૨૩ – કબીરા

કબીરબીજક-વસંત-૩

કબીર એક એવું વ્યક્તિત્વ છે, જેણે પોતાના વિચારોને કોઈથી પણ ડર્યા વગર બેધડક લોકો સમક્ષ રજૂ કર્યા છે. જે વાત તેમને વ્યાવહારિક ન લાગે તે તેમણે સ્વીકારી નથી અને તેનો વિરોધ પણ ખુલ્લેઆમ કર્યો છે. વસંતમાં આલેખાયેલ કબીરની વિચારયાત્રાને અને કબીરવાણીને સમજવા કોશિશ કરીએ.

વસંતના ૯ થી ૧૨ પ્રકરણનાં કુલ ૨૧ દોહામાં તેમણે માનવ જન્મ કેટલો દુર્લભ છે તેની અને આપણા શરીરની ક્ષણભંગુંરતાને સરળ શબ્દોમાં સમજાવી છે. ગમે તેવો, આખી પૃથ્વીનો સમ્રાટ પૃથુ હોય કે બળવાન રાવણ કે દુર્યોધન હોય, ભક્ત હોય કે દાનવીર બલિરાજા હોય કે ભોગી હોય સૌએ મરણને શરણ તો થવું જ પડે છે. દરેક મનુષ્યનો અંત તો નક્કી જ છે એટલે જ કબીર કહે છેઃ

એસો દુર્લભ જાત સરીર, રામનામ ભજુ લાગૂ તીર….

એટલે ક્ષણભંગુર શરીરમાંથી પ્રાણ ચાલ્યો જાય તે પહેલાં અવિનાશી રામનું ભજન કરી લેવું જોઈએ.

વસંત-૧૦ માં તેમણે તે સમયની રાજકીય, ધાર્મિક અને સામાજિક સ્થિતિમાં સર્વે પંડિતો, યોગીઓ, મુલ્લાઓ વગેરે સૌ પર, કોઈની પણ બીક વગર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. યોગીઓ હઠયોગનાં, પ્રાણાયામનાં પ્રદર્શન યોજીને પોતાની અંદર રહેલી અહંકાર વૃત્તિને પોષે છે. પંડિતો પોતાની પંડિતાઈનું અભિમાન કરે છે. મુસલમાનોમાં જ્ઞાની ગણાતાં મૌલવી કુરાન વાંચી મદમસ્ત રહે છે. સંન્યાસીઓને પોતાના આત્મજ્ઞાનનું અભિમાન હોય છે. તેનું ઉદાહરણ આપતા કબીર ઉદ્ધવની વાત કરે છે. ઉદ્ધવને પોતાનાં આત્મજ્ઞાનનું ખૂબ અભિમાન હતું. કૃષ્ણ ભગવાન પોતાનો સંદેશ લઈ ઉદ્ધવને ગોકુળ મોકલે છે ત્યારે ગોપ-ગોપીઓની અને ગોકુળવાસીઓની પ્રેમથી તરબતર કૃષ્ણભક્તિ જોઈ ઉદ્ધવ અભિભૂત થઈ જાય છે. ભાગવતમાં લખ્યું છે ‘ઉધો સીધો ભયો’ ઉદ્ધવજીનું આત્મજ્ઞાનનું બધું અભિમાન ઊતરી જાય છે. માત્ર જ્ઞાનથી જ નહીં કૃષ્ણની પરમ ભક્તિ થકી પણ કૃષ્ણ સુધી પહોંચી શકાય છે તે વાત ઉદ્ધવને સમજાઈ જાય છે.

કબીરે વસંતમાં આત્માજ્ઞાની શુકદેવજી, રાજનીતિજ્ઞ અક્રુરજી વિગેરેના દાખલા તેમનાં જ્ઞાન, ભક્તિ કે બુદ્ધિનાં અભિમાનની વાત સમજાવવા માટે આપ્યા છે. અરે! મહિમ્નસ્તોત્રનાં ‘હરિસ્તે સાહસ્ત્રમ્ કમલબલિ માદાય પદયો’ની વાત કરતાં વિષ્ણુ ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરે છે અને હજાર કમળ ચડાવતાં એક કમળ ખૂટે છે તો પોતાનાં નેત્ર રૂપી કમળ ચડાવે છે તે વાત પણ કરી છે. આ ઉપરથી જ સમજાય છે કે કબીર શાસ્ત્રોના કે વેદોના વિરોધી ન હતા પરતું શાસ્ત્રો અને વેદોના જાણકાર હતા.

શિવ કાશીના નિવાસી ગણાય અને કબીર પણ કાશીમાં રહેતા હતા. કાશી અંગે પ્રવર્તતી ભ્રમણાની ફરિયાદ તે શિવજીને કરે છે. તે સમયે કાશીમાં મરણ પામે તો મુક્તિ જ મળે એવી ભ્રામક માન્યતાઓ ફેલાવનાર પંડાઓનો અત્યાચાર એટલો વધી ગયો હતો કે કબીરથી રહેવાયું નહીં. મત્સ્ય પુરાણ, પદ્મપુરાણ, નારદીય પુરાણ અને મહાભારતમાં પણ કાશીનો મહિમા કરતાં લખાયું છે:

અવિમુક્તમ્ સમાસાદ્ય તીર્થસવી કુરુદ્રહ।
દર્શના દેવદેવસ્ય મુગ્યતે બ્રહ્મહત્યયા ॥

અર્થાત્- અવિમુક્ત એટલે કાશી, જે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ કરે પણ દેવોના દેવ મહાદેવનાં કાશી આવીને દર્શન કરે તો તેનું બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ નાશ પામે છે.

