાનું થયું ત્યારે ઝવેરચંદ મેઘાણીની જેમ કાઠિયાવાડ ખૂંદવાનું મન પણ ખરું! થયું : હજી પણ અહીં કેટકેટલું લોકસાહિત્ય લોક જીભે અકબંધ પડ્યું છે ! માત્ર એને ઉલેચવાની જરૂર છે. દુહા ,છંદ , લગ્ન ગીતો, ગરબા, ગરબી, ફટાણાં, અહીંનાં લોકોની જીભે રમે છે ,જેમાં સમાજની રહેણી કરણી, માન્યતાઓ અને શ્રદ્ધા – અંધશ્રદ્ધા વગેરેનું પ્રતિબિંબ પડેલું છે તે શું લોક ગીતો નથી ?પરંતુ એ લોકગીતોનો વ્યવસ્થિત સંચય કરવાનો વિચાર તો અનાયાસે જ સ્ફૂર્યો !
તે દિવસે સૌરાષ્ટ્રની હાલારી ભૂમિ જામનગરમાં અમને વરઘોડિયાને જમવા નોંતર્યાં હતાં. રસોડામાં ઘરની સ્ત્રીઓ મોંઘેરા મહેમાનો માટે ગરમાગરમ ભજીયાનો ઘાણ અને તાજી પૂરીઓ વગેરેની તૈયારીઓમાં હતી, પુરુષો આગળના વિશાળ દીવાનખાનામાં વાતોએ વળગ્યા હતા. મેં સંકોચ સાથે દેવ મંદિરમાં પડેલાં થોડાં પુસ્તકો ઉથલાવવા માંડ્યાં..અને એક નાનકડી પુસ્તિકા ઉપર મારી નજર પડી ! ત્યાંનાં કોઈ સ્થાનિક ભજનિક કે કોઈ સાધુ મહારાજ કે કોઈએ ભજન ગ્રુપ માટે છપાવી હોય તેવી જોડણીની અસંખ્ય ભૂલોવાળી એ પુસ્તિકા હતી ! પણ તેમાં એક ગરબો હતો ,જેને હું ઘણા વખતથી શોધતી હતી એ જડી ગયો. અમારાં પ્રોફેસર (શ્રી અનિરુદ્ધભાઈ બ્રહ્મભટ્ટે ) એ અલભ્ય ગરબાનો ક્યાંક ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
મેં ઝડપથી,રસથી એ પાંચ પાનાંનો લાંબો ગરબો વાંચવા માંડ્યો! તરસ્યાને પાણીનું આખ્ખું ઝરણું મળી જાય તેમ,એક શ્વાસે એ ગરબો હું વાંચી રહી હતી…અને સૌથી વધુ આનંદ આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે મેં ધાર્યું યે નહોતું , મારે ખાંખાખોળાં કરીને શોધવા જવાનીયે જરૂર નહોતી; ને મને અનાયાસે એ સાંપડ્યું હતું !અહીં કોઈ લોકસાહિત્ય ભેગું કરવા માટેની શિબિરો કે સંશોધન કાર્ય માટે પ્રોજેક્ટ કે પરિસંવાદો કે ફિલ્ડ વર્ક કરવાનું નહોતું. બસ , મારે દ્રષ્ટિ જ કેળવવાની હતી ! અનાયાસે જ , સહજતાથી હું આ લોકસાહિત્યનો ખજાનો માણી રહી હતી .. મેં પર્સમાંથી પેન્સિલ કાઢીને એ ગરબો મારી ડાયરીમાં ટપકાવવા માંડ્યો અને કોલેજમાં ભણેલી,જાણેલી,માણેલી મેઘાણીની સૌરાષ્ટ્રની રસધાર ફરીથી યાદ આવી ગઈ! મારાં જીવન સાથે એ દિવસથી હાલારી કે ઝાલાવાડી કે ગોહિલવાડી ,સોરઠી – કાઠિયાવાડી સાહિત્યને એક નવું સ્થાન મળ્યું
ત્યાં જ જમવાનાં ભાણા મંડાઈ ગયાં હતાં;પાટલા મુકાઈ ગયા હતા.જમવાનું તૈયાર હતું,વળી વાતાવરણ નવું અને માણસોએ નવાં એટલે એ વાત ત્યાંજ અટકી. હું એક ઇતિહાસનું પાનું જીવી રહી હતી! ઝવેરચંદ મેઘાણી ફરી જાણે જીવંત થયા. મને લાગ્યું કે આજે પણ દુલા ભાયા કાગ , કે પીંગળશીભાઈ કે ગંગા સતી અને પાનબાઈ અને કૈક જાણ્યાં અણજાણ્યા કવિઓનો અમૂલ્ય ખજાનો છુપાયેલો પડ્યો છે ! મેઘાણી ગયા પછી ગુજરાતનું લોકસાહિત્ય આજે પણ આવા જ મેઘાણી જેવા બીજા ટપાલીની રાહ જોતું આજ સુધી ઉભું છે.
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ પોતે જ લોકસાહિત્ય માટે કહ્યું છે કે “ ચારણો, લોક કથાકારો , લોકગીતો – ગાયકો કેળનાં ઝાડવાં જેવાં રસ સભર છે, પણ એમનાં હ્ર્દય સ્ત્રોતને ખોલવા માટે પ્રેમ સગાઈની જુક્તિ જોઈએ ! પાણીના નળની જેમ ચકલી ફેરવતાં જ એમાંથી દરેડા નથી પડતા .. જામનગરના એ બહોળા કુટુંબનાં સભ્યો સાથે વાર્તાલાપ દરમ્યાન મને થયું કે અહીંના સમાજમાં ઓતપ્રોત થઈને હું પણ એ રસધારા પ્રાપ્ત કરી શકીશ !
મેઘાણીનું એ શરૂ કરેલ કાર્ય બીજ હજુ પણ ત્યાં એ ધરતીની માટીમાં અંકુર સહ હાજર છે ; ઉત્સાહથી મેં વિચાર્યું .. અને મેં મારી કલમ સાબદી કરી .. કેવો સુભગ સમન્વય ! જાણે કે ભાવતું’તું , ને વૈદે કીધું !મિત્રો આવી તો કેટ કેટલી વાતો મારે તમારી સાથે કરવી છે.બસ આજથી શરુ થતી મારી કોલમ “હાં રે દોસ્તત હાલો અમારે દેશ!”માં  વાંચતા રહેજો.
કાઠિયાવડના એક એક  ગામમાં અને એક એક ઘરમાં હજી આજે પણ લોકસાહિત્ય જીવે છે. ચાલીશ વરસથી પરદેશમાં વસવાટ પછી પણ ગુજરાતી લોકસાહિત્યનું આકર્ષણ ક્યાં ઓછું થયું છે?  બલ્કે , હવે આ સોસ્યલ મીડિયા અને સુવિધાઓને કારણે .. તો જાણે કે સોનામાં સુગન્ધ ભળી છે !
સૌરાષ્ટ્રી ધરતીની અવનવી વાતો લોકસાહિત્યનું માધ્યમ લઈને ,અને ઝવેરચંદ મેઘણીની આંગળી પકડીને કરીશું .. નીચે કોમેન્ટ વિભાગમાં આપના અભિપ્રાય જરૂરથી જણાવશો ..
ગીતા ભટ્ટ

 

નવી કોલમ -“હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ”-ગીતા ભટ્ટ

પ્રિય વાચક મિત્રો,
આપ સર્વેનું ‘બેઠક’માં સ્વાગત છે.મગળવારે શરૂ થતી ગીતાબેનની નવી કોલમ “હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ”ની વાત કરવી છે.દેશમાં હોય કે પરદેશમાં આપણે સૌ આપણા મૂળ સાથે જોડાયેલા જ હોય છે.હા આજ વાત લઈને ગીતાબેન આવ્યા છે. ઝવેરચંદ મેઘાણી અને આપણું લોક સાહિત્ય એની વાતો ગીતાબેન આ કોલમમાં કરશે.મને દરેક કોલમમાં પત્ર જેવું વ્હાલ આવે છે.પત્રની રાહ જોયા પછી ખોલ્યાનો આનંદ હું કોલમમાં અનુભવું છું.
બ્લોગ પર સતત કોલમ લખવી એ લેખકો અને સૌ માટે ગૌરવપ્રદ વાત છે .પ્રજ્ઞાબેને કહ્યું છે માટે આજે તો કોલમ લખવી પડશે એવું કહેનારા ગીતાબેને ‘શબ્દોનાસર્જન” પર બે ખુબ ગમતી “આવું કેમ ?”અને ‘વાત્સલ્યની વેલી’કોલમ લખી, આપણી વાંચનની ઉસ્તુકતા ને સંતોષી છે,તો ક્યારેક “આવું કેમ?” પ્રશ્ન પૂછીને આપણને વિચાર કરતા કર્યા.તમે સૌએ એમની કોલેમને પ્રતિભાવ આપી નવાજી છે.ગીતાબેનની “વાત્સલ્યની વેલી’ કોલમ આપણને ઘણી વાસ્તવિક અને હૃદયસ્પર્શી લાગી અને કારણ બાલ સંભાળ,બાલ ઉછેર અને બાલ શિક્ષણમાં ગીતાબેન આગવી પ્રતિભા ધરાવે છે જેને માટે એમને નવાજવામાં પણ આવ્યા છે.
      એ સિવાય એમનાં નોંધનીય પ્રકાશનોમાં “ અમેરિકાથી અમદાવાદ” કાવ્ય સંગ્રહ ( ગુર્જર ) અને “દીકરી થકી ઘર આબાદ” “હાલરડાં અને બાલ ગીતો” નવા કાવ્ય વસ્તુ અને દીકરીઓને આત્મવિશ્વાષ વધારવાના હેતુથી લખાયેલા હોઈ સાહિત્યમાં અનેરી ભાત પાડે છે.
ગીતાબેને ખુબ લખ્યું છે સમ્પાદન કર્યું છે.ક્યાંક ક્યારેક વાંચેલું ..સાંભળેલું કે જોયેલું લખે છે છતાં પણ આપણા મનમાં એમના શબ્દો રમખાણ, રમમાણ મચાવી શકે છે.આ એમની કલમની તાકાત છે.ગીતાબેન દુર રહે છે પણ અમે મળીએ ત્યારે ખુબ વાતો કરીએ છીએ એકબીજા પાસેથી ઘણું નવું શીખીએ છીએ આ નવી કોલમમાં પણ ઝવેરચંદ મેઘાણી સાથે ગીતાબેન તેના સ્વાનુભવ પણ કહેશે.મને ગીતાબેનની એક વાત અહી ખાસ કહેવી છે કે સહજપણે પોતાના અનુભવોની ગઠરિયાં પુરેપુરા સંયમથી ખોલે છે કશું છુપાવ્યા વગર જે બન્યું છે તે જ લખે છે,મારે ક્યાં કહેવાની જરૂર છે? કે તમને ગમશે જ! પણ હા લેખક માટે વાચક એમનું બળ હોય છે માટે વધાવજો જરૂર !

     ‘બેઠક’ એક લખાવનું માધ્યમ આપે છે એ ખરું! પણ સાથે લેખકની પોતાની નિષ્ઠા પણ અનિવાર્યતા છે, ગીતાબેન નિયમિત લખવા માટે ‘બેઠક’ તમારો આભાર માને છે. પરદેશમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પીરસી ભાષાને જે રીતે ગતિમય રાખો છો તેનું મને પણ ગૌરવ છે.તમારી સાહિત્યની સફરમાં મિત્ર બનવાનો આનંદ મને પણ અનેરો છે. 

પ્રજ્ઞા દાદ્ભાવાળા

bethak-8

વાત્સલ્યની વેલી -ગીતા ભટ્ટ

14915325_1244696442220597_2417470074595463093_n

મિત્રો ,

ગીતાબેનના ૫૧ લેખો આજે પુરા થયા છે જેનો આનંદ સાથે ગર્વ અનુભવું છું.

