હેલીના માણસ – 49 | નફરત છે દિલમાં | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર, આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-49 ‘નફરત છે દિલમાં’ એની 48મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ – 

મારી પ્રતિષ્ઠા ક્યાંય ગળે ઊતરે નહીં, 

મારા જ ગામલોકો મને ઓળખે નહીં! 

 

મારો શિકાર કરવાની હિંમત જો હોય તો, 

ઊભા રહો જમીન ઉપર માંચડે નહીં! 

 

આશિક છું હું મોહતાજ નથી તારા પ્રેમનો, 

એવું તે ક્યાં છે તારા વગર ચાલશે નહીં! 

 

આંધી તૂફાન જોઈ જે પાછાં વળી ગયાં, 

એ તો કોઈ બીજા જ હશે આપણે નહીં! 

 

નફરત છે દિલમાં હોઠે છે સંદેશ પ્રેમનો, 

અમને તો ભાઈ એવી રમત આવડે નહીં! 

 

શાયર છું મારા ખાતે જમા શાયરી જ છે, 

થાપણ તો ચોપડીમાં મળે ચોપડે નહીં! 

 

ત્યાં લગ ખલીલ આમ ભટકશે એ ચોતરફ, 

જ્યાં લગ હ્રદયને ઠેસ કશે વાગશે નહીં! 

ખલીલ ધનતેજવી

 

રસાસ્વાદ :

ખરેખર, આપણું બાળપણ જ્યાં વિત્યું હોય, તે ગામ, ફળીયુ, ગામનું પાદર અરે, ગામની માટી અને એનો કણેકણ સાવ પોતાનાં થઈ પડે! યાદ છે? ગામના લોકો આપણાં નામને લાંબુ કરીને કે પછી સાવ ટુકું કરીને આપણને બોલાવતા! આવી બધી વાતોનાં સંભારણાં પણ મીઠાં મીઠાં લાગે! કિરણને બદલે કિરણીયા કે, રાધાને બદલે રાધાડી કે, પછી રાજેન્દ્ર કુમારને બદલે રાજલા! એમાં આપણાં નામના ઉચ્ચારમાં ભળેલો પ્રેમ જીવનભરની મુડી બની રહે છે. આમાંનો કોઈ રાજલો કે કિરણીયો મોટો સાહેબ થઈને ગામમાં જાય તો તેને કોઈ ઓળખે નહીં. અને તેની આ સાહેબગિરી કોઈના ગળે ના ઉતરે તેવું પણ બને પણ તેને તો પેલું ગીત સાકાર થતું લાગે કે, 

સાલા મૈં તો સા’બ બન ગયા, 

સા’ બ બનકે કૈસા તન ગયા! 

યે રૂપ મેરા દેખો, યે શુટ મેરા દેખો 

જૈસે ગોરા કોઈ લંડનકા….. 

પણ એવું બને કે, બાળપણના દોસ્તોમાંથી ઘણાં તેની સાથે સ્પર્ધા કરતા પણ જણાય. આ સ્પર્ધા તંદુરસ્ત, ચોખ્ખી હોય તો આવકાર્ય થઈ પડે. બને કે, કોઈ અદેખાઈ પણ કરે અને નુકસાન પહોંચાડવા કંઈ કરે તેવું પણ બને. ખરેખર સ્પર્ધા જ કરવી હોય તો સામસામે ઉભા રહીને કરવી જોઈએ. પાછળથી વાર કરવો, કે નુકશાન પહોંચાડવું એ ક્યાંનો ન્યાય? એ દોસ્તી કહેવાય? 

મિત્રતા એ તો પ્રેમનો સંબંધ છે. બન્ને પક્ષે એ નિભાવવો પડે. એમાં કોઈ એક, બીજાનો મોહતાજ હરગીઝ નથી હોતો. કે એના વગર ન જ ચાલે તેવું પણ નથી હોતું. હોય છે તો માત્ર પ્રેમ. આવા સંબંધો આડે આવતી કોઈ સમશ્યા જ્યારે આડખીલી રૂપ બને અને તે દોસ્તી પર હાવી બને, ત્યારે તેનાથી હારી જવાય અને પછી સંબંધ પડે ખતરામાં! પણ આવા સંજોગોમાં હારે એ બીજા. સાચા મિત્રો નહીં, સાચા સગા કે સંબંધી નહીં. કોઈ પણ સંબંધમાં નિખાલસતા હોવી જરૂરી હોય છે. એમાં પછી ‘મુખમાં રામ બગલમાં છરી’ વાળી દાનત ન ચાલે. મોઢે મીઠી વાતો કરીને મનમાં દુશ્મનાવટ પાળતા હોય એ તો બિલકુલ ના ચાલે. 

મારો શિકાર કરવાની હિંમત જો હોય તો, 

ઊભા રહો જમીન ઉપર માંચડે નહીં! 

ખલીલ સાહેબ કહે છે, હું શાયર છું તો મારી પાસે મિલકતમાં માત્ર શાયરીઓ જ જમા હોવાની. પૈસા તો બેંકના ખાતામાં હોય, કોઈ ગઝલની કે ગીતની ચોપડીમાં તો ન હોય ને? કોઈ પોતાની મસ્તીમાં જ રહે અને ફર્યા કરે. દુનિયાદારીની કોઈ ફિકર જ ના કરે. પણ આવું ચાલે ક્યાં સુધી? જ્યાં સુધી કોઈ એવો બનાવ બની જાય કે, તેના દિલને જોરદાર ઠેસ વાગે, બસ પછી તે સાવ બદલાઈ જશે. પોતાના દેખાવાથી પણ અને સ્વભાવથી પણ. તે ખુદ તેના આગવા બદલાયેલા પોતાપણાંથી  તે જાણે અલગ થઈ જશે. 

શાયર છું મારા ખાતે જમા શાયરી જ છે, 

થાપણ તો ચોપડીમાં મળે ચોપડે નહીં! 

મિત્રો, દુનિયા આપણને અનેક જુદાજુદા રંગો બતાવતી રહે છે. આપણાં પર એની અસર પણ થતી રહે. પણ અહીં મક્કમ રહેવું જરૂરી છે. બીજાથી ડરીને કે. બીજાની શેહમાં આવીને કે પછી કોઈ લોભામણાં પ્રલોભનથી આકર્ષાઈને આપણો પોતાનો સત્યનો માર્ગ છોડવો ન જોઈએ. આવી અનેક વાતો લઈને આવેલી આ ગઝલ આપ સૌને જરૂર ગમી હશે. બીજી એક તગડા શેરવાળી ગઝલ સાથે મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર.

