About Pragnaji

Personal Links http://pragnaji.wordpress.com/ https://shabdonusarjan.wordpress.com/ http://gujaratidaglo.wordpress.com/

વિસ્તૃતિ…૩૧-જયશ્રી પટેલ,

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679

વિસ્તૃતિ…૩૧

        જયશ્રી પટેલ,

મે વાંચેલી વિષ્ણુ પ્રભાકરજીની આવારા મસીહાામાંથી થોડી શરદબાબુના જીવનની વાતો અહીં આપ સર્વે સમક્ષ સંક્ષેપમાં ગુજરાતીમાં રજૂ કરું છું.

       કોલેજ કાળની વાત છે પ્રથમ જ વર્ષ હતો વિજ્ઞાનની પરીક્ષા હતી શરદે પોતાના મિત્રોને કહી દીધું આજ રાત્રે હું નહીં આવી શકું બહાર ,ન હું તમને સમજાવી શકીશ, જે પૂછવું હોય તે કાલે સવારે આવજો બધાં મિત્રો ચાલ્યા ગયાં શરદ ઓરડામાં બધાં જ બારી બારણાં બંધ કરી બેસી ગયાં.બીજે દિવસે સવારે પણ ઓરડામાં લેમ્પ ચાલુ હતો અને શરદ એકાગ્રતાથી વાંચી રહ્યાં હતાં .મિત્રો આવ્યાં તો ગુસ્સો કર્યો અને કહ્યું કે ના પાડી હતી તો 

કેમ આવ્યાં? મિત્રોએ કહ્યું કે એ તો કાલ રાતની વાત છે, અત્યારે તો સવાર પડી અને શરદે ખરેખર બારી ખોલી તો સૂર્યનારાયણનાં દર્શન થયાં. 

        શરદે પરીક્ષા આપી પેપર જોઈ સાહેબને શંકા ગઈ કે શરદે  પુસ્તકમાંથી જ ઉતાર્યું છે ,જેથી તેને બીજું પેપર આપ્યું અને તેણે બધાં જ પ્રશ્નોનો સીધા મૌખિક ઉત્તર આપ્યાં. સાહેબ આશ્ચર્યચકિત થઈ જોતા રહ્યાં. તેમની સ્મરણશક્તિ ખૂબ જ અદભૂત હતી. તેમણે ખૂબ જ પ્રસિદ્ધિ કોલેજમાં મેળવી લીધી હતી. 

        સમય જતા રાજુ નામના મિત્રના પરિચયમાં આવ્યાં અને તેની સાથે મોજ મસ્તી, થિયેટર ,ગાના બજાનામાં રાત વીતી જતી અને તે પછી અભ્યાસ કરતાં, પણ ધીરે-ધીરે અભ્યાસ ઓછો થતો ગયો અને તેમનું સ્થાન પણ લોકોની નજરમાં ઉતરતું ગયું .આ વાત આપણે શરદ બાબુના દેવદાસમાં જોઈ છે. જે એમને પોતાના જીવનમાંથી  જ લીધી હતી .આ જોઈ તેમની માતા દુઃખી થતી રહી અને અચાનક મૃત્યુ પણ પામી. પવિત્ર સતી જેવી માએ બાળકોનું ખૂબ લાલન પાલન  કર્યું હતું અને શરદ પાસે તેની ખૂબ જ આશા હતી . તેમણે તેમના પતિ પાસે કોઈ આશા નથી રાખી. પતિ સાથે બોલચાલ થઈ જતી. નિરાશામાં જ નિરાશ થઈ  ઘણીવાર શરદને કહેતી કે બેટા શરારત કર ,પણ સાથે અભ્યાસમાં મન લગાવી ભણ . જેથી એક દિવસ તું નામ કમાય શકે .તે અચાનક જ વૃદ્ધ થઈ ગઈ હોય તેવું શરદને લાગતું હતું. શરદબાબુ જાણતાં અજાણતાં તેમને દુઃખ પહોંચાડી ચૂક્યાં હતા. આખરે એક અસંતોષ સાથે તેમનું મૃત્યુ થયું હતું. 

        શરદબાબુનું સારું ને સરસ સાહિત્ય એ માના પ્રેમ પ્રવાહમાં રચાયું અને તે અલૌકિક છે .જે આજે પણ વાંચતા વાંચક ચોધાર આંસુએ રડે છે. એમના ચરિત્રને આપણે દેવદાસમાં જોઈ ગયા. દેવદાસનું પાત્ર અને તેનો કરુણાંત ખરેખર વાચક વર્ગને હચમચાવી ગયો હતો. એકવાર જ્યારે માએ તાર્કેશ્વર જઈ તેના લાંબા વાળ ચઢાવવાની બાધા માની હતી ,ત્યારે શરદ તે વાળ કપાવવાની કલ્પનાથી ધ્રુજી ગયાં હતાં ને ના કહી દીધી હતી. તો માએ પોતાના વાળ કાપી અને મોકલવાની વાત કરી હતી. શરદ આ વાતથી અવાક જ રહી ગયાં હતાં.    

       શરદને બે ભાઈ બે બહેનો હતી. માતા એક બહેનની પ્રસુતિ વખતે મૃત્યુ પામી હતી .પિતા મોતીલાલ પત્ની વગર તૂટી ગયા, સાસરેથી દૂર રહેવા ચાલ્યા ગયા હતા . ત્યારે દેવદાસમાં શરદબાબુએ લખ્યું હતું કે મામાના ઘરથી દૂર રહેવું મને અસંભવિત લાગતું હતું. પિતા મોતીલાલ કમાવા માટે અક્ષમ હતા તેથી શરદ હંમેશા કહેતા માનાં ગયા પછી મારો સંસાર મારી રુચિ બદલાઈ ગયા હતા . જો મા વધુ જીવ્યા હોત તો હું કંઈક જુદું જ જીવન જીવતો હોત . તેમના જીવનની ઘણી છાય શરદ  સાહિત્ય પર પડી છે .એ આપણે તેમની વાર્તાઓમાં માણી છે. 

         આમ શરદ માને ખૂબ જ પ્રેમ કરતા હતા. માના ગયા પછી તેમણે ઘર છોડ્યું હતું અને ખૂબ ભ્રમણ પણ કર્યું હતું .તે ભ્રમણની વાતો તેમની નવલકથાઓમાં આપણે આપણી સમક્ષ આપણે ચરિતાર્થ થતી જોઈ છે .

       તેમની વાર્તાઓ વાંચતા જ સર્વેને એટલે જ જાણે કે લાગે છે કે આપણી સમક્ષ આપણાં જીવનને માણી રહ્યાં હોય તેવું આપણે અનુભવીએ છે.

        મિત્રો,આવતા અંકમાં ફરી કઈ શરદબાબુ વિશે નવીન જાણવાનો પ્રયાસ કરીશું.

અસ્તુ,

જયશ્રી પટેલ

૨૫/૯/૨૨

   


વિસ્તૃતિ …30 -જયશ્રી પટેલ 

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679

    મેં વાંચેલી વિષ્ણુ પ્રભાકરજીની આવારા મસીહાની થોડી વાતો અહીં સંક્ષિપ્તમાં ગુજરાતીમાં રજુ કરું છું.શરદબાબુને ગુરુવર્ય રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે વારંવાર કહ્યું કે તું તારી આત્મકથા લખ. તેના જવાબમાં શરદબાબુએ કહ્યું હતું કે ગુરુદેવ જો હું જાણતો હોત કે હું આટલો મોટો માનવી  બનીશ ,તો હું કંઈક જુદા જ પ્રકારનું  જીવન જીવતો હોત. 

          આને વ્યંગ પણ કહી શકો અથવા એકદમ સત્ય વાત પણ ખરેખર એમણે બાળપણ અને જુવાનીમાં એવું જીવન વિતાવ્યું કે તેનાથી પોતે જ સંતુષ્ટ નહોતા. એમણે પ્રારંભિક જીવનમાં જે અભાવ અપમાન સહન કર્યા ઉપેક્ષાઓમાં જીવન વિતાવ્યું ,આ બધાને કારણે તેમના જીવનમાં વાર્તાઓ નવલકથાઓનાં પાત્રોમાં નિરૂત્સાહ, ઉત્સાહ ને સંઘર્ષ બધું જ ચરિતાર્થ થયું . 

         તેઓ ખૂબ જ એકાકી હતાં. બધાં સાથે હળતાં મળતા પણ કદી પોતાના હૃદય સુધી કોઈને પહોંચવા જ ન દેતા,તેથી વિષ્ણુ પ્રભાકરની તેમના સંશોધનમાં ઘણીવાર વિચારતા કે ક્યાંથી શોધવી એમની સાચી વાતો ? કારણ લોકોએ ખૂબ મનધડક વાતો એમના માટે કરી હતી.એમના બે મિત્રો કવિ નરેન્દ્ર અને હરિદાસ ચટ્ટોપાધ્યાય તેમના વિશે બહુ કંઈ જ બતાવી શક્યા નહોતા.

         જ્યારે લોકો તેમના જીવન વિશે ચર્ચા કરતાં તો શરદ બાબુ કહેતા કે લેખકના વ્યક્તિગત જીવનને લઈ પરેશાન કેમ થવાનું ? શું લાભ મળે ?તે લેખક છે પોતાના જીવનની વાતો  તેની કથાઓની અંદરથી તેનો પરિચય મળે તેનાથી જ લોકોએ સંતુષ્ટ થવું યોગ્ય છે .એ જ લેખકનો સાચો પરિચય છે . મિત્રો, તેઓનું માનવું હતું કે લેખકનું જીવન અને તેમનું વ્યક્તિગત જીવન બંને એક નથી હોતા .કોઈપણ અર્થઘટન કરી તેના લેખન અને જીવનને ન જોડી દેવા જોઈએ .જેટલું તેઓ તેમની રચનામાં પાત્રોમાં વ્યક્ત કરી શકતા તે જ પોતે છે એમ વાચકોએ માની લઈને તે જ પરિચયથી સંતોષ માનવો જોઈએ .     

          આત્મકથા માટે તેઓ માનતા કે તે ક્યારેય નહીં લખી શકે ,કારણ જેટલું આત્મકથામાં લખાય તેટલું સત્ય પણ તે લખી શકે તેમ નથી અને તેટલા તે બહાદુર પણ નથી. શરદબાબુના આ કથનથી શું સ્પષ્ટ કરી શકીએ. માનવ અને સાહિત્યકાર બે ભિન્ન છે ,પણ એટલા નહીં જે તેમના  લેખાજોખા  કરી તેને ઊંડાઈ કે નીચતાની તુલના કરવી ! તેઓ પોતાને સામાન્ય માનવી જ માનતા જે સામાન્ય માનવીની જીવનની હોય તે જ તેમનું છે તેમને મહાન થવું જ નહોતું.

           જીવની શું છે ?અનુભવોનો શૃંખલા બંધ ચયન !તેમાં જીવનની એ જ ઘટનાઓ લખાય છે જે સંવેદના પૂર્ણ હોય ભાવનાથી ઓતપ્રોત કરી દે. લેખક તેના જીવનમાં મરજીવાની જેમ ડૂબકી મારી ઘટનાઓને મોતીની જેમ પસંદ કરી ઘટનાક્રમમાં લખે છે .શરદ બાબુને માટે તેમના જીવનની ખોજ માટે વિષ્ણુ પ્રભાકરજીએ અનેક પ્રયત્નો કર્યા છે .કહેવાય છે કે શ્રીકાંત વાંચીએ તો જરૂર લાગે કે આપણે શરદબાબુના  જીવનની જીવની જ વાંચી રહ્યાં છે     

       કોઈ શક નથી તેમના સાહિત્ય જેવું સાહિત્ય ન મળ્યું ન રચાયું, વર્ષો પછી પણ આજે યુવા પેઢી તેમના અનુવાદ થયેલા પુસ્તકો અંગ્રેજીમાં હિન્દીમાં તેમજ ગુજરાતીમાં વાંચે છે ખરેખર તેમનું સાહિત્ય મહાન છે.

        ચાલો મિત્રો ,આવતા અંકે ફરી આપણે આવું જ કંઈક સંક્ષેપ પણ સચોટ રીતે જાણવાનો પ્રયત્ન કરીશું. કંઈક બાકી રહી ગયેલી વાર્તાઓને સાંભળશું અને વાંચશું .

અસ્તુ ,

જયશ્રી પટેલ.

