આભાર અહેસાસ કે ભાર(6) નિરંજન મહેતા

આભારનો ભાર

પહેલી નજરે લાગે કે આવા સંવેદનશીલ શબ્દનો ભાર કેવો ! પણ પછી વિચાર્યું કે જેમને માટે આભાર વ્યક્ત કરવો એ એક બોજો છે તેમને તે જરૂર ભાર લાગશે અને વિચારશે આ ભાર?

આભાર કહીને આમ જોઈએ તો આપણે આપણી કોઈ પ્રત્યેની એક પ્રકારની લાગણી વ્યક્ત કરીએ છીએ, ખાસ કરીને કોઈએ આપણું એવું કોઈ કામ કરી આપ્યું હોય કે જેને માટે આપણે તેના ઋણી બની જઈએ છીએ અને આપોઆપ ‘થેંક્યું’ શબ્દ નીકળી પડે છે. હવે આ ‘થેંક્યું’ પણ એક અજબ શબ્દ છે. ગુજરાતી હોવા છતાં અને ગુજરાતીમાં વાત કરતા હોવા છતાં આ અંગ્રેજી શબ્દ તમારે મોઢે આવી જ ચડે છે. શું ‘આભાર’ એટલે ભાર માનીને આપણે આમ કરીએ છીએ? કે પછી અંગ્રેજીમાં કહેવાથી તેનું વધુ વજન પડશે એટલે તેમ કરીએ છીએ?

ખેર, આ ચર્ચાનો વિષય નથી. ચર્ચાનો વિશ્હાય છે આભારનો ભાર.

મારું માનવું છે કે ‘આભાર’ કે ‘થેંક્યું’ કાઈ પણ બોલીએ પણ તેમ કરતાં અચકાવું ન જોઈએ કારણ ભલે સામેની વ્યક્તિએ તેની અપેક્ષા ન રાખી હોય પણ તેમ છતાં તે સાંભળીને અંદરથી તો તે રાજી થવાનો અને પછી વિવેક ખાતર કહી પણ બેસે કે એની જરૂર નથી. પણ તમારે તો તે ધ્યાન બહાર જ રાખવું નહિ તો તેની સાથે ચર્ચા વધતી જશે.

પ્રજ્ઞાબેને આ સંદર્ભમાં લખ્યું છે કે જ્યારે આપણે કોઈનો આભાર માનીએ છીએ ત્યારે કુદરતી રીતે આપણા હોઠ સ્મિતમાં રૂપાંતરિત થઇ જાય છે. તે જોઇને સામી વ્યક્તિ પણ સમજે છે કે આપણે દિલથી તેનો આભાર માનીએ છીએ નહી કે કહેવા ખાતર. આ જ મહત્વનું છે. બંને વ્યક્તિ કોઈ ભાર વગર એકબીજાની લાગણીઓને સમજી શકે તો જ કહેલુ સાર્થક છે.

એમણે એમ પણ લખ્યું છે કે આભાર એ અહમને ઓગાળતી એક ક્રિયા છે. કેટલી સાચી વાત. આભાર આ એક શબ્દ કહેતા આખું વાતાવરણ બદલાઈ જાય છે તે તો કહેનાર બરાબર જાણે છે અને અનુભવે છે. જેણે આમ કર્યું નથી તેણે એક સુખદ અનુભવ જેવું કાઈક ગુમાવ્યું છે તે ચોક્કસ વાત છે.

તમે બેંકમાં જતા હો કે રેલ્વેની ટિકિટ લેતા હો અથવા એવી જ કોઈ સાર્વજનિક સેવા પ્રદાન કરતી સંસ્થામાં જાઓ ત્યારે તમે એમ માનો છો કે તમારૂ કામ કરવું એ એમની ફરજ છે એટલે તમને તેઓ જે કોઈ સેવા આપે છે તે માટે આભાર વ્યક્ત કરવાની જરૂર નથી. સામાન્ય રીતે મોટા ભાગના લોકોની આ માન્યતા છે. પણ આ માન્યતાની બહાર જઈ, આભાર/થેંક્યું કહેવું જરૂર નથી એ ભૂલી જઈ, એકવાર તમે આભાર/થેંક્યું કહેશો તો મને નથી લાગતું કે તે અસ્થાને ગણાશે.