રશ્મિ જાગીરદાર



હેલીના માણસ – 44 | હાથની રેખાઓ | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર, આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-44 ‘હાથની રેખાઓ’ એની 43મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ :

 

આમ તું નજદીક છે લેકિન ખરેખર દૂર છે, 

હું સદંતર તારી પાસે તું સદંતર દૂર છે! 

 

ભાગ્યરેખા ખુદ હથેળીમાં સલામત ક્યાં રહી, 

હાથમાં છાલાં પડ્યાં છે ને મુકદર દૂર છે! 

 

અંધશ્રદ્ધા પાસે મારા ઘરનું સરનામું નથી, 

એટલે તાવીજ પલીતા જાદૂમંતર દૂર છે! 

 

ફોડવા માથું કે માથું ટેકવામાં વાર શી? 

મારા માથાથી વળી ક્યાં કોઈ પથ્થર દૂર છે! 

 

હળવે હળવે સાચવીને ચાલજે નૂતન વરસ! 

પંથ લાંબો છે, વિકટ છે ને ડિસેમ્બર દૂર છે! 

 

એ ભલે ને તોપનાં મોઢામાં જઈ બેસી રહે, 

બાજ પક્ષીની નજરથી ક્યાં કબૂતર દૂર છે! 

 

એ ખલીલ ઊભા હો વરમાળા લઈને રૂબરૂ, 

એ રૂપાળું દ્રશ્ય એ રંગીન અવસર દૂર છે.

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ –

આ વિશાળ ગગનના કેન્વાસને ભૂરા રંગે રંગીને એમાં ચંદ્ર, સૂરજ, તારા કોણે ટાંક્યાં હશે? આ વિચાર જો તમને આવી જાય તો પછી નાસ્તિક રહેવાનો ચાંસ જ ન મળે. આ બધું કરનાર તો ભગવાન જ હોય ને! તેના સિવાય બીજા કોઈનું આવું ગજું ક્યાંથી હોય? આવી કેટલીયે બાબતો આપણને ભગવાનનાં સાંનિધ્યમાં લઈ જાય છે. આપણને લાગે કે, તે અહીં જ છે, બિલકુલ આપણી પાસે. પરંતુ ક્યારેય, ક્યાંય દેખાય નહીં ત્યારે થાય, તું કેટલો દુર છે ભગવાન! ભલે એ દુર હોય કે, પાસે પણ છે જરૂર તે વાતની ખાતરી કરાવતું આ ગીત ભૂલાય તેવું નથી. 

સ્કંધ વિના આખું આકાશ અટકાવ્યું, 

મહીં ચંદ્ર સૂરજ તારાનું તોરણ લટકાવ્યું. 

આવું આપણું આકાશ શું ધરતીથી દુર છે કે, પાસે? હા, આ ગીતમાં પણ કવિ એ જ પૂછે છે. કે,

‘ધરતી સે આકાશ હૈ કિતને દુર?’ 

આપણે પૃથ્વી પરથી ઊપર નજર કરીને, આકાશ તરફ જોઈએ તો અધધધ અંતર લાગે. પણ દુર છેક ક્ષિતિજમાં નજર કરીએ તો ધરતી-આકાશનું મિલન થતું હોય તેવો અણસાર આવી જાય. હા, જેઓ અંધશ્રદ્ધાળુ હોય તેઓ તો ઈશ્વરમાં માનવાને બદલે, તાવિજ, જાદુમંતર, વગેરે નુસખા અજમાવીને જીવતા હોય છે અને હાથની રેખાઓ બદલવા માંગતા હોય છે. જો હાથની રેખાઓ જ ભાવિનું લખાણ હોય તો છાલાં પડવાથી તે રેખાઓ નષ્ટ થશે? જેઓને અંધશ્રદ્ધા ન હોય તેઓ તો તેનાથી દુર જ રહે છે. 

અંધશ્રદ્ધા પાસે મારા ઘરનું સરનામું નથી, 

એટલે તાવીજ પલીતા જાદૂમંતર દૂર છે! 

પોતાના નસીબને બદલવા માટે કોઈ ગમે તેટલા પ્રયત્નો કરે. ભાગ્યે જ તેમાં કોઈ ફેર પડે છે. માથામાં પથ્થર વાગવાનું લખાયું હોય, તો તે વાગશે જ. કોઈ કબુતરની પાછળ શિકારી બાજ પક્ષી પડી જાય તો પછી, કબુતર તેનાથી બચવા ગમે તેવા સલામત સ્થળે સંતાવા જાય તોય બચશે નહીં. એ બાજ તો કબુતરની બિલકુલ પાછળ જ હોવાનું જરાય દુર નહીં. ખલીલ સાહેબ તો જાન્યુઆરીમાં શરૂ થતાં નવા વર્ષને પણ કહી દે છે કે, ડિસેમ્બર દુર છે! 

એ ભલે ને તોપનાં મોઢામાં જઈ બેસી રહે, 

બાજ પક્ષીની નજરથી ક્યાં કબૂતર દૂર છે! 

દરેકને પોતાનું એક સ્વપ્ન હોય છે. તેને સાકાર કરવા બનતું બધું કરવાનું કોઈ ચૂકતું નથી. પણ આ ક્યાં ફળ હતું કે, હાથથી તરત તોડી લેવાય? મહામુલું એ સપનું, આજ પુરું થશે, કાલ પુરું થશે એવી આશાને સહારે દિવસો વિતતા જાય. છતાં સપનું પુરૂં ન થાય પણ આશા તો અમર છે. કોઈ ધનવાન બનવાનું સપનું જોશે, કોઈ સંતાનપ્રાપ્તિનું સપનુ, તો કોઈ કુંવારા ભાઈ, પોતાના લગ્ન અંગે સપનું સજાવે પણ જ્યાં સુધી, તે પુરું ન થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવી પડે અને સપનું જોતાં રહેવું પડે. 

એ ખલીલ ઊભા હો વરમાળા લઈને રૂબરૂ, 

એ રૂપાળું દ્રશ્ય એ રંગીન અવસર દૂર છે. 

ટુંકમાં જોઈએ તો ધિરજ રાખવાની ખાસ જરૂર હોય છે. આપણી ઉતાવળે બધું બને તે શક્ય નથી. આંબો રોપ્યા પછી કેરી આવતાં વર્ષો લાગે. અને કેરી આવ્યા પછી પાકતાં પણ સમય લાગે. ખરુંને મિત્રો? સહજપણે આ વાત કહી જતી આ ગઝલ આપ સૌને ગમી હશે બીજી આવી જ મઝાની ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપિસોડમાં, ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 43 | આંખો હજી ઝમે છે | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-43 ‘આંખો હજી ઝમે છે’ એની 42મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ –

 

હું સાંજને શું ચાહું, અજવાળાં આથમે છે, 

સૂરજને મરતો જોવો શાથી તને ગમે છે! 