૧૭/૯/૨૨

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679

વિસ્તૃતિ ….૨૯
જયશ્રી પટેલ
મેં વાંચેલી વિષ્ણુ પ્રભાકરજીની આવારા મસિહાની થોડી વાતો અહીં સંક્ષિપ્તમાં ગુજરાતીમાં રજુ કરું છું. શરદ બાબુ ને શરત ચંદ્ર તરીકે પણ લોકો ઓળખે છે . તેમની સાહિત્યની શૈલી તો આપણે જરૂર વાર્તાઓ રૂપે માણી જ છે.ચાલો મિત્રો, તેઓને પણ તેમના અંતઃકરણથી ઓળખીએ , જાણો છો મિત્રો ,શરદ બાબુનું બાળપણ ભાગલપુરમાં વિત્યું. તેમના પિતા મોતીલાલ ખૂબ પ્રકૃતિ પ્રેમી હતા. સારામાં સારી નોકરી મેળવતા ને થોડા જ સમયમાં પ્રકૃતિનો ખોળો યાદ આવતા જ ક્યાંતો પોતાના મોટા સાહેબ સાથે ઝઘડી નોકરી છોડી કુદરતનાં ખોળે નીકળી પડતા .વાર્તાઓ કવિતાઓ આલેખનો રચતા અને પોતાના પરિવારની પરવા ન કરી કેટલો સમય કુદરતને ખોળે પહોંચી જતાં.તેમણે ક્યારે પણ પોતાની રચનાઓ પૂર્ણ ન કરી કંઈક ને કંઈક કારણ આવતા પોતે તેને અધૂરી છોડી દેતા. શરદ ને તેનો મોટો અફસોસ રહ્યો આખી જિંદગી કે તે તેને સાચવી ન શક્યાં. આથી ન તો તેઓ પરિવારનું ભરણપોષણ કરી શકતા. માતા ભુવનમોહિની આથી બાળકોને લઈને પિતા કેદારનાથ પાસે ભાગલપુર પહોંચી ગઈ હતી. શરદના પિતા ઘર જમાઈ થઈ રહેતા. શરદને નાના મામા દેવી સાથે ખૂબ જ ફાવતું.ને તે બંનેની ઉંમરમાં તફાવત ન હતો તેથી બંનેની દોસ્તી જામી ગઈ હતી.

મિત્રો ,શરદબાબુના ઘરનાં  તોફાનમાં મામાઓના તેઓ ગુરુ હતા. ઘણીવાર વિચાર આવે કે આટલી કરુણા સભર વાર્તાઓ  લખનાર સાહિત્યકાર શું આવા તોફાની હશે ખરા? હા ,તેમના બાળપણની જેટલી માહિતી મળે તેટલી આપ સર્વ સમક્ષ ચરીતાર્થ કરી આલેખું છું. ઘરમાં કાંઈપણ અજુગતું થતું કે મોટા મામા ઠાકોરદા સમજી જતા કે આ કાર્ય કરનાર દેવી અને શરત્ છે .એકવાર નાના સૂતા હતા. દેવી પણ સૂતો હતો ત્યારે એક ચામાચીડિયું ઘરમાં ભરાયું હતું .એક તેલનો દીવો બળતો હતો ચામાચીડિયાને બહાર ઉડાડવા શરદ લાઠી લઈ  તેની પાછળ પડ્યો અને લાઠી દીવા સાથે અથડાય દીવો પથારીમાં પડ્યો અને તેલ ઢોળાઈ ગયું. દીવો ઓલવાઈ ગયો શરદ તો આ દ્રશ્ય જોઈ ઓરડી છોડી ભાગી ગયો પણ દેવી સૂતો હતો તેથી તેના માથે આ આળ આવી ગયું . શરદને તે વાતની કોઈ અસર ન થઈ પણ જ્યારે આ જ બનાવ તેણે તેની બાળસેનાને સંભાળવી  ત્યારે એટલી સાહિત્યિક  રીતે સંભળાવી કે તેના નાનાને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું.

          શાળાનાં તોફાનો પણ શરદના નામે લખાયા છે શાળાનાં માસ્તર શાળાની ઘડિયાળને પોતાની દેખરેખમાં ચાવી આપતા અને સંભાળતા . શરદથી આ સહન ન થયું તેને તેની સેનાને તૈયાર કરી માસ્તર બહાર જતાં તો શરદ ઘડિયાળને  આગળ પાછળ કરી નાંખતા.આ વાત ઘણો સમય સુધી માસ્તરને ન સમજાણી પણ શાળાનાં વહીવટ કર્તાને શંકા થઈ તેથી તપાસ કરી જાહેર થયું કે આ સેનાના વડા તરીકે શરદ  જ છે ઘડિયાળને આગળ પાછળ કરતો અને વર્ગમાં છતાં પણ ભલા છોકરાની જેમ બેસી રહ્યો . તેણે મનાવીને જ છોડ્યું કે તે આમાં હતો જ નહીં સાહેબના પગ પકડી સારા બાળકની જેમ માફી માંગી.આમ ભણતર પાછળ રહેતું પણ એકવાર સમજમાં આવ્યાં પછી શરદે ચોટી બાંધીને ભણવા માંડ્યું હતું કે પોતે તો ખૂબ જ પાછળ કે એ પછી તેના ઉપન્યાશમાં આપણને ઘણી જગ્યાએ ભણતર ઉપર ભાર જોવા મળ્યો જ છે . શરદ પોતાનો બગીચો સુંદર ફૂલો ને ફળો ને વૃક્ષોથી સજાવ્યો હતો. ખાડો ખોદી તેણે  નાનું તળાવ પણ ઊભું કર્યું હતું. ઋતુનાં બદલાવ પ્રમાણે તેનું ઉપવન ખીલતું. તળાવ પર એક સીસાનું આવરણ કરી મૂકી તેની ઉપર માટી નાખી રાખતો .તેના નાના ને આ પસંદ નહોતું ,પણ શરદ જેનું નામ તેને બાળપણ પોતાની મસ્તીથી જ જીવ્યું હતું .

          પતંગ ઉડાડવાનું ગાંગુલી પરિવારમાં વર્જય હતું પણ શરદ પતંગ ઉડાડવામાં માહિર હતો, નિલા આકાશમાં તેની પતંગ ગોથા ખાતી ઉડતી ફરફરતી ,તેના સાથી મિત્રો તે જોતા જ રહી જતા .ગીલ્લી દંડા, ભમરડો જેવી રમતો તેને ખૂબ પ્રિય હતી.મિત્રો, ભમરડો તો ફેરવી પોતાની હથેલી ઉપર ખૂબ છટાથી તે લેતો તેની ટોળી આશ્ચર્યચકિત થઈ જતી ને જોઈ રહેતી .

         બીજાના બગીચામાંથી ફળ ચોરી લાવવા શરદ માહિર હતા ત્યારે જે સજા મળી હશે એક પગ પર ઉભા રહેવાની કે કોઈ કાકી ,મામી ,ભાભી એ તેને આ સજા ફટકારી પણ હશે તો તેના  ઉપન્યાસમાં રામની સુમતિમાં રામનું પાત્ર  આલેખાયું હશે .હેને મિત્રો !

           આવા બાલ્યકાળના કેટલાય દાખલાઓ હશે જે આપણને તેમના ઉપન્યાસના પાત્રોમાં જોવા મળે છે ચાલો ,આલો  અને છાયામાં તેના અને દેવીના પાત્રોની છાયા જોવા મળી છે .

       મિત્રો આવતા અંકે આપણે ફરી શરદબાબુની આ બાળપણની જ કોઈ સરસ વાત જાણીશું અને માણીશું.

અસ્તુ,

જયશ્રી પટેલ

૧૧/૯/૨૨


વિસ્તૃતિ…૨૮-જયશ્રી પટેલ.

