વિસ્તૃતિ …૧૩ -જયશ્રી પટેલ

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679


વિપ્રદાસ નવલકથાનો ગુજરાતી અનુવાદ શ્રી. રમણલાલ સોની દ્વારા થયો છે.બંગાળી ભાષાને તેઓએ જાણે સુંદર રીતે સમજી હોય તેમ અનુવાદ પણ આપણને સચોટ રીતે સ્પર્શી જાય છે. વિપ્રદાસ શરદબાબુની વાર્તાકુશળતાનું એક ઉચ્ચકોટીનું દ્રષ્ટાંત પૂરું પાડે છે.
અહીં આખી વાર્તા પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિ કેળવણી અને કુટુંબ સંસ્કારવાળી વંદનાનાં સ્વભાવ પરિવર્તનની
છે. વિપ્રદાસ અને દ્વિજદાસ એ બે ભાઈઓ, તેમની માતા અને બાળક વાસુના પાત્રો સાથે વંદનાનાં પાત્રનું આ વાર્તામાં અદ્ભૂત કૌશલ્યથી વર્ણન કર્યું છે.અહીં મને મિત્રો વિપ્રદાસમાં તેઓએ આપણાં સનાતન હિંદુ ધર્મની મહત્તા, કોઈ ગૂઢ અગમ્ય સત્ત્વ, સત્યતા, તેની અદ્ભૂત શક્તિ અને પરદેશી અનુકરણની લાગેલી લતનું મિથ્યાત્વ દેખાય આવે છે.
કહેવાતો આ સુધરેલો સમાજ, તેની અધમાચાર, ચાપલ્ય, સિધ્ધાન્તહીનતા, દંભ વગેરેની પ્રત્યક્ષ જોવા જઈએ તો મારાં મતે હિંદુ કુટુંબની ઉદારને સયુંક્ત કુટુંબની ભાવના, સાવકી મા ને દીકરાનો પ્રેમ , દિયર-ભાભીનો પ્રેમ મનને આકર્ષે છે તો તેનું અપ્રતિમ દર્શન પણ જોવા મળે છે.
વિપ્રદાસનું મુખ્યપાત્ર તેનું મથાળું જ(શીર્ષક) છે, કથા તેની આગળ પાછળ ફરે છે.આ પાત્ર અદમ્ય શક્તિશાળી , ધાર્મિક,દુઃખને દુઃખ ન માનનારો એવું સુદૃઢ વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે.એનો જ ભાઈ દ્વિજદાસ સરળને સમજદાર વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે., તે ભોળો છે. તેની વાણી કદાચ વાંચક વર્ગને અવળી જરૂર લાગે, પણ મૂર્ખો ન લાગે. સહનશીલતાથી ભરપૂર વ્યક્તિત્વ છે તેનું. માથા પર પહાડ તૂટી પડે છતાં હસવાની શક્તિ વાંચક વર્ગને હચમચાવી નાંખે છે.
મારું માનવું છે મિત્રો જ્યારે મનુષ્યનો ધર્મ સંસ્કારનું રૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે જ તે સફળ બને છે. શ્રધ્ધા તો અદ્ભૂત વિચાર છે તેની વિરુદ્ધ દલીલ તો ન જ હોય.
વંદના ખૂબ જ બુદ્ધિશાળી અને વિચક્ષણ છે. લગ્ન જીવનની તેની વ્યાખ્યા છે કે તેમાં પણ શ્રદ્ધાની અંતરથી જરૂર છે. જીવનમાં દરેકને નવો પરિચય થાય ને હૃદય લગ્ન માટે ઝંખે. એ તો નરી વાસના જ કહેવાય તે સમાજને અનિષ્ટ બનાવે છે. પુરુષોની ચરમ અને પરમ આવશ્યકતાને લીધે જ આ સમાજમાં સ્ત્રીઓને શિક્ષણ
અને સ્વાતંત્ર્ય હોવાની તાતી જરૂર છે. પુરુષપ્રધાન દેશને