ગીતાબેનની મિત્રતાના નિમિત્ત સપના વિજાપુરા છે .એમની ચિકાગોની મિત્રતા અહી બન્નેએ રોપી અને ‘બેઠક’માં સાથે ઉછેરી છે. જેનો લાભ દરેક વાચકો અને સર્જકોને મળ્યો છે .
સાવ સામાન્ય વિષયમાંથી અસામન્ય વાત ને શોધી પ્રગટ કરવાની કળા ગીતાબેનમાં છે.પોતાના જીવનની અનેક વાસ્તવિક ઘટનાનું નિરૂપણ “વાત્સલ્યની વેલી” માં કરતા એમણે વાચકની વાંચનની વેલને પણ ઉછેરી છે.

બીજી ખાસ વાત ગીતાબેન L.A માં રહેતા હોવા છતાં જાણે ‘બેઠક’માં સદાય હાજર રહ્યા છે.ક્યારેક પ્રત્યક્ષ તો ક્યારેક ફોન થકી. તેમની કોલમ તો આપણે દર મંગળવારે માણી છે.એમણે ચિક્કાર લખ્યું છે અને હજી પણ લખતા રહેશે.આ લખવું એ એમની અંદરની તરસ છે.

વાત્સલ્યની વેલી ના દરેક પ્રકરણ જાણે બાળકને ઉછેરવાની ચાવી છે.મને પણ ઘણું જાણવાનું શીખવાનું અને સમજવાનું મળ્યું છે.હૂંફ માટે માણસને માનવીની જરૂર રહેવાની એ વાત નો અહેસાસ ગીતાબેને “વાત્સલ્યની વેલી ”કોલમમાં ખુબ સુંદર રીતે ઉછેર્યો છે.વાસ્તવિકતા અને જીવનનાં થયેલા પોતાના અનુભવો થકી કોઈ એકાદો ભાવ કોઈ એકાદો વિચાર આપણા સૌના હૃદયમાં સ્થાપ્યો છે.કુમળાં બાળકોનાં જીવનનાં પાયામાં અમી સિંચન એમણે કર્યું તે અનુભવ નો અહેસાસ આપણને દરેક ઉઘડતા પાને કરાવ્યો છે. એમની સરળતા ગમી, ક્યારેક વાત વાતમાં એમણે અજાણતાં કરેલી ભૂલને પણ સ્વીકારી પોતે વિકસ્યા અને આપણે સહુ પણ કશુક શીખ્યા.

આમ જોવા જઈએ તો બાળકની દુનિયામાં ડોકિયું કરાવતા એમણે કહ્યું “બાળક અર્થની નહિ પ્રેમની ભાષા સમજે છે.બાળકની દુનિયામાં અવાજ અને સ્પર્શનું મહત્વ છે.” એમણે બાળકના અનેક ચેહેરા જોયા છે. ક્યારેક વિખૂટા પડેલા બાળકને પ્રેમથી ઉછેરી ફૂલને ઉગાડ્યું છે. વાત્સલ્ય સાથે વ્હાલથી વઢવું, સમજાવવું , ટપારવું પણ જરૂરી છે,તેટલું જ બાળકને સમજવું જરૂરી છે અને એજ બસ વાત્સલ્યની વેલીના દરેક પ્રકરણ છે.બાળક વિસ્મયની દુનિયામાં જીવે છે તેમ તેમના દરેક પ્રકરણમાં એક નવી વાત લઇ આવતો વાસ્તવિક પ્રસંગ આપણને અચંબો આપ્યા વગર રહ્યો નથી. શું આવું પણ હોય ?એ પ્રશ્ન ઉભો કરી વિચાર કરતા કર્યા છે. એમના અનુભવથી આપણે કશુંક શીખ્યા છે, નવા માબાપને કહો કે નાના નાની કે સમાજને બાળકને ઉછેરવાની અનેક ઉપયોગી ટીપ્સ આપી જે તમામ પેઢી માટે દિશા સૂચક છે.એમણે એમની વાત ને સરળ સહજ રીતે તો ક્યારેક જુદી શૈલીથી તો ક્યારેક બરાક ઓબામાં જેવી વ્યક્તિના ઉદારહણ થકી વાતને વહેતી કરી છે. વાત્સલ્યની વેલીમાં માત્ર વ્હાલની વાતો નથી તે ઉપરાંત તેમણે એવી ઘણી વાસ્તવિક અને વ્યહવારિક વાતો પણ મુકી છે.

મિત્રો તો તમને બધાને પણ ગીતાબેનના સ્વાનુભવ ગમ્યા હોય તો એમના આ પ્રયત્નને જરૂર વધાવજો.બેઠક અને તેના દરેક સર્જકો અને વાંચકો તરફથી ગીતાબેનને અભિનંદન.

હું એમને ફરી આમંત્રણ આપું છું કે જાન્યુઆરી મહિનાથી આપ “શબ્દોના સર્જન” પર એક નવા વિષય સાથે આપની કલમ રજુ કરો. તે દરમ્યાન આ લેખ લખતા થયેલા આનંદ અને અનુભવને આપ દર મંગળવારે લખી ચાલુ રાખો જેથી બીજાને લખવાની પ્રેરણા મળે.

આપણી ભાષા સમૃદ્ધ છે માટે વાંચન અને સર્જન સાથે ગતિમય રહેવી જોઈએ. આપણી માતૃભાષાને સાચવવાની જવાબદારી સૌની છે. ગીતાબેન તમારા યોગદાનની ‘બેઠક’ કદર કરે છે અને અમે તમારા માટે ગૌરવ અનુભવીએ છીએ.

– પ્રજ્ઞા દાદભાવાલા

bethak-8

વાત્સલ્યની વેલી ૫૧) આનંદી બાળક ઉછેરવાની રીત !

આનંદી બાળક ઉછેરવાની રીત !!
રસોઈની કોઈ વાનગી બનાવવાની હોય કે કોઈ વોશિંગ મશીન વાપરવાનું હોય, કે કોઈ ગાડી ચલાવવાની હોય,કે કમ્પ્યુટર કે નવો સ્માર્ટ ફોન હોય, તો તેને વાપરવાની – કે ચલાવવાની રીત આપી હોય; પણ બાળક જન્મે છે ત્યારે સાથે ઉછેરવાની રીત ની પુસ્તિકા લઈને જન્મતો નથી !
પણ એવાં નાના નાના સેંકડો બાળકોને ઉછેરવાનું સદ્ભાગ્ય મને સાંપડ્યું છે! આખ્ખી જિંદગી બસ આ જ કામ કરવાથી આ પ્રશ્ન સતત મારાં મગજમાં રમ્યા કરતો !બાળકોને કેવી રીતે ઉછેરવાથી તેઓ ભવિષ્યનાં સારાં નાગરિક બને? અનેઆ પ્રશ્ન કાંઈ મને જ થયો છે એવું નથી ; મારી જેમ અનેક બાળ માનસશાસ્ત્રીઓ અને આ ક્ષેત્રના તજજ્ઞોએ પણ આ વિષયમાં ખુબ વિચાર્યું છે !
દરેક મા બાપ પોતાના સંતાનને પ્રેમ કરે જ છે. એ જીવનમાં ખુબ સુખી થાય એવી સૌ મા બાપની અંતરની ઈચ્છા હોય છે.કોઈ મા બાપ એવું ના ઈચ્છે કે રસ્તે રઝળતો દારૂ અને ડ્રગના નશામાં રખડતો કે સમાજથી તરછોડાયેલો એકાકી જીવન ગુજારતો દુઃખી કે પછી મોટા મહેલોમાં નશામાં ચકચૂર એકાકી ,દુઃખી જીવન ગુજારતો નાગરિક ના બને ?
પરંતુ આવું કેમ બને છે? એવું પણ કાંઈભય સ્થાન છે કે જેને બાળકના ઉછેર સમયે , નાનપણમાં જ થોડું ધ્યાન આપીને બદલી શકાય ? બાળક નાનપણથી જ જો હેપ્પી આનંદી વાતાવરણમાં ઉછરે તો આગળ જતાં એ એક સારો નાગરિક બની શકે !
દુનિયામાં સૌથી વધુ હેપ્પી લોકો ક્યાં વસે છે એ જાણવા દુનિયાની યુનાઇટેડ નેશન સંસ્થા લગભગ ૧૫૫ જેટલા દેશોંનનો સર્વે કરે છે; કેમ અમુક દેશનાં લોકો વધારે સુખી છે? એ લોકો શું કરે છે જે બીજા દેશ નથી કરતાં ?
પણ એમણે જે નોંધ્યું હજ્જારો ડોલર અને સેંકડો કલાકોની મહેનત બાદ , તે મને તાજેતરમાં યોજાયેલા એક વડીલમિત્રની જન્મદિવસ પાર્ટીમાંથી અનાયાસે જ જણવા મળ્યું !!
એમની તેર વર્ષની પૌત્રીએ દાદીબાની એંસીમી વર્ષગાંઠ પર બોલતાં કહ્યું કે અમારાં ઘરમાં બધાં ડોક્ટર છે. દાદા ડોક્ટર , કાકા -કાકી ડોક્ટર, ફુઆ અને એનાં મમ્મી પપ્પા ડોક્ટર , અને હવે કઝીન ભાઈ બેનો પણ ડોક્ટર કે એન્જીનીયર બની રહ્યાં છે.. ત્યારે એણે કહ્યું “ હું કઈ લાઈન લઉં? અમારાં કુટુંબમાં બધાની કાંઈક ને કાંઈક સ્પેશિયલટી છે, બધાં પાસે ખુબ પૈસા પણ છે,પણ – પણ , શું પૈસા સાથે હેપીનેસ આવે છે? “ એણે પૂછ્યું !
અમેરિકામાં પૈસાની કમી નથી. પૈસા સાથે સગવડ મળે છે, પણ ડ્રગ્સ અને દારૂ પીતાં જુવાનિયાઓ શરૂઆતમાં તો એ પૈસાના જોરે જ તો આવી કુટેવોની લતે ચઢેલાં ને ?
દુનિયાનાં સૌથી વધુ આનંદી બાળકોમાં જે છેલ્લા સાત વર્ષથી પ્રથમ આવે છે તે દેશ ડેન્માર્કની બાલ ઉછેર પદ્ધતિનો સૌ નિષ્ણાંતોએ અભ્યાસ કર્યો ! ત્યાંની શાળાઓમાં નાનપણથી જ એક “હગી” નામનો વિષય શીખવાડવામાં આવે છે, જેનો અર્થ “ વાદળાંની રૂપેરી કોર !” એવો કાંઈક થાય છે. એ વિષયમાં બાળકોને ક્લાસમાં કોઈએ કોઈને માટે એ પ્રકારનું માનવતાવાદી કાર્ય કર્યું હોય તે વિષે ચર્ચા કરવામાં આવે છે! નાનપણથી જ માનવતાવાદનું શિક્ષણ !
હા , અમેરિકામાં કાંઈક અંશે ડે કેર સેન્ટરથી માંડીને કોલેજ કક્ષાએ આવી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે, પણ એક વિષય તરીકે શીખવાડવામાં આવતું નથી. ઘર વગરનાઓને તહેવારો ઉપર રોટી કપડાં પહોચાડવાં, ઘરડા ઘરમાં ભોજન -ભજન કરાવવા જવું , અનાથાશ્રમમાં આર્થિક મદદ આ બધું માનવતાવાદી કામ જ કહેવાય .
એમ તો આપણે ત્યાં , આપણેય દિવાળી , હોળી , ઉતરાયણ ઉપર દાન ધરમ કરીએ જ છીએ ને? પણ એમાં તો સ્વર્ગ મેળવવાની લાલચ છે! અને નાના બાળકને એમાં શું સમજ પડે ? ગરીબને પૈસો- એટલે કે ભીખ આપવી, એ “ હગી” નામના વિષયમાં શીખવાડતાં નથી! દયાનો ગુણ એ સારી વાત છે, પણ લાગણી હોવી અને એ વ્યક્તિ સાથે તાદાત્મ્ય સાધવું એ બન્ને મહત્વનાં છે! ભીખનો પૈસો પેલી ગરીબ વ્યક્તિ માટે લાગણી દર્શાવે છે, પણ એમાં તાદાત્મ્ય નથી હોતું ! . અંગ્રેજીમાં આ લાગણીઓ માટે બે શબ્દ છે: સિમ્પથી અને એમ્પથી! આપણી ભાષાનો શબ્દ કોષ આ બંને શબ્દનો અર્થ એક જ બતાવે છે: દયા, લાગણી!
રસ્તે જતાં કોઈ બાળકને ઠોકર વાગે અને એ પડી જાય એટલે આપણે બોલી ઉઠીયે : “અરે અરે- જુઓ ત્યાં પેલું છોકરું બિચારું પડી ગયું !” આ લાગણી તેને સિમ્પથી સહાનુભૂતિ દર્શાવી કહેવાય! પણ બાળક પાસે દોડી જઈને એને વ્હાલથી ઉંચકીને પ્રેમ અને હૂંફનો અહેસાસ કરાવવો એ સહાનુભૂતિને એમ્પથી કહેવાય!
મેં માતૃભૂમિ ભારતની મારી એક મુલાકત દરમ્યાન જોયું હતું : સવારના સમયે એક તેડાગર બહેન ફૂટપાથ પર ચાલતાં ચાલતાં પાંચ છ બાળકોને બાલમંદિર લઇ જઈ રહ્યાં હતાં. એક બાળક ચાલતું હતું ને ફૂટપાથ પરથી ગબડી પડ્યું ! અને બહેને એને એક ધોલ મારતાં સંભળાવ્યું; “ આંધળો છે? આ રસ્તો દેખાતો નથી?”
બાળકોના ઉછેરમાં ઘણાં પરિબળો કામ કરે છે!અહીં પેલી ભાડુતી બહેન બાળકનાં કુમળા મનને જરૂર હાનિ પહોંચાડતી હતી , પણ એ સગી મા નહોતી ! એટલે બાળક આવા સહાનુભૂતિ વિનાના પ્રસંગોથી ઘડાય અને ભવિષ્યના વાવાઝોડાઓ માટે તૈયાર થાય; પણ, હા, મા બાપ પણ જો આવું જ વર્તન કરે તો બાળકનું ભાવિ કાંઈક જુદું જ ઘડાય! બાળકનાં ઉછેરમાં બેમાંથી એક જન્મદાતા સમજુ હોય તો પણ બાળક આનંદી હોઈ શકે છે, પણ સાથે અન્ય એક વ્યક્તિનો સાથ સહકાર હૂંફ પણ જરૂરી છે!
વર્ષો સુધી ઘણી મથામણ કરીને આનંદી બાળક ઉછેરવાનું એક ગીત મેં તૈયાર કર્યું!! અમે ઘણી વાર પેરેન્ટ્સ સાથેના સેલિબ્રેશનમાં આ ગીત ગાઈએ પણ ખરાં!
“ અમેરિકાથી અમદાવાદ” મારાં કાવ્યસંગ્રહમાં મેં અમુક અંગ્રેજી કાવ્ય ગીતો પણ મુક્યાં છે. આ લેખમાળાનાં ૫૧ એકાવનમાં ચરણમાં સૌને ઉપયોગી એ કાવ્ય રજૂ કરું છું ! પુસ્તકના વિમોચન વેળાએ પ્રતિષ્ઠિત સાહિત્યકારોની પ્રસંશાને પાત્ર આ રહ્યું એ કાવ્ય:
One wise parent , and an adult who cares,
Add a little luck and the happy child you get!
Happiness is feeling, happiness means care;
She feels much secure when she knows that you care!
Routines and consistency are the young children’s affairs;
Same time, the same place – eat, play and relax!
Develop some customs- rituals for a special day,
Sweet memories of those days, will take them all the way!
Involve the whole family in the decision making affairs;
Small , big, sick or old – would love to be counted!
Put aside your differences even only for a while,
And in your old age, you’ll find out you were right!
Childhood comes only once in a life ,
Give children your very best ,that
They cherish rest of their lives!
Thats how you raise a happy happy child!!