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679


શરદબાબુની “મહેશ” નામની લઘુનવલકથાનો ગુજરાતી અનુવાદ પ્રસાદ બ્રહ્મભટ્ટજી દ્વારા કરાયો છે.આ લઘુનવલકથા ખૂબ જ કરુણ છે. તેના પાત્રો માનવ છે પણ માનવતાહીન છે.જ્યારે એકમાત્ર મહેશનું આલેખન ખૂબ જ કરુણતા ઉપજાવે છે.
કાશીપુર નામે નાનકડું ગામ હતું. તો તેનો જમીનદાર તેનાથી પણ નાનો હતો. તેના દોરદમામ એવો હતો કે પ્રજા તેનાંથી ડરતી કોઈ ચું કે ચા ન કરી શકતું.
આખા ગામમાં જાણે દુકાળ છાંયો હતો. વૈશાખ પૂરો થવા આવ્યો હતો પણ વરસાદનું નામો નિશાન નહોતું. તર્કરત્નના નાના છોકરાનો જન્મદિવસ હતો તેથી પાઠપૂજા કરાવી પાછા વળી રહ્યાં હતાં. અનાવૃષ્ટિનાં આકાશમાંથી સૂરજ મહારાજ જાણે અગ્નિ વરસાવી રહ્યાં હતાં. દૂર દૂર ખેતરો વિસ્તરેલા હતાં , પણ સૂકા ભઠ્ઠ હતાં. ધરતીની છાતીમાં જાણે નૂર ને નીર જ નહોતા રહ્યાં.
ગામનાં સીમાડે ગફુર નામનો વણકર રહેતો હતો.
દુકાળને કારણે તેનું ખોરડું પણ સૂકું થઈ અડધું જીવતું મરેલું ઊભું હતું. તેનાં કુટુંબમાં માત્ર દશેક વર્ષની એક દીકરી હતી. તર્કરત્ન ત્યાંથી પસાર થતાં હતાં તેની દ્રષ્ટિ
જૂના બાવળિયાના ઝાડે એક સાંઢ બાંધતો હતો તેની પર ગઈ . તેના પેટની ચરબી હાડકા સાથે જાણે એક થઈ ગઈ હતી. દુકાળના જાણે એક દરિદ્રતાનાં પ્રતિક સમ તે
ત્યાં ઊભો હતો. તેમણે ગફુરને બૂમો પાડી તો દરવાજે પેલી દસેક વર્ષની દીકરી અમીના સામે આવી અને બોલી કે બાબાનું શું કામ છે? તેમને તાવ ચડ્યો છે! બસ તર્કરત્નનું માથું ઠનક્યું ને ગફુરને જેમ તેમ બોલી રાડો પાડી બહાર બોલાવ્યો.
પેલા સાંઢની દયા ખાય ગફુરની ઝાંટકણી કાઢીને
કહ્યું કે જો આ સાંઢ મરી જશે તો ગોહત્યા ગણાશે ને બાબુજી તને જ જીવતો કબરમાં દાટી દેશે, તેઓ જેવાં તેવાં બ્રાહ્મણ નથી !
ગફુરે કહ્યું કે દુકાળને તેમાં ક્યાંય લીલો સૂકો ચારો નથી મળતો, નસીબમાં આવેલું ખડ પણ દેવા પેટે છીનવાય ગયું . તો શું ખવડાવું ? તમે ઉધારી આપો તો કંઈ કરું. એમ કહી તે તર્કરત્ન મહાશયના પગ આગળ બેસી પડ્યો.તે અટકી પડશેના ડરે દૂર જઈ બડબડતા
નીકળી ગયાં.
ખરેખર, સાંઢ ભૂખ્યો તરસ્યો બહાવરો થઈ જતો. તેની આંખોમાંથી આંસુ ટપકતાં પણ દુકાળને ગરીબી ગફુરને મજબૂર કરી રહી હતી.ઘરમાં પણ ખાવાને દાણો
નહોતો, ભાતનું ઓસામણ પણ ક્યાંથી હોય! દીકરી પણ લાચાર હતી.ગફુરના તે સાંઢનું નામ હતું ‘મહેશ’. તે તેને છોડી શકે તેમ નહોતો એક લાગણી સાથે તે બંધાયેલો હતો. ઘણીવાર દીકરી બાબા પર ગુસ્સે થઈ જતી કારણ ગફુર પોતે પોતાના હિસ્સાનું ખાવાનું પોતે ભૂખો રહી તેને ખવડાવી દેતો. દીકરી પોતે ભૂખી રહી બાબાને ખવડાવી દેતી. આમ એકબીજાનાં ત્રણેય પૂરક થઈ રહેતાં.
એકવાર મહેશની ભૂખ તરસે માઝા મૂકી અને તે ખૂટીએથી પોતાનાં જોરે મુક્ત થઈ, ગામનાં ખેડુતોનાં ખેતરો ઉજાડી આવ્યો. ત્યારે સજા રૂપે તે લઈ જવાયો. ઘરનાં વાસણને ગીરવે મૂકી બે રૂપિયા ઉધારી કરી તેને છોડાવી લાવ્યો. ગફુર પોતે આટલો બીમાર હોવા છતાં તેને ખાવા મળે એવી આશા રાખતો.
એકવાર ગફુર મહેશની આંખોમાં વેદના અને ક્ષુધા જોઈ દીકરાની જેમ ગળે વળગાડી ખૂબ રડ્યો. તેણે નક્કી કર્યું વારંવાર ‘ મહેશ’ ને ગામવાળા કશું પણ આપતા નથી, ને ખૂબ હેરાન કરે છે. તેથી તેને વેંચવા સુધી આવી ગયો, પણ પછી સભાન થતાં તેઓના બાનાના ને બધાં રૂપિયા આપી દઈ કાઢી મૂક્યા. આ વાત જમીનદારને જાણ થતાં તેને બોલાવી ગોહત્યાના પાપની વાત કરી અનહદ મારમાર્યો. ગામમાં નોકરી શોધવા જતાં નોકરી
ન મળી. બધાંથી કંટાળી દીકરીને મારી બેઠો .
ફરી ફરી એકવાર મહેશ ગફુરના આંગણેથી ખૂટી તોડી ભાગ્યો ને જમીનદારના આંગણામાં ઘૂસી ફૂલછોડ ખાઈ ગયો. સૂકવવા મૂકેલું અનાજ વેરી નાંખી
બગાડી નાંખ્યું. બાબુ મહાશયની નાની છોકરીને ગબડાવી પાડી. નાસી ગયો. આથી જમીનદારને ત્યાંથી તેને તેડું આવ્યું પણ ભૂખ્યો ગફુર તોછડાઈથી બોલ્યો હતો કે મહારાણીનાં રાજ્યમાં કોઈ કોઈનો ગુલામ નથી, કર આપીને રહું છું નહિ આવું.મારે હજુ ખાવાનું બાકી છે.
જમીનદારને આની જાણ થતા આ વખતે ગફુરને અને મહેશને તેઓ માફ ન કરી શક્યા અને ગફુરને માર મારી અપમાનિત કર્યો. તેને તેની સામે ભૂખ તરસ યાદ ન આવી.તે ઘરે આવ્યો આકાશની જેમ છાતી પણ ધગધગતી હતી. ત્યાં જ તેને દીકરીની ચીસ સંભળાય . અમીના ભોંય પર પડી હતી. તેનું માટલું તૂટી ગયું હતું અને મહેશ ધરતી ચૂસી ગયેલું પાણી જીભ વડે જાણે મરુભૂમિની પેઠે શોષી રહ્યો હતો .આંખનું મટકું પણ પડ્યું નહિ,ગફુરે મહેશનું હિતાહિત ન જોયું અને હળની કોશ
છૂટી પાડી તે જ બે હાથે ઉપાડી તેણે મહેશના ઝૂકેલા મસ્તક પર જોરથી ફટકારી.
મહેશે માત્ર ડોક ઊંચી કરી ને ક્ષુધાથી દુર્બળ પડેલો તે ત્યાં જ ઢળી પડ્યો.તેની આંખમાંથી થોડા આંસુ અને કાનમાંથી થોડાં લોહીનાં ટીપાં ટપક્યાં.બે એકવાર
તેનું આખું શરીર કાપી ઊઠ્યું, પછી તેના આંગળનાં અને
પાછળનાં પગ શક્ય તેટલાં લાંબા કરી મહેશે અંતિમ શ્વાસ લીધો અને તેનો દેહ લાકડું થઈ ગયો.
અમીના રડી પડી ને રડતાં રડતાં જ બોલી આપડો મહેશ મરી ગયો, આપડો મહેશ મરી ગયો.
ગફુર નિશ્ચેતન થઈ જતો રહ્યો.આ સમાચાર જાણી એક બે કલાકમાં જ નજીકના ગામનાં મોચીઓનું ટોળું આવી પહોંચ્યું . મહેશને વાંસ પર બાંધી તેઓ ઢોર દાટવાની જગ્યાએ ઘસડી જવા લાગ્યાં. તેમના હાથમાં
ધારવાળી ચકચક્તિ છરી હતી. આ દ્રશ્ય જોઈ ગફુર થથરી ઊઠ્યો ને કાંઈ જ બોલી ન શક્યો.
બધાં તેને કહેવા લાગ્યાં કે પ્રાયશ્ચિત કરવા હવે ઘરની જમીન ગિરવે મૂકવી પડશે.
મોડી રાત્રે ગફુરે દીકરીને ઉઠાડી ગામ છોડવાનો નિશ્ચય કહ્યો.બન્ને તૈયાર થયાં. દીકરી પિત્તળની થાળી ને લોટો ભેગો લેવા લાગી, તો ગફુરે તેને રોકી ને કહ્યું કે દીકરી રહેવા દે એ વડે મારાં મહેશનું પ્રાયશ્ચિત થશે. મિત્રો, અહીં મહેશના ગયાનું દુઃખ તો હતું જ પણ તેનું મૃત્યું પોતાને હાથે થયું તેથી જમીનદારને વાંસણોને ઘરની જમીન કહ્યા વગર જ અર્પિત કરી તે નીકળી પડ્યો ને પુત્ર સમાન મૂંગા પ્રાણી માટે તે બધું જ ન્યૌચ્છાવર કરી ચાલી
નીકળ્યો.
ગાઢ અંધારી રાત્રે દીકરીનો હાથ પકડી ગામ બહાર નીકળ્યો.બાવળિયા નીચે આવી રોકાયો અને પોકે પોકે રડી પડ્યો.તારાઓ ને નક્ષત્ર ભરેલા કાળા આકાશ તરફ મોં કરી બોલી ઊઠ્યો કે અલ્લા ! મને મરજીમાં આવે તે શિક્ષા કરજો, પણ મારો મહેશ ભૂખો તરસ્યો મર્યો છે તેને ચરી ખાવા માટે તસુભર જગ્યા કોઈ કોઈએ રાખી ન હતી. તમારું આપેલું ખેતરનું ઘાસ તથા તમારું આપેલું પીવાનું પાણી પણ જેમણે તેને ખાવા પીવા દીધું નથી તેનો ગુનો કદી માફ ના કરતાં.
મિત્રો, આ વર્ણન આ કરુણા શરદબાબુએ તે સમયના દુકાળગ્રસ્ત ગામની વાતો અને એક મૂંગો જીવ બોલ્યા કર્યા વગર ભૂમિનાં ચૂસાઈ ગયેલા પાણીથી પણ
વંચિત રહી ગયો.કેવી કરુણા ! કરુણાંત ભરી વાર્તા ને વાંચતા જ સમજાય છે કે તે જમાનાના બ્રાહ્મણો કેવા શાસક હતાં જે પ્રાયશ્ચિતનાં નામે પણ પાપ કરી પૂન્ય કમાવા માંગતા હતાં.ગરીબ હોવા છતાં પોતાના ઢોરને
તે ભૂખ્યો નહોતો રાખતો એવા ગફુરના આંતરડા કકળાવી આ સમાજ કેવો નિર્દયી બન્યો હતો !
મિત્રો, આવતા અંકમાં જરૂર ફરી શરદબાબુની નવી વાર્તા સાથે મળીશું.

અસ્તુ
જયશ્રી પટેલ
૪/૯/૨૨

વિસ્તૃતિ …૨૭-જયશ્રી પટેલ.*

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679


શરદ બાબુની એકાદશી વેરાગી નામની લઘુનવલકથાનો આ એક એવો અંશ છે જેનો ગુજરાતી અનુવાદ શ્રી. પ્રસાદ બ્રહ્મભટ્ટજીએ કર્યો છે.આપણી સમક્ષ એક તો નામ જ અજુગતું લાગે તેવું મૂક્યું છે તો વાર્તા પણ શરદબાબુએ બે પેઢીની કરી છે.જેમાં વાતચીત દરમિયાન જ આપણને એક અનોખો અનુભવ થાય છે. બે પાત્રોને ગામનાં લોકો ને જુવાનિયા મિત્રો વચ્ચે શરદ બાબુએ તે જમાનાનો એક અદભૂત ચિતાર ઊભો કર્યો છે.
કાલીદહ ગામમાં અન્ય જ્ઞાતિ કરતાં વધુ બ્રાહ્મણોની વસ્તી હતી. ગોપાલ મુખોપાધ્યાયનો પુત્ર અપૂર્વ નાનપણથી જ કલકત્તા જતો રહ્યો હતો અને ત્યાં જ ઓનર્સ સાથે બીએ થઈ પાછો આવ્યો હતો.આમેય તે નાનપણથી જ ગામનાં છોકરાઓનો અગ્રણી હતો. ભણી ગણીને આવ્યો હતો, પણ હિન્દુ ધર્મનું પાલન કરતો હતો.આજની પેઢીનાં યુવાનોની જેમ કોઈ ઠાઠમાઠ ન કરતો .સીધો સાદો અને નમ્ર આચાર વિચાર ધરાવતો હતો. આમ ગામમાં અપૂર્વ એક અપૂર્વ યુવક ગણાતો. તેણે માયામય માથામાં ચોટલી પણ રાખી હતી.
ગામમાં થતાં વારંવાર પ્રસંગોમાંના દુરાચાર , વ્યભિચાર તેની નજર સમક્ષ આવવા લાગ્યાં, તેને દારૂ તમાકુ અફીણ જેવા નશા કરતા બધાંની શાન ઠેકાણે લાવી દીધી હતી.તેણે અનીતિનાશીનીની સભાઓ ભરી અને કાલીદહ ગામને શુદ્ધ હિંદુ ધર્મી બનાવ્યું હતું.
ધીરે-ધીરે બૌદ્ધિક ઉન્નતિ તરફ તેની નજર પડી ગામની શાળા અને તેમાં ભણતા બાળકો વગેરેને તે સારામાં સારું શિક્ષણ અને વાંચન મળે તે પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો. ગ્રંથાલય ખોલવા ફંડ ભેગું કરવા લાગ્યો. ગામનાં લોકો તેનાંથી આંખ મિંચોણાં કરવા લાગ્યાં. તેમાં તેની નજર એક ખંડેર જેવું મકાન જે ગામમાં અવાવરું પડ્યું હતું. તેની ઉપર ગઈ તે મકાન એકાદશી વેરાગીનું હતું.
એકાદશી વેરાગી નામ થોડું વિચિત્ર અસંગતિત લાગતું હતું કહેવાય છે કે કશોક નિંદનીય સામાજિક ગુનો કરવા બદલ ગામનાં બ્રાહ્મણોએ તેને નાત બહાર કર્યો અને મળતી બધી સગવડ જેમ ધોબી હજામ મોદી વગેરે બંધ કરી દઈ, દસેક વર્ષ પૂર્વે ગામમાંથી હાંકી કાઢ્યો હતો.
મિત્રો, શરદબાબુએ જુઓ અહીં એવા સમાજનો પરિચય કરાવ્યો છે કે માણસને ગામ છોડવું પડે એવું સમાજનું વલણ કેટલું વિચિત્ર હશે ! ત્યારે ગામથી સાત આઠ કિલોમીટર દૂર આવેલા બારુઈપુરમાં તે જઈ વસ્યો હતો. ત્યાં ઠીક ઠાક ધિરાણની લેવડદેવડમાં કમાયો અને ત્યાં જ તેની શાખ ઊભી કરી હતી.અપૂર્વને આશા હતી કે ગામનો હોવાથી અને સારું કમાયો હોવાથી તેની દુઃખતી રગ દાબી ધાકધમકીથી તેની પાસે મોટો ફાળો ઉઘરાવી શકાશે. એકાદશીને ત્યાં પોતાની ટોળી લઈ અપૂર્વ પહોંચી ગયો ત્યાં તેણે ધીરધાર કરનારા એકાદશી વેરાગીને પહેલી વાર જોયો મહાચિંગુસ અને પોતાનાં વ્યાજનાં પૈસા ધાકધમકીથી વસૂલ કરતો જોઈ તેને ખૂબ ગુસ્સો આવ્યો. તેમાં પણ જ્યારે તેણે ફક્ત ચાર કે પાંચ આના ફાળો આપવાનું કહ્યું ત્યારે તો અપૂર્વ અને તેની ટોળીએ તો તેને ધમકી જ આપી દીધી. એકાદશી વેરાગીની એક વિધવાબેન ગૌરી હતી. માંડ ૧૭/ ૧૮ વર્ષની હશે બ્રાહ્મણો આવ્યાંનું જાણીને અને અપૂર્વે પાણી માંગ્યું હતું તે લઈને તે બહાર આવી. ગમે તેમ ટકોર ને બોલાચાલીમાં તેને અપૂર્વના મિત્રોએ અપ્સરાની ટીપ્પણી કરી તે બિચારીની કાપો તો લોહી ના નીકળે તેવી હાલત થઈ ગઈ.હાથમાંની રકાબી પડી ગઈ .તે શરમની મારી પાછી ઓરડામાં ચાલી ગઈ. આ છોકરી એકાદશી વેરાગીની બહેન હતી. બાળ વિધવા થતાં તે ભૂલ કરી બેઠી હતી અને કોઈની સાથે ગામ થોડી અને ચાલી ગઈ હતી. ભાઈ એકાદશી તેને પાછી લઈ આવ્યો હતો આથી પછી તેને નાત બહાર કરાયો હતો .નાત બહાર કરાયો તો પણ તેણે બેનને ના કાઢી મુકતા પોતે ગામ છોડી ચાલ્યો ગયો હતો. દિલની સાફ અને નેક હતી તેની બેન!
અપૂર્વ નીકળી રહ્યો હતો ત્યારે એક વિધવા તેના નાના પુત્રને લઈ એકાદશી વેરાગી પાસે મુકેલા સસરાના રૂપિયા લેવા આવી હતી.તેની પાસે કોઈ લખાણ કે દાખલો નહોતો.ઘોષાલબાબુ તેને પાછી મોકલી રહ્યાં હતાં, ત્યારે એકાદશી વેરાગીએ યાદ કરતારૂપિયા ૫૦૦ કોઈ મૂકી ગયાનું યાદ આવ્યું અને ત્યારે વાત સાંભળતા ગૌરીએ સાલની ગણતરી કરી ને ૧૩૦૧ની સાલની વાત કરી અને તે સાલનો ચોપડો ખોલતા ખરેખર તે રામ લોચન ચાટુજ્જેના નામે જમા મળ્યાં. ગૌરીનાં આ જ્ઞાનને કોણ જાણે કેમ ઘોસાલબાબુએ વખાણ્યું. એકાદશી વેરાગીએ તે વિધવા ને રૂપિયા ૫૦૦ ,તેમજ આજ સુધીના વ્યાજ સાથે અઢીસો રૂપિયા ઉમેરી રૂપિયા ૭૫૦ આપવાની તૈયારી બતાવી.બધાં રૂપિયા ન લઈ જતા એ સ્ત્રી ફક્ત રૂપિયા ૫૦ જ માંગ્યા. તો બીજાં પોતાના હસ્તાક્ષર સાથે તેણે જમા કર્યા.
ઘોષાલબાબુ ગુસ્સે થઈ પૈસા આપી અપૂર્વ અને તેના મિત્રો સાથે પોતાને ત્યાં લઈ જવા તૈયાર થયાં. આમ જોવા જાવ તો એકાદશી વેરાગી પોતે હલકાકુળનો હતો તેથી તેની બેન પણ હલકાકુળની જ થઈ .તેવા કુળનાં લોકોનાં હાથનું પાણી હિંદુ બ્રાહ્મણ કેવી રીતે પીવે? અહીં જુઓ મિત્રો શરદબાબુએ બે વર્ણોના તે જમાનાના ભેદભાવને સચોટ રીતે બતાવ્યાં છે.
અડધે રસ્તે પહોંચતા જ અપૂર્વના મનનાં દરવાજે ટકોર થઈ ,તે મિત્રોથી છૂટો પડી પેલાં શુદ્ધ મનનાં વિધવા ને સચોટ ન્યાય કરનારા હલકામનનાં એકાદશી વેરાગીના ઘર તરફ પાણી પીવા વળ્યો. મિત્રોએ તેને સમજાવ્યો કે પ્રાયશ્ચિત કરવું પડશે ,તે છતાં તે ગૌરીનાં હાથનું અને એકાદશી વેરાગીના ઘરનું પાણી પીવા રાજી થઈ ગયો.
મિત્રો, જો સમજાય તો અહીં શરદબાબુએ સુધારાવાદી યુવા પેઢીનું પાત્ર લઈ અપૂર્વ દ્વારા વાચકને સમજાવ્યું છે કે સુધારાવાદનો પાયો નંખાય ગયો હતો. બાળવિધવા ને હલકાકુળનો એકાદશી વેરાગી અને તેના ઘરનું જળ પ્રાયશ્ચિતનાં ડર વગર સ્વીકારાયું હતું. અહીં અંતમાં બે સ્ત્રીઓનાં પાત્રો આવ્યાં પણ બંનેની ગૌણ હાજરી છે છતાંય બે સમાજ અને બે પેઢીનો સુંદર દાખલો એકાદશી અને અપૂર્વ અને તેની ટોળીનો બતાવી એક શરદબાબુએ અંધશ્રદ્ધા અને અંધકારમય વિચારસરણી બદલવાનો પ્રયત્ન સુંદર રીતે કર્યો છે.
મિત્રો, આવતા અંકમાં જરૂર ફરી શરદબાબુની નવી વાર્તા સાથે મળીશું .