ક્રિયાકાંડી બ્રાહ્મણો દ્વારા થતા આવા પોપટીયા પાઠ સામે કબીરે જરાપણ ગભરાયા વગર બળવો પોકાર્યો. કબીરે લોકોને આવા અંધવિશ્વાસમાંથી બહાર નીકળવાનું કહ્યું અને સમજાવ્યું કે તમારા કર્મો સારાં હોય તો જ ભગવાનનું અનુસંધાન થાય. પંડાઓની વાતો પોકળ છે અને ગેરમાર્ગે દોરનારી છે. કબીરને શાસ્ત્રો અને પુરાણોની વાત પણ ખોટી લાગે તો ખોટી કહેતા. કોઈનાથી ગભરાતા નહીં એટલે તો તેને બધાથી ઊફરો ચાલતો કબીર કીધો છે.

આટલું ઓછું હોય તેમ પંડિતો કહેતા કે કાશીમાં મરે તેને સ્વર્ગ મળે અને મગહરમાં મરે તે ગધેડો બને તો કબીરે મોટાભાગની જિંદગી કાશીમાં ગુજારી છતાં પંડિતોને ખોટા પાડવા છેલ્લે મોત મગહરમાં સ્વીકાર્યું. પોતાના પરનો, પોતાની સચ્ચાઈ પરનો અને પોતાના રામ પરનો તેમનો વિશ્વાસ તો જુઓ!

શિવજી સામે પણ હસીને ફરિયાદ કરતાં કહે છે, ‘તમારાં ચાહકો તેમનાં મનમાં જે સુઝે તે કહે છે.’ બધાં ભલે કહે પણ મને શિવજી આવું કહેતાં હોય તેમ લાગતું નથી.

હમરે કહલકે નહિ પતિયાર,આપ બૂડે નલ સલિલ ધાર….(વસંત-૧૨ -૧)

અંધ કહે અંધા પતિયાય,જસ બિસુવાકે લગ્ન ધરાય
સો તો કહિયે ઐસા અબૂઝ, ખસમ ઢાંઢ ઢિંગ નાહિ સૂઝ (વસંત-૧૨-૨)

કબીર તો કહે છે, ‘મારા કથનમાં જે જીવ વિશ્વાસ કરતો નથી તે ખુદ સંસાર સાગરની ધારામાં ડૂબી જાય છે.’ કબીર તો જીવનમુક્ત અવસ્થા પર હોવાથી સંસારરૂપી સાગરને કિનારે ઊભા રહી સર્વ જીવોને ચેતવણી આપે છે કે, આંધળો માણસ આંધળાની વાણીમાં વિશ્વાસ મૂકે છે. બિસુવા એટલે વેશ્યા. વેશ્યાના લગ્ન નક્કી થયા એવી જૂઠી વાતને સાચી માની લેવા જેવી આ પંડિતોની વાત છે. જગતમાં અજ્ઞાની ગુરુઓને કબીર કડવી વાણીથી આંધળા કહે છે અને સમજ્યા વગર તેમની વાત માની લેનાર શિષ્યોને પણ આંધળાં કીધાં છે.

અવિવેકી અને અણસમજુ લોકોનાં વર્તનને કબીર વ્યભિચારી સ્ત્રી સાથે સરખાવતાં કહે છે કે વ્યભિચારી સ્ત્રી પોતાનો પતિ બાજુમાં ઊભો હોય તો પણ તેની પરવા કર્યા વગર બીજા પુરુષની ઈચ્છા કરતી રહે છે તેમ અણસમજુ લોકો પોતાની અંદર આતમરામ રૂપી સ્વામી બેઠો છે તેની દરકાર કર્યા વગર મંદિરોમાં અને તીર્થ સ્થાનોમાં જઈ અનેક દેવદેવીઓની પૂજા કરવામાં મસ્ત રહે છે.(ખસમ એટલે સ્વામી, ઢિંગ એટલે પાસે, ઢાઢ એટલે ઊભેલા)
કબીરનાં વાગ્બાણ અહીં અટકતાં નથી તે તો આગળ કહે છેઃ

છાંડહુ પાંખંડ માનો બાત,નહિ તો પરબેહુ જમ કે હાથ
કહહિં કબીર નર કિયા નખોજ,ભટકહિ મુવલ જસ બનકે રોઝ…..

ભોળા ,અજ્ઞાની લોકોને ભોળવતા નિર્લજ્જ ગુરુઓને કબીર કોઈપણ હિસાબે રોકવા માંગે છે.
બનકે રોઝ એટલે નીલગાય. તે જંગલી પશુ જરા જરામાં ડરથી ચમકે છે અને ચમકે તેવું તીવ્રગતિમાં ભાગે છે તેથી તે ક્યારેય નિરાંતે બેસી શકતું નથી. અહી તહીં ભટકતું રહે છે. અહીં રોઝનાં ઉદાહરણ થકી કબીર સમજાવે છે કે જે ભટકે છે તે પોતાની અંદરના આત્મતત્વની ખોજ નથી કરી શકતા. જે સ્થિર છે તે જ નિરાંતથી પોતાની જાતને ફંફોસી શકે છે. પોતાની ખોજ થકી આત્મસ્વરૂપને પામી શકે છે. માટે જે જીવ સ્થિર થઈ ચંચલ મનને સ્થિર કરી શકશે તે પોતાનું જીવન સફળ બનાવી શકશે.