વાત્સલ્યની વેલી ૫૦) નર્સિંગહોમમાં – ઉપેક્ષિત મા બાપ !

Posted on October 29, 2019 by geetabhatt
જે માતા પોતાના બાળક માટે સર્વસ્વત્યાગતાંયે અચકાતી નથી ,બાળકનાઉછેર માટે કોણ જાણે કેટલાયે શારીરિક, માનસિક ત્રાસ પણ સહન કરી લે છે , એમ વિચારીને કે હમણાં બધું સહન કરીલેવાદે અને બાળકને મોટું થઇ જવાદે ! એજ માતા જયારે વૃદ્ધ થાય છે અનેઅસહાય દશામાં હોય છે, લગભગબાળક જેવી બની જાય છે ત્યારેવાત્સલ્યની વેલ ક્યારે કેટલાંક કુટુંબોની,નબળી કેમ પડી જતી હોય છે? કારણકેશું એ બાળકો હવે પુખ્ત વયનાં થઇ ગયાંછે, અને ક્યારેક સંજોગોથી મજબુર હોયછે એટલે ?
મારુ કાર્યક્ષેત્ર આમ તો બાળ સંભાળઅને બાળ શિક્ષણ ! એમાં ઘણાંભયસ્થાનો હોય ! પણ નિષ્ઠાથી કામકરીએ એટલે ભગવાનની કૃપાથી પારઊતરીયે! એને હું ભગવાનનું મારાં ઉપરનુંઋણ સમજીને થોડું કામ નિઃશ્વાર્થ ભાવેકરવા વિચારું !
એટલે વર્ષો સુધી તેમાં કામ કરતાં કરતાં,થોડોકે સમય સમાજને ઉપયોગી થાયતેવું કાંઈક – પણ અર્થોપાર્જન માટે નહીં – તેવું વોલેન્ટિયર વર્ક કરવાનું વિચાર્યું !
શિકાગોના ઉત્તરીય પરા સ્કૉકી જ્યાંઅમે રહેતાં હતાં , ત્યાંથી માત્ર એકાદમાઈલ દૂર એક નર્સિંગહોમ પાસેથી ઘણીવાર પસાર થાઉં; ત્યાં થોડો સમયસ્વૈચ્છિક સેવાઓ આપવાનું વિચાર્યું.
એ નર્સિંગ હોમમાં થોડાં ગુજરાતી વડિલોપણ હતાં એમ સાંભળ્યું હતું .”આવડિલોની સેવા કરીશ તો દેશમાં આપણાંવડિલોની સેવા કોઈ બીજું કરશે !”મનેથયું. .
એક દિવસ હું ત્યાં કોઈની સાથે ગઈ !
સાંજનાં ચારેક વાગ્યા હતાં. બહાર ભેંકારઠંડી , અંધારિયું અને સ્નોના ઢગલાઓનેલીધે ડીપ્રેસિંગ લાગે તેવું ઉદાસીવાતાવરણ હતું ; પણ અંદર તો સરસસુશોભિત ક્રિશ્ચમસ લાઈટો અનેડેકોરેશન હતાં!
મને વોલેન્ટિયર કાર્ય માટે એ જગા ગમીગઈ !
પણ, જેમ જેમ હું એ ગુજરાતી દાદાદાદીઓની નજીક આવતી ગઈ તેમ તેમબહારની ઉદાસીનતા કરતાં એમનાંભિતરનો ખાલીપો મને વધુ રડાવવાલાગ્યો ! એક વખતનાં સમૃદ્ધ , ભણેલગણેલ , સફળ કારકિર્દી ધરાવતાં – એકવખતનાં ડોક્ટર , એન્જીનીયર , શિક્ષકકે દુકાનદાર ,આપણાં મા બાપ કે દાદાદાદીની ઉંમરનાં વડીલોની મજબૂરીઓથીએ જગ્યા છુપાં ડૂસકાં ભરતી હતી ! ( આથોડાં વર્ષો પહેલાની વાત છે )
પારકો દેશ ! અજાણી ભાષા ! અજાણ્યુંવાતાવરણ !
અને સૌથી વધુ તો એ પારકાં લોકો ! નાકોઈ મિત્ર કે ના કોઈ આપ્તજન ! નેએમના હાથનું ગુજરાતી ભાણું ,જે તેસ્વાદનું , ખાવાનું એ વડિલોને ખટકતુંહતું!અને હવે તેઓ કોઈ પણ સંજોગોમાંદેશમાં જઈને રહી શકે તે શક્ય નહોતુંકારણ કે દેશમાં પણ એમનું પોતાનું કોઈનહોતું!
નિવૃત્તિની ઉંમરે ,પોતાના સંતાનોની સાથેરહેવા આવવાથી તેમને અહીંનાસમાજનો પૂરો પરિચય નહીં ! વળીસંતાનો પણ પોતાનાં જીવનમાં વ્યસ્તહોવાથી જયારે કોઈના હાથ પગ કે મગજકામ કરવામાં તકલીફ આપવા માંડ્યાંત્યારે મજબૂરીથી સંતાનોએ પોતાનાં માબાપનાં હિત માટે જ આ માર્ગ શોધ્યોહતો ! “ નર્સિંગ હોમમાં તમારી સારીદેખભાળ થશે .” સંતાનોએ એમસમજાવી પટાવીને તેમને પરાણે અહીંદાખલ કરેલાં. અમેરિકાનાં સિનિયર્સહોમ કરતાં આ જુદા પ્રકારની જગ્યા છે: અહીં સ્વતંત્ર રીતે ના રહી શક્તાં લોકો જમોટાભાગે આવતાં હોય .એ લોકો પછીકાયમ માટે જ અહીં રહેતાં હોય. ક્યારેકસંતાનો થોડાં સમય માટે મા બાપનેપોતાને ઘેર લઇ જાય , પણ પછી પાછાંનર્સિંગ હોમમાં જ આવી જાય!
સમૃદ્ધ દેશ અમેરિકામાં વૃધ્ધોને ઘણાંઆર્થિક લાભ મળે છે તેને કારણે પણસંતાનોને આ રસ્તો વધારે સરળ લાગ્યોહતો! હા , પોતાનાં મા બાપ શું ઈચ્છે છેએ જાણવાનું કદાચ બધાં જ સંતાનોભૂલી ગયાં હતાં!
નર્સિંગ હોમના મારા સાત આંઠ વર્ષનાઅનુભવો ઉપર એક પુસ્તક લખાય! એકપણ વડિલને મેં ત્યાં સ્વેચ્છાએ , “ ચાલો , આવી સરસ જગા છે, તો નિરાંતે અહીંરહીએ !” એમ વિચારીને આવેલા જોયાંનહોતાં! હા, અકસ્માતમાં ઘવાયેલ અનેથોડો સમય આરામ કરવા આવતાંલોકોની વાત જુદી છે.
પણ આવી કફોડી પરિસ્થિતિમાંયે માનુંદિલ તો સંતાનોને આશીર્વાદ જ આપતુંહોય છે! મેં જોયું હતું કે ઉપેક્ષિત મા ત્યાંનર્સિંગહોમમાં રહેવા છતાં પોતાનાંસંતાનોમાટે તો પ્રેમ જ દર્શાવતી હતી ! કેવું છે આ માતૃપ્રેમનું ઝરણું ?
ઘરની નજીક જ આ વિલેજ નર્સિંગ હોમહોવાને કારણે ક્યારેક કોઈક વાનગીઓએ વડિલો માટે પણ બનાવું. દિવાળીઉપર તો ખાસ એ લોકોને ફરસાણ અનેમીઠાઈ વહેંચીને અમે દૂર દેશમાં વસતાંઅમારાં પેરેન્ટ્સને યાદ કરીને સંતોષમાનીએ.
“આ બે ઘૂઘરા અને મોહનથાળના બેચકતાં ઇન્દિરાબા, હું તમારે માટે જ લાવીછું, હોં!
મેં એક દિવસ મન જરા સાંકડું કરીને કહ્યું, કારણકે આગલે વર્ષે જયારે હું પ્રેમથીમીઠાઈ લઇ ને ગઈ હતી ત્યારે એ મીઠાઈવર્ષમાં માંડ ચાર વાર ખબર કાઢવાઆવતાં દીકરાને ( અને વહુને મોંઢે ગઈહતી..) અને એવા તો અનેક પ્રસંગો યાદઆવે છે જયારે મા પોતોનો દીકરો કેદીકરી ખબર કાઢવા આવે ત્યારે નિતાંતપ્રેમ અને માત્ર પ્રેમ જ વરસાવે!
આજે દિવાળીના શુભ દિવસોએ એ સૌવડિલોની યાદમાં આંખ ભીની થઇ જાયછે! મેં એ નર્સિંગહોમમાં વર્ષો સુધીમૃત્યુની રાહ જોઈ રહેલ મા બાપને જોયાંછે! અરે મા મૃત્યુ પામે પછી બાપનેસ્મશાને કે બેસણામાં લઇ જવા છોકરોઆવ્યો હોય અને પછી પાછો
બારોબાર અહીં નર્સિંગ હોમમાં જ મૂકીગયો હોય એવુંયે બન્યું છે !એકાદ દિવસપણ બાપને પોતાની ઘેર રાખવાનું વિચાર્યુંનહીં હોય!. એ નેવું વર્ષની ઉંમરનાં દાદા,પત્નીનો વિયોગ અને પછી પુત્રનું આજાતનું વર્તન પછી ચોધાર આંસુ સારતામેં જોયાં છે.. ને યાદે હું આજે પણ રડું છું.. જે મા બાપ બધું જ ત્યજીને માત્રસંતાનોના હિત માટે જુવાનીના અમૂલ્યવર્ષો વાપરી નાંખે છે, તેમને થોડીસહાનુભૂતિ , થોડો પ્રેમ, થોડી હૂંફલાગણી દર્શાવવાની શું સંતાનોની ફરજનથી ? બસ , બીજું કાંઈ નહીં પણ એમનેથોડા માન સન્માન આપીએ તો પણવાત્સલ્ય વેલ મુરઝાશે નહીં!
વાત્સલ્યની કેડી અને વ્હાલપનાં પગલાં !
ડગમગ ડગ ભરતાં ને યાદોમાં સરતાં!
રોવડાવે , હરખાવે , આસુંડા છલકાવે !
એવી છે જીવનની રીત ! એવી આજીવનની રીત!
Sent from my iPhone
Subhash (Sam) Bhatt
773-251-7889