અસ્તુ,
જયશ્રી પટેલ
૨૮/૮/૨૨

વિસ્તૃતિ….૨૬. જયશ્રી પટેલ

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679

  

શરદબાબુની એક નોખી કૃતિ એટલે “આલો અને છાયા” ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરનારા પ્રસાદ બ્રહ્મભટ્ટજી છે.
વાર્તા નાની અને સરળ છે પણ સંબંધોમાં નોખી છે.

બે થી ત્રણ પાત્રની આસપાસ ફરતી. આ વાર્તાનાં મુખ્યપાત્રો છે, યજ્ઞદત્ત ને સુરમા ને પ્રતુલ. યજ્ઞદત્તને સુરમા બાલકાળથી સાથે છે. તેથી એકબીજાને સમજે છે.
વિચારવિમર્શ કરે છે.?પણ વાર્તાની શરૂઆત લેખકે નાનો
સંવાદ રચીને કરી છે ને તેમાં યજ્ઞદત્ત અને સુરમા પોતપેતાના નામ રાખે છે. આલો અને શ્રીમતી છાયાદેવી ન્યાયની વાત કરે છે કે ન્યાય યોગ્ય થયો છે કે નહિ?
સુરમાને યજ્ઞદત્તને તેની માતાએ વૃંદાવન ગયાં ત્યાંરે
રૂપિયા પચાસમાં ખરીદી હતી.યજ્ઞદત્ત ત્યારે અઢારનો હતો અને તેની માતા સાથે બી.એ ની પરીક્ષા આપી પશ્ચિમ તરફ ફરવા નીકળી પડ્યો હતો. એક દિવસ વૃંદાવનમાં ભરબપોરે માલતીકુંજ પાસેથી કેટલીક વૈષ્ણવીઓ ગીત ગાતી નીકળી ત્યારે તેમાં તેર વર્ષની
સુરમા પણ હતી. તેનો મીઠો મધુર અવાજને સુંદર રૂપ
યૌવનનાં ઉંબરે ઊભેલાં યજ્ઞદત્તની બે આંખોમાં સમાય ગયું હતું. ત્યારે તેને લાગતું હતું કે પેલી રમણીય આંખો પણ તેની તરફ જોતી રહે તો કેવું અદ્ભૂત!
સુરમા તે જ સમયે તાજી જ વૈષ્ણવી બનેલી, તેની માતા સાથે આવેલી અને અહીં જ માતા પણ તેને મૂકી મૃત્યું પામી હતી. તે બ્રાહ્મણ પુત્રી હતી. માંડ માંડ યજ્ઞદત્ત તેને મેળવી શક્યો હતો. ત્યાંથી પોતાની મા પાસે લઈ ગયો હતો અને માએ તેને જોતાની સાથે છાતી સરસી ખેંચી લીધી હતી. માએ મૃત્યું સમયે પણ યજ્ઞદત્તને સુરમા
સોંપતાં ગયાં હતાં.
બન્નેની મનમેળ ખૂબ જ નિર્દોષ પ્રેમથી બંધાવ્યા હતાં. સુરમાએ તેને ફરી વેંચી દેવાની વાત કરી તો યજ્ઞદત્તે. તેને પોતાની જાતને ન વેંચે ત્યાં સુધી તેમ કરી શકે તેમ નથી કહી વાત ટાળી હતી. દિવસો જતાં બન્ને નિખાલસ ભાવે જીવતા હતાં. છતાંય સમાજ હવે તેઓની ટીકા કરવા લાગ્યો હતો. બધાં સમજતાં હતાં પણ બન્ને તે વાત સ્વીકારવા તૈયાર નહોતા .સુરમા માનતી હતી તે વિધવા છે ને તેનાંથી ફરી લગ્ન ન જ કરાય ,તેથી મનોમન
ચાહવા છતાં વિચારોને ધકેલી તે યજ્ઞદત્તને કાં મોટાભાઈ
ક્યાં આલો મહાશય કે યજ્ઞદાથી જ બોલાવતી .યજ્ઞદત્ત
પણ તેને છાયાદેવી કે સુરમા કહી જ બોલાવતો.
મિત્રો, આ સંબોધનમાં જે નિકટતા હતી તે નિર્દોષ હતી.
શરદબાબુએ અહીં સમાજને પોતાનાં શબ્દોમાં વર્ણવ્યો છે કે કલકત્તાના લોકો કે પાડોશીઓ શું કરે છે તે પંચાત કરતાં નથી. કેટલાકને આવી પંચાત ગમતી હોય છે . સમાજ જ એ પ્રમાણે ઘડાયેલો છે. જે વાતને અહીં સ્પષ્ટપણે શરદબાબુએ વાંચકને સમજાવી દીધું છે.
તેઓ યજ્ઞદત્તને ભણેલો પણ વંઠેલ કહેતા ને સુરમા માટે પણ વાતો કરતાં. આ સમાજ માટે તેઓ કહે છે કે સારાં હો કે ખરાબ પણ શ્રીમંત હશો તો તમારે ઘેર માણસોની
અવરજવર રહેવાની તેમાં પણ સ્ત્રીઓની ખાસ એટલે
પંચાત. એક સ્ત્રીએ તો સુરમાને કહ્યું હતું કે તારાં મોટાભાઈને કહે છે કે લગ્ન કરી લે.
સુરમા કન્યા શોધી લાવવાનું કહેતી તેની સહેલીઓ
કહેતી ,”તારું રૂપ જેની આંખમાં વસ્યું હોય તેને બીજી કન્યા ક્યાંથી ગમશે?”
સમય જતાં સુરમા જ એક કાયસ્થની દીકરી શોધી લાવી હતી.સાધારણ રૂપની તેણે યજ્ઞદાને મનાવી સીધાં ને છોકરી જોવા મોકલી આપ્યાં.
ત્યાં જ મા વગરની તે છોકરી, અંભણ પણ દયા ઉપજે તેવી તેને જોઈને તેણે મંજુરી આપી. તેનું પણ કોઈ સગું નહોતું સુરમાને સખી મળશે કરી બે થી ત્રણ ભલા
કરી ‘પ્રતુલ’ નામની તે છોકરી મિત્તિરમહાશયના ઘરે આશ્રય પામી હતી, ત્યાંથી સાદાઈથી યજ્ઞદત્ત પરણી ઘરે લઈ આવ્યો. સુરમા એક સનેપાતના દર્દીની જેમ તરસ્યા
થઈ પણિયારાના ઘડાને વળગી પડે તેમ તે નવી વહુને વળગી પડી.
યજ્ઞદત્તે થોડા દિવસમાં જ સુરમાનું બદલાયેલું વર્તન જોયું. એકવાર સુરમાને નજીક બોલાવતા તે પંખીને કોઈ ગભરાવો ને ઊડી જાય તેમ વહુનું બહાનું કાઢી દોડી ગઈ.
યજ્ઞદત્તે આ જોયું અને તેના મનમાં એક ગ્રંથિ બેસી ગઈ. એણે ગુનો કર્યો છે અને સુરમાએ તેને અંતઃકરણથી ક્ષમા
આપી દીધી હતી. સુરમાએ વહુને પોતાના દાગિના તેમજ કપડાંલતા બધું જ આપી દીધું. તેને સુંદર રીતે શણગારી
દીધી. તેની પાસે આંખો દિવસ બેસાડી રાખતી ને સાંજ પડતાં તેને બહારથી બંધ કરી જતી રહેતી. વહુને પણ નાસમજ હોવા છતાં સમજ આવી ગઈ હતી. રાતોરાત તે જાગતી રહેતી પથારીમાં પાસા બદલતી રહેતી. આઠેક દિવસ પછી યજ્ઞદત્ત વહુને લઈને તેના દૂરના ફોંઈબાને
પગે લાગવા જાઉં છું કરી વહુને ત્યાં જ મૂકી આવ્યો. ફોઈબાને અવારનવાર પૈસા મોકલતો રહેતો. વહુને ઠીક નહોતું તો તે ત્યારે વધુ પૈસા મોકલતો. વહુને ત્યાં બધાં સુરમા માટે પૂછતાં તો તેની નણંદ ખૂબ સારા છે કહી ચુપ થઈ જતી.
આમને આમ સાત આઠ મહિના વીતી ગયાં .સુરમા પણ દિવસે દિવસે દુબળી પડતી ગઈ હતી. ફોઈ અચાનક મૃત્યું પામ્યાં. યજ્ઞદત્ત આવ્યો વિધિ પૂર્ણ કરી. વહુએ તેની સાથે આવવા જીદ કરી. યજ્ઞદત્તે ફોઈને સમજાવેલું કે તે નરગણનો છે અને પ્રતુલ રાક્ષસગણની
તેથી સાથે રહી શકાય તેમ નથી.એજ સમજ પ્રતુલને હતી તેથી કલકત્તા આવી યજ્ઞદત્તથી દૂર નીચે રહેતી ઉપર કદી ન જતી.
આ વાતની જાણ સુરમાને થતાં તેણે આટલા વર્ષના પોતાના સંબંધે યજ્ઞદત્તને આટલું ભયાનક જુઠ્ઠું બોલતો જોઈ ભડકી ઉઠી.ગુસ્સામાં ધૂવાપૂવાં થતી તે ઉપર યજ્ઞદત્ત પાસે આવી તેની સાથે ઝઘડી અને પોતે ઘર છોડી જતી રહેશે એમ કહ્યું.
ક્યારેય ક્રોધ ન કરનારો યજ્ઞદત્ત ક્રોધિષ્ઠ થઈ પોતાના માથા પર ઘા કરી બેઠો અને આ બન્ને સ્ત્રી તે જોઈ જ ન શકી. અંતમાં ત્રણેયની પરિસ્થિતિ ખૂબ જ ભયંકર બની.
પ્રતુલ સમજી ગઈ પોતાને છેતરવામાં આવી છે. તે પીડીતા પોતાને શરીરને કષ્ટ આપતી રહી ને સાત દિવસ બેભાન થઈ ગયેલી સુરમા ભાનમાં આવતા તેને પણ પ્રતુલ માટે દુઃખ થયું. તે યજ્ઞદત્ત પાસે ગઈ તેને જણાવ્યું કે પ્રતુલ હવે નહિ જીવે. પોતે પણ ઘોર અપમાન પામી હતી યજ્ઞદત્તથી.
યજ્ઞદત્ત ભૂલ સમજાતા પ્રતુલ પાસે માફીની યાચના કરવા લાગ્યો પણ ઉત્તર ન મળ્યો ક્યાંથી મળે ? સ્ત્રી હતી, બધાં માન અપમાન , તિરસ્કાર, વ્યથા, અવહેલનાને હડસેલી દઈ તે ધીરે ધીરે અનંતમાં ભળી જો ગઈ હતી!યજ્ઞદત્ત પોતાની ભૂલ પર ને સુરમા આ કેવી સજા પર રડતાં રહ્યાં.
બે ત્રણ દિવસ અર્ધબેભાન સુરમા જ્યારે સભાન થઈ ત્યારે તેને મુનીમજી દ્વારા ખબર મળ્યાં કે યજ્ઞદત્ત પશ્ચિમ બાજુ ક્યાંક ચાલ્યો ગયો છે ને કહેતો ગયો છે
કે જેટલા પૈસા જોઈએ તે લઈ તેને પણ જ્યાં પ્રયાણ કરી જવું હોય તો કરી જાય. સુરમા આકાશ તરફ જોતી રહી
બધે અંધકાર છવાઈ ગયો હતો એટલે સુધી કે છાયા પણ ક્યાંક અદ્રશ્ય થઈ ગઈ હતી.દાસીએ તેને બહેન કહી બૂમ મારતાં જ તે યજ્ઞદા નામની બૂમ મારી ત્યાં જ ઢળી પડી. કેટલી પીડા કેટલો ઉપહાસ તે ચુપ થઈ ગઈ.
મિત્રો ફરી એક કરુણાંત વાર્તા! શું પ્રશ્ન ન ઊઠે કે જમાનો બદલાયો હતો, કલકત્તા જેવું શહેર હતું, કોઈ કોઈને પૂંછનાર નહોતું તો યજ્ઞદત્તને સુરમાએ લગ્ન કેમ ન
કર્યા? શા માટે એકબીજાને ટાળતાં રહ્યાં? શા માટે પ્રતુલની જિંદગી વેડફાઈસગઈ ? શું તે કાયસ્થની દીકરી હતી તેથી?
જો શરદબાબુ મને મળ્યાં હોત તો હું જરૂર તેમને આ વાર્તા માટે એક નહિ અનેક પ્રશ્નો તરત!
મારું માનવું છે શરદબાબુની બે પત્ની હતી, છતાંય ક્યારેય તે સ્ત્રી સુખ ન પામ્યા કે ન તેમને સમજી શક્યાં હતાં છતાંય તેઓ સ્ત્રીને જે રીતે પાત્રોમાં ઢાળતા તે રીતે તો બધાં જ આશ્ચર્યમાં પડી જતાં.યજ્ઞદત્તે પણ અંતે મેં છુપાવ્યું કોનાથી? સુરમાથી કે પ્રતુલની માફી ન મળી તેથી પોતાનાથી?
મિત્રો, આખી વાર્તા તમારી સમક્ષ મૂકી એ જ કહેવા ઈચ્છું છું કે ઘણીવાર લેખકો પણ પોતાના અંતઃકરણની
વાત આ રીતે વાંચક સમક્ષ પોતાની વાર્તાઓ દ્વારા ઠાલવતાં હોય છે.આ વાર્તા પછી તમને પણ છૂપા પ્રેમની અનુભૂતિ થયા વગર નહિ રહે એ ચોક્કસ છે.
મિત્રો આવતા અંકમાં જરૂર ફરી શરદબાબુની નવી વાર્તા સાથે મળીશું.