આમ કબીરે સમાજનાં દંભી ગુરુઓ, પંડિતો, મૌલવીઓને ઉધાડા પાડી સમાજસુધારણા માટે પોતાનાથી બનતા બધાં પ્રયત્ન કર્યા છે. એક સામાન્ય ગરીબ, અભણ વણકર જેના પુરાણો અને શાસ્ત્રોનાં સાચાં જ્ઞાન માટે, લોકોને સાચા માર્ગે ચાલવા માટે અને સમાજમાં અવાજ ઉઠાવવા માટે કબીરને દાદ આપવી પડે. આ નાનીસુની વાત નથી. કબીર આજે પણ જીવંત છે તેનું મોટું કારણ આ પણ છે જ.

— જિગીષા પટેલ

૧૭ -કબીરા

કબીરા – જ્ઞાનચૌંતિસા

ચૌંતિસ અક્ષર સે નિકલે જોઈ,
પાપ પુણ્ય જાનેગા સોઈ!

મારો કબીર ભારતીય પરંપરામાં મને ભક્તિકાવ્યોનો પ્રણેતા લાગે છે. ધર્મ, ભાષા અને સંસ્કૃતિ વિશેની કોઈ પણ વાત કબીર વિના અધૂરી લાગે છે. કબીરબીજકનું જ્ઞાનચૌંતિસા વાંચતાં હું ખરેખર આશ્ચર્યચકિત થઈ ગઈ. જ્ઞાનચૌંતિસાનાં ચોત્રીસ પદોમાં તેમણે કથી હ સુધીના દરેક વર્ણ પર સુંદર સંદેશ આપ્યો છે. આ વાંચીને કોણ કહે કે કબીર અભણ હશે?

જ્ઞાનચૌંતિસાનાં પહેલાં પદમાં તેમણે સમજાવ્યું કે ૐ શબ્દ મનુષ્યજીવની કલ્પના છે. કબીરે જ્ઞાનચૌંતિસાની શરુઆત ૐથી કરી.

વો ઓંકાર આદિ જો જાને,
લિખિ કૈ મૈરે તાહિ સો માનૈ

મુખથી ઓમકારનો જાપ તો સૌ કરે છે પણ વાસ્તવિક સ્વરૂપ તો કોઈ વિરલ જ જાણે છે. ઈશ્વર વિશેની માનવે કરેલી અનેક કાલ્પનિક ગૂંથણીઓમાંથી ઊભી થતી અનેક સમસ્યાઓ આજે પણ ઉકેલ વગર ગૂંચવાયેલી જ રહી છે અને આવતી સદીઓમાં પણ રહેશે. કબીરે પોતાની દીર્ઘદૃષ્ટિથી વિચારી તેનો ઉકેલ જ્ઞાનચૌંતિસાનાં પદોમાં સમજાવ્યો છે. માનવે ઊભા કરેલા ભેદો માનવે જાતે જ દૂર કરવા પડશે તે વાત સુંદર રીતે આમાં વણી લીધી છે. તેથી તે નિત્ય નવીન છે. તેનાં પદો સોનાની ખાણ જેવા છે, જેમ જેમ આપણે તેના ઊંડા અભ્યાસમાં ઊતરતાં જઈએ તેમ તેમ સોના જેવું જ્ઞાન ઉપલબ્ધ થતું જાય શાસ્ત્રોનાં જ્ઞાનથી ઈશ્વરનાં ઘર સુધી પહોંચાતું નથી અને જ્ઞાનનું અભિમાન ક્યારેય નમ્રતા ઉપર વિજય મેળવતું નથી. આ વાત કબીરના જીવનના એક પ્રસંગ દ્વારા સમજાવું.

સર્વાનંદ નામના એક વિદ્વાને કેટલાય પ્રખર પંડિતોને શાસ્ત્રાર્થમાં હરાવ્યા હતા તેથી તેણે પોતાનું નામ બદલીને સર્વજિત રાખેલું. તેની માતાએ તેને એક દિવસ કહ્યું કે, “બેટા, તું કબીરને શાસ્ત્રાર્થમાં હરાવે તો જ ખરો.” સર્વજિત બળદ ઉપર પોતાનાં શાસ્ત્રો લાદીને કબીરનાં ઘેર ગયો. કબીર તો પરમાત્માની ટોચને પામેલી, તેનો સાક્ષાત્કાર કરેલી, જ્ઞાનને પચાવેલી નમ્ર વ્યક્તિ હતી. તે તો માનતા હતા કે જ્ઞાનને જીવનમાં ઉતારી તે પ્રમાણે જીવ્યા વગર, માત્ર શાસ્ત્રોનાં જ્ઞાનથી ઈશ્વર સુધી પહોંચી શકાય નહીં.

સર્વજિતે કબીર સામે શાસ્ત્રાર્થ માટે પડકારની વાત કરી ત્યારે કબીરે કહ્યું, “હું તો એક સામાન્ય વણકર છું, હું તમને શાસ્ત્રાર્થમાં હરાવી શકું નહીં.”
સર્વજિતે કહ્યું, “જો હાર કબૂલતા હો તો લખી આપો.” 
કબીર કહે, “મને તો લખતા નથી આવડતું, માત્ર સહી કરીશ. તું જાતે લખ.”
ત્યારે સર્વજિતે લખ્યું, ‘સર્વજિતે કબીરને હરાવ્યો છે’ ને કબીરે તેનાં પર હસ્તાક્ષર કર્યા.