વાત્સલ્યની વેલી ૪૯) ગૃહક્લેશ અટકાવતી સંસ્થા અને ગભરાયેલી ઇમિગ્રન્ટ માતા આબેદા!

ગભરાયેલી ઇમિગ્રન્ટ માતા આબેદા!
સ્ત્રીઓ અને બાળકોનાં રક્ષણ માટે કામ કરતી ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ પ્રિવેન્સન DVP સંસ્થામાં વોલેન્ટિયર સેવાઓ આપવાનું મેં જો કે વિચાર્યું નહોતું ; પણ એક દિવસ અચાનક જ હું ત્યાં જઈ પડી !
વાત જાણે એમ બની કે અમારાં ડે કેર સેન્ટરનાં કેટલાંક બાળકો ,જેમનાં કુટુંબને ગવર્મેન્ટ તરફથી આર્થિક સહાય મળતી હતી તેમાં , તેમનાં કેસમાં કાંઈ મુશ્કેલીઓ હતી; ફોન ઉપર એ બધાંનાં પ્રશ્નોના જવાબ મળી શકે તેમ નહોતા . એટલે એક દિવસ હું એ બધી ફાઈલ લઈને એ ઓફિસમાં ગઇ! ત્યાં મેં એ ઉંચા બિલ્ડિંગમાં ગૃહ ક્લેશ અને ઝગડાં વગેરેમાં અટવાયેલા સ્ત્રીઓને મદદ કરતી DVP સંસ્થાની ઓફિસ જોઈ ! હું મારું કામ પતાવીને માત્ર જીજ્ઞાશા વૃત્તિથી જ એ સંસ્થાના કાર્યાલયમાં ગઇ. એ સંસ્થા ‘ હમારા ઘર’ વિશેની માહિતી મેળવી .
આમ જુઓ તો મારું ક્ષેત્ર બાળકોને સાચવવાનું ! હું બાળકો સાચવું , જયારે આ સંસ્થા ઝગડાઓ અને મારામારીથી ત્રાસેલા મા અને બાળકને સાચવી લે! તેમને નવી દિશા દર્શાવે !
એટલે મને એ પ્રવૃત્તિમાં રસ પડ્યો !
હજુ એ સંસ્થા કદાચ નવી જ હતી! એમને મારાં જેવાં વોલેન્ટિયરની તો ખુબ જરૂર હતી! એ ક્ષેત્રમાં કામ કરવા અમુક તાલિમ લેવી જરૂરી હતી એટલે અઢી મહિના ( ૧૦ ક્લાસ ) ડી વી પી ની ટ્રેનિંગ લીધી! ડે કેર સેન્ટરની ઘણી જ જવાબદારીભરી પ્રવૃત્તિઓમાંથી થોડો સમય આ સામાજિક સંસ્થામાં વોલેન્ટિયર કામ કરવા માટે ફાળવવાનું નક્કી કર્યું .
હવે મેં દર અઠવાડિયે એક બપોર (૨ કલાક ) એ સંસ્થાને ફાળવ્યા !
આમ પણ , બાળકો સાથે કામ કરવાને લીધે આ ક્ષેત્રમાં પદ્ધતિ સરનું જ્ઞાન મેળવવું મારે માટે આશીર્વાદ સમું હતું! જયારે હું ત્યાં જાઉં ત્યારે મારું કામ ટોલ ફ્રી ફોન નંબર ઉપર કોઈ સ્ત્રીનો ફોન આવે તો તેને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપવાનું હતું.ક્યારેક કોઈ ગભરાયેલ સ્ત્રી પોતાના ઇમિગ્રેશન સ્ટેટ્સ વિષે હૈયા વરાળ ઠાલવે તો ક્યારેક કોઈ સ્ત્રી અંગ્રેજી ભાષા આવડતી ના હોવાથી પોતાની મુશ્કેલી રજૂ કરે. સામાજિક પ્રશ્નો, આર્થિક સંકડામણ અને કાયદેસરના કે બિન કાયદેસર પરદેશી ઇમિગ્રન્ટ્સ કે ઘરના ઝગડાં વગેરે વિષયક ફોન હોય . સૌને સમજપૂર્વક જવાબ આપવાનો.
એ સંસ્થાનું એક છુપી જગ્યાએ એક ખાનગી ઘર પણ હતું!
જ્યાં ઘર છોડીને નાસી આવેલ દશેક બહેનોને રાખવાની સગવડ હતી!
નિયમ પ્રમાણે ત્રણ મહિના એ સ્ત્રીને ત્યાં રાખવામાં આવે અને તે દરમ્યાન એને પગભર કરવા કાઉન્સલરો – સલાહકાર અને જે તે એજન્સીઓ મદદ કરે, એને કોઈ કામ શીખવાડે ( બ્યુટી પાર્લર કે નર્સની મદદનીશ ,ક્લાર્ક વગેરે) સાથે બાળક હોય તો એને ડે કેર સેન્ટર શોધી આપે !
આવાં બાળકો અને આમ શેલ્ટર હોમમાં રહેલ કેટલીક યુવતીઓને નજીકથી જોવાનું મારે બનતું , કારણકે સિંગલ મધર્સ – એકલી માતા, જયારે બે વર્ષના બાળકને લઈને અમારાં ડે કેરે સેન્ટરમાં આવે ત્યારે પોતાનાં જીવનની મુશ્કેલીઓ અને પડકારની વાત બાળકના હિતને ધ્યાનમાં રાખીને મને જણાવે . જેથી કરીને બાળકના સર્વાંગી વિકાસને અનુરૂપ સંભાળ રાખી શકાય ! પણ હા , એ બધી મમ્મીઓ અહીંની , આ દેશમાં ઉછરેલી , આ જ સમાજમાં ઘડાયેલી અમેરિકન હોય. પણ આ DVP ની ઓફિસમાં તો મોટા ભાગે આપણાં દેશ તરફની સાઉથ એશિયન સ્ત્રીઓના જ ફોન આવે!
એવી જ એક બપોરે ફોન રણક્યો , અને મેં ઉપાડ્યો .એક ધુંધવાયેલી સ્ત્રીએ ગુસ્સામાં ઘણું બધું કહી દીધું .. “મારાં સાસુ સસરા મને ખુબ હેરાન કરે છે.. “એણે પોતાનું નામ છુપાવીને આબેદા એમ બીજું નામ આપીને હિન્દીમાં બધી વાત કરી . “મારે અઢી વર્ષનો દીકરો છેઅને બીજું બાળક ફેબ્રુઆરીમાં જન્મશે હું અહીં મારાં સાસરિયાઓ વચ્ચે રુંધાઉં છું!” આબેદાએ કહ્યું . એનાં સસરાના ગ્રોસરી સ્ટોરમાં એ લોકો બધાં કામ કરતાં હતાં અને બાળકને પણ સ્ટોરની પાછળના એપાર્ટમેન્ટમાં જ દાદા દાદી બેબીસિટીંગ કરીને એને સાચવતાં હતાં.. “એ અઢી વર્ષનો થયો છતાંયે પ્રિસ્કૂલમાં મૂકતાં નથી અને પતિને પણ ધમકાવે છે, એટલે પતિ મારાં અને બાળક ઉપર પોતાની દાઝ કાઢે છે! આ દેશમાં મારું કોઈ જ નથી! બસ , મારે ઘર છોડીને ,ભાગીને ત્યાં , એ સંસ્થામાં રહેવા આવવું છે!”
એણે ગુસ્સામાં ને ગુસ્સામાં ઘણુંયે કહ્યું.
“ તને એ લોકો શારીરિક ત્રાસ આપે છે?” મેં પૂછ્યું .
“ ના, પણ સતત કામ કરાવે છે, સ્ટોરમાં! શારીરિક રીતે નહીં પણ માનસિક ત્રાસ ઘણો છે.મારા પતિની કચકચ અને રોકટોક, સાસુ સસરાનું જુનવાણી માનસ.. આબેદા બોલ્યે જતી હતી “મારે આ નર્કમાં નથી રહેવું! મારે તમારી સંસ્થામાં આવીને રહેવું છે, મારી જાતે મારા પગ ઉપર ઉભા રહેવું છે!”
હા! એની વાત તો ખોટી નહોતી ! પણ સમય ખોટો હતો !
એની વાતને પુરી સાંભળી અને તે દિવસે મેં એને એ જ સલાહ આપી જે હું મારી પોતાની અંગત વ્યક્તિને આપું !
શિકાગોની પાનખરની એ ઋતુ હતી. ભયન્કર ઠંડીના દિવસો તો હજુ હવે આવવાના હતા! ત્રણ મહિના આ સ્ત્રી સંસ્થામાં રહ્યાં પછી શું? અને એક બાળક હજુ એ જ વિન્ટરમાં જન્મવાનું હતું!
“ આબેદા, તેં આ બધી પરિસ્થિતિનો વિચાર કર્યો છે?” મેં અમારે ત્યાં ડે કેરમાં ખુબ સ્ટ્રગલ કરીને સવારે સાડા છ વાગે બાળકને મુકવા અને સાંજે લેવા આવતી અમુક મમ્મીઓની વાત કરી! ક્યારેક જૂની ગાડી સ્નોમાં ફસાઈ જાય ત્યારે અસહાય દશામાં ગાડીને ઉપડાવીને રીપેર થાય ત્યાં સુધી બસમાં, નાના બાળક સાથે ડે કેરમાં આવવું પડે, કારણ કે, નહીં તો નોકરી જતી રહે! એ શારીરિક શ્રમ અને માનસિક ખાલીપો અને બાળકની દાદા બા કે બાપથી વંચિત જિંદગીની વાત કરી.. “અને ત્રણ મહિના પછી તું ક્યાં જઈશ?” મેં એને ચેતવી .“ અને નવું જન્મનાર બાળકનું શું થશે ? શું તું બે બાળકો, ઘર, નોકરી બધું સાંભળી શકીશ ? આવીરહેલ ઠંડી અનેસ્નોના દિવસોમાં ?”
“એ તો મેં વિચાર્યું જ નહોતું!” આબેદા તદ્દન શાંત થઇ ગઇ!
ગુસ્સો ઓગળી ગયો !
પોતાની ઈચ્છા વિરુદ્ધ ,બળજબરીથી કોઈ કામ કરવું પડે તો ગુસ્સો થઇ જાય !
પણ એ જ કામ પોતાનાં બાળકના હિત માટે પ્રેમથી કરવાનું આવે તો સંતોષનો ઓડકાર આવે!
આબેદાની આખી વાત અચાનક સો ટકા બદલાઈ ગઇ!!
“દાદા દાદી આમ લાડ કરે છે,પતિ પણ મારી સાથે જ મહેનત કરે છે અને અમે બધાં જ આ દેશમાં સ્ટ્રગલ કરીએ છીએ .. વગેરે વગેરે વાતો એણે સિક્કાની બીજી બાજુથી જોઈ! સંતોષ અને ખુમારી સાથે એણે ફોન મુક્યો !
એક તૂટતું ઘર બચાવ્યાના સંતોષ સાથે મેં રિપોર્ટ લખવાનું શરૂ કર્યું!
આવી પ્રેમ મૂર્તિ માતાઓ જયારે ઘરડી થાય છે.. તેની એક વાત વાત્સલ્યની વેલીમાં આવતે અંકે !