 

ક્યાંથી રુદનનું મોઢું સંતાડું સ્મિત પાછળ,

ડૂસકાં શમી ગયાં છે, આંખો હજી ઝમે છે! 

 

વાગી’તી માસ્તરની સોટી તારા કહ્યાથી, 

ભૂલ્યો નથી હજી પણ આ પીઠ ચમચમે છે! 



ખાટીમીઠી આમલીના ઘેઘૂર ઝાડ નીચે, 

આજેય ગિલ્લીદંડા એક છોકરો રમે છે! 

 

ક્યાં એકલો પ્રિયતમા પાસે નમી પડું છું, 

ધરતીને ચૂમી લેવા આકાશ પણ નમે છે! 

 

જો ને નવોદિતોના ઉત્સાહી ઉમળકાથી, 

શું કાફિયા ચગે છે, શું ગઝલો ધમધમે છે! 

 

ટેવાઈ ગઈ છે આંખો સૌંદર્ય જોઈ જોઈ, 

એથી તારા ચહેરાના આ તેજને ખમે છે! 

 

મેં તો ખલીલ કાયમ અંધારાં ઉલેચ્યાં છે, 

જ્યાં ત્યાં મારી ગઝલના દીવાઓ ટમટમે છે! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ – 

દિવસ આખો, સૌ પોતપોતાના કામમાં વ્યસ્ત હોય છે. ઘણીવાર તો આખો દિવસ એટલી ઝડપથી પતી જાય છે કે, સવારની સાંજ ક્યારે પડે તેની ખબર નથી પડતી. આ સમયે આપણે થાકેલા હોઈએ છીએ, એનો કંટાળો આવતો હોય છે અને એમાં દિવસ પુરો થવા આવ્યો હોય, સૂરજ આથમવાને આરે હોય. આવી આ સાંજ ગમગીની લઈને આવે છે. સૂરજને ડૂબતો જોવો, અજવાળાંને આથમતાં જોવાં અને અંધકારના ઘેરામાં આવવું કોને ગમે? આવા સમયે કોઈ સામે મળે તો પણ સ્મિત લાવી શકાતું નથી. આમ પણ જ્યારે રડવું આવતું હોય, ત્યારે તે છુપાવવાના આશયથી હસવા જઈએ તો તે હાસ્ય તો રુદનથી પણ વધુ કરુણ બની રહે! મન ગમગીન હોય, અંતર રડી રહ્યું હોય અને ખરેખર એકદમ ડૂસકાં આવી જાય, તેવી સ્થિતિ હોય ત્યારે આંખમાંથી રેલાતા આંસુઓ રોકવા શક્ય નથી હોતાં. 

બાળપણની યાદો ખાટીમીઠી હોય છે. સાથે ભણતા મિત્રો સાથે કેટકેટલી મઝા માણી હોય છે. જે જિંદગીભર ન ભુલાય તેવી હોય છે. કોઈવાર તો એવું પણ બન્યું હોય છે કે, આપણા મિત્રનો દોષ આપણે ઓઢી લીધો હોય અથવા મિત્રે દોષનો ટોપલો આપણે માથે ઢોળ્યો હોય અને તે ન કરેલા ગુનાની સજા પણ આપણે ભોગવી હોય! અને એનો ચરચરાટ હજુ આજે પણ અનુભવી શકાય તેટલો તાજો હોય! આવી બધી યાદો જ્યારે મનમાં ઉભરાય ત્યારે એની અસરથી બાળપણમાં રમ્યા હોઈએ તે દ્રશ્યો આપણને સપનામાં દેખાય છે. જેમ કે, એ જ ઘેઘૂર આમલી અને એની નિચે ગિલ્લીદંડા રમતો છોકરો, એટલે ખૂદ આપણે!

ઘરતી અને આકાશ એ બેની વચ્ચેનો સ્નેહ સંબંધ પણ અલૌકિક છે. બંને વચ્ચે જોજનોનું અંતર અને છતાં આપણી નજરો ના પહોંચે ત્યાં, દૂર દૂર ક્ષિતિજમાં તેમનું મિલન સર્જાય છે, તેનો અહેસાસ પણ થાય છે. કોઈ પ્રેમી પણ, પોતાની પ્રેમિકા સંગે આવા મિલનની કલ્પના કરીને હરખાયા કરે તો ખોટું શું? આપણે અચાનક ઘરની બહાર નીકળીએ તો ધોમ ધખતા તડકાથી આપણી આંખ અંજાઈ જાય છે. પણ પછી બહાર જ રહેવાનું થાય તો આંખો ટેવાઈ જાય છે. જાજરમાન સુંદરતા નિરખતાં નિરખતાં પણ આંખો જાણે ટેવાઈ જાય છે. સુંદરતા ખુદ, આંખમાં સમાઈ ગઈ હોય ત્યાર પછી કોઈના ચહેરાની ચમકથી આંખ અંજાઈ જશે તેવો ભય ક્યાંથી રહે?

હાલમાં ગઝલ લખનાર ઘણા મિત્રો, ખૂબ ઉત્સાહિત હોય છે. તેમની ગઝલમાં સરસ કાફિયા લીધા હોય છે, જે અર્થ સભર પણ હોય અને રચનાને સુંદરતા બક્ષતા હોય છે. એટલે તેમની ગઝલો પણ મહેફિલો ગજવતી હોય છે. એમાંનાં ઘણા મિત્રો તો તકલીફોથી ઘેરાયેલા હોય તેવું પણ હોય છે. કોઈ ખાસ સગવડ વગર, પુરતાં સાધનોના અભાવ સાથે પણ, માત્ર અને માત્ર ગઝલની ઉત્તમ રચના અને પ્રસ્તુતિને કારણે ઠેર ઠેર તેઓનું નામ ગાજતું થઈ જાય છે. 

મેં તો ખલીલ કાયમ અંધારાં ઉલેચ્યાં છે, 

જ્યાં ત્યાં મારી ગઝલના દીવાઓ ટમટમે છે! 

ધરતી અને આકાશના સુભગ મિલનની યાદ સાથે દીવાની જેમ ટમટમતી, આ ગઝલ આપ સૌને જરૂર ગમી હશે. આવી જ મઝાની બીજી એક ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. 

નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર



હેલીના માણસ – 42 | ભાવિના ભેદ | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-42 ‘ભાવિના ભેદ’ એની 41મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ – 

આપવા જેવું નથી કંઈ પણ ખુદાના હાથમાં, 

એક બે આંસુ ઝીલાયાં છે દુવાના હાથમાં! 

 

મેં દીવો સળગાવીને મારી ફરજ પૂરી કરી, 

છે હવે અજવાળાની ઈજ્જત હવાના હાથમાં! 

 

મેં તો મારું વ્હાલસોયું દિલ તને સોંપી દીધું, 

એના ધબકારા હવે તારી કૃપાના હાથમાં! 