સર્વજિતે ઘેર આવી કાગળ પોતાની માતાને બતાવ્યો. માતાએ જોયું તો લખાણમાં હતું, ‘કબીરે સર્વજિતને હરાવ્યો છે.’ પોતે લખવામાં ભૂલ કરી હશે તેમ માની ફરી સર્વજિતે કાશી જઈને કબીરની પાસે ફરીથી બીજા કાગળ પર હસ્તાક્ષર કરાવ્યા અને માતાને કાગળ વંચાવ્યો. આ વખતે પણ માને પહેલાં જેવું જ લખાણ વંચાયું. ત્યારે માતાએ સર્વજિતને કહ્યું, “તને તારા જ્ઞાનનું અભિમાન છે. કબીર નમ્ર છે.” સર્વજિતને સમજાઈ ગયું કે ‘જ્ઞાનનું અભિમાન ક્યારેય નમ્રતા પર વિજય મેળવતું નથી.’ અને તે કબીરનો  શિષ્ય બની ગયો. 

જ્ઞાનચૌતિસામાં મન પર વિજય મેળવવામાં રોજબરોજનાં વ્યવહારમાં કેવી રીતે જ્ઞાનને ઉપયોગમાં લેવાય તે સરળ રીતે સમજાવ્યું છે. જ્ઞાનચૌંતિસાનાં પદો બહુ પ્રચલિત નથી પરતું તેમાં વેદ અને ઉપનિષદનાં જ્ઞાનનો રણકાર છે.

કકા કમલ કિરન મંહ પાવૈ,
સસિ બિગસિત સંપુટ નહિ આવૈ,

તહાં કુસુમ રંગ જો પાવૈ,
ઔગહ ગગન રહાવૈ.

ક અક્ષર કહે છે કે, હૃદયરૂપી કમળ સંકોચાય નહીં અને વિકસિત રહે તો એ હૃદયરૂપી કમળમાં આત્મારૂપી પ્રકાશનો અનુભવ થાય છે. જ્ઞાનથી પ્રકાશિત થયેલાં હ્રદયમાં જો સોનેરી સ્વરૂપબોધ પ્રાપ્ત થાય તો તે અગ્રાહ્ય હોવાં છતાં તેને ગ્રહણ કરીને હૃદયપ્રદેશમાં મનને સ્થિર કરવું જોઈએ.

ચૌંતિસાનાં બધાં પદોમાં કબીરે શબ્દો પાસેથી કેટલું બધું કામ લીધું છે તેની પ્રતીતિ થાય છે. તેનું ઉદાહરણ આપું. આઠમાં ચૌતિસામાં તે ‘ખસમ’ અરબી શબ્દ વાપરે છે. ખ એટલે આકાશ અને સમ એટલે જેવો. જે આકાશ જેવો અમાપ છે તે આત્મા. કબીર સમજાવે છે કે મનની તૃષ્ણાઓ, આશાઓ, વાસનાઓ મટે નહીં ત્યાં સુધી આત્મસ્વરૂપનું જ્ઞાન થાય નહીં.

કબીરાએ તો વેદ-પુરાણો વાંચ્યાં નથી છતાં તેની વાણીમાં શાસ્ત્રોનો રણકાર કેવી રીતે થાય છે? મને લાગે છે, તેમણે આત્મસાક્ષાત્કારના જાત અનુભવને જ જ્ઞાનરૂપે પદોમાં પ્રગટાવ્યું છે. ચૈતન્યની એક અખંડ ધારાનો અમર્યાદપણે કરેલો અનુભવ વેદાંતનો સર્વોત્તમ અનુભવ ગણાય. તેવા અનુભવથી સમૃદ્ધ વેદાંતી કેવી રીતે વ્યવહારમાં વર્તે તે દર્શાવીને કબીરે વેદાંત પણ વ્યવહારુ બની શકે છે તેની ખાત્રી કરાવી છે.

કબીરને આપણે જેમ જેમ જાણતા જઈએ તેમ તેમ તેનામાં ઊંડાને ઊંડા ઊતરવા આપણું મન પ્રેરાય છે.
કબીરબીજકની ‘વિપ્રમતિસી’ આવતા અંકે…..

— જિગીષા પટેલ

૧૬ – કબીરા

કબીરબીજક – સાખી

કબીરના બીજકમાં સાખી ચાવી રુપે પ્રસ્તુત થઈ છે. કબીરબીજકની રમૈની અને શબદ જેટલું જ મહત્વ સાખીનું છે. સાક્ષી શબ્દનો પ્રકૃત ઉચ્ચાર સાખી છે. કબીરે પરમ સાથેની વાતચીતમાં સ્યંમ્ સાક્ષી રુપે અનુભવ્યું તે સાખી. આ સાખી જ્ઞાનની આંખો છે તે કબીરને વાંચનાર અને સાંભળનારને સમજાય છે. સાખીને જાણવા માટે કબીરે સાખી પ્રસ્તુત કરી છે. કબીરે ક્યારેય બોધ નથી આપ્યો પણ બે લીટીની સાખી દ્વારા સહજતાથી સમજણ આપી છે. આ જૂઓ, સાખીમાં જ સહજતાથી પ્રસ્તુત સાખીનો અર્થ :

 

સાખી આંખી જ્ઞાનકી, સમુજિ દેખું મનમાંહિ|
બિનુ સાખી સંસાર કા, જગરા છૂટત નાહિ॥

સાખીના અર્થસભર જ્ઞાનને સમજીએ તો જીવનના દરેક પ્રશ્નનું નિરાકરણ તેમાંથી મળી જાય છે. ભજનિકો ભજનની શરુઆત કરતા પહેલા થોડી આવી સાખીઓ ગાય છે. આ સાખી રુપી ઘંટડી વગાડી, તેઓ શ્રોતાજનનાં મનને ઢંઢોળીને જાગ્રત કરે છે. સાખીને શબ્દબાણ પણ કહી શકાય. જો વાગી જાય, અંતરમાં ઊતરી જાય તો જીવન પલટો કરી નાંખે. કબીરાએ જીવન જીવવાની ચાવી રુપ અનેક સાખીઓ ગાઈ છે.