જ્યાં આવી સંસ્થાઓમાં તમે નિયમિત જતા હો અને આભાર વ્યક્ત કરવાનું શરૂ કરશો તો બીજી વાર તમે જશો ત્યારે તમને ત્યાં સ્મિતસભર આવકાર મળશે. તે જોઈ તમે પણ ખુશ થશો અને તેને એક નિર્જીવ સંસ્થા ન ગણતા તમે તેને જુદા દ્રષ્ટિકોણથી જોશો.

તરુલતાબેને તેમના લેખમાં લખ્યું છે કે ન કેવળ ‘થેંક્યું’ પણ ‘સોરી’ શબ્દનો પણ છૂટથી ઉપયોગ કરવો જોઈએ. એક રીતે તેમની વાત પણ સાચી છે પણ મારા મત મુજબ ‘સોરી’ શબ્દ ત્યારે વપરાવો જોઈએ જ્યારે ખરેખર તમે તેવી લાગણી અનુભવી છે. નહી તો હાલમાં ‘સોરી’ શબ્દ જે રીતે હાલતા ચાલતા બોલાય છે તેથી લાગે છે કે જાણે કોઈએ જાણી જોઇને તમાચો મારી માફી ન માંગી હોય !

જન્મથી મૃત્યુ પર્યંત ડગલેને પગલે આભાર વ્યક્ત કરવો પડે એવો માહોલ બની ગયો છે. પણ બાળપણમાં તો તેનો ખયાલ ન હોય એટલે તેમ થતું નથી અને સામેની વ્યક્તિ પણ તે સમજે છે અને આભારની અપેક્ષા રાખતી નથી. પણ એકવાર સમજદાર થયા પછી જો આમ કહેવાની ટેવ પડે તો જીવનનો નજારીયો બદલાઈ જાય. જો કે આ માટે તેના વડીલોએ તેને માર્ગદર્શન આપવું જરૂરી છે. યુવાવયે આ વાત આપોઆપ સમજાઈ જાય છે. સિવાય કે શું જરૂર છે માની તે યુવાન આભાર વ્યક્ત ન કરે તો તે જુદી વાત છે.

આ જ રીતે જિંદગીમાં એવા સંબંધો હોય છે જે આપણે Taken for granted કરીએ છીએ અને આભાર વ્યક્ત નથી કરતા. જેમકે પતિ-પત્નીના સંબંધો, મિત્રોના સંબંધો, પિતા-પુત્રના સંબંધો. આવા સંબંધોમાં આભાર વ્યક્ત ન કર્યાનો અફસોસ કે ભાર નથી લાગતો કારણ આ સંબંધો જ એવા હોય છે. તેમ છતાં ક્યારેક આભાર શબ્દ બોલાઈ જાય તો જરૂર તે સામી વ્યક્તિ માટે એક સાનંદ અનુભવ હશે. ક્યારેક અજમાવી જોજો.

પણ સૌથી મહત્વનો સંબંધ છે મનુષ્ય અને ભગવાન વચ્ચે. ભગવાન તો નિરાકાર, નિર્મોહી છે એટલે તે માનવી પાસે આભારની અપેક્ષા ન રાખે પણ આપણે તે ન ગણકારતા તેને યાદ કરીએ તે પણ આભાર વ્યક્ત કરવાનો જ માર્ગ છે. એવું નથી કે મંદિરમાં જઈને દર્શન કરીએ અને ભગવાનને પગે લાગીએ એટલે કામ પતી ગયું. આમ કર્યા વગર પણ સાફ દિલથી જીવન વ્યતિત કરીએ તો તે પણ ભગવાનનો આભાર માનવાનો એક અન્ય માર્ગ છે. એ જ રીતે જરૂરતમંદ લોકોને સહાય કરીને, આમ કરવા ભગવાને તમને સશક્ત બનાવ્યા માની તમે ભગવાનનો ભાર વગરનો આભાર વ્યક્ત કરી શકો છો.  