 

એક સરખું તો મુકદર કોઈનું હોતું નથી, 

એકસરખી રેખાઓ ક્યાં છે બધાના હાથમાં! 

 

હું હવે આબાદ કે બરબાદ થઉં પરવા નથી, 

જિન્દગી સોંપી દીધી મેં તો તમારા હાથમાં! 

 

પાનખર અથવા તો મોસમ ફાવે તે નક્કી કરે, 

ખીલવુ કે ખરવું ક્યાં છે પાંદડાના હાથમાં! 

 

બસ ખુદા પાસે ખલીલ એક જ અપેક્ષા છે હવે, 

હું મરું ત્યાં લગ કલમ રહેવા દે મારા હાથમાં! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ –

હજાર હાથવાળો ભગવાન પોતે જ આપણને સૌને તેના કૃપાળુ હાથોથી કંઈ ને કંઈ આપતો રહે છે. તે સ્નેહ અને શ્રધ્ધાનો ભૂખ્યો છે. તેની કૃપા પામવા માટે પણ દુવાની જરૂર છે. કોઈ દુઃખીનાં આંસુ લુછીને કે, જરૂરે કોઈની સાથે ઊભા રહો તો મળતી દુવાઓ  આપણને પ્રભુ કૃપાને પાત્ર બનાવે છે. તે સિવાય ભગવાનને આપણી પાસે કંઈ જોઈતું પણ નથી. ખરેખર તો પ્રભુને આપવા માટે આપણી પાસે કશું ય હોય છે જ ક્યાં? સતત વહેતા સમયની સાથે દોડતાં દોડતાં થાકીને અટકીએ કે, માર્ગ ભુલીને ઉભા રહીએ, તો કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપે કુદરત આપણને માર્ગ બતાવે છે. રસ્તે આવનારી મુશ્કેલીઓનો કોઈ આપણને અંદાજ આપી દે તેવું પણ બને છે. તેના ઉપાયો પણ બતાવે અને છેવટે માર્ગે નડનારા અંધકારને નાથવા માટે એકાદ દીવો પણ આપે. આટલી તૈયારી સાથે નીકળીએ પછી સફળતાપૂર્વક માર્ગ કાપીને ગંતવ્ય સ્થળે પહોંચી જવાની જવાબદારી તો આપણી જ હોય છે. જેમ આપણે દીવો પ્રગટાવી દઈએ પછી એના અજવાળાને જાળવી રાખવા માટે હવાને લીધે તે હોલવાઈ ન જાય તે જોવું પડે. 

મેં દીવો સળગાવીને મારી ફરજ પૂરી કરી, 

છે હવે અજવાળાની ઈજ્જત હવાના હાથમાં. 

યુવાનીમાં દિલ કોઈના પર આવી જતું હોય છે. હવે સામેની વ્યક્તિ એ દિલને સાચવે તે જરૂરી છે. ભુલેચુકે જો એવું ન થાય અને જુદું જ વર્તન કરવામાં આવે, તો ડરના માર્યા કે દુઃખના માર્યા ગભરાઈ જવાય અને દિલના ધબકારા વધી જાય. આમાં પણ દરેકનું ભાગ્ય સરખું નથી હોતું. અને કહે છે કે, આ ભાગ્યનું રહસ્ય હાથની રેખામાં છુપાયેલું હોય છે. દરેકના હાથમાં રેખાઓ જુદી જુદી હોય છે અને એટલે ભાગ્ય પણ નોખું નોખું! ભાગ્યના ભરમને પામવા કે, આપણાં ભાવીને ભાખવા આપણે અસમર્થ છીએ. જ્યારે કંઈ ન સમજાય ત્યારે જીવનનૌકાને આપણે ભગવાનના સમર્થ હાથોમાં સોંપી દેવી જોઈએ અને પછી જે થાય તેનો સ્વિકાર કરી લેવો ઉચિત હોય છે. પાનખરમાં કયાં પર્ણો કયા સમયે ખરશે તેની ખબર નથી હોતી. કે વસંતમાં કઈ કુંપળો ફુટશે તે પણ આપણે નથી જાણતા. આમ જોવા જાવ તો સમગ્ર સૃષ્ટિનું સર્જન અને વિસર્જન સમજ બહારનું જ હોય છે ને? કેટલું અનિશ્ચિત હોય છે બધું! આપણું જીવન પણ બિલકુલ અજાણ ભાવીને લઈને ચાલ્યા કરે છે. કેટલીયે અપેક્ષાઓ લઈને માણસ જીવતો હોય છે પણ એમાંની એકાદ અપેક્ષા એવી હોય છે જે પુરી થવી જ જોઈએ. એને માટે આપણે દિલથી ભગવાનને પ્રાર્થના કરીએ છીએ. બીજું કશું નહીં, બસ આટલું મળી જાય! અને આ ‘આટલું’ દરેક માટે જુદું હોય. જોઈએ કે, એક લેખક માટે તે શું હોઈ શકે! 

બસ ખુદા પાસે ખલીલ એક જ અપેક્ષા છે હવે, 

હું મરું ત્યાં લગ કલમ રહેવા દે મારા હાથમાં! 

ભાવિના ભેદો ઉકેલવા તો શક્ય નથી પણ જીવનરથના સારથિ ખુદ ભગવાન હોય તો ડર કેવો? ખરૂં ને મિત્રો? આજની ગઝલ આપ સૌને ગમી હશે. આવી મઝાની બીજી એક ગઝલ લઈને મળીશું, આવતા એપિસોડમાં, ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર.

રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 38 | વિવેકબુદ્ધિ | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-38 ‘વિવેકબુદ્ધિ’ એની 37મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ – 

નાહક પરાઈ આગમાં પડતાં નથી અમે, 

મતલબ કે, અમને ખુદને પણ નડતાં નથી અમે! 

 

ખુદની વિવેકબુદ્ધિને કામે લગાડીએ, 

કોઈ ચડાવે એ રીતે ચડતા નથી અમે! 

 

ફળ તોડીએ તો તોડીએ ઉંચી જ ડાળથી, 

નીચી નમેલી ડાળને અડતાં નથી અમે! 

 

મરજી અમારી હોય તો સામે જઈ મળીએ, 

નહિતર તો શોધવાથી પણ જડતાં નથી અમે! 

 

બીજા કોઈના જૂતામાં પગ નાખતાં નથી, 

ખુદ પૂર્વજોનાં રસ્તે પણ પડતાં નથી અમે! 

 

આજે ખલીલ એટલો વિશ્વાસ સોને છે, 

કોઈને પણ છેતરતાં કે નડતાં નથી અમે! 