વિચારશરણી તેઓને શિક્ષણથી વંચિત રાખે તો પુરુષો
પોતે જ વંચિત બને છે એવું મારું માનવુ છે ને આ કથામાં શરદબાબુ પણ કંઈક અંશે એમ જ કહે છે.
વંદનાનાં વિચારો ભલે પાશ્ચાત્ય છે, પણ તેની મનો ભાવના ઉંચ્ચ શિક્ષિત છે.તેનું માનવું છે કે તેનાં સાસુ, તેની જેઠાણી કે જેઠ, દૈવ દેવતા, અતિથિશાળા કે તે પછી સગા સંબંધીઓ આ બધાંથી અલગ રહી ફક્ત તેના પતિ દ્વિજદાસને તે નથી ઝંખતી કે નથી પામવાં ઈચ્છતી. તેણી અને દ્વિજદાસ તો વિપ્રદાસ પ્રત્યેની અતૂટ
શ્રદ્ધા ને સેવાભાવનાંથી પ્રેરાઈને પરણ્યા હતાં.તે રસહીન કે ફરજથી વિમુખ નથી.તેનામાં રસિકતા છે ને દ્વિજદાસમાં સદાય દૃઢતા છે.
વિપ્રદાસ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા , તેનું વિલનું બાળી મૂકવું, પોતાની પત્ની પર આક્ષેપ મૂકવો એ દ્વિજદાસને કઠિણ લાગે છે. તેમાં આ વાક્યે મને વિચાર કરતી કરી દીધી હતી કે દ્વાપરમાં યુધિષ્ઠિરનું અસત્ય વેદવ્યાસ નોંધી ગયા છે અને કલિયુગમાં તમારું હું નોંધી રાખીશ.કેટલો વિશ્વાસ પોતાના ભાઈ પર ને શ્રદ્ધા પણ અતૂટ. વિપ્રદાસ તેને બધો કારભાર સોંપી નિવૃત્ત થઈ જવા માંગે છે.
વંદનાને ભ્રમ છે કે વિપ્રદાસ તેને ચાહે છે તેથી તેનું આકર્ષણ જાહેર કરે છે.વિપ્રદાસ તો તેણીને દ્વિજદાસ ને પોતાની પત્ની સતીનો દાખલો આપી કહી દે છે કે આપણી વચ્ચે આ જ ને એવો જ સંબંધ છે. સતી ગભરું છે, શાંત છે .વિપ્રદાસન્ પોતાની અપરમા પર પણ ક્રોધિત
થાય છે દીકરી જમાઈ માટે! બેન બનેવીને ઘરમાંથી જતાં રહેવાનું કહે છે મા માનતા નથી તો તે સ્પષ્ટ વક્તા તરીકે કહે છે ક્યાં તેઓ રહેશે ક્યાં હું ! અહીં વિપ્રદાસ આપણને મિત્રો અલગ જ ચરિતાર્થ થાય છે.
વિપ્રદાસ ઘર ત્યજે છે પોતાની પત્ની ને બાળક સાથે, તે દરમ્યાન બેન જતી રહેતાં વંદના પણ મુંબઈ તરફ
રવાના થઈ જાય છે.કેટલાય સમય તે વિપ્રદાસ ને દ્વિજદાસના સમાચાર જાણવાં આતુર રહે છે.થોડા સમય પછી અચાનક બે પત્ર સાથે આવે છે.મિત્ર અશોકબાબુ અને બીજો દ્વિજદાસનો . મિત્રો આ કથા માટે કહેવાય છે કે શરદબાબુનો આ સાહિત્યની દ્રષ્ટિએ દ્વિજદાસનો લખેલો પત્ર એ કિંમતી છિપલાનું મોતી સમાન છે. ઘણું બધું કબૂલ કરી પોતાનાં અંતરમનને છતું કર્યું છે તે પત્રમાં.પત્ર મળતાં તેણી નીકળી પડે છે દ્વિજદાસ પાસે તે અહીં અપાર શ્રદ્ધા જ બતાવે છે.