સાખી એટલે ચાવી પણ આ ચાવી એટલે શું? ચાવી એટલે બોધ?

કબીર ક્યાંય પણ બોધ આપવા ગયા નથી કે તેમના જ્ઞાનને કોઈ કાગળ પેન્સિલ લઈ ક્યાંય લખ્યું નથી. તેમણે તો આખા દિવસ દરમ્યાન કપડું વણતાં વણતાં જે ચિંતન અને મનન કર્યું તે જ સાખી દ્વારા ગાયું. પોતાની આસપાસ જે જોયું, પોતાની જાત સાથે જે વાત કરી , જે પરમ સાથે વાત કરતાં અનુભવ્યું તેને મિત્રો સાથે સાંજે બેસીને ગાયું. તે જ તેમની સાખી. તે જ બની ગઈ કબીરાની જીવન જીવવાની ચાવી. અને આપણે તેને સમજીને સ્વીકારીએ તો આપણાં જીવનનાં દરેક પ્રશ્નનાં નિરાકરણની પણ ચાવી. પ્રેમનાં સ્વરુપની ચાવી, જ્ઞાનની ચાવી, આત્માનાં પરમાત્મા સાથેનાં અનુસંધાનની ચાવી, સમાજમાં ઊઠતા વિવિધ પ્રશ્નોની ચાવી, સુખી સંબંધની ચાવી અને તે ચાવીને ગાવી એટલે સાખી. પોતાની જાત સાથેની વાતની સાખીમાં જુઓ, કબીરે કરી કેટલી મોટી વાત!!!

બુરા જો દેખન મૈ ચલા, બુરા ન મિલિયા કોય,
જો દિલ ખોજા આપના, મુજસા બુરા ન કોય.

સાખી સ્વરુપે કબીરે ચિંતન અને સમજણ પ્રગટ કર્યું છે. બધાં જ ધર્મનાં સનાતન સ્વરુપને સમજી, પોતાની અજ્ઞાનતા દૂર કરીને જે તે ધર્મની સાચી લાગતી તાર્કિક વાતો અપનાવી છે. અને તેના સારને સાખી રુપે ગાઈ છે. સાંભળનાર પોતે જ તેનો અર્થને તારવી અવલોકન કરી, આત્મનિરીક્ષણ કરીને સત્યનાં સ્વરુપને પામે છે.

કબીરા ખડા બાઝાર મેં, માંગે સબ કી ખૈર,
નાહિ કિસી સે દોસતી, નાહિ કિસી સે બૈર.
કબીરા તેરી ઝોંપડી ગલકટિયન કે પાસ,
જૈસી કરની વૈસી ભરની, તૂ કયું ભયે ઉદાસ.

આમ, બે લીટીની સાખીમાં ગીતાનાં સર્વ પ્રત્યેનો સમત્વભાવ અને કર્મની ગતિને સમજાવી દીધી છે. કબીરનું સાખીમાં કરેલ સ્વનું સંબોધન ધ્યાન ખેંચેં છે. આમ, કબીર તેની સાખીના શબ્દ દ્વારા દરેકને આત્મનિરીક્ષણ કરવાના માર્ગ રુપી કૂંચી બતાવે છે. સાથે સાથે, જ્ઞાનનો માર્ગ ખૂબ કઠિન છે; કીડીનો પગ પણ ત્યાં ટકતો નથી એવા લપસણા માર્ગ માટે ચેતવે પણ છે અને ગાઈ ઊઠે છે.

કબીર કા ઘર શિખર પર, સિલ હિલ જાએ ગૈલ,
પાંવ ન ટિકૈ પિપીલિકા , સિર પે લાદૈ બૈલ. (પિપીલિકા – કીડી)

આમ, કબીરનું સર્જન ઘણું સરળ, સહજ અને સ્પષ્ટ છે. એટલે જ સદીઓથી તેનું નામ જાગતું છે. તેમના વિચારો અને રચનાઓ છ સદીઓથી વંચાય છે અને આગળ પણ વંચાતી રહેશે. મારો કબીર હંમેશા બધાનાં દિલને સ્પર્શતો ચિરસ્મરણીય રહેશે.

-જિગીષા પટેલ

૧૨ -કબીરા

કબીરો મારો નિર્ભ્રાન્તિનો કવિ

મારો કબીરો બીજા સંત કે ભક્ત કવિથી જુદો કેમ પડે છે તેનો મેં વિચાર કર્યો તો મને જે સમજાયું તે આજે હું તમારી સામે મૂકવા માંગું છું.