 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ : 

જેને પારકી પંચાત કરવાની ટેવ હોય એને અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. સૌથી પહેલાં તો પોતાનો અમૂલ્ય સમય નકામી વાતોમાં વેડફાય છે. તો વળી જે લોકોની પંચાત કરે, તેમની સાથે સંબંધ બગડે, એટલું જ નહીં એ લોકોને માનનારા, તેમને સાથ આપનારા સૌ પણ શત્રુ બની રહે. સામે જેને એવી ટેવ નથી તેને કોઈ દુશ્મન કે વિરોધી ન હોય અને એટલે એને ન તો કોઈ નડે કે ન પોતે નડે! 

નાહક પરાઈ આગમાં પડતાં નથી અમે, 

મતલબ કે, અમને ખુદને પણ નડતાં નથી અમે. 

ઘણીવાર એવું બનતું હોય છે કે, બીજા જેને પારકી પંચાત કરવાનો રસ હોય તે વાત વાતમાં આપણને પણ તેમાં ખેંચવા પ્રયાસ કરે, બલ્કે આગ્રહ કરે. કહોને કે આપણને એમાં ઢસડી જાય! તો આવા સમયે સતેજ થઈ જવું પડે. કોઈનું કહ્યું માનીને ઝંપલાવી દેવાને બદલે, પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વિચારવું પડે અને સાચો નિર્ણય લેવો પડે. અહીં દરેકને પોતાની વિવેકબુદ્ધિ ઉપયોગી નિવડે છે. 

ખુદની વિવેકબુદ્ધિને કામે લગાડીએ, 

કોઈ ચડાવે એ રીતે ચડતા નથી અમે! 

સિંહ માટે કહેવાયું છે કે, તે ભુખ્યો રહે પણ ઘાસ ન ખાય. આની પાછળ તો કદાચ તેના શરીરનું બંધારણ હોઈ શકે, કે વિજ્ઞાન હોઈ શકે. પણ મનુષ્યની વાત કરીએ તો એ ક્યાં તો વેજીટેરીયન હોય કે નોન-વેજ ખાનાર હોય.  મારે તો આ ચાલે જ નહીં ને મારે તો આ જોઈએ જ. આ થિયરી પર ચાલનારો એક ખાસો મોટો વર્ગ હોય છે. અમેરિકા જેવા દેશમાં જન્મેલા આપણાં બાળકો ઘરનું બનેલું ખાવાનું ટાળે છે. તો બહારનું ન જ ખાનારો વર્ગ પણ છે. એ સૌને લાગે છે કે, પોતે જ સાચા! તેમની મજાક ઉડાવતાં ખલીલ સાહેબ આ શેર આપણને કહે છે. 

ફળ તોડીએ તો તોડીએ ઉંચી જ ડાળથી, 

નીચી નમેલી ડાળને અડતાં નથી અમે! 

ઘણાં મોટાઈ એટલી હદે જતાવતા હોય છે કે, એપોઇન્ટમેન્ટ વગર કોઈને ન મળે. અને એપોઇન્ટમેન્ટ આપ્યા પછી પણ ઈચ્છા થાય તેને મળે નહીં તો ધરાર ના પાડી દે. જેમને એનું કામ હોય તે મળવાની આશામાં આંટા માર્યા કરે. પણ એ હાથમાં આવે તો ને! પણ હા, જ્યારે એમને કોઈનું કામ હોય ત્યારે સામે ચાલીને તેને મળવા જશે. 

મરજી અમારી હોય તો સામે જઈ મળીએ, 

નહિતર તો શોધવાથી પણ જડતાં નથી અમે

કોઈની સાથે સરખામણી કરતાં રહેવું, અમુક અંશે તેના જેવું કરવું, કોઈ સમજી ન જાય તે રીતે તેની નકલ કરવી. ઘણાંને આવી ફાવટ હોય છે. પણ જ્યારે તેમની આવી હરકતો પકડાઈ જાય ત્યારે અતિશયોક્તિ યુક્ત વાણીનો આશરો લેશે. અને મોટેથી કહેશે કે, અમે અમારી કેડી ખુદ કંડારીએ છીએ. અમે તો અમારા પૂર્વજોનાં પગલે પણ નથી ચાલતા. 

બીજા કોઈના જૂતામાં પગ નાખતાં નથી, 

ખુદ પૂર્વજોનાં રસ્તે પણ પડતાં નથી અમે! 

વ્યક્તિ કેવી જિંદગી જીવે છે તે ઘણું અગત્યનું છે. અને એની એ જીવનશૈલીના આધારે લોકોમાં તેની એક છબી કંડારાય છે. એ વ્યક્તિ શું કરી શકે અને શું ન જ કરી શકે, તેની ક્ષમતાની લોકોને જાણ હોય છે. એની ફિતરતથી પણ લોકો વાકેફ હોય છે. જીવનભર કોઈને પરેશાન કરવાની કે છેતરવાની ઈચ્છા ન હોય તે બીજાને મદદ કરે કે ન કરે પણ કોઈને નડે તો નહીં જ. લોકોને એની ખાત્રી હોય છે. 

આજે ખલીલ એટલો વિશ્વાસ સોને છે, 

કોઈને પણ છેતરતાં કે નડતાં નથી અમે!

સલાહ તો મફત મળે એટલે આપણે જરૂર હોય કે નહીં વણમાગી સલાહ ચારે બાજુથી મળતી રહે પણ આપણે શું કરવું જોઈએ અથવા શું યોગ્ય છે તે વિવેકબુદ્ધિ વાપરીને વિચારવું પડે. મિત્રો, આ સલાહ તમને કેવી લાગી? આવી મઝાની બીજી એક ગઝલ સાથે આપણે મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર. 

રશ્મિ જાગીરદાર 

હેલીના માણસ – 37 |ભાગ્ય રેખાઓ| રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-37 ‘ભાગ્ય રેખાઓ’ એની 36મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ –

મારી આ આંખો, મારો ચહેરો રિયાસત પારકી, 

દિલની આ જાગીરમાં ચાલે હકૂમત પારકી!

 

ભાગ્ય રેખાઓય મારી મારા કહેવામાં નથી, 

છે હથેળી મારી પોતાની ને કિસ્મત પારકી! 

 

વાયદા કરતો રહ્યો મારી જરૂરતને સદા, 

ધ્યાનમાં રાખી હંમેશાં મે જરૂરત પારકી! 

 

એ રીતે હું પણ પરોપકારી ગણાઉં કે નહીં, 

મેં વસાવી છે મારા દિલમાં મહોબ્બત પારકી! 

 

આંખ લગ પહોંચું છું દિલમાં ડોકિયું કરતો નથી, 

જાણીને શું કરવી છે મારે હકીકત પારકી! 

 

કોઈને થોડી મદદ કરવાની જ્યાં કોશિશ કરું, 

કે તરત માથે પડે આખી મુસીબત પારકી! 