વાત્સલ્યની વેલી ૪૮) બાળ કેળવણી અને બાળકો ઉપરની આપત્તિ : કેતનની વાત

બાળકો ઉપરની આપત્તિ : કેતનની વાત!
આપણે ત્યાં હજુ હમણાં સુધી બાળકોને શારીરિક શિક્ષા કરવાનું ચાલતું હતું : સોટી વાગે ચમચમ ,વિદ્યા આવે ધમધમ !
જો કે હવે જમાનો બદલાઈ ગયો છે !પણ આપણને જાણીને નવાઈ લાગે કે અમેરિકામાંયે ૧૯૭૦ સુધી એવા કોઈ કાયદાઓ નહોતા જે બાળકોને એબ્યુઝતેમના ઉપર થતાં શારીરિક/ માનસિક ત્રાસથી બચાવે ! વળી બાજુનાપશ્ચિમના વિકસિત દેશોમાં પુનર્લગ્ન , છૂટાં છેડાં અને વિભક્ત કુટુંબોને કારણે સંકટના સમયે બાળકનો પક્ષ લેનાર પણ કોઈ હોય નહીં ! બાળક જિદ્દે ચઢ્યું હોય, માનતું ના હોય ત્યારેઅને ઘર્ષણને કારણેકાંઈ વાગ્યું કર્યું હોય , કે હાથ પગ ભાંગ્યા હોય તો બાળકને શુંથયું છે, કોણે એનો હાથ ભાંગી નાંખ્યો કે બરડામાં શાની સોળો ઉભી થઇ છે, એમ ડોક્ટર પૂછ્યા વિના સારવાર આપી દેતાં! (માબાપ પ્રસંગને અકસ્માત કે જે તે કારણ આપીને ડૉક્ટર પાસે ટ્રીટમેન્ટ કરાવતાં! ) બાળકોની સલામતી અંગેના કોઈ કાયદા નહોતા !
અને અરસામાં આપણે ત્યાં?
આપણે તો મોટા ભાગે સંયુક્ત કુટુંબો હોય, કે અડોશ પડોશમાં સમાજમાં કોઈ સમજુ ડોસા ડોસી મા અને બાળકના ઝગડામાં વચ્ચે દરમ્યાનગીરી કરે એટલે મા કે બાપ જો કોઈ કારણસર બાળકને ઢોર માર મારતાં હોય તો બચાવે.. જો કે, નિશાળમાં છોકરાંઓને શિક્ષકો મારતાં હતાં.. સોટી વાગે ચમચમ ,વિદ્યા આવે ધમધમ !
હા, અમદાવાદની સારી નિશાળો ગુજરાત લો સોસાયટી અને સી એન વિદ્યાલયો જેવી સ્કૂલમાં અભ્યાસને લીધે અમે ભાઈ બહેનોએ આવાં એબ્યુઝ અત્યાચારો જોયાં નહોતાં , પણ વિષે સાંભળ્યું હતું ખરું !
૧૯૮૯ માં અમે ડે કેર સેન્ટર શરૂ કર્યું ત્યારે ભણવામાં અને આવા કાયદાઓ વિષે અમને સમજાવ્યું હતું ,અને એક સજાગ મા તરીકે પણ મને વિષયનું ઘણું જ્ઞાન હતું ! એક શિક્ષક તરીકે, ‘બાળકને મારીને નહીં ફોસલાવી પટાવીને કામ કરાવવું જોઈએતેમ હું માનું . કળથી કામ લેવાય ; બળથી નહીં! એવું હું અમારાં ઘેર બેબીસિટીંગ કરતી ત્યારે પણ ફિલોસોફી!
પણ સૌથી પહેલો વાંધો અમારી સ્ટેટ ઈન્સ્પેક્ટરે અમારાં સરસ મઝાનાં નવાં નવાં ડે કેર સેન્ટરની દીવાલ ઉપરના સુંદર મનમોહક કાનુડા અને જશોદાના ફોટાનો લીધો !! માખણ ખાતો કાનુડો અને કાનપટ્ટી પકડીને ગુસ્સો કરતી જશોદા ! કાશ્મીરી ભરતમાં મોતી અને ઝીણા આભલાંથી વિશાળ ચિત્ર ડે કેરની શોભામાં અભિવૃદ્ધિ કરતું હતું! મને તો મૈયા જશોદા અને નટખટ કાનુડાનું ચિત્ર ખુબ ગમતું હતું!
પણ ઇન્સ્પેકટર બેન તો જાણે પોતે કોઈ ગુનો કર્યો હોય તેટલાં ચિત્ર જોઈને ગભરાઈ ગયાં!
કૃષ્ણના બાળપણની વાતો તો આવી બાળલીલાઓથી ભરપૂર છે એમ એને કોણ સમજાવે ? દામોદર ( દામ એટલે દોરી ,ઉદર એટલે પેટ ! જેના પેટ પર દોરી છે તે દામોદર) ને એની વાર્તાઓ !
જશોદાનો દામોદર ઝાડે બંધાયો , જરા દોરડું ટૂંકું પડ્યું , એનુંયે ચિત્ર મેં ત્યાં લટકાવ્યું હોત એમ એમને કોણ કહે ?
અમે તાત્કાલિક ફોટો ત્યાંથી ઉતરાવી લીધો !
હા , બે સંસ્કૃતિના સંઘર્ષની વાત છે!
આપણે ત્યાં ધર્મને નામે ઘણું બધું થતું હોય, એટલે અહોભાવથી આપણે
જોઈએ!
અને આમ જુઓ તો ક્યાં જશોદાનો કનૈયા પ્રત્યેનો વાત્સલ્ય ભાવ અને ક્યાં સિન્ડ્રેલાની ઓરમાન મા અથવા તો સાત વહેંતિયાઓની
સ્નો વ્હાઇટ કે રપાંઝલ ને નસીબમાં ભટકાયેલ પાલક માતા !
આપણું બાલ સાહિત્ય આમ જુઓ તો ધર્મ સાહિત્ય છે! સાત દિવસની ભાગવત સપ્તાહ બેસે જેમાં કૃષ્ણ જન્મ અને કાનુડાનાં તોફાનો વ્યાસ પીઠ પરથી મહારાજ ભક્તિ ભાવથી ચગાવે ! રામાયણની રામ કથામાંઠુમક ચલત રામ ચંદ્ર ,બાજત પૈદાનિયાએમ મહારાજ ગવડાવે ને બધી વડીલ બેનોડોસીઓ એનાં ઓવારણાં લે !
એમાં ,કોઈ ક્યાંયે પ્રશ્ન ના પૂછે કે, ‘ બધું તો બરાબર છે, પણ કાનુડાને દોરડાથી ઝાડ સાથે બાંધવાની કલ્પના વ્યાજબી છે?’
પણ વાત્સલ્યની વેલીમાં ધર્મ, સાહિત્ય કે નરસૈંયાની ઉચ્ચ ફિલોસોફીઆખરે મલકનો માણીગર મોહન એક નાનીસી ગાંઠે બંધાયો વાત નથી કરવી !
એવાં વિરોધાભાસ ઉભો કરતાં ચિત્રો અમે ઉતરાવી લીધા !
બાળકોને સારી રીતે , સર્વાંગી વિકાસ થાય તે માટે દેશની બાળસંસ્થાઓ અને એના ઉપર ધ્યાન રાખતી એજન્સીઓ કેવી રીતે કામ કરે છે તે બતાવવાનો હેતુ છે!
પણ, નિયમ પ્રમાણે બધું ચાલે શું સદાયે યોગ્ય હોય છે ખરું ?
બાળકનાં હિત માટે દાદાબા કે મા બાપ ઘુરકિયું કરે કે થપ્પડ મારે તેમાં શું વાંધો ? તમે પૂછશો !
કદાચ બાળકને ખોટો મેસેજ પણ મળે .
વિચારે કે તમે મારાંથી વધારે બળવાન છો એટલે મને ફોર્સ કરીને લીલાં શાકભાજી ખવડાવો છો! નહાવું નથી તોયે નવડાવો છો!
દેશમાં , મેં ઘણી વાર આગળ જણાવ્યું છે તેમ, બેપાંચ વર્ષનું બાળક હોય અને માએ છૂટાં છેડાં લઇ લીધાં હોય! નવો બોય ફ્રેન્ડ કોણ જાણે કેવોયે હોય! ને મા પણ આમ જુઓ તો ઘણી વાર પોતાનાં પેરેન્ટસથીયે દૂર હોય! કોણ એને સાંત્વના આપે ? કોની પાસે પોતાનું હૈયું હળવું કરે?
એટલે કે , ફેમિલી લાઈફ અહીંયા આપણે ત્યાં છે તેનાથી જુદી હોઈ, બાળકની સલામતીનો પ્રશ્નએનો શારીરિક અને માનસિક વિકાસ યોગ્ય રીતે થાય, એને ઇમોશનલી અને સોસાયલી ( લાગણીઓથી ઘવાય નહીં અને સમાજમાં ભળતાં સંકોચ અનુભવે નહીં) તે માટે અહીંની ડી સી એફ એસ રાજ્ય કક્ષાએ ધ્યાન રાખતી હોય છે!
બાળકોને મારવાની મનાઈ !
બાળકોને ઘુરકિયાં કરીને વઢવાની મનાઈ!
બાળકોને ભંયકર પરિસ્થિતિ ઉભી કરી ડરાવવાની મનાઈ..
અને બધું વ્યાજબી છે કારણકે અહીંની સોસાયટી અલગ છે!
પણ દેશમાં નવાં નવાં આવેલ લીના અને એનાં પતિને અહીંનો કાયદો ભારે પડેલો !
ત્રણ વર્ષના કેતન ન્હાવા ધોવાં ગલ્લાં તલ્લાં કરતો હતો એટલે ગુસ્સામાં માએ ( કે બાપે ) કંટાળીને જોરથી એને ખેંચીને પરાણે ન્હાવા બેસાડ્યો ત્યાં બાથરૂમના ટબનું બારણું વાગી ગયું ! ઢીમચું થઇ ગયું!
બીજે દિવસે શુક્રવાર હતો, કેતન ડે કેરમાં ગયો .. ટીચરે ઢીમચાંનું કારણ પૂછ્યું અને બાળકે બધી વાત કહી ..
બસ ! સાંજે લીના ડે કેરમાં ગઈ ત્યારે ડી સી એફ એસ નાં માણસો હાજર હતાં!
મારી મિત્ર લીના આજે પાંત્રીસ વર્ષ પછી પણ વાત યાદ કરતાં રડી પડે છે.. કારણ કે ત્રણ વર્ષના કેતન સાથે એક વર્ષની દીકરી જે ગાડીમાં કાર સીટમાં બેઠેલી એને પણબાળકોનો જાન જોખમમાં છેકહીને લોકો બન્ને બાળકોને લઇ ગયેલ ( અને ફોસ્ટર કેરમાં ) રાખેલાં! બીજે દિવસે શનિ રવિની રજા ! છેક સોમવારે સવારે કોર્ટમાં બધું સમજાવીને બાળકો પાછાં મળ્યાં!
કદાચ અતિશયોક્તિ લાગે આવાં નીતિ નિયમોમાં ! પણ નિયમો બાળકોના હિતાર્થે ઘડાયા છે.
એરિસ્ટોટલે બે હજાર વર્ષ પહેલા કહ્યું હતું કે માણસ એક સામાજિક પ્રાણી છે. એટલે આપણાં વર્તન અને વિચાર પર સમાજની અસર થાય છે. અહીંના સમાજમાં વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્ય વિશેષ હોવાથી બાળકોની સલામતી માટે સરકાર બને એટલું કરતી હોય છે.. અને છતાં માણસ કેટલો પોતાને એકલો મહેસુસ કરતો હોય છે!
એવી એક ગુજરાતી છોકરીને અચાનક મળવાનું થયેલ !
લોસ એન્જલસથી શિકાગો ગાડી ડ્રાંઇવ કરીને જતાં રસ્તામાં ગમે ત્યાં સંધ્યા કાળે અમે રોકાઈ જતાં.. ત્યારે એક સાંજ નબ્રાસ્કા જેવા સુષ્ક વસ્તી વિહીન રાજ્યમાંથી પસાર થતાં, સંધ્યાકાળે અમે ત્યાંની એક મોટલમાં રોકાયાં હતાં.. મોટલના રજીસ્ટર પર કામ કરતી પંદરેક વર્ષની ગુજરાતી છોકરીએ બીજે દિવસે સવારે, હિંમત કરીને અંગ્રેજીમાં કહ્યું હતું કે એના બાપે એને ચોખ્ખા શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે એણે ક્યારેય ઇન્ડિયન કમ્યુનિટીમાં ભળવાનું નથી. વગેરે .. “મારે મારાં રૂટ્સ જાણવા છે, મારે ઇન્ડિયા અને ઇન્ડિયન સંસ્કૃતિ , એની ભાષા , રીત રિવાજો વિષે જાણવું છે! પણ મારાં મા બાપ મને સમાજઅરે સમાજ માત્રથી દૂર રાખવા માંગે છે! “એણે દબાતાં સ્વરે મને ગભરાતાં ગભરાતાં કહ્યું હતું!
કોઈ પણ કારણસર એના બાપને આપણાં દેશ અને દેશવાસીઓ પ્રત્યે નફરતની લાગણી હતી ! અને એટલે કોઈ પણ કમ્યુનિટીથી એટલે દૂર લોકો રહેતાં હતાં..
દશેક વર્ષ પહેલાની વાત ! વાત્સલ્યની વેલીમાં, આજે પણ એને કાંઈ મદદ કે માર્ગદર્શન કરી શકવા બદલ રંજ અનુભવું છું ! પચાસ પચાસ માઈલ સુધી ત્યાં આજુબાજુમા કાંઈ વસ્તી નહોતી! ( પોતાનાં સંરક્ષણ માટે શું લોકો ગન રાખતાં હશે ? )કદાચ ડી સી એફ એસ આવાં કેસ પર ધ્યાન આપશે એવી હૈયા ધારણા આપીને ભારે હૈયે અમે ત્યાંથી નીકળી ગયાં!
બાળકોના ક્ષેત્રમાં અવનવા , સારા નરસા અનુભવો થયા છે અને શક્ય હોય ત્યાં મતિ પ્રમાણે મેં સાચું ખોટું માર્ગદર્શન પણ આપ્યું છે! એવી એક યુવાન માતાનો ફોન ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ પ્રિવેંશન કેન્દ્રમાં આવ્યો હતો.. તેની વાત આવતે અંકે !