અસ્તુ
જયશ્રી પટેલ
૭/૮/૨૨

વિસ્તૃતિ…૨૫ -જયશ્રી પટેલ.

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679


શરદબાબુની ૧૯ નવલકથાઓ સુધી આપણે પહોંચ્યા અને આ પચ્ચીસમી વિસ્તૃતિ કરતાં આનંદ અનુભવું છું. આપ સૌ મિત્રો સુધી મશહૂર લેખકને મારા સ્વ મંથનથી પહોંચાડી શકી તેનો મને આનંદ છે. તેમના અગણિત ચાહકો અને વાચકો છે.તેમની નવલકથાઓનો અનુવાદ દરેક ભાષામાં થયો છે. આ વાર્તાનું પુસ્તક કે તેના અનુવાદ કરેલી નવલકથા મને મળી નથી,બહુ વર્ષો પહેલા વાંચેલી વાર્તા ને આજે હું આપની સમક્ષ રજૂ કરું છું.
“મીની” લઘુનવલકથામાં શરદબાબુની એક સ્વાભિમાની સ્ત્રીનું પ્રતીક છે . મીની મામાને ત્યાં ઊછરી છે. મામાની દુનિયા મીની, પુસ્તકો અને ચર્ચાઓની આસપાસ જ ફરે છે. જમીનદારનો પુત્ર નરેન તેઓને ત્યાં આવે જાય છે. કલકત્તામાં અભ્યાસ કરતો નરેન,મામા અને મીની માટે જુદા જુદા પુસ્તકો વારંવાર લાવતો. મામા સ્નાતક હતા ને હવે નિવૃત્ત છે નરેન અને મીનીનાં અંતઃકરણને મામા જાણે છે બંને એક બીજાને ચાહે છે.મીનીનાં વાંચન શોખ ને જોઈ મામા ખુશ થાય છે.મામા, નરેન અને મીની સમાજની કે બીજી અનેક નાની મોટી ચર્ચાઓ કર્યા કરે છે.
મીનીની મા વિધવા છે. ભક્તિ પૂજા પાઠમાં રહેતી હોય છે .મીની મોટી થઈ ગઈ છે ,દીકરીની તેને ખૂબ ચિંતા થાય છે.ઘરમાં આવતો નરેન તેને પસંદ નથી. તેઓની ક્રિયા પ્રતિક્રિયાઓથી નારાજ રહે છે. મીનીની ફોઈ તેના માટે વારંવાર કોઈને કોઈ મૂરતિયા માટે સંદેશો મોકલતી રહે છે .મામા માટે મીની ને હજુ બી. એ પૂર્ણ કરવાની મહેચ્છા છે તેથી તે આ વાતોને એન કેન પ્રકારે ટાળે છે.એક દિવસ મીનીને ફોઈ એક ઘઉંના વેપારી ઘનશ્યામ નામનું પાત્ર શોધી જ કાઢે છે. મીનીની માતા તેના ભાઈને મીનીનાં આ ભાવી પતિને ત્યાં વાત કરવા મોકલે છે.
સૌદામિની વાર્તાનું મુખ્ય પાત્રને છે બધાં જ તેને મીઠાં નામ મીની તરીકે બોલાવે છે. મીની થોમસ હાર્ડી અને હ્યુગોની વાત કરનારી ભણેલી યુવતી છે.નરેન તેના માટે ભેટ રૂપે પુસ્તક ‘ધ વે ઓફ ઓલ ફ્લેશ’ લાવે છે.
તે વિચાર વિમર્શ કરી મામાને અને નરેન્દ્રને ચકીત કરી દે છે. સ્વભાવમાં તેને બંગાળી સ્ત્રીઓ કરતા થોડાં નવાં અને આધુનિક વિચારસરણી વાળી ચિત્રિત કરી છે. શરદબાબુએ.
વારંવાર કહેતી આવી છું કે શરદબાબુએ સ્ત્રીઓનાં અનેકરૂપ આલેખ્યા છે અને તેમની રીતે આજ સુધી કોઈ સ્ત્રી પાત્રને ચિત્રિત કરી શક્યું નથી. તેના પરિવારમાં તેને અલગ તરીકે સ્વીકારવામાં આવી છે. તેથી તે તેનાં સ્વાભિમાનને સાથે રાખે છે તેનાં માટે મામા જાણતા હોવા છતાં ઘનશ્યામ સાથે તેના લગ્ન નક્કી કરી આવે છે. તે નરેનને પત્ર લખી જણાવે છે ,પણ અફસોસ વાર્તાનાં એક ભાગરૂપે નરેન સમય પર આવતો નથી અને મીની પરણી જાય છે. તેની સાવકી મા અને સાવકા ભાઈ નરેશ સાથે રહેતો હતો. એ ઘરમાં સાવકી માનું ચલણ હતું. ઘનશ્યામ રાત દિવસ એક કરી કામ ધંધો કરતો અને બહુ ભણેલો નહોતો તેના જ ઘરમાં તે પરાયો હતો. સવારે જતો ત્યારે પણ નોકરચાકર કે કુટુંબમાંથી કોઈપણ હાજર નહોતા રહેતા કે રાત્રે થાકેલો આવે ત્યારે પણ કોઈ તેની સેવામાં નહોતું રહેતું. નાનાભાઈની આજુબાજુ બધાં જ મંડરાતા અને નોકરી કરતો હતો પણ ઘરમાં તે કાંઈ જ સહભાગી નહોતો.ઘનશ્યામ સાથે અહીં સાવકીમાને શોભે એવું જ વર્તન મા કરતી . તો પોતાના દીકરા દીકરી વહુ પર હેત ઉભરાતું .મીની પરણીને આવી તેને પહેલાં જ દિવસથી પતિ સાથે દૂરી બનાવી લીધી હતી.તે ઘનશ્યામની બીજીવારની પત્ની હતી. ઘરમાં બધાં જ તેના વર્તનથી અચંબામાં પડી ગયાં હતાં. ધીરે ધીરે સર્વેના વર્તન દેરાણીનો ઓરડો બધું જ જોઈ તે સમજી ગઈ હતી. પતિ સાથે ઓરમાયું વર્તન થઈ રહ્યું છે. સ્વામી નરેનથી અલગ છે. એક હળવા વ્યક્તિ છે, તે બધાંને ક્ષમા કરી દેનાર વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે.મીનીને પણ દિલનો ભાર હળવો કરવા સમજાવે છે, સમય જતાં જતાં મીની સ્વામીને તેના સ્વભાવને સ્વીકારતી થાય છે.પતિ ઘનશ્યામ પણ માના ભલાબૂરા વચન સાંભળી મીનીને સાચવે છે.સ્વમાની મીની આ બધું ચૂપચાપ સહી નથી લેતી.તે માથું ઊંચકે છે અને તે દરમિયાન જ દિયરના મિત્ર તરીકે નરેનનો પ્રવેશ તેના સાસરામાં થાય છે. સાસુ જાણે છે કે નરેન મીનીનાં ગામનો છે,તેથી તેને નણંદ જે દહેજની આપ લેને કારણે ઘરમાં જ છે તેના લગ્ન નરેન સાથે થાય તેવી ઈચ્છા જાહેર કરે છે. નરેન અને મીનીને એકાંતમાં મળતા જ જોઈ નણંદ તાયફો કરે છે. સાવકી મા ઘનશ્યામના કાન ભરે છે અને ઘનશ્યામ તેની માની માફી માંગવાનું મીનીને કહે છે.
ચાર ચાર સ્ત્રીનાં ચારિત્રને અહીં ઉજાગર કરાયું છે સાવકી સાસુ જે મહેણાં ટોંણાં જ મારે છે દયાહીન છે, દેરાણી પતિના એસો આરામ સિવાય કંઈ જ જાણતી નથી ,ચારુ નતો સારી નણંદ બની શકે છે ન સારી મિત્ર. ત્યારે મીની નિર્દોષ છે, તેથી સ્વમાનને ખાતર નરેન સાથે જ ઘરની બહાર મર્યાદાનો ઉંબરો ઓળંગી નીકળી પડે છે.

અંતમાં આ વાર્તાની એક નાજુક પળ આવે છે ટ્રેન સ્ટેશન ઉપર પ્રવેશે છે,જે નરેન સામાન લઈ તેને સાથે જવા ઈચ્છે છે. તે સમયે મીની પોતાનાં મનનું આત્મનિરીક્ષણ કરે છે.