 

પણ ખલીલ આ જિંદગીમાં મારો હિસ્સો કેટલો, 

શ્વાસ મારા, જિંદગી મારી ને મિલકત પારકી! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ :

આપણી આંખો આપણાં કહ્યામાં ખરી? જે જોવા કહીએ તે જ જુએ? ના એતો ગમી જાય તેને જુએ. નજર એક વાર પડે પછી ઈચ્છા મુજબ પાછી પણ ના ફરે. ચહેરો પણ મનના ભાવોને પ્રતિબિંબીત કરે. આપણે ધારીએ તેવા ભાવ ન લાવી શકાય. મન દુઃખી હોય, રડતું હોય, ત્યારે હસવાનો પ્રયત્ન કરીએ તો એ હાસ્ય તો રૂદન કરતાં ય કરૂણ બની રહે. આ બધા પર આપણો કાબુ છે જ ક્યા એ બધું તો પારકી માલિકીનું! દિલ આપણું પણ એના પર રાજ ચાલે બીજાનું! 

મારી આ આંખો, મારો ચહેરો રિયાસત પારકી, 

દિલની આ જાગીરમાં ચાલે હકૂમત પારકી!

કિસ્મતનાં લેખાંની છાપ એટલે આપણી હથેળીની રેખાઓ. એ રેખાઓ ક્યાં બદલી શકાય છે! રેખા તો કદાચ પેનથી બીજી દોરી શકો. પણ એમ કરવાથી કિસ્મતના લખેલા લેખમાં કોઈ ફેરફાર નથી થતો. એ લેખને નસીબ ગણવામાં આવે છે. હથેળીની રેખાઓ આપણી પણ કિસ્મત લખનાર કોઈ બીજું જ છે. એને લખવું હોય તેવું લખશે એટલે કિસ્મત પણ પારકું જ ને! 

ભાગ્ય રેખાઓય મારી મારા કહેવામાં નથી, 

છે હથેળી મારી પોતાની ને કિસ્મત પારકી! 

દરેક મનુષ્યની પોતાની એક ફિતરત હોય છે. પરોપકારી સ્વભાવના કારણે અમુક લોકો પોતાના કરતાં બીજાની જરૂરીયાતનું વધારે ધ્યાન રાખશે. પોતાની પાસેની વસ્તુની જરૂર બીજાને પડે તો એ આપી દેશે. વિચારશે કે, હમણાં મારે જરૂર નથી તો ભલે એ વાપરે! અને પછી પાછળથી જ્યારે પોતાને જરૂર પડે ત્યારે વિચારે કે, એનું કામ પતશે એટલે આપશે. આમ પોતાને વાયદો કરશે પણ બીજાનું ધ્યાન રાખશે. દિલમાં જે પ્રેમ હોય તે તો બીજાને માટેનો હોય એટલે પોતાના દિલમાં પારકાનો સ્નેહ રાખ્યો તો એ પણ પરોપકાર જ ગણાય ને! 

વાયદા કરતો રહ્યો મારી જરૂરતને સદા, 

ધ્યાનમાં રાખી હંમેશાં મે જરૂરત પારકી! 

આંખોથી આંખો મળે ત્યારે સામેવાળાના દિલમાં શું ચાલી રહ્યું છે તેની ખબર ન પડે. એમ દિલમાં ડોકીયું કરીને બીજા વિશેની જાણકારી મેળવવાની જરૂર પણ શું હોય? કેટલીક વાર આપણને ‘આંગળી આપતાં પહોંચો-પંજો પકડ્યો’ એ કહેવત સાર્થક થતી લાગે. કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય તેને મદદ કરવા જઈએ ત્યારે સંજોગો એવા સર્જાય કે, આખેઆખી એની મુસિબત આપણી બનીને ઉભી રહે. પછી એમાંથી છટકવું પણ શક્ય ન હોય. 

આંખ લગ પહોંચું છું દિલમાં ડોકિયું કરતો નથી, 

જાણીને શું કરવી છે મારે હકીકત પારકી! 

જીવનભર માણસ મિલ્કત ભેગી કરવામાં અને એમાં સતત વૃધ્ધિ થતી રહે તે માટે મથતો રહે છે. પોતાના સ્વાસ્થ્યનું, પોતાનાં બાળકોનું, માબાપનું ને સગાસંબંધીઓનું પણ ઓછું ધ્યાન રાખે છે. બધો સમય, બધી શક્તિ, ધન કમાવવામાં વાપરે છે. પરિણામે શરીર જ્યારે સાથ ન આપે ત્યારે સમજાય છે કે, શ્વાસ અને જિંદગી તો પોતાનાં છે પણ મિલ્કત? એ તો હું છું ત્યાં સુધી મારી પોતાની પણ પછી તો પારકી! 

પણ ખલીલ આ જિંદગીમાં મારો હિસ્સો કેટલો, 

શ્વાસ મારા, જિંદગી મારી ને મિલકત પારકી

જેને માટે આપણે જિંદગી નિછાવર કરીને બેંકોમાં ખાતાં ભર્યાં તે મિલકત તો છેવટે પારકી હોય છે. કેટલી ઉંડી સમજ! મિત્રો, કેવી લાગી આ ગઝલ? આવી મઝાની બીજી એક ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર 

હેલીના માણસ – 36 | પાંપણોની પાળ | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-36 ‘પાંપણોની પાળ’ એની 35મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ –

આંસુઓનો ક્યાં અહીં દુષ્કાળ છે, 

પાંપણોની આછીપાછી પાળ છે! 

જૂલ્ફ છે કે કાળી નાગણની કમર, 

આંખ છે કે પારધિની જાળ છે! 

જે ગમ્યું છે ફૂલ એ ચૂંટીશ હું, 

એ ભલેને સાવ ઊંચી ડાળ છે! 

રૂપની કેડે છે કંદોરો અને, 

ઇશ્કની ગરદનમાં ઘૂઘરમાળ છે! 

પ્રેમપંથે સાચવીને ડગ ભરો, 

ભીની માટી છે ઊતરતો ઢાળ છે! 

એમને સ્પર્શીને આવી છે હવા, 

એટલે તો આટલી વાચાળ છે, 

કાફિયા સૌ વાપરી નાખ્યા ખલીલ, 

તારી ગઝલો કેટલી ખર્ચાળ છે! 

– ખલીલ ધનતેજવી

રસાસ્વાદ :

ધોધમાર વરસાદ વરસતો હોય એના પાણીનાં ખાસાં મોટાં ખાબોચિયાં ભરાયા હોય, એ પાણીને ઘર તરફ વહેતું અટકવા માટે આપણે માટીની પાળી બનાવીએ. પણ વરસાદનું પાણી સતત વરસતું રહે અને પુષ્કળ પાણી ભરાય તો એ પાળની ઉપરથી વહીને પણ આગળ વધી જાય. એ નાની પાળીનું ગજું કેટલું? આંસુઓનું પણ એવું જ છે. કોઈ કારણસર દિલ ભરાઈ આવે અને એક સરખાં આંસુ વહેવા માંડે તો એને પાંપણો ક્યાંથી રોકી શકે! 