અંતમાં થયેલા ફેરફાર સતીનું મૃત્યું, વિપ્રદાસનું પાછું આવવું, અપરમા દયામયીનો પશ્ચાતાપ,વિપ્રદાસનું પુત્ર વાસુનું દ્વિજદાસ ને વંદનાને સોંપવું. માને લઈ જાત્રાએ પ્રયાણ કરી જવાનું નક્કી કરવું.અહીં શરદબાબુએ લોકોને મોંઢે બોલાવ્યું છે કે દયાવતીની જાત્રા પૂર્ણ થતાં એ પાછી ફરશે પણ વિપ્રદાસની જાત્રાનો અંત નહિ જ આવે, તે ઘરે પાછો નહિ ફરે. કેટલાંકે આ માન્યું કેટલાંકે નહિ.
ગભરું દ્વિજદાસ તેઓના નીકળવાના સમયે છટકી ગયો. ઘરની સ્ત્રીવૃંદ આંસુ સારી રહી, પુત્રે પણ
પૂછ્યું,”ક્યારે પાછા આવશો બાપુ? જરા વહેલા આવજો હોં “વિપ્રદાસે જવાબ ન આપતાં માથે હાથ મૂકી આછું હસી લીધું.વંદના પણ સાસુમાને પગે પડી રજ લીધી. વિપ્રદાસને દૂરથી પ્રણામ કરી કહી દીધું કે પહેલીવાર પૂજાની ઓરડીમાં છાનામાના જોયા હતા,તેવું જ તેજ છે તમારાં ચહેરા પર, પણ મને ખાત્રી અને શ્રદ્ધા છે મને જરૂર
પડશે આવશો જ ને આવવું પડશે જ. અહીં પણ ઉત્તર ન આપી પુત્રની જેમ જ ઉત્તર ગળી જઈ માત્ર ને માત્ર વિપ્રદાસ હસે છે.
મા દીકરો ગાડીમાં બેસી જઈ નીકળી પડે છે, ગાડી ઉપડી જાય છે અંતે.
અંત આમ જોવા જાવ તો કરુણ પણ છે અને સુખાંત પણ છે.વંદના જેવી ભણેલગણેલ સ્ત્રીનું પાત્ર અંકિત કરી
,શરદબાબુએ એક અલગ જ શ્રદ્ધાપૂર્ણ સ્ત્રીનું આપણને દર્શન કરાવ્યું છે.આ કથાનાં દરેક પાત્રને વિચારી વિચારી
ને મઠાર્યા છે.વંદના રૂપી નારીનાં ભારતીય રૂપનો અતિ સુંદર પ્રગાઢ મહિમા ગાયો છે.મા નહિ હોવા છતાં પણ પારકાં છોકરાંની મા થઈને વિશાળ કુટુંબમાં જાણતા અજાણતાં પ્રવેશી સ્ત્રી વેરઝેર જેવા વિષને અમૃત બનાવી દે છે.તેવી સ્ત્રીનું સ્વમાન અહીં ચરિતાર્થ થાય છે.
આમ એક સ્થિતપ્રજ્ઞ પુરુષની કથા કહેવાયેલી
વિપ્રદાસ નવલકથા તેમની પહેલાંની કૃતિઓ કરતાં
આમાં વિચાર વિધાન અને સાહિત્યમાં વધું પ્રૌઢ દ્રષ્ટિમાન થઈ છે.
હું તો કહીશ કે પ્રભુની લીલા અદ્ભૂત છે. તેમાં સાર શોધવાનો પ્રયાસ મિથ્યા છે, પરંતુ આવા મૌન પ્રેમને સ્વીકારતો વિપ્રદાસ મારે માટે તેજોમય છે.
મિત્રો આ કથાનાં આસ્વાદમાં એટલું સમજાય છે કે સ્ત્રી પુરુષ એકબીજાનાં શ્રદ્ધાના પ્રતિક પૂરક છે ને તે લેખકે સુંદર રીતે આલેખી સુંદર નવલકથા આપણને અર્પી છે.
વધું એક નવલકથાનો પરિચય લઈ આસ્વાદ માંણવા આવતી શ્રેણીમાં મળીશું,મિત્રો.
અસ્તુ,
જયશ્રી પટેલ
૨૪/૪/૨૨

2 thoughts on “વિસ્તૃતિ …૧૩ -જયશ્રી પટેલ

  1. શરદબાબુની એક સુંદર વાર્તાનો પરિચય કરાવવા માટે આભાર…સરસ અભિવ્યક્તિ 👌🏻🙏🏻

    Liked by 1 person

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.