આત્મનિરીક્ષણ કરવું જ જોઈએ જેથી સાચો માર્ગ મળે. શરદબાબુની વાર્તા ને અંતે એક સ્વાભિમાની સ્ત્રીનાં મનમાં જેની સાથે આટલો સમય વિતાવ્યો હતો તેવા સ્વામીને માટે એક પ્રેમાળુ ખૂણો હૃદયમાં જાગૃત થાય છે. તે સચોટ રીતે વર્ણવ્યું છે.મીની સ્વામી માટે વિચારે છે પોતાના લોકો વચ્ચે પણ પરાયો થઈ જીવી લેતો આ વ્યક્તિ તેના માટે કેટલો નજીક છે તે પળ વારમાં પોતાના પતિ દ્વારા અભિવ્યક્ત થતી કરુણા, ક્ષમા અને સહનશીલતાનો અર્થ સમજે છે. ટ્રેન પ્લેટફોર્મ પર આવી અને નરેનને લઈ પ્લેટફોર્મ પરથી વિદાય થાય છે. સૌદામનીને લેવા પતિ ઘનશ્યામ તેની સમક્ષ આવી ઊભો રહે છે,તેને માની માફી માંગી લઈ ફરી ઘરમાં પ્રવેશવા કહે છે. તે એક રાઝ ખોલે છે કે તેના મામાએ નરેન માટે તેને કહ્યું હતું .તે જાણે છે તેના ખભે હાથ મૂકી તેને ઘર તરફ વાળે છે. મામાની સમજદારીનાં શબ્દો મીની યાદ કરે છે કે નરેન સાથ આપી શકશે પણ તેને સમજશે ઘનશ્યામ જ. બધી જ રીતે તારા માટે ઘનશ્યામ જ યોગ્ય છે.
થોમસ હાર્ડી અને હ્યુગોની વાત કરતી મીની એની સમજથી બંગાળી સમાજની ધરોહર સંભાળી લે છે.


મિત્રો,આખી વાર્તામાં એટલું જરૂર કહીશ કે ક્ષમા , કરુણા
સહનશીલતાને એક પુરુષના વ્યક્તિત્વમાં મૂકી ખરેખર શરદબાબુએ પોતાની હથોટી અધ્દ્ભૂત રીતે શોભાવી છે.

મિત્રો ,વાર્તા આખી કહેવાનો મારો ભાવ એ જ છે કે ખરેખર વાચક વર્ગ તરીકે વાર્તાને તમે જાણી અને માણો. આ જ વાર્તા પર સ્વામી ફિલ્મ બનાવવામાં આવી હતી શબાના આઝમી, ગિરીશ કર્નાડ અને વિક્રમે સુંદર અભિનય કરી તેને નિખારી છે .તો શશીકાલે સાવકીમાનું અનોખું રૂપ ભજવ્યું છે.જોવાય તો જરૂર જોજો આ પિક્ચર અને માણજો .
મિત્રો આવતા અંકમાં જરૂર ફરીથી શરદબાબબુની નવી વાર્તા સાથે મળીશું.

અસ્તુ,

જયશ્રી પટેલ
૩૧/૭/૨૨

વિસ્તૃતિ… ૨૪ જયશ્રી પટેલ 

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679

 

‘અભાગીનું સ્વર્ગ’ આ લઘુનવલકથાનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ પ્રસાદ બ્રહ્મભટ્ટજી એ કર્યો છે.
આ લઘુનવલકથામાં કાંગાલીની મા અભાગીની મરણ માટેની અંતિમ ઈચ્છાઓનો તેમજ નીચ કુળમાં જન્મેલી માની ઈચ્છાઓને પૂર્ણ કરવા માટે કાંગાલીનો અથાગ પ્રયાસનું દર્દ ભર્યું વર્ણન લેખક શરદબાબુએ કર્યું છે.
તેઓ જે રીતે સ્ત્રીને સુખમાં સુખી અને દુઃખમાં દુઃખી વર્ણવી શક્યા છે તે આજ સુધી કોઈ જ લેખક નથી કરી શક્યા.
આનવલકથાની શરૂઆત ઠાકુરદા મુખર્જીના વૃદ્ધ પત્નીનાં મૃત્યું અને તેનાં અંતિમ સંસ્કારોથી થાય છે .
તે સૌભાગ્યવતી મૃત્યુ પામી હતી તેથી તેને શણગાર સજાવી દીકરી અને વહુઓએ તૈયાર કરી હતી. તેના
પગમાં અળતો અને માથામાં સિંદૂરનાં લેપથી તે દીપી ઉઠી હતી. પુષ્પ, પત્ર , ગંધ માળા અને કલરવ પરથી
આ કોઈ શોકનો પ્રસંગ હોય એવું નહોતું લાગતું ,જાણે ફરી તે પતિ ગૃહે જતી હોય તેમ લાગ્યું. હરિ નામના ફરી ફરી પ્રચંડ ધ્વનિથી પ્રભાતનું આકાશ ગજવતું આખું ગામ પાછળ પાછળ ચાલ્યું જતું હતું. કાંગાલીનાી મા તે રસ્તે જતી હતી હાટમાં જવાનો તેનો આ સમય હતો .તે આ દ્રશ્ય જોઈને ઊભી રહી ગઈ .
કાંગાલીની માનો જીવન ઇતિહાસ ટૂંકો હતો .સંતાનનું નામ કરણ કરતી વખતે મા બાપ ખૂબ ખુશ હોય છે . કાંગાલીને માનો જન્મ થયો અને તેની મા તુરંત મૃત્યું પામી તેથી તેના બાપે ગુસ્સામાં તેનું નામ અભાગી પાડ્યું. બાપે તેની સામે ન જોયું છતાં પણ તે મોટી થતી ગઈ અને અંતે કાંગાલીની મા પણ બની .પરણીને થોડા જ સમયમાં પતિ રસિક વાઘ બીજી સ્ત્રીને પરણીને અલગ થઈ ગયો બીજા ગામે જતો રહ્યો .અભાગી દીકરાના સહારે જીવન જીવતી રહી દીકરો પંદર વર્ષનો થયો અને નેતરનું કામ ધગસથી શીખવા માંડ્યો. માના દુઃખનો ભાર ઓછો કરવા લાગ્યો એ જ અભાગી જ્યારે બ્રાહ્મણના અંતિમ સંસ્કાર જોવા ઉભી રહી અને આકાશમાં ઉડતા ધૂમાડામાં બ્રાહ્મણીને જોતી રહી તેને લાગ્યું કે જાણે બ્રાહ્મણી રથમાં બેસી સ્વર્ગે જઈ રહી છે. દીકરાના હાથે અગ્નિદાહ પામી તેવો જ તેને પણ કાંગાલી અગ્નિદાહ આપશે એવા સપના જોવા લાગી. ત્યાં જ અચાનક કાંગાલી આવ્યો અને મા ને ભાત રાંધવા આગ્રહ કરવા લાગ્યો. તેને ભૂખ લાગી હતી.સ્મશાનમાં મડદાને તો નહોતી અડકી,છતાં બાજુના તળાવમાં મા દીકરાએ ડૂબકી મારી બંને ઘર તરફ વળ્યા. મડદું શબ્દ સાંભળી દીકરાને સમજાવ્યો કે બ્રાહ્મણી તો સતી મા લક્ષ્મી હતી ગમે તેમ ન બોલાય. તે પણ તેના ચરણજ લેવા માંગતી હતી ,પણ નીચ કોમને તે કેમ એ કરી પોસાય તેમ નહોતું. કાંગાલી જાણતો હતો બાપના ગયા પછી મા જ હતી જે ભૂખી તરસી રહી તેનું પેટ ભરતી . કેટ કેટલાય ફરી લગ્ન કરવા સમજાવેલી પણ તે એકની બે નહોતી થઈ .આટલો મોટો થયો છતાં માના ખોળામાં બેસી તેની છાતીએ માથું ભરાવી કે ટેકવી દેતો. નાનપણથી તેને મિત્રો નહોતા કર્યા આખું ગામ કહેતું હતું કે કાંગાલીની મા જેવી સતી લક્ષ્મી ભોઈવાડામાં (હલકાવરણના વાડામાં )બીજી કોઈ નથી.
અભાગીનું શરીર ગરમ લાગતા દીકરાએ માને આડા પડી આરામ કરવા કહ્યું ને માએ પણ દીકરાને નોકરીએ ન જતા પોતાની પાસે બેસાડી રાજપુત્ર કોટવાલ પુત્ર ને પક્ષી રાજ ઘોડાની વાતો કહેવા માંડી હતી. સંધ્યા ટાણે ઘરમાં દીવો ન પ્રગટ્યો શરીર તાવથી ધકી રહ્યું હતું. તે તાવના બડબડાટમાં સ્વર્ગ અને પતિની અંતિમ ચરણજ માટે દીકરાને વિનંતી કરવા માંડી .જે પતિએ તેની સામે નહોતું જોયું ,આખી જિંદગી પીડા જ આપી હતી ,તે પતિને બોલાવવાની જીદ કરવા લાગી જાણે તેના જીવનના નાટકનો અંતિમ અંક પૂરો થવા આવ્યો હતો.
માંડ ત્રીસેકએક વર્ષનું જ આયુષ્ય પામી હતી.
મા, માટે દવા લેવા વૈદ પાસે જવા એની પાસે એક પૈસો ન હતો. ઘરનું પાણી ભરવાનું માટલું ગીરવે મૂકી વૈદ પાસે ગયો.વૈદે આવ્યા નહીં બે ચાર પડીકાં બાંધી દીધાં તે પડીકાંઓ ,પણ અભાગીએ ચૂલામાં ફેંકી દીધાં. દીકરાને ભાત રાંધી ખાવા કહ્યું .ક્યારેય ન રાંધેલો ભાત તેણે જેમ તેમ કાચો પાકો રાંધ્યો અને ખાધો. ફરી પતિને બોલાવી લાવવા વિનવવા લાગી .તેની ચરણજની આશ રાખી બેઠી .દીકરાને પાછાં ફરતા વાળંદની વહુ પાસેથી ચપટી અળતો માંગી લાવવા પણ કહ્યું .
દીકરો બીજા દિવસે બાપને બોલાવી લાવ્યો રસિક ભોઈ આવ્યો,ત્યારે અભાગીને ભાનસાન નહોતું . કાંગાલીએ માને રડીને કહ્યું,”બાપુ આવ્યા છે ચરણજ નથી લેવી ?” કાન સુધી શબ્દો પડ્યા ન પડ્યા અને એક હાથ લંબાયો .રસિક પણ રડી પડ્યો. તે સ્ત્રીની સામે પણ નહોતું જોયું આખી જિંદગી !તેને મારા ચરણજની જરૂર છે ?તે દિગ્મૂઢ થઈ ગયો .
ગામની સ્ત્રી બોલી ઉઠી,”આવી સતી લક્ષ્મી બ્રાહ્મણ કાયસ્થના ઘરે ન જન્મતા અમારાં ભોઈના ઘરે શા માટે જન્મી ?પણ હવે ક્રિયા કરમ કરજો ભાઈ, કાંગાલીના હાથે અગ્નિદાહ પામવાના વાંકે તો તેણે જીવ આપ્યો છે.”
મિત્રો, વાર્તા હવે અહીં શરૂ થાય છે. અભાગી શુદ્ર છે.તેને પોતાના ઘરનાં આંગણે વૃક્ષ વાવ્યું હતું.તે કાપવા માટે કાંગાલીએ કુલ્હાડી ઉપાડી તો દરવાનજી આવી પહોંચ્યો અને તેને ન કાપવા દીધું .ફરિયાદ લઈ એ બ્રાહ્મણને ત્યાં ગયો તો એ લાકડાં ઉપર તેઓને પત્નીનાં કારજ માટે લાકડું જોઈએ છે કરી હક્ક જમાવ્યો. ભોઈને વળી અગ્નિદાહ શેના?કરી ધુતકાર્યો અને માને ચપટી મીઠું લઈ ગંગા કિનારે દાટી દેવાની સલાહ આપી અને ખૂબ માર માર્યો .બે કલાકની આજીજીમાં તો વૃદ્ધ દેખાવા લાગ્યો નદીનાં ભાંઠામાં ખાડો ખોદી સ્વપ્ન જોવાના પણ અધિકાર નથી હોતા તેવી કોમમાં જન્મેલી સ્ત્રીને સુવાડવામાં આવી તેના હાથમાં એક ઘાસનો પુળો સળગતો આપી તેના હાથ વડે માનાં મુખે અડાડી નાંખી દીધો. સૌએ ભેગા મળી દાટ દાટી દીધી.કંગાલીની માનું અંતિમ ચિહ્ન લુપ્ત કરી દીધું. પુળામાંથી ધૂમાડો નીકળતો હતો તેને કાંગાલી અપલક નજરે જોતો રહ્યો,ન તેને રથ દેખાયો ,ન ઉંચે ઉડતો ઘોડો !કેવો વિરોધાભાસ! નીચીકોમનાં હાથે વાવેલું વૃક્ષ જે તેણે એ જ હાથોએ સિચ્યુ હતું,તેનાં લાકડાં ઊંચી કોમને ખપતા હતાં, પણ તે જાતિને ન તો એ લાકડાં આપી શક્યા ના તેની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી શક્યા .નામ પ્રમાણે અભાગી આખી જિંદગી અભાગી જ બની રહી.જન્મી મા મરી ગઈ ,પરણી પતિએ છોડી દીધી, દીકરાનું સુખ પામતા પહેલાં મૃત્યું ખેંચી ગયું.