પરંતુ જ્યાં અનિચ્છાએ પણ આભાર માનવો પડે તે જરૂર ભારરૂપ થઇ શકે છે, કહેનાર માટે અને સાંભળનાર માટે. તો અમુક પ્રક્રિયાઓ ભલે આભાર વ્યક્ત કરવા માટે હોય પણ તે આડકતરી રીતે તો કોઈક પ્રકારનો ભાર ઊતારવાનું જ કાર્ય છે. જેમ કે લગ્નોમાં, પાર્ટીઓમાં રિટર્ન ગીફટની પ્રથા. આમ કરવું જરૂરી ન હોવા છતાં પણ જરૂરી છે એવી માન્યતા કેટલાક સમયથી ઘર કરી ગઈ છે અને વળી આવા પ્રસંગે ભેટ લઇ આવનાર પણ સામેથી  ગીફ્ટ મળશે તેની અપેક્ષા રાખતા થઇ ગયા છે. આમ આ આભારની પ્રથા હકીકતમાં તો ભારરૂપ જ ગણી શકાય. એટલે જ શું હવે લગ્નોમાં ભેટ કે ચાંદલો ન લેવાની પ્રથા આવી ગઈ છે?

અંતમાં એટલું જ કહીશ કે આભાર રાજીખુશીથી કહેવાય તો તે ખરા અર્થમાં કહેવાય છે તેમ માની લેવાય નહી તો તે ભાર જ બની રહે.

નિરંજન
Niranjan Mehta

2 thoughts on “આભાર અહેસાસ કે ભાર(6) નિરંજન મહેતા

  1. લો તાંણે રાજીખુશીથી આભાર માન્યો – આવી સરસ વાત કહેવા માટે.
    ———–
    અમેરિકા આવ્યા પહેલાં ‘થેન્ક યુ’ કહેવાની ટેવ ન હતી – ઘરમાં તો વળી એમ કહેવાતું હશે? એવો ભય પણ ખરો કે, એ આભાર દર્શનનો અર્થ સામે પક્ષે ‘વ્યંગ’ જ કરવામાં આવશે ! પતિ- પત્નીના સમ્બંધોમાં તો ખાસ જ .

    પણ અહીં આવ્યા પછી, હવે ડગલે ને પગલે ‘થેન્ક યુ’ અફળાયા કરે છે. ‘સોરી’નું પણ એમ જ છે. આમ તો આ એક ઔપચરિકતા જ છે, પણ હવે એ ન કરવાથી કાંઈક ખૂટતું લાગે છે.
    ————–
    ખેર, રિવાજ કે નો રિવાજ … વધારે અગત્યની વાત એ કથન પાછળનો ભાવ છે. આમ તો લખાતી અને બોલાતી ભાષા પાછળનું મૂળ તત્વ તો ભાવ જ ને? આપણે આ લેખ સાથે ‘ભાવ’ જગતમાં વધારે ને વધારે રહેવાય તેવો સંકલ્પ અને તે માટેના સક્રીય પ્રયત્નો/ સાધના કરીએ તો?
    કૃતજ્ઞતાના ભાવને ઉજાગર કરતી મુદ્રા વિશે જેને જાણવું હોય તેમને પ્રજ્ઞાબેનને જણાવવા વિનંતી. તેમની મારફત એ માટે જરૂરી સૂચનાઓ પહોંચાડવાનું ગમશે.

    Like

    • આભાર વ્યક્ત કરવા બદલ પણ ‘આભાર’ ! તમે સાચું કહ્યું છે ભાવની અગત્યતા માટે.

      Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.