ભક્ત સામાન્ય રીતે નિર્ભ્રાન્ત ન હોય, સમજણ વિનાની ભક્તિ પૂરી ભ્રાંતિમાં પરિણમી શકે. કબીરાની વિશેષતા એ છે કે તેઓ ભક્ત હોવા છતાં પૂરેપૂરા નિર્ભ્રાન્ત બની શક્યા આથી ના એમની ભક્તિમાં કચાશ આવી ન વિવેકબુદ્ધિમાં.આવું સંતુલન લાવનાર ભક્ત કવિઓ કેટલા? ઊલટું તે તો પાગલપણાની હદે પહોંચતો ભક્તિભાવ વ્યાપક રીતે આવકારતા રહ્યા છે. કબીર ઝંખે છે ઈશ્વર સાથેની એકતા એ હદે કે વિરહની લાગણીની સચ્ચાઈ જાણવા આ એક પદ જ પૂરતું છે:

બાલમ આઓ હમારે ગેહ રે,
તુમ બિન દુખિયા દેહ રે.
સબ કોઈ કહૈ તુમારી નારી,
મોંકો યહ સંદેહ રે.
એકમેક હવે સેજ ન સોવૈ,
તબ લગ કૈસે નેહ રે.
અન્ન ન ભાવૈ નીંદ ન આવૈ
ગૃહ બન ધરૈ ન ધીર રે,
જયોં કામી કો કામિની પ્યારી
જ્યોં પ્યાસે કો નીર રે.
હૈ કોઈ ઐસા પર ઉપકારી
પિયસે કહૈ સુનાય રે,
અબ તો બેહાલ કબીર ભયે હૈં
બિન દેખે જીવ જાય રે.

કબીરની નિર્ભ્રાન્તિ તેમને મૂર્તિપૂજાનો સમૂળો વિરોધ કરવા તો પ્રેરે જ છે. તદુપરાંત મૂર્તિપૂજાનાં પર્યાયરુપ બીજા પ્રતીકોનો પણ પોતાની માન્યતાના કોશમાંથી છેદ ઉડાડતો દેખાય છે તો પછી તે ક્રિયાકાંડને તો સ્વીકારી જ કેવી રીતે શકે? અમુક ધર્મો ઈશ્વરના સાકાર સ્વરૂપનો નિષેધ કરે છે પરંતુ ધર્મગ્રંથોના ઊંચા મહિમાને સ્વીકારે છે. કબીરની વિવેકસૃષ્ટિમાં તેનો પણ સ્વીકાર નથી. ‘કિતાબ’ના મહિમાને તેઓ પોતાના પદોમાં વારંવાર નકારે છે. આ ‘કિતાબ’ તે ધર્મગ્રંથ .કબીર માત્ર ધર્મગ્રંથનિષેધથી અટકી જતા નથી. તેઓ તો નામસ્મરણને પણ નિરર્થક માને છે.તુલસીની માળાનાં મણકાને માત્ર લાકડાનો કકડો અને નામસ્મરણને બબડાટ લેખાવનાર કબીરની નિર્ભ્રાંન્તિના વધુ શા પુરાવા આપવા? તિલક-ભભૂતિ,પૂજા, કથાશ્રવણ,એટલે સુધી કે પ્રાર્થનાના કોઈપણ સ્વરૂપને પરહરે છે. અવતારવાદમાં તેમને આસ્થા નથી. ઈશ્વરના સગુણ સ્વરૂપથી તેમના ચિત્તનું સમાધાન થતું નથી. નિર્ગુણ સ્વરૂપની અપ્રીતિ તેમને મુંઝવે છે. આમ કબીર સતત ‘નેતિ’ ‘નેતિ ઉચ્ચારતા અનુભવાય છે.

પરંતુ આ અસંખ્ય ‘નેતિ’ માંથી કશુંય સકારાત્મક જણાય છે અને તે જ કબીરને અન્યોથી ઊફરા,ઊંચા ઠરાવે છે. એ રીતે કબીર ડિડક્ટિવ લોજિકના ઉપાસક છે. નકાર વડે ઘણું બધું બાદ કરતા તેમના અંતકરણને અને બુદ્ધિ દ્વારા સ્વીકાર્ય હોય તે તે હકારના બિન્દુએ પહોંચે છે. આવા કબીરને કવિ ઉપરાંત ભક્ત કહેવામાં ઔચિત્ય છે, કેમ કે તેમની નિૌર્ભ્રાન્તિ તેમને સકારાત્મક સત્ય સુધી લઈ જાય છે.કબીર માત્ર ‘નેતિ’ આગળ અટકી ગયા નથી કારણ સહુથી વધુ તો તે મુઠ્ઠી ઊંચેરા માણસ છે.એટલે અનેક નકારોના અંધકારમાંથી એક પરમ હકારનું પ્રકાશકિરણ તેઓ પામે છે અને આપણને દેખાડે છે.

કબીરાને કોઈ એક ચોકઠામાં કે ખાનામાં બંધબેસતો કહી બતાવવાનું ખૂબ મુશ્કેલ છે.એ દ્રષ્ટિએ કબીરો આપણો સૌથી છટકિયાળ જ્ઞાની કવિ છે. તેમને તમે એક છેડેથી પકડવા જાઓ તો બીજે છેડે નીકળે એવું તેમનું અકળ કવિ વ્યક્તિત્વ છે. કબીર ક્યાંય કશાથી બંધાતા નથી.એમની સકળ પ્રતિબધ્ધતા માત્ર માણસ સાથે છે. સાચુકલા, તટસ્થ કવિને છાજે તે રીતે ‘ઇતિ સિધ્ધમ્’ ની ચેષ્ટાથી તેઓ વેગળા રહે છે.”બાબાવાક્યં પ્રમાણમ્” ને તેઓ સાફ નકારે છે.કશું પરંપંરાપ્રાપ્ત આંખો મીંચીને સ્વીકારવાનું તેમનું વલણ નથી.કંઠીબંધા કવિ તો તે નથી જ.