વાત્સલ્યની વેલી ૪૭) બાળકો આપણાં દાવ પેચનું પ્યાદું !

રિચર્ડ અને લૉરાની વાત!
મા બાપ બનવું એટલે શું ?” કોઈને પૂછ્યું; એટલે એમણે ખુબ વિચારીને કહ્યું ; “ જ્યારથી મા ( કે બાપ ) બન્યાં છીએ ત્યારથી જાણેકે મારુ હૈયું શરીરમાંથી નીકળીને હવે સતત એની પાછળ દોડતું હોય તેમ લાગે છે! સુતાં, ઉઠતાં , બેસતાં, ચાલતાં બસ સતત નાનકડા પેલા બાળકની પાછળ ભમતું હોય છે !!”
ગઈકાલ સુધી નિશ્ચિંન્ત થઈને ફરતાં યુવાનયુવતી પેરેન્ટ્સ બનતાં હવે જવાબદાર બની જાય છેજેવાં મા બાપ બને કે અચાનક , તરત એમનું જીવન કેન્દ્ર બાળક બની જાય છે !
ઘણી વખત અમારાં બાલમંદિરમાં મેં જાતની લાગણીઓ વ્યક્ત કરતાં પેરેન્ટ્સને જોયાં છે. પોતાનાં જીવનાં ટુકડાને અમારે ત્યાં મૂકતાં પહેલાં પ્રાથમિક ઇન્ટરવ્યૂમાં આવા સંવાદો થાય. ક્યારેક પહેલી વાર બાળકને ડે કેર સેન્ટરમાં મુકવા આવતી મા રડી પડે ! અરે , ઘણી વાર બાળક પોતાની ઉંમરનાં બીજાં બાળકોને જોઈને ઉત્સાહથી રમવામાં ભળી જાય , પણ મા બાપને એનાથી ઓછું આવી જાય !” શું અમારો પ્રેમ ઓછો પડ્યો , તે અમારું બાળક અમને છોડતાં જરાયે રડતું નથી ?” વિચારે . ને ડાયરેક્ટરનો રોલ અદા કરતાં સમજાવીએ કે તો પ્રેમથી ઉછેરેલ વાત્સલ્યની વેલનું પરિણામ છે : પ્રેમથી ઉછરેલ બાળક નવા સંજોગોમાં સહેલાઈથી ગોઠવાઈ જાય છેપેલી હેલ્ધી વેલની જેમ ! જેમ તંદુરસ્ત છોડ ટાઢ તાપ વંટોળ કે વરસાદમાં ટકી રહે છે તેમ , કાળજીથી ઉછરેલ નાનું બાળક નવા વાતાવરણમાં સહેજ ખળભળાટ કર્યાં બાદ નવાં મિત્રો સાથે ભળી જાય છે .
પણ પ્રેમ , આ કાળજી જયારે તમારી કોઈ મેલી રમતનું પ્યાદું બને ત્યારે?
બાળક ,જેને એની મા અને બાપ બન્ને પોતાનાં જીવથીયે વધારે કાળજીથી સાચવે છે , બાળકને મા બાપ પોતાની એક ઢાલ બનાવીને પાછળથી પોતાના સામેવાળા દુશમન ઉપર તલવારના ઘા કરવામાં વાપરે તો ?
અને યુદ્ધમાં તો તમારે તમારું શ્રેષ્ઠ શસ્ત્ર વાપરવાનું હોય ને ? અને તેમાંયે જયારે બે વ્યક્તિના અહમઅહંકાર અથડાતાં હોય ત્યારે સૌથી વધુ પાવરફુલ શસ્ત્ર વપરાય !!
અને પાવરફુલ શસ્ત્ર એટલે માસુમ બાળક !
લડાઈ કરવાની હોય તો વ્યૂહ રચના પણ ભયન્કર કરવી પડે ને , જો જીતવું હોય તો !
અરે બુદ્ધિ પણ કહેતી હોય ; “ ઉઠાવ તારું ગાંડીવ , અર્જુન ! અને હણીનાખ તારાં દુશમનોને જે તને તારાં પોતાનાં લાગે છે ; કહી દે કે તો ધર્મ યુદ્ધ છે!”
અમારાં ડે કેર સેન્ટરથી ઘર તરફ જતાં અમારું એક મોટું ૨૬ એપાર્ટમેન્ટ્સનું સુંદર સી (C) આકારનું બિલ્ડીંગ આવે. ઘણી વાર હું ઘેર જતાં પહેલાં રસ્તામાં ત્યાં ઉભી રહું! ક્યારેક શનિ રવિ અમારાં બંને બાળકોને લઈનેય જાઉં . સુંદર નેબરહૂડમાં બિલ્ડીંગનાં બીજાં બાળકો પણ અમારાં બંને બાળકો સાથે રમવા આવે!ને ત્યારે એક સુંદર કૌટુંબિક વાતાવરણ ઉભું થઇ જાય !
રિચર્ડ જે અમારાં બિલ્ડિંગનું નાનું મોટી હેન્ડીમેનનું કામ કરે તેની પત્ની લોરા સાથે ક્યારેક બે ઘડી વાતો કરવાનુંય બને જયારે એનો પતિ અમારાં ભાડુઆતોનું કોઈ કામ કરતો હોય !
ઊંચો પડછન્દ શ્વેત, પૂરો અમેરિકન રિચર્ડ સ્વભાવનો કડક લાગતો હોવાથી સ્વાભાવિક રીતે તેની સાથે વાત કરવાનું હું ટાળું; પણ લોરાને મેં પૂછેલું !
તમારાં લગ્નને કેટલાં વર્ષ થયાં?”
અમે લગ્ન કર્યાં નથી ! પણ હાઇસ્કૂલથી સાથે છીએલગભગ વીસ વર્ષથી !”
હું વિચારમાં પડી !
સાથે રહેવાનું પણ કોઈ શરત નહીં !
કોઈ કમિટમેન્ટ નહીં ! કોઈ બન્ધન નહીં !
લગ્ન કરવાથી શું ફેર પડે છે ? અમારાં બંન્નેનાં પેરેન્ટ્સ કાંઈ કેટલીયે વાર પરણ્યાં હશે .. કોણ ક્યાં કોની જોડે છે એનીયે હવે ખબર નથી !”
લગ્ન કરીએ એમાં પાંચ પચીસ જણ આવે એટલે બધાંને ખબર પડે કમિટમેન્ટની !” મેં કહ્યું .
અમારે કોઈ ફેમિલી જેવું છે નહીં ..” વગેરે એણે જણાવ્યું ! જે હોય તે !
પણ બે પાંચ વર્ષ બાદ એમને બે બાળકો થયાં
અને હવે તેઓ સ્કૂલે જવા માંડ્યાં!
મને લાગે છે કે લોરાને ત્યારે બાળકોના ઉછેર સાથે બહારની દુનિયાની જાણ થઇ .. રિચાર્ડ જેવા કડક મિજાજ સિવાયનાં લોકોએ દુનિયામાં વસે છે તેનો ખ્યાલ આવ્યો .. અને ..
શાંત પાણી ડોહળાવવા માંડ્યું !
લોરાને હવે માળો છોડીને ઉડવું હતું ! કદાચ પોતાના સ્વતંત્ર માળામાં જવું હતું !
તું જઈશ તો તને બાળકો નહીં મળે !”
રિચર્ડે શરત મૂકી !
હવે કસ્ટડીની વાત આવી !
સ્વાભાવિક રીતે બાળકો તો માને મળે..
જેણે જિંદગી જોઈ નહોતી એને હવે જિંદગી માણવી હતી . એક મા બનીને ઊંચે આકાશે ઉડવા માંગતી હતી ! એને કોઈ પ્રેમાળ લાગણીશીલ માણસ સાથે જીવન ગુજારવું હતું !
તો રિચાર્ડના કેસમાં જેણે આખી જિંદગી સત્તા ભોગવી હતી , જેણે પોતે જિંદગીમાં પ્રેમ , હૂંફ , લાગણી જોયાં નહોતાં , એને માટે તો યુદ્ધભૂમિમાં લડાઈ હરવા જેવું હતું ! એનું છેલ્લું તીર બાળકો હતું ( કદાચ એક બાપ તરીકે એને બાળકો માટે સાચો પ્રેમ હશે ?)
પણ આતો ધર્મ યુદ્ધ હતું : બન્ને ને પક્ષે !
દિવસે બપોરે પતિ પત્ની વચ્ચેસોરી બે વચ્ચે વાદવિવાદ વધી ગયાં હશે .. ખબર નહીં શું થયું હશે , પણ
પણ બેડરૂમમાંથી રિચર્ડે ગન કાઢી અને લોરાને શૂટ કરી .. લોરા ભાગીને દોડી ગઈ એટલે એનાં પગમાં વાગી ..
બીજી ગોળી રિચર્ડે પોતાના ઉપર ચલાવી .. એનું પ્રાણ પંખેરું ત્યાં ઉડી ગયું !
લોરા બાળકોને લઈને વિશાળ વિશ્વમાં ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ ! લોરા અને રિચર્ડને નજીકથી જોયાં છે . સુભાષે રિચર્ડ સાથે કામ કર્યું છે તો મેં લોરા સાથે એનાં રસોડે કોફી પીધી છે !
વાચકમિત્રોને પણ પ્રસંગ વિષે ઘણું બધું બન્ને પક્ષે કહેવું હશેકોણ સાચું છે અને કોની ભૂલ છે !
પણ બાળ ઉછેરની શ્રેણીમાં બસ એટલું કહીશ કે : માણસ સામાજિક પ્રાણી છે ; બાળકોને માત્ર એકલે હાથે ઉછેરવાને બદલે સમાજમાં કૈક અંશે હળતા મળતાં શીખવાડવું જોઈએ ! લોરા અને રિચર્ડ અને એમનાં જેવાં લાખ્ખો કુટુંબ એકલે હાથે જે તે સાચી ખોટી સમજથી બાળકોને ઉછેરે છે તે ભયજનક છે .. ( This is only my personal opinion )સમાજમાં હળવામળવાથી ઘણું જાણવા મળે ! આપણાં મંદિરો અને મેળાવડાઓ કદાચ આવી ઉણપ પૂરતાં હોય છે .. જો કે એવાં રસ્તો ભૂલેલા આપણાં ભારતીયની વાત આવતે અંકે !