આંસુઓનો ક્યાં અહીં દુષ્કાળ છે, 

પાંપણોની આછીપાછી પાળ છે! 

કોઈ લલનાનાં લાંબા વિશાળ જથાના વાળને, કાળી નાગણની ઉપમા આપવામાં આવે છે. ખરેખર અંધારાંમાં તો ખબર જ ના પડે, ચોટલો છે કે નાગણ. પારધિ પક્ષીઓને પકડવા જાળ બિછાવે છે જેથી પક્ષી એકવાર ત્યાં બેસે તો ઉડી ન શકે. કવિને તો પ્રેમીની આંખોની કીકીમાં પણ જાળ દેખાય છે એકવાર નજર મળે પછી છટકાય નહીં. 

જૂલ્ફ છે કે કાળી નાગણની કમર, 

આંખ છે કે પારધિની જાળ છે! 

મક્કમ મનથી કોઈ લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવે તો માર્ગમાં મુશ્કેલીઓ આવે છતાં માણસ સતત પ્રયત્નશીલ રહે છે. તકલીફ પડે છતાં હારે નહીં અને લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરીને જ રહે. કવિ અહીં કહે છે કે, મને જે ગમી ગયું છે તે જ ફુલ હું ચૂટીશ ભલેને એ સાવ ઉંચી ડાળ પર હોય. 

જે ગમ્યું છે ફૂલ એ ચૂંટીશ હું, 

એ ભલેને સાવ ઊંચી ડાળ છે! 

સૌદર્ય અને સ્નેહ એમનો નાતો કેવો? બન્ને ગમે તે રીતે એકબીજાને ઓળખી જ લે. અને પછી બે વિરૂદ્ધ ધ્રૃવોની વચ્ચે જેમ અચૂક આકર્ષણ થાય. તેમ સ્નેહ અને સુંદરતા પણ મળી જાય. એકબીજાને ઓળખી લે. અને પાક્કી દોસ્તી થઈ જાય. ખલીલ સાહેબ એ બન્નેની ઓળખ કેવીરીતે આપે છે જુઓ. 

રૂપની કેડે છે કંદોરો અને, 

ઇશ્કની ગરદનમાં ઘૂઘરમાળ છે! 

યાદ છે? પહાડ પર ચઢાણ કરવા કરતાં ઉતરવું થોડું સરળ હોય છે. ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ ઉતરતી વખતે મદદરૂપ થાય છે. પણ આ જ રસ્તો જો વરસાદથી સારા એવા પ્રમાણમાં ભીનો હોય તો લપસી જવાની બીક રહે છે. કવિ કહે છે કે, પ્રેમનો પંથ પણ આવો લપસણો હોય છે. એ પંથે ચાલતી વખતે સાચવીને સંભાળપૂર્વક આગળ વધવું પડે. નહીં તો ગમે ત્યારે લપસી પડાય. 

પ્રેમપંથે સાચવીને ડગ ભરો, 

ભીની માટી છે ઊતરતો ઢાળ છે! 

પ્રેમ કેવો પારખુ હોય છે! પ્રેમી વ્યક્તિ જો થોડે દુર, આસપાસમાં હોય તો જોઈ તો ના શકાય પણ હવામાં એના હોવાનો અહેસાસ પ્રેમીજનને થઈ જાય. અને લાગે કે જાણે હવા પોતે બોલકી થઈને કહી દે છે કે, હા હું એમને સ્પર્શીને આવી છું તે અહીં જ છે આસપાસમાં! 

એમને સ્પર્શીને આવી છે હવા, 

એટલે તો આટલી વાચાળ છે, 

એક ગઝલમાં જેટલા શેર તેનાથી એક વધુ એટલા કાફિયા એ ગઝલ માટે જોઈએ. હવે જેઓ સતત ગઝલ લખતા હોય અને તેમની ગઝલના અનેક પુસ્તકો છપાય ત્યારે તેમને લાગે કે, બધા કાફિયાઓ તો વપરાઈ ગયા! હવે નવા કાફિયા લાવવા ક્યાંથી? આવા સમયે લાગે કે, કવિની ગઝલ તો ઘણી ખર્ચાળ! કેટલો બધો વપરાશ! 

કાફિયા સૌ વાપરી નાખ્યા ખલીલ, 

તારી ગઝલો કેટલી ખર્ચાળ છે! 

આલા ગજાના ગઝલકારોની ગઝલોમાં કાફિયા અને રદિફનું વૈવિધ્ય જોઈએ તો આપણને આશ્ચર્ય થાય, સુંદર શેર અને શેરિયત આપણું મન હરી લે. અને આપણે એના કાયલ થઈ જઈએ. મિત્રો, આવી જ દમદાર ગઝલ લઈને ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર 

– રશ્મિ જાગીરદાર



હેલીના માણસ – 35 | સાચી મૈત્રી | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-35 ‘સાચી મૈત્રી’ એની 34મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ :

મળવું હો તો આનાકાની નહીં કરવાની, 

આમ મહોબત છાનીમાની નહિ કરવાની. 

 

આગનું કારણ ચિનગારીને પૂછી આવો, 

ખાલી ખોટી વાત હવાની નહિ કરવાની. 

 

તારી સુગંધ ખુદ આપી દેશે ઓળખ એની, 

કોઈ રૂમાલે કોઈ નિશાની નહિ કરવાની. 

 

ગઝલબઝલ તો ભલે લખો પણ, મારી માફક, 

આખી આ બરબાદ જવાની નહિ કરવાની. 

 

જરૂર પડે તો ખલીલ આ માથું દઈ દેવાનું, 

મિત્રતામાં પાછી પાની નહિ કરવાની. 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ –

ઘણીવાર કેટલીક શોગાતો આપણાં પાલવમાં અનાયાસ આવી મળતી હોય છે. આવા સમયે આનાકાની કરવી તો ઠીક નથી. કોઈ યુવકને કોઈ મુગ્ધા યુવતી ગમી જાય ને એ તેને ચાહવા લાગે તેવું બને. પણ આ વાત ક્યાં સુધી ગુપ્ત રહી શકે? અને શકે પણ ક્યાંથી? સ્નેહ તો આંખોની પ્યાલીમાંથી સતત છલકાયા કરે! અને યોગ્ય સરનામે મળી જ જાય! પછી તો ન કશું અજાણ્યું રહે ન કશું અછતું! આવામાં છાનુંમાનું કશું ના ચાલે, એટલે તો કવિ કહે છે, 

મળવું હો તો આનાકાની નહિ કરવાની, 

આમ મહોબત છાનીમાની નહિ કરવાની. 