આજે એકવીસમી સદીમાં આ બધુ જેટલું સરળ અને સહજ લાગે છે તેટલું કબીરના સમયમાં શક્ય ન હતું. અનેક સંપ્રદાયો ,તેમના આચાર્યો, તેઓ પ્રત્યેની જનસમુદાયની વિવેકશૂન્ય ભક્તિ, ચીલાચાલુ વિચારપધ્ધતિ: આવા પરિવેશમાં આવી ઊફરી રીતે વિચારવું અને પ્રતીતિપૂર્વક ,અનેક પ્રકારના અભિનિવેશથી પોતાની અલગ વિચારધારાનો પ્રચાર કરવો અને તે પણ કવિતાની રીતે – આવું ગજું ત્યારે કબીર અને અખા જેવા ગણ્યાં ગાંઠ્યાઓનું જ હતું. તેમના સમયમાં તેમને પૂરતી લોકસ્વીકૃતિ ન મળી,પણ તેની ચિંતા કરે તો તેનું ખમીર લાજે. એ દ્રષ્ટિએ કબીરની માટી જ કંઇક જુદી હતી.

કબીર મનુષ્યનિષ્ઠ કવિ અને સ્વનિષ્ઠ વિચારક હતા.

તેઓ કદી તેમની પરિધિની બહાર જતા નથી.કબીર આત્મપ્રતીતિ,સ્વાનુભૂતિ સિવાયનું કશું ઉચ્ચારતા નથી.પોતાના મનોગતને વ્યક્ત કરવામાં તેઓ નિખાલસ જ નહીં ક્યારેક નિર્મમ પણ છે.સ્વરક્ષાની સાવધાનીથી પ્રેરાઈને તેઓ કાંઈ લખતા નથી. સંદિગ્ધતા તેમનું વલણ જ નથી. જે કહેવું તે ફોડ પાડીને ,કશા પરદા વિના કહેવું તે જ તેમની પધ્ધતિ છે. તેમની નિર્ભ્રાન્તિ તેમને સો ટચની નિરપેક્ષતા સુધી લઈ જાય છે જેથી સત્યને તે પ્રતીતિના રણકા સાથે ઉચ્ચારી શકે છે. કશું પ્રચલિત તેમને ગ્રાહ્ય નથી- તેથી ધર્મો અને તેઓએ ઊભી કરેલી જટાજાળ અને કહેવાતા ધર્મગુરુઓ તેમના પ્રહારોનું સતત લક્ષ્ય બને છે.’મુલ્લાં’ અને ‘પંડિત’ને કબીરે જેટલા સપાટામાં લીધા હશે તેવા અખાને બાદ કરતા કોઈ ભક્તકવિએ લીધા નથી.

પંડિતને ‘કસાઈ’ કહેવાની હદે જનાર કબીરનો ખોખલી તથા અનર્થકારી પંડિતાઈ પ્રત્યેનો આક્રોશ જેટલો તીવ્ર તેટલો વ્યાજબી છે. મોટેથી બાંગ પોકારતા મુલ્લાને ઠપકારતાં પણ તેઓ ખચકાતા નથી. ‘તો શું તારો અલ્લાહ બહેરો છે?’ કહેતા આક્રોશમય કબીર બીજી પંક્તિમાં ‘મારો સાહેબ તો કીડીના પગમાંના ઝાંઝરનો રવ પણ સાંભળે છે!’ કહી તેમનું નિર્ભ્રાન્ત ભક્તહ્રદય પ્રગટ કરે છે. એ નુપર-રવ પણ મારો સાહેબ સાંભળે છે એમ કહીને કબીર સર્વશક્તિમાનના અસ્તિત્વને સ્વીકારે છે. નેતિમાંથી ઇતિ કે નકારમાંથી હકારમાં જવાનું વલણ આ પદ દ્વારા સમજાય છે. તેઓ નિર્ભ્રાન્ત નહોત તો મુલ્લાની બાંગ સામે આક્રોશ ન ઠાલવ્યો હોત અને તેઓ નિરીશ્વરવાદી હોત તો મારો સાહેબ નુપુરનો ધ્વનિ સાંભળે છે તેવું તેમણે કીધું ન હોત. કબીરનો ઈશ્વર કાંઈ ચિરપરિચિત આકૃતિ,પ્રતીકો કે
શબ્દોમાં પણ પરિસીમિત નથી. ઈશ્વરના આત્મતત્ત્વ સ્વરુપને તે પુરસ્કારે છે પરતું મનુષ્યમાં ઈશ્વરને જોવા પામવાનો અભિગમ સ્ફટિકવત્ સ્પષ્ટ છે પણ મનુષ્યજીવનની ક્ષણભંગુરતા વિશે તેઓ પૂરા નિર્ભ્રાન્ત છે. કબીર અસારવાદી નથી,પરંતુ વ્યાપક નિ:સારતામાંથી કિંશુક વિધાયક સારતત્વ તારવવાની તેમની જિજ્ઞાસા અને ક્ષમતા છે.તેથી જ તેઓ ચાબુક ફટકારે છે પણ શીળો સ્પર્શ પૂરો પાડવાનું ચૂકતા નથી.

ભારત પાસે કબીર એક જ હતા . આવનારી સદીઓ સુધી તેમની આ અદ્વિતીયતા સહેલાઈથી વિસરાવાની નથી.મિત્રો , તમને શું લાગે છે?