મિત્રો, શરદબાબુની આ કરુણાંતક વાર્તા એ મારાં હૃદયને ઝંઝોડી નાખ્યું,શું કોઈ આટલું બડભાગી હોય શકે ?શું જીવનમાં ક્યાં શ્રાપે તેને અભાગણી બનાવી દીધી હશે ?જાતિ ભેદના આ કટાક્ષને ખરેખર તે વખતે સમાજે કેવો પ્રતિભાવ આપ્યો હશે? શરદબાબુએ બંગાળી સમાજની ક્રૂર સચોટતા વર્ણવી દીધી છે આ નવલકથામાં.
વાચકવર્ગ ,વાર્તાનું શીર્ષક પણ અભાગીનું સ્વર્ગ કેવું સચોટ આપ્યું છે જે જાતિને સ્વર્ગની પણ કલ્પના કરવાનો અધિકાર નથી એ અહીં આપણી સમક્ષ વિચાર વિમર્શ કરવા પૂરતું જ છે !

મિત્રો,આવતા અંકમાં જરૂર ફરી શરદબાબુની નવી વાર્તા સાથે મળીશું.

અસ્તુ,
જયશ્રી પટેલ
૨૪/૭/૨૨

વિસ્તૃતિ …૨૩-જયશ્રી પટેલ 

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679

.
*રામની સુમતિ* આ લઘુનવલકથાનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ પ્રસાદ બ્રહ્મભટ્ટજીએ કર્યો છે.આ વાર્તામાં દિયર ભોજાઈનાં એક અતૂટ પ્રેમના સંબંધને શરદબાબુ એ સુંદર રીતે વણી લીધો છે.તેમાં જ અલગ અલગ વિચારસરણી ધરાવતી મા દીકરીનાં સ્વભાવને પણ સુંદર રીતે ચિત્રિત કર્યો છે. રામની સુમતિ બની નારાયણી ખરેખર નારાયણી જ બની રહી. રામની ઉંમર ઓછી હતી પણ તોફાની મિજાજ ખૂબ જ હતો. ગામ લોકો તેનાથી ડરતા ,તેનો અત્યાચાર ક્યારે કેમ વ્યક્ત થશે એની કલ્પના શુદ્ધા કોઈ કરી શકે તેમ ન હતું.
તેને એક ઓરમાન ભાઈ હતો તેનું નામ શ્યામલાલ હતું તે શાંત પ્રકૃતિનો તો ન હતો,છતાંય તે રામના નાના નાના ગુનાની મોટી સજા કરતો ન હતો. તે ગામનાં જાગીરદારની નોકરી કરતો હતો.પોતાની નાની જર-જમીનની પણ સંભાળ રાખતો હતો,સ્થિતિ સારી હતી. તેની પાસે તળાવ, વાડી, ડાંગરના ખેતર અને દસ-બાર ખેડૂતો પણ હતાં, નગદ નાણું પણ હતું.
નારાયણી શ્યામલાલની પત્ની હતી. તેર વર્ષ પુર્વે તે પરણીને આવી ત્યારે રામની વિધવા માતા ગુજરી ગઈ હતી. મૃત્યુવેળા અઢી વર્ષના રામને અને મોટા કુટુંબનો ભાર તેર વર્ષની નાની પુત્રવધુ નારાયણીને સોંપી ગઈ હતી. નારાયણી ત્યારથી જ રામને લાડપ્યારથી સાચવતી અને બાળકની જેમ ઉછેરતી હતી.

નારાયણી એક સમજુ સ્ત્રી હતી. ક્યારે પણ પોતાના પુત્ર કે રામમાં કોઈ ભેદભાવ ના રાખતી. રામને જમાડીને જમતી. તે વીના તેને કોળિયો પણ ગળે ન ઉતરતો. ગામવાળા ફરિયાદ કરતાં તો રામને ઉપર છલ્લું ધમકાવીને લાડથી પોતાની છાતીએ વળગાડતી.રામને કોળિયા ભરાવી પોતાની ગોદમાં બેસાડીને જમાડતી. આડોશી-પાડોશી તેને ગુસ્સે થતા તો હસી કાઢતી.આમ તો ખૂબ જ ઋજુને અને પ્રેમાળ હતી.
રામ પણ મા સમાન ભાભીનું જ સાંભળતો. ભાભી માંદી પડી તો ડોક્ટરને બળજબરી ઘરે તેડી લાવી તેણે રૂપિયા ચાર જેવી કિંમત આપી હતી, પણ ડોક્ટરને ખૂબ જ ડરાવ્યો હતો. શ્યામલાલ તેના આવા તોફાનથી તંગ આવી જતો ભાભી તેને જે સજા ફરમાવતી તે ખંતથી પાળતો .એક પગે ઊભા રહેવું ખાવા ના આપવું ,ભૂખ્યાં રહેવું વગેરેથી તે ટેવાઈ ગયો હતો આમને આમ તે જીદ્દી થઈ ગયો હતો.
મિત્રો અહીં જુઓ દિયર ભોજાઈનાં આ સંબંધને લાડ પ્યાર ,મીઠી તકરારો ભર્યો ચિત્રિત કરી લેખકે સુંદર લાગણીસભર ભાષા વૈભવ ઊભો કર્યો છે.
એકવાર અચાનક નારાયણીની વિધવા માતા દિગંબરી પોતાની દસ વર્ષની પુત્રી સુરધુનીને લઇ આવી પહોંચી હતી. તે તેમના ભાઈ સાથે રહેતી હતી તે ભાઈનું અચાનક અવસાન થતા નારાયણીએ પતિની મંજૂરી લઈ સાથે રહેવા બોલાવી હતી .તેનું અચાનક આગમન રામ માટે અસહ્ય હતું કારણ તે નારાયણી પર સત્તા ચલાવતી તેથી રામ પર પણ સત્તા ચલાવવા લાગી . તેના દરેક કાર્યને તે વખોડતી, વારંવાર જમાઈને રામની ફરિયાદ કરતી, ખોટો આડંબર કરતી અને રામને નામે કોઈપણ આળ ચડાવતી રસોઈ તીખી કરી દેતી જેથી રામને તે ભાવતી નહિ.
આખરે એક વાર રામની બે પ્રિય માછલી કાર્તિક અને ગણેશને દિગંબરીએ જાણી જોઈને પકડાવી મંગાવી.ખાસ તેને બ્રાહ્મણોને જમાડવા મંગાવી લીધી. ગામ આખું રામના આ માછલી પ્રેમને જાણતું હતું. નારાયણી ને નોકરાણી નૃત્યકળી બંનેને ભૂંડું થવાની શંકા જાગી અને થયું પણ એવું જ રામે જાણ્યું અને તેણે નારાયણીનાં મા હોવા છતાં દિગંબરી ને ડાકણ કહી. દિગંબરી પણ જમાઈ આગળ ખોટા તગાદા કરવા લાગી.
મિત્રો એક સ્ત્રીની મમતામયી વાતો તો બીજી સ્ત્રીનો મા હોવા છતાં ભયંકર ઈર્ષા ભાવ ,શરદબાબુએ આપણી સમક્ષ મૂક્યો છે.
એકવાર રામે જમીનદારના દીકરાને શાળામાં માર માર્યો તેના નાકમાંથી લોહી નીકળ્યું. પોલીસે તેને પકડી જેલમાં પૂર્યો તેથી શાંત શ્યામલાલ દુનિયાદારી સમજી છોડાવી લાવ્યો,પણ નારાયણીને તેણે બે ભાગ કરી દેવાની વાત કરી. રામ તો હજુ નાનો છે બે ભાગ કરી તે ખાસે શું? પણ તેને રામ પર પણ ખૂબ ગુસ્સો આવ્યો હતો અને તેને નેતરની સોટીથી ખૂબ માર માર્યો .રામે માફી માંગી પણ તે તેણે સાંભળી જ નહીં, થોડા સમય પછી માફ કરી તેને સમજાવી જમાડ્યો.
એક દિવસ જમીને રામ જમરૂખનાં ઝાડ ઉપર કાચા જમરૂખ ખાતો હતો ત્યાં દિગંબરી તેની પર ચિડાઈ. રામે તેને ડાકણી ને ઠેચરી કહી ,રામ ગુસ્સે થયો. વાત નારાયણીનાં કાને આવી. તેણે દિંગંબરીને ,”તારા બાપનું ઝાડ છે” એમ કહ્યું.તેથી નારાયણી ગુસ્સે થઈ અને રામે ક્રોધિત થઈ દિગંબરી પર કાચું જમરૂખ ફેંક્યું ,પણ વાગ્યું નારાયણીને અને લાગ્યું એવું કે ડાબી આંખનાં ભ્રમર ઉપર. તેને આંખે અંધારા આવી ગયાં.શ્યામલાલે તેને ભૂખ્યો રાખવાની સજા કરી ભાભીમાંને વાગ્યું હતું તેથી ઘર છોડી ભાગી ગયો હતો. શ્યામલાલે તેને ભૂખ્યો રાખવાનું ફરમાન કર્યું સાથે નારાયણીને તેના સમ પણ આપ્યા.
રાત્રે કેટલાય સંકલ્પ વિકલ્પ કરી પાછો આવ્યો તો આંગણાની વચ્ચે વાંસના કમડાની ટટ્ટી ઊભી કરી દઈ ઘરનાં બે ભાગ કરવામાં આવ્યા હતા. રામ માટે આ ખૂબ દુઃખદ હતું , તો નારાયણી માટે અસહ્ય જેમ તેમ ખાધા પીધા વગર ત્રણ ચાર દિવસ વિત્યાં. અને રામે હવે નક્કી કર્યું કે નારાયણી તેને નહિ જ બોલાવે ,તેણે મામાને ત્યાં તાર્કેશ્વર મહાદેવની પેલી તરફ ક્યાંક રહે છે શોધીને જતો રહેશે એવો નિર્ણય કર્યો. ભોલો નારાયણી પાસે બે રૂપિયા લેવા આવ્યો અને એને માહિતગાર કરી કે રામ જાય છે. નારાયણીને તાવ આવી રહ્યો હતો. આમેય ત્રણ દિવસથી દિયર ભોજાઈએ કાંઈ જ ખાધું ન હતું. તે દિવસે તાવમાંથી ઉઠી તેણીએ માને ન ગાંઠી રસોઈ તો બનાવવા જ માડી હતી . ભોલાને રામને બોલાવવા મોકલ્યો. તે નાનકડી પોટલી લઈ દરવાજે આવ્યો કે નારાયણી તેનો હાથ પકડી ઘરમાં ખેંચી ગઈ .
જુઓ મિત્રો મા હારી પણ મમતા જીતી ગઈ . નારાયણીની આંખમાં અશ્રુધારા વહી રહી હતી.દિગંબરી દોડી તેણે જોયું તો નારાયણીનાં ખોળામાં બેસી રામ તેની છાતીમાં મોં છુપાવી બેઠો હતો. મા દિગંબરીએ કટાક્ષ કર્યો ,”ઓહો ,આ માટે બધી રસોઈ થઈ રહી હતી ,ખવડાવવાની લાગે છે મારા જમાઈએ આટલા ભારી સમ દીધાં તેનું કશું જ નહીં !નારાયણી ફક્ત બોલી ,”કેમ કશું નહીં ત્રણ દિવસ મેં ખાધું નહિ અને ખાવાએ દીધું નહિ.”દિગંબરી ખરેખર ક્રોધિત થઈ. રજા લેવાઈ ગઈ છે શ્યામલાલની એમ કહી દિગંબરીની વાતને નારાયણીએ ઉડાડી દીધી. તેણે આઘા ખસવાનું કહ્યું . તેનો રામ ત્રણ દિવસથી ભૂખ્યો છે એમ કહી રડી પડી. દિગંબરી પણ થોડીવાર રહી બોલી, રીતસર દબડાવી જ કાઢી નારાયણીને અને કહ્યું,”હવે મારાથી નહિ રહેવાય.”
જુઓ મિત્ર એક સ્ત્રી માતૃવાત્સલ્યથી ભરપૂર અને બીજી સ્ત્રીમાં નાના બાળક પ્રત્યે પણ વેર ઝેર ને કડવાશ હતી.નારાયણીએ પોતાની માને કહી દીધું,”હું પણ એ જ વાત કહેવાની હતી ન કહી શકી,બા તમારાથી સાચે જ અમારી સાથે જ નહીં રહેવાય. તમારી કટુ દ્રષ્ટિ મારો આટલો મોટો દીકરો અડધો થઈ ગયો છે એ તોફાની હોય કે ગમે તે હોય હું મારી નજર સમક્ષ રાખી તેને હાથ પણ નહીં લગાડવા દઉં, પણ તમે કાલે ઘરે જજો તમને ખર્ચા પાણી મળતા રહેશે પણ તમે હવે અહીં નહિ રહો.”
દિગંબરી આશ્ચર્યચકિત થઈ બહાર ચાલી ગઈ , પણ તે જ ક્ષણે જુઓ બાળક રામે ભાભીને કહ્યું,”તેમને અહીં રહેવા દો હું સારો થઈ રહ્યો છું મારામાં ડહાપણ આવ્યું છે,એકવાર જરૂર તમે જોઈ જુઓ.” નારાયણી મમતામયી સુમતિએ એકવાર તેનું મોં ઊંચું કરી તેના કપાળે બચી કરી આંસુ ભીની આંખે મૃદુ હાસ્ય કરી કહ્યું,” હવે તું ખાઈ લે.”
મા સમાન ભાભીની માયા તેનો માર ,તેનો ડર આ બધાંને લીધે બાળક જેવું બાળક સુધરી ગયું ,પણ વેર-ઝેરથી ભરેલું હૃદય દિગંબરીનું નજ સુધર્યું! બાળક પ્રત્યે તેને દયા માયા ન હતી. હતી તો ફક્ત ઈર્ષા.
શરદબાબુની આ વાર્તામાં માતૃવાત્સલ્યનો નો ભાવ સુંદર રીતે આલેખાયો છે .
મિત્રો આવતા અંકમાં જરૂર ફરી શરદબાબુની નવી વાર્તા સાથે મળીશું.