વાત્સલ્યની વેલી ૪૬) બાળકો શું ઈચ્છે છે?

અમે એરપોર્ટ પર કેન્સલ થયેલી ફ્લાઇટને લીધે કંટાળીને અફસોસ કરતાં બેઠાં હતાં. કેટલાંક લોકો ફોન કે કમ્પ્યુટર પર કાંઈ કામમાં વ્યસ્ત હતાં, તો કોઈ છાપું કે પુસ્તક વાંચતું હતું. પણ બાળકોને કોણ કહે કે ‘ભઇલા, આપણી ફ્લાઇટ કેન્સલ થઇ છે, એટલે હજુ ગેઇટ ઉપર વધારે રોકાવું પડશે ?’
અમારી પાછળની હરોળમાં એક યંગ કપલ સ્ટ્રોલરમાં બેઠેલ બાળકને રમાડવા પ્રયત્ન કરતું હતું .
મેં જોયું કે એ બે અઢી વર્ષનો છોકરો ધીમે ધીમે કંટાળી રહ્યો હતો. શરૂઆતમાં તો એની મમ્મીએ એને બીજાં પ્લેન વગેરે બતાવ્યાં હતાં, પણ હવે એનેય બીજાં કામ હોય ને ?
થોડી વાર પછી પપ્પાએ એનો ચાર્જ લીધો, અને એને ચક્કર મરાવ્યું. હવે એય કંટાળ્યો .પણ તોયે પેલા બાપે એને આઈસ્ક્રીમ લઇ આપ્યો . થોડી વાર પછી કોઈ ચોકલેટ પણ આપી ! હવે?
“ હવે બેસ નિરાંતે !” જાણેકે એનાં મા બાપ કહેતાં હતાં.
થોડીક વાર એને સ્માર્ટ ફોન પકડાવ્યો ; પણ બાળકને એમાંયે રસ ના પડ્યો !
મા બાપને પોતાની રીતે નિરાંતે બેસીને ફોનમાં કોઈની સાથે વાતો કરવી હતી ! નિરાંતે કોઈ સોસ્યલ મીડિયામાં પોસ્ટ મુકવી હશે – કે કાંઈ વાંચવું હશે. કે પછી કાંઈ પણ કર્યા વિના શાંતિથી બેસવું હશે! પણ પેલું બાળક કોઈને કાંઈ જ કરવાદેતું નહોતું !
એને દોડાદોડી કરવી હતી, કુદકા મારવા હતાં, અહીંયા ત્યાં – આને તેને અડકવું હતું.. આ ઉંમર જ એવી હોય છે ને? અને મા બાપ એને શાંતિથી બેસવા કહેતાં હતાં!
હવે?
હવે એ ક્જયે ચઢ્યો !
“ Just ignore him !”
બાપે ગુસ્સામાં પત્નીને કહ્યું ; “ હવે તું એની સામું જોઇશ નહીં ! રડવા દે !”
પણ એથી તો એ વધારે જિદ્દે ચઢ્યો! અને એણે ભેંકડો તાણ્યો!
પત્નીએ પણ ઘુરકિયું કર્યું ; “ શું જોઈએ છે તારે ?”
આવા પ્રસંગો આપણે ક્યારેક એરપોર્ટ પર, ગ્રોસરી સ્ટોરમાં કે કોઈ જાહેર સ્થળે – પાર્કમાં કે લાયબ્રેરીમાં જોતાં હોઈએ છીએ ! ( ઘરમાં તો આવું અવારનવાર બનતું હોય!)
શું જોઈતું હોય છે બાળકને?
થાકેલાં , કંટાળેલા મા બાપ એ ભૂલી જાય છે કે એ નાનકડું – ક્યારેક તદ્દન નાનું પાંચ – છ માસનું , ને ક્યારેક છ- સાત વર્ષનું – બાળક પણ એ મા બાપની જેમ જ કંટાળ્યું હોય છે ; અથવા તો એનીએ કોઈ આગવી ઈચ્છા હોય છે!
ક્યારેક કોઈ સ્ટોરમાં, મોલમાં કે એરપોર્ટ પર, નવાં વાતાવરણથી બાળક ખુબ આનંદમાં આવીને અધીરાઈથી બધી વસ્તુઓને અડકવા દોડે છે ! આ બધું બાળકોના વિકાસના સામાન્ય તબક્કાઓ છે – આશ્ચર્યથી અભિભૂત , આશ્ચર્યચકિત થઈને બાળક એની આસપાસનું વાતાવરણ જોવા , માણવા, સમજવા મથતું હોય છે!
પણ કેટલું વિચિત્ર છે માનવનું મન ! બાળકને નવું નવું જોવા, જાણવા અને માણવા માટે જ બહાર લઇ જતાં પેરેન્ટ્સ જયારે પોતે થાકી કંટાળી જાય છે ત્યારે આખી પરીસ્થિતિને અવળી રીતે સમજે છે! બાળક આપણું કહ્યું કરતું નથી એમ માનીને એને શિસ્ત શીખવાડવા અકળાય છે!
દુખતું હોય પેટ , અને ફૂટે માથું !
આવું ઘણી વાર મેં નોંધ્યું છે. આજે ફરીથી મેં નોંધ્યું,ને હું અચાનક જ બોલી ઉઠી ;
“ Do you want to make a new friend?”
વરસો પહેલાં એક વખત મેં એવાં જ ગુંગળાયેલા વાતાવરણમાં તાજી હવા આવે એવાં હેતુથી કહેલું . મારાં ખિસ્સામાં એ દિવસે કોઈ રમકડું કે એવું કાંઈ હતું.મેં એ નાનકડું પતંગિયું મારાંવિન્ટર કોટનાં ખિસ્સામાંથી બહાર કાઢ્યું ! (વીસેક વર્ષ પહેલાં, ડે કેર સેન્ટરમાંથી નિકળતાં છેલ્લી ઘડીએ કોઈ બાળકનું એ રમકડું હશે)
બસ ! પેલું રડતું બાળક – વિષયાંતર થવાથી – એનું ધ્યાન આમ કોઈ નવી વ્યક્તિ , નવી પરિસ્થિતિ , નવું રમકડું વગેરે તરફ ખેંચાયું ; અને રડવાનું બંધ થઇ ગયું ! અમે બંને મિત્રો બની ગયાં! અને મા- બાપ અને આજુબાજુનાં સૌએ નિરાંતનો શ્વાશ લીધો !
અને પછી તો આવી પરિસ્થિતિમાં ગુંગળાયેલ વાતાવરણને હળવું કરવાનું ઘણી વાર બન્યું છે.. એટલી બધી વાર ,કે અમુક પ્રસંગો ઉપર વાર્તા લખાય !
“ પણ, કોઈની એ પર્સનલ પરિસ્થિતિમાં માથું મારવું શું વ્યાજબી છે?” તમે પૂછશો !
એનો જવાબ છે : “ ના! અને હા!”
ના, કોઈના પર્સનલ પ્રોબ્લેમમાં અચાનક કૂદી પડવું અસભ્યતા ગણાય , પણ અમુક સંજોગોમાં જો બાળકનાં મા બાપની પરિસ્થિતિ એવું કહેતી હોય તો, બાળકને મદદ થાય તે હેતુથી સમસ્યા હલ કરવા પ્રયત્ન કરીશકાય !
આજે ફરીથી એક વાર મેં સંજોગો ઉભા થતા ઝંપલાવ્યું !
મેં અક્ળાયેલ મા સાથે આંખ મિલાવી અને પ્રયત્ન કરવા અનુમતિ માંગી . અક્ળાયેલ , કંટાળેલ માની જગ્યાએ કોઈ વાતો કરવા આતુર એવી નવી મારાં જેવી મિત્રને જોઈને પહેલાં એણે એક સેકન્ડ માટે મારી સામે નજર કરી અને મારાં હાથમાં લટકતી પર્સ સામે જોયું.. બસ! રડવાનું ભુલાઈ ગયું! એણે હાથ લાંબો કર્યો અને
પર્સની ચેઇન પર લટકતી લટકણને અડકવા પ્રયત્ન કર્યો.. હા, વધુ એક વાર રડતું બાળક ઘડીભર શાંત થઇ શક્યું : ભલેને બહુ નહીં પણ થોડી વાર માટે!
વાત્સલ્યની વેલની આ કોલમમાં એ કહેવાનો ઈરાદો છે કે :
બાળકોને જો યોગ્ય રીતે સમજીએ તો નાની નાની સમસ્યાઓ મોટી થાય તે પહેલાં જ ઉકેલી શકાય છે!
બાળપણ એટલે જ નાની નાની લાડકોડની મીઠી યાદોની સરવાણી!
Childhood comes only once in the life : give our children the best , that they can cherish rest of their lives !
“ બાળકો જીદ્દ કરે છે, આપણું ધ્યાન ખેંચવા કકળાટ કરે છે!” એવું નકારાત્મક કહેવાને બદલે ,
“ બાળક કુતુહલવશ જિજ્ઞાસાથી નવું જોવા ,જાણવા અધીરું થઇ ગયું છે ; એને આપણી સાથે મૈત્રી કરવી છે!” એમ કહેવા અને વિચારવાથી નકારાત્મક વલણ હકારાત્મક બની જાય!
હું તમારી સાથે મૈત્રી કરવા આવું તો તમે મને કેવા ઉમળકાથી આવકારો !
એમાં સંબંધ બાંધવાની વાત છે, એમાં મદદ માટે લંબાવેલા હાથની લાગણી છે! અને પ્રતિભાવ પણ એવો જ ઉષ્મા સભર હોય તે સહજ છે!
બસ, એ જ ઉમળકાનો ભાવ એવાં વિચિત્ર સંજોગોમાં પણ આવી જશે !અને લગભગ એંસી ટકા પરિણામ સારું જ આવે છે!આ મારો પર્સનલ અનુભવ છે…

વાત્સલ્યની વેલી ૪૫) બરાક ઓબામા !