જીગીષા પટેલ 

દ્રષ્ટિકોણ 12: હિન્દૂ મુસ્લિમ વચ્ચે પૂર્વગ્રહ અને પ્રેમ – દર્શના

હિન્દૂ મુસ્લિમ વચ્ચે ના પૂર્વગ્રહ અને પ્રેમ ની એક ઘટના, એક દોહો અને એક કાવ્ય

મિત્રો, હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમને બેઠક માં દ્રષ્ટિકોણ ની કોલમ અને ચેનલ ઉપર આવકારું છું. આજે આપણે હિન્દૂ મુસ્લિમ ના પૂર્વગ્રહ અને પ્રેમ વિષે વાત કરીએ. ધર્મ ના લીધે ભાગલા પાડવા અને ધર્મ ની જુદાઈ હોવા છતાં માણસો વચ્ચે સમાનતા અને માણસાઈ ને પાંગરવી બંને વસ્તુ આપણાજ હાથ મેં છે ને?

2016 માં એક હૃદયસ્પર્શી ઘટના બની તેનું દ્રશ્ય કેવું હતું તેની કલ્પના કરો. 165 મુસલમાન લોકો શાંતિ થી ખુશી ઉપર બેસી રહ્યા હતા. તેમના નેતા સૈફુલ ઇસ્લામ સાહેબે ફરમાન કર્યું કે દિવસ નો અંત આવી રહ્યો  હતો એટલે તેઓ ઉઠીને મંદિર માં જ નમાજ અને પાર્થના પતાવી અને પછી જમણ પીરસવાની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. બંગાળ ના માયાપુર ગામ માં ઇસ્કોન ના ચંદ્રોદય મંદિર માં બનેલ આ ઘટના છે. ત્યાંના હિન્દૂ સ્વંયસેવકો તેમને પીરસી રહ્યા હતા. ફ્રૂટ, જાત જાતની મીઠાઈઓ અને ફ્રૂટ જ્યુસ અને શરબત ના ભરેલા ગ્લાસ લાવી રહ્યા હતા. ઈદ નો દિવસ હતો અને મુસલમાનો એ  હિન્દુઓના હાથે, પ્રેમે પીરસેલ, સ્વાદિષ્ટ જમણથી તેમનો અપવાસ પૂરો કર્યો. તેમણે આભાર વ્યક્ત કરતા કહ્યું કે ક્યારેય અમને ઈફ્તાર નું જમણ મુસલમાન ન હોય તેમના હાથે પીરસાયું નથી. હું આ ઘટના માટેની યોગ્ય કહેવત શોધતી હતી. પણ એમ લાગે છે કે નવી કહેવત પાડવી પડશે – “જે હારે રોટલો ભાંગે એ એકબીજાનો ઓટલો ક્યારેય નહિ ભાંગે”.

પણ બીજી ભારતની હકીકત એ પણ છે કે હિન્દૂ અને મુસલમાન લોકો એકમેક જોડે સાથે હળીમળી ને રહી અને દેશની ઉન્નતિ માં જોડાવાની બદલે ધિક્કાર અને પૂર્વગ્રહ બાંધી રહ્યા છે અને સાચા અને ઘણી વાર ખોટા વૉટ્સ એપ ના ફોરવર્ડ દ્વારા લોકોને એકમેકની વિરુદ્ધમાં ઉશ્કેરી રહ્યા છે. તેનું શું પરિણામ આવશે? જો ઇતિહાસ તરફ નજર કરીએ તો પરિણામ સારું નથી. નીચેનું કાવ્ય જાવેદ જાફરીએ હિન્દી માં પઠન કરેલું તેનો મેં ગુજરાતીમાં અનુવાદ કર્યો છે, તે સાંભળશો.

નફરત ની અસર જુઓ જાનવરો વેચાય ગયા
ગાય હિન્દૂ અને બકરા મુસલમાન મનાય ગયા

વધી ગયી ઝાડ, પાન ને શાખાઓ ની મૂંઝવણો
પંખીઓ પણ ચિંતિત છે ક્યારે તેનો થશે બટવારો

સૂકા મેવા પણ આ જોઈને પરેશાન થઇ ગયા
ક્યારે નાળિયેર હિન્દૂ ને ખજૂર મુસલમાન થઇ ગયા

ધર્મને કારણે રંગો પણ થયા વિભાજીત અને અભંગ
લીલો રંગ મુસલમાનનો અને લાલ થયો હિન્દુનો રંગ

તો લીલા શાક ભાજી એક દિવસ મુસલમાનના થઇ જશે?
ને હિન્દૂ ના નસીબ માં માત્ર ગાજર અને ટામેટા આવશે?

સમજ માં નથી આવતું કે તરબૂચ કોના ભાગે જશે?
બિચારું ઉપરથી છે મુસલમાન ને અંદર થી હિન્દૂ રહેશે?

સંત કબીર નો સુંદર દોહો નીચે વાંચશો. રામ, રહીમ, ત્રણે લોક નો રખવાળો એક જ છે, શાને કરવી લડાઈ?

રામ રહીમ એક હૈ રે, કાહે કરો લડાઈ,
વહ નિર્ગુનીયા અગમ અપારા, તીનો લોક સહાઈ… રામ

વેદ પઢંતે પંડિત હો ગયે, સત્ય નામ નહિં જાના,
કહે કબીરા ધ્યાન ભજનસે, પાયા પદ નિરવાના… રામ

એક હી માટી કી સબ કાયા, ઊંચ નીચ કો નાંહિ,
એક હી જ્યોત ભરે કબીરા, સબ ઘટ અંતરમાંહિ… રામ

યહી અનમોલક જીવન પાકે, સદગુરૂ શબદ ધ્યાવો,
કહેત કબીરા ફલક મેં સારી, એક અલખ દરશાવો… રામ