અસ્તુ
જયશ્રી પટેલ
૮/૭/૨૨

વિસ્તૃતિ …22-જયશ્રી પટેલ 

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679

 

“બાલસમૃતિ” શરદબાબુ એ આ નાની સરખી વાર્તામાં સુકુમારના મુખે તેની બાલ્યસ્મૃતિઓનું સુંદર આલેખન કર્યું છે . Yes આપણને તેનો ગુજરાતીમાં ગુજરાતી અનુવાદ પ્રસાદ બ્રહ્મભટ્ટજીએ સુંદર રીતે કરીને આપ્યો છે.
સુકુમાર તેનાં નામની પ્રસ્તુતિ કરતા કહે છે કે તેનું નામ અન્નપ્રાશન વિધિ વખતે પાડવામાં આવ્યુ હતું.તેનું સ્વાસ્થ્ય ઠીકઠાક હતું અને દાદાજીનું જ્યોતિષનું જ્ઞાન અલ્પ હતું કે બીજું કંઈ કારણ પણ આ નામ પસંદ થયું ,પણ બે-ચાર વર્ષમાં દાદાજી સમજી ગયા કે સુકુમાર નામ સાથે જરાય તેનો મેળ પડતો નહોતો.
પિતાજીની નોકરી પશ્ચિમમાં હતી.તેથી સુકુમાર દાદા-દાદી પાસે ગામડે રહેતો . લાડ પ્યારને કારણે તે વંઠી ગયો હતો. ખૂબ જ તોફાની વૃત્તિ હતી. દાદાજીનો હંમેશ માર ખાતો .કહેવાય છે ને કે બાળકને નાનપણથી જ સંસ્કાર શીખે તેમ દાદીનાં લાડને કારણે તે ખૂબ જ તોફાની અને વંઠેલ બની ગયો હતો.
જ્યારે ત્યારે દાદાજીનો માર ને ઠપકો સાંભળવો પડતો. દાદાજી ક્રોધિત થઈ પિતાજીને પત્ર લખતા તો તેમની અફિણની ડબ્બી સંતાડી તેઓ તે પત્ર ફાડે નહિ ત્યાં સુધી ન આપતો . આ સુખ તો તેનાં જીવનમાં બહુ ટક્યું નહિ. દાદાના પિતરાઈ ભાઈ ગોવિંદબાબુ અલ્હાબાદથી નિવૃત્ત થઈ ગામડે આવ્યા હતાં. તેમના પૌત્ર રજનીબાબુ બી.એ.ની પદવી મેળવી તેમની સાથે આવ્યા હતાં. તેઓથી તેને ખૂબ ડર લાગતો તેને સેજદા કહીને બોલાવતો.
આજ સેજદાદા સાથે સુકુમારને કલકત્તા ભણવા મોકલવાનો નિર્ણય લેવાયો તે બિલકુલ તૈયાર નહોતો. છતાં જવું પડયું ત્યારે બાળ સહજ તોફાનને તો છોડાય તેમ નહોતું. પિતાજી બક્સરમાં હતા તે તો મારવા આવવાના ન હતા ને દાદાજી ને દાદીમાએ પહેલેથી જ તેને સુધારવાની આશા છોડી દીધી હતી.
કલકત્તા જવાની વાત આવી તો ચિડાઈને બોલી ઊઠ્યો ,”જવાનું હોય તો આજે જ જાઉં”દાદાજીએ સમાચાર આપ્યા આજે જ જવાનું છે .દાદાજીની તમાકુને ચલમ બંનેનો છાનોમાનો ઉપયોગ આ નાની ઉંમરે કરતા શીખી ગયો હતો. દાદાજીની વાત થી આબાદ ફસાઈ ગયો.
મિત્રો, સુકુમારનું આ પાત્ર વાંચતા જ વાચક પોતાની બાલ્યસ્મૃતિઓમાં પહોંચી જાય. તેવું લેખક તેને અહીં ચિત્રિત કર્યું છે.
પહેલી વાર કલકત્તા જોયું અને અંજાય જવાયું. મોટા મકાનો દોડતું ભાગતું શહેર,વિશાળ હાવડા પુલ અને પેલાં લંગારેલા વહાણો એવું લાગ્યું ભૂલો પડી જવાય તો પાછા ગામ જવાય જ નહિ. આમ કલકત્તા માટે નફરત થઇ ગઇ.ઘર પણ એવું છે કે નહિ વાડો, વાંસનું વન, બીલીનાં વૃક્ષો ,જામફળી કંઈ કરતાં કંઈ જ ન મળે. ક્યાંય છુપાઈને ચલમ પણ પી શકાય નહિ.
કલકત્તા ગંભીર થઈ ભણવા માંડ્યું.ડાહ્યાડમરામાં ગણતરી થવા માંડી.ત્યાં જ મિત્રોએ મળીને ક્લબ શરૂ કરી.ચાર જણની જોડી બની તે ,સેજદાદા ,રામબાબુ,અને જગન્નાથબાબુ. ઉપરાંત એક રસોઈયો અને નોકર પણ હતા.
રસોઈયા ગદાધર બ્રાહ્મણ હતો અને તેના કરતાં ત્રણ-ચાર વર્ષ મોટો હતો. તે સીધો સાદો સરળ હતો તેનો સ્વભાવ વિચિત્ર તોફાની હતો છતાં તેને ગદાધર સાથે સારું ફાવતું. તે તેની પાસે તેનાં ગામ રસ્તા વિશે બહુ બધી વાર સાંભળતો.બધાં ને જમાડયા પછી જમતો હતો. ઘણીવાર તેની થાળીમાં મર્યાદિત જ ખાવાનું જોવા મળતું. એ જોઈ સુકુમાર ને કંઈક કંઈક થઈ જતું. ખાવાનો અભાવ તેને જિંદગીમાં જોયો નહોતો.
ઘરમાં કોને કેવી રીતે પરેશાન કરવા તે લાગ શોધ્યા કરતો. એકવાર જગન્નાથબાબુના ઓફિસ જવાના સમયે લાંબા કોર્ટના બટન જ ઉડાડી દીધેલા. તેઓએ પણ ગદાધર પર આરોપ મુક્યો અને અડબંગ પોતાનો ગુનો ન હોવા છતાં કબૂલી લીધો. ત્યારે તેણે પ્રતિજ્ઞા કરી કે હવે પછી ક્યારે આવું કામ કરીને અન્યને ઉપાધિમાં નાખીશ નહિ. તે પછી આદત સુધારી દીધી.
બીજો માણસ એમનો નોકર રામો જાતનો કાયસ્થ રબારી એવો કંઈક હતો. તે બધાં કામ કરતો. કપડાં વાસણ સેજદાદાને માલીસ ,ક્યારેક પાનસોપારી તૈયાર કરતો. તેથી સેજદાદાનો માનીતો થઈ ગયો હતો પણ તે સુકુમારને જરા પણ ગમતો નહતો ,કારણ તેને લીધે તેને ખૂબ જ ઠપકો સાંભળવો પડતો. ખાસ ગદાધરને તો લોકો ભોંઠો પાડતો. રામબાબુ પણ તેને બદમાશ કરીને જ બોલાવતા.
એક દિવસ સેજદાદા લેમ્પ ખરીદી લાવ્યા અને તે થોડા સમયમાં સુકુમારની અવળચંડાઇને કારણે તૂટી ગયો.બધાંએ ગદાધરને હેરાન કરી તેના પગારમાંથી સાડા ત્રણ રૂપિયા નવી ચીમની લાવવાના બહાને કાપી લીધાં. જ્યારે લેમ્પ સળગ્યો ત્યારે સુકુમારની આંખો સળગી ઊઠી, કારણ કે તોડવા માટે પોતે જવાબદાર હતો. તે રડ્યો અને સેજદાદાની પરવાનગી લઇ તે ઘરે જતો રહ્યો. તે પૈસા લેવા જ ગયો હતો પણ દાદાના શ્રાદ્ધને કારણે તેને રોકાઈ જવું પડ્યું. સાત દિવસ સુધી તે ગામડે રોકાયો.
કલકત્તાના ઘરે પાછા આવતા જાણ્યું કે ગદાધરને કાઢી મૂક્યો છે . કહેવાય છે કે તેણે સેજદાદાના ગજવામાંથી ચાર રૂપિયા ચોર્યા હતા.?તે પણ રામાના કહેવાથી આમ થયું હતું. જેની સાથે હુક્કો પીતો હતો,આનંદથી ગામની વાતો સાંભળતો તે જ મિત્ર જતો રહ્યો. રસોડામાં કોલસાથી લખી ને ગયો હતો ,”સુકુમારભાઈ મેં ચોરી કરી છે અહીંથી ચાલ્યા જાઉં છું જીવતો હોઈશ તો મળીશ .”એ વખતે તે બાળકની જેમ હુક્કાને છાતી સરસો ચાંપી રડવા લાગ્યો હતો.
સુકુમારનું દિલ તૂટી ગયું. રસોઈ પણ ભાવતી નહોતી. તેણે સેજદાદા જોડે ચોખવટ કરી ગદાધર માટે.તેણે ચોરી નથી કરી તે બધાં જ જાણે છે. સેજદાદએ તેને જવાબ આપી દીધો .”એ તો ઠીક થયું નથી સુકુમાર થવાનું હતું તે થઈ ગયું પણ તેં રામા ને આટલો માર્યો શા માટે ?”
દાદાએ તેના મોઢેથી આવા શબ્દો ક્યારેય નહીં સાંભળ્યા હોય ,”તમારા કેટલા વર્સુલ થયાં?”દાદાને પણ ખૂબ દુઃખ થયું કે તેનો પગાર કાપી માંડ અઢી રૂપિયા બચ્યા હતા.
તે રસ્તે આમતેમ રખડ્યા કરતો દૂરથી મેલી ચાદર ઓઢેલા માનવીને જોઈ દોડી જતો પણ ગદાધર તેને ક્યાંય ને ક્યારેય ન મળ્યો. પાંચ છ મહિના પછી દોઢ રૂપિયાનો મનીઓર્ડર મળ્યો .તે દિવસે દાદા ને રડતા જોયા આંખો લૂછતાં જોયા. એ મનીઓર્ડરની પહોંચ આજે બાલસ્મૃતિરૂપે સુકુમારે સાચવી રાખી.
એ પછી વર્ષો વિત્યા મોટપણ આવ્યું, પણ ગદાધર મહારાજ તેના અડધા અંતરનો કબજો કરી બેઠો જ રહ્યો.
મિત્રો,કેવું હોય છે બાળપણ અને તેની સ્મૃતિઓ !ખરેખર સુકુમારના પાત્ર દ્વારા શરદબાબુ એ આપણાં બાળપણની સ્મૃતિઓને ઝંઝોડી નાખી. હું પણ આ પાત્ર સાથે લીન થઈ ઘણીવાર મારાં બાળપણને વાગોળું છું. ક્યાંક દુઃખ દર્દ અને ખુશી બધું મિશ્રણ મળે છે.

મિત્રો,આવતા અંકમાં જરૂર ફરી શરદબાબુની નવી વાર્તા સાથે મળીશું.
અસ્તુ,
જયશ્રી પટેલ.
૨૬/૬/૨૨૦