વાત્સલ્યની વેલીમાં એવાં અનેક દ્રષ્ટાંત મેં મુક્યાં છે જ્યાં મા – બાપના ઝગડા કંકાસથી બાળક આડે રસ્તે ચઢી જાય ! દિશા વિહીન બની જાય! તૂટેલ ઘરમાં ઉછરેલા લગભગ બધાં જ બાળકો દારૂ ડ્રગ્સ અને હિંસા તરફ વળે ! પણ આજે વાત કરવી છે એ વ્યક્તિની જે મહાન થયા તે પહેલાં એમને નજીકથી મળવાનું સદ્દભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું !
વર્ષ હતું ૨૦૦૪નું ! અમારે ત્યાં કોઈ મિત્રનો ફોન આવ્યો; “ એક આફ્રિકન અમેરિકન યુવાન રાજ્ય કક્ષાના (સામાન્ય )સેનેટર તરીકે ઉભો રહે છે અને એને આપણાં ભારતીય લોકોનો સપોર્ટ જોઈએ છે…”
સ્વાભાવિક રીતે જ આપણે બધાં ‘ દેશી’ એને જ સપોર્ટ કરીએ જેનામાં આપણને વિશ્વાશ હોય કે એ જીતશે ! “ એ પહેલી વાર જ સેનેટરની ચૂંટણી લડે છે ,પણ જીતી જાય તેમ લાગે છે!” એમણે કહ્યું.
એમના વિષે ગુગલમાંથી થોડી માહિતી એકઠી કરી .. શિકાગોમાં સાઉથ સાઈડમાં – હાઇડ પાર્ક વિસ્તારનો એ અશ્વેત ઉમેદવાર હતો ! અમારાં ડે કેર સેન્ટરથી થોડાં જ (અડધો માઈલ) દક્ષિણમાં જાઓ અને આખું નેબરહૂડ બદલાઈ જાય! અને ત્યાર પછી જેમ વધારે સાઉથમાં જાઓ તેમ તેમ હિંસા ,મારામારી ,ઝગડા કંકાસના બનાવો વધુ પ્રમાણમાં થતાં સંભળાય ! એવા વિસ્તારમાંથી આ યુવાન આવે છે!
અમે બાલમંદિર શરૂ કરવાના ઈરાદાથી ૧૯૮૮માં બિલ્ડીંગ ખરીદ્યું ત્યારે જ આખું નેબરહૂડ બદલાઈ રહ્યું હતું. મેં આગળ શરૂઆતનાં ચેપટરમાં લખ્યું છે કે અમે અમેરિકામાં લગભગ નવાં હતાં અને બાળ ઉછેરનું ભણવા માટે મેં એક વખત ,એક સેમેસ્ટર , કોઈ અજાણી જગ્યાએ અજાણ કોલેજમાં એડમિશન લઇ લીધેલું ..અને પછી એક એક શનિવાર મારે માટે ભયજનક બની ગયેલ !મેં છેલ્લા ચાર પાંચ શનિવાર ગેરહાજર રહીને જ પરીક્ષા આપેલી !
બસ ! બરાક ઓબામા (લગભગ )એ જ નેબરહૂડના !
સ્વાભાવિક રીતે એમની આજુબાજુના વિસ્તારમાં રહેતાં લોકો ગરીબ ,અભણ અને માર્ગ ભૂલેલાં! અમેરિકામાં જયારે સિવિલ વોર થઇ ત્યારે અશ્વેત પ્રજા ગુલામીમાંથી મુક્ત થઈને ઉત્તરના રાજ્યોમાં આવીને વસી . એમને શિકાગો અને ડેટ્રોઇટ જેવા મોટા શહેરોમાંથી મોટી ક્મ્પ્નીઓએ એ લોકોને રેલવે, બ્રિજ, હાઈ વે વગેરેના કન્સ્ટ્રક્શન માટે બોલાવ્યાં! .એમને નોકરી વગેરે મળી; પણ સદીઓથી ચાલ્યું આવતું અજ્ઞાન ,એમનાં ઉપર થયેલાં અત્યાચાર અને તેમાંથી ઉદ્દભવતું ફ્રસ્ટ્રેશન દૂર થયા નહીં ! એટલે એ વસ્તીમાં લૂંટફાટ , મારામારી , ખૂનામરકી અને ઘરફોડ ચોરી વગેરે જાણે કે સાવ સામાન્ય થઇ ગયાં! પણ કહ્યું છે ને , નાનકડો એક દીવડો પણ ગમે તેટલો સદીઓ જૂનો અંધકાર દૂર કરી શકે છે- જો એ ધારે તો ! એકઅંધારી ગુફામાં સદીઓ જૂનો ગુલામી ,અજ્ઞાન , આળસ રૂપી અંધકાર હતો! બરાકનાં આવ્યા પછી , મિશાલના જીવનમા પણ સામાજિક ક્રાંતિની જ્યોતનો પ્રકાશ પથરાયો હતો! હવે એ બન્નેએ હળી મળીને એ કાર્ય કરવાની હામ ભીડી હતી!મિશાલ તો એ જ નેબરહૂડમાં ઉછરી હતી!બન્ને જણ વકીલ હોવાથી કાયદાને સમજીને ,કાયદેસર બદલાવ લાવવા પ્રયત્ન કરી રહ્યાં હતાં! અને એ વર્ષોમાં ૨૦૦૪માં એ સેનેટર તરીકે પ્રથમ વાર ચૂંટણી લડવાના હતા: બરાક ઓબામાને આપણી ઇન્ડિયન કમ્યુનિટીનો સાથ જોઈતો હતો !
હા , એ નાનકડા સમારંભમાં અમે પણ ગયાં હતાં.
વાત્સલ્યની વેલીમાં એજ વાત કરવી છે કે કેવાં કપરાં સંજોગોમાં બરાકનું બાળપણ પસાર થયું હતું! અશ્વેત બાપ અને શ્વેત ટીનેજર માનો એ દીકરો હતો! અમેરિકાના છેક નોર્થ વેસ્ટ રાજ્ય વૉશિન્ગટનના સિયાટલ ગામમાંથી ફર્નિચરના સ્ટોરવાળાએ સ્ટેન્લી દુનહમને -બરાકનાં નાનાને – હવાઈ હાનાલુલુ મોકલેલ! ત્યાં બરાક ઓબામાની મમ્મી એન દુનહમ જે ત્યારે માત્ર સત્તર વર્ષની હતી, એને કોલેજમાં સિનિયર બરાક સાથે મૈત્રી થઇ- જે પોતે કેન્યાનો હતો !
ક્યાં હવાઈ! ક્યાં કેન્યા ! ક્યાં અમેરિકાનું સિયાટલ!!
અઢાર જ વર્ષની ધોળી એનને સિનિયર બરાકથી બાળક જન્મે છે જે અશ્વેત છે! અને સમાજના અનેક વાંધા વચકાનો એ લોકો પણ ભોગ બને છે! બરાક માત્ર ચાર જ વર્ષનો છે અને એની મા આ હબસી પતિને છોડીને બીજા ઈન્ડોનેશિયન સ્ટુડન્ટ લોલો સાથે પરણે છે!
છ સાત વર્ષની ઉંમરે બરાક એની માં અને એના સ્ટેપફાધર લોલો સાથે ઇન્ડોનેશિયા ગયો ! જુદા દેશ , જુદાં લોકો અને ભારત કરતાંયે ગરીબ એ દેશની રહેણીકરણી ! પણ એ બધી મુશ્કેલીઓ છતાં એ આગળ વધવા પ્રયત્ન કરે છે !
Dreams from my Fatherમાં બરાક ઓબામાએ પોતાનાં બાળપણ વિષે લખ્યું છે. પોતાનો દીકરો ઇન્ડોનેશિયાના સમાજથી ઉપર આવે એ માટે એની મમ્મી એને રોજ સવારે ચાર વાગે ઉઠાડીને ભણવા બેસાડતી ! “ મારે માટે આ અઘરું હતું , પણ મમ્મી કહેતી કે, મારેય આ કાંઈ સરળ નથી !તારી જેમ હુંયે સવારે તારી સાથે ચાર વાગે ઉઠું છું, અને તને ભણાવીને સાત વાગે નોકરીએ જાઉં છું ને?
વળી પાછો , દશ વર્ષની ઉંમરે આ બાળક નાના – નાની સાથે રહીને ભણવા પાછો આવે છે! પણ, લો ! અહીંયા ય કાંઈ લાઈફ સરળ નથી! બધ્ધાંજ ધોળીયાઓ વચ્ચે રડ્યા ખડ્યાં કાળિયાઓ વચ્ચે એ પોતાનું અસ્તિત્વ શોધે છે! હું કોણ છું?
ક્યારેક આ દેશમાં કોઈ આપણી સાથે વહેરો આંતરો કરે તો આપણને ડિસ્ક્રિમેશન કર્યાનું દુઃખ થઇ જાય ! પણ બરાકનું જીવન કેવું હશે તેની કલ્પના કરો !એક પ્રસન્ગ વાંચીને આંખમાં ઝળઝળિયાં આવી ગયેલ !નાના નાની વચ્ચે ઝગડો ચાલતો હતો.
નાનીએ કહેલું કે હવે હું બસમાં નહીં જાઉં!
પંદરેક વર્ષના બરાકે નાનાને કહ્યું કે, કાંઈ વાંધો નહીં; હું નાનીમાને ગાડીમાં મૂકી આવું!
ને ગુસ્સામાં નાનાથી બોલાઈ જવાય છે; “ એને બસમાં નથી જવું કારણકે ત્યાં એક કાળીયો ઉભો હોય છે!”
પોતાનાં જ ઘરમાં એ બાળકને કેટલું એકલવાયું લાગ્યું હશે , તમને એની કલ્પના થાય છે? અને એ વખતે એની સગી મા તો જોજનો દૂર હતી! બરાકે ધ્યાન ના રાખ્યું હોત તો પોતે પણ નશામાં ચકચૂર બનીને , દારૂ ડ્રગ્સ ના બન્ધાણી બની ગયા હોત, સોબતની અસરોથી ! પણ કદાચ એ ટીનેજર છોકરાએ મનમાં નક્કી કર્યું હશે, પોતાનાં જેવાં અનેક યુવાનુંની ભાવિ બદલવાનું !
“ તું તારા દિલનો દીવો થાને! ઓરે,ઓરે, ઓ ભાયા!” ( સ્નેહરશ્મિ)
બરાક ઓબામાને એ દિવસે ,2004 શિકાગોના ગાંધીમાર્ગની એ રેસ્ટોરન્ટમાં મળવાની તક મળી હતી. બહુ થોડા માણસો હતાં. અમે સૌએ એમની સાથે ભારતીય ઇમિગ્રેશન અને બિઝનેસ વિષે પ્રશ્નોત્તરી કરેલી ;પણ નોકરી કરતી એકલી બહેનોને બાળઉછેર સંસ્થાઓ કેવી રીતે મદદરૂપ થઇ શકે તે બાબત એમની સાથે ચર્ચા કર્યાનું યાદ છે.. ત્યારે પણ નજીકનાં મિત્રોનું કહેવું હતું કે એ કોફી & ક્રીમ ( કાળો બાપ અને ધોળી મા નું સંતાન ઓબામાએ પોતે જ લખ્યું છે ,કે જે રીતે લોકો એને ઓળખતાં) ભવિષ્યમાં અમેરિકાના પ્રમુખ બનવાની ક્ષમતા ધરાવે છે!અને માત્ર ચાર જ વર્ષમાં ૨૦૦૮ નવેમ્બરમાં ઇતિહાસ સર્જાયો ! પ્રથમ અશ્વેત વ્યક્તિ અમેરિકાનો પ્રેસિડન્ટ બની !
આ કેવી રીતે બન્યું ?
બરાકે એ દુઃખો અને દર્દને પચાવીને અન્યને સહાય કરવા કમર કસી !
મુશ્કેલીઓ છે તો એને હલ કરવા પ્રયત્ન કરો ! એને સહન કરવાને બદલે એને નાબૂદ કરવા ઉપાય શોધો !
અમેરિકામાં હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ મહત્વનો પ્રશ્ન હતો! ઓબામા કેર એનો ઉકેલ હતો!
પોતાને માટે તો સૌ જીવે છે; પણ જયારે આપણે અન્યની મુશ્કેલીઓને હલ કરવા પ્રયત્ન કરીએ છીએ તો આપણું દુઃખ હળવું થાય છે અને કાંઈક કરી છુટયાંનો સંતોષ થાય છે! અને ૨૦૦૯ માં એમને વિશ્વશાંતિ પ્રયત્નો માટે નોબલ પ્રાઈઝ પણ મળ્યું ! પ્રેસિડન્ટ તરીકે આઠ વર્ષ વ્હાઇટ હાઉસમાં રહ્યાં ત્યારે કૌટિમ્બક ઐક્યની સુગંધ એ પરિવારમાંથી સતત લહેરાયાં કરતી હતી, અને પત્રકારો અવારનવાર એનો ઉલ્લેખ પણ કરતાં હતાં! બાળકોને કેવી રીતે ઉછેરવાં એ બાબત મા તરીકે મિશાલ પાસે એક સ્પષ્ટ ફિલોસોફી હતી, પ્રેમ અનેહૂંફ સાથે નીતિ નિયમ સહ માર્ગદર્શન એ એની વાત્સલ્ય વેલીનાં ખાતર રહ્યાં છે!

ગીતા ભટ્ટ