કોઈ એક ઘટના બને ત્યારે આસપાસ અનેક લોકો ટોળે વળી જાય. દરેક જણ પોતપોતાના મનમાં આવે તે રીતે તેનાં કારણો શોધીને તે બાબત ચર્ચા કરવા લાગે. ખરેખર તો ઘટના માટે જવાબદાર કોણ છે? તેનું કારણ શું હશે? તેની જાણકારી મેળવવી જ હોય તો ચર્ચા કરવાને બદલે યોગ્ય વ્યક્તિને પૂછવામાં આવે તો કંઈક સાચી વાત સમજાય. કવિ પણ આ શેરમાં કહે છે કે, આગ લાગી હોય તો ખાલી હવાને પૂછપરછ કરવાથી કશું નહીં મળે. તેનું કારણ તો ખુદ ચિનગારીને જ ખબર હોય. 

આગનું કારણ ચિનગારીને પૂછી આવો, 

ખાલી ખોટી વાત હવાની નહિ કરવાની. 

કોઈ બાગમાં પ્રવેશ કરીએ અને મીઠી મધુરી મહેક આપણને આવકારે તો તરત જ સમજાય કે, બાગમાં ગુલાબનાં પુષ્પો હોવાં જોઈએ કે પછી મોગરાનાં! સુગધ પરથી જ ક્યાં ફુલો હશે તે ઓળખાઈ જાય એના માટે છોડની નજીક જઈને કયું ફુલ છે તે જોવાની જરૂર નથી પડતી. એવું જ માશુકાની મહેકનું પણ હોવાનું. એની ઓળખ માટે કોઈ નિશાનીની શું જરૂર? 

તારી સુગંધ ખુદ આપી દેશે ઓળખ એની, 

કોઈ રૂમાલે કોઈ નિશાની નહિ કરવાની. 

યુવાવસ્થામાં ઘણાં યુવાનો પાગલપણાંની હદે માશુકાને ચાહવા લાગે છે. પણ કહ્યું છે ને કે, અતિ સર્વત્ર વર્જયેત. એ સમજણ રાખીને દુનિયાનાં બીજાં બધાં કાર્યોની જેમ પ્રેમ પણ માઝામાં રહી ને કરવો જોઈએ. ઠીક છે, તમે માશુકાને રિઝવવા કોઈ ગઝલ કે પ્રેમગીત લખી નાખો કે, ગાઈ પણ નાખો પણ એના માટે રોજીંદા કામો પણ છોડીને, મજનુ બનીને, પુરી યુવાવસ્થા વેડફી નાખો તે ન ચાલે. એ વખતે કરવાનાં કામો, જેવાં કે, ભણવું, ઉંચી લાયકાત મેળવવી, કમાવું વગેરે ચૂકી જાવ પછી આગળની જિંદગી દોહ્યલી થઈ પડે. 

ગઝલબઝલ તો ભલે લખો પણ, મારી માફક, 

આખી આ બરબાદ જવાની નહિ કરવાની. 

અંતીમ શેરમાં ખલીલ સાહેબ મિત્રતાની સાચી સમજ આપે છે. આપણી આસપાસ જુદા જુદા મિત્રો રહેતા હોય છે. કેટલાક આપણું કામ પડે ત્યારે મિત્ર બની જાય અને કામ પત્યા પછી ગાયબ થઈ જાય. એને જો ખબર પડે કે, આપણને તેની જરૂર પડશે તો તો બિલકુલ ભૂગર્ભમાં! ઘણા તાલીમિત્રો હોય. વાતચિત કરે આગળ કશું નહીં. પણ શેરમાં કવિ કહે છે કે, મિત્રતા તો એવી કરવાની જો મિત્રને જરૂર પડે તો માથું આપી દેવામાં પણ પાછી પાની નહીં કરવાની. 

જરૂર પડે તો ખલીલ આ માથું દઈ દેવાનું, 

મિત્રતામાં પાછી પાની નહિ કરવાની. 

આ ગઝલમાં કવિ કહે છે કે, તાલી મિત્રો તો અનેક મળી આવે પણ એ બધામાં ખરો દોસ્ત મુશ્કેલ સમયમાં ઓળખાતો હોય છે. બધા જ્યારે સાથ છોડવા લાગે ત્યારે સાચો મિત્ર જ ટકી રહેશે અને સાથ આપશે. આવા મિત્રો મળવા એ તો ભાગ્યની વાત છે. પણ તમે કોઈના આવા સાચા દોસ્ત જરૂર બની શકો. ખરુને? આવી જ મજેદાર ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 33 | જિંદગી મદારી છે | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-33 ‘જિંદગી મદારી છે’ એની 32મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ –

ઓસરીના દીવા પર આપને ખુમારી છે,

મેં ય વાવાઝોડાની આરતી ઉતારી છે.

 

સાવ ખાલી હાથે પણ આલીશાન જીવ્યો છું

મેં સતત ગઝલ માફક, જિંદગી મઠારી છે.

 

શાણપણ કહે છે કે દિલ તો સાવ પાગલ છે

દિલ કહે છે, બુધ્ધિ તો બેશરમ ભિખારી છે

 

જંગલોના સન્નાટા ક્યાં મને ગણાવે તું?

મેં નગરના કરફ્યુમાં જિંદગી ગુજારી છે

 

એ ગુંલાટો ખવડાવે, નાચ પણ નચાવી દે

જિંદગી નથી ઓછી, જિંદગી મદારી છે.

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ –

અમુક વ્યક્તિઓની વાત સાંભળીએ તો વિચારમાં પડી જઈએ. એણે પોતે કરેલા કામની કે પછી ઘરનાં બાળકોની પ્રગતિની વાતો એવી રીતે કરે કે જાણે દુનિયામાં બીજું કોઈ તો આવું મહાન કામ કરી જ ના શકે. આવી વૃત્તિની પાછળ અજ્ઞાનતા કારણરૂપ હોય છે. બહાર નીકળીને બધાને મળે, જાણકારી મેળવે તો તેને ખ્યાલ આવે જ કે, પોતે જેને મહાન કાર્ય માને છે તે તો સામાન્ય છે. કેટલાય જણ કરી ચૂક્યા છે એટલું જ નહીં એનાથી મોટાં પણ કેટલાંય કામો લોકો કરી લેતાં હોય છે. અહીં આપણને કૂપમંડુકતા યાદ આવી જાય. પોતાની દુનિયાની બહાર પણ એક દુનિયા છે. તે ના સમજે તેના જેવી અજ્ઞાનતા બીજી કઈ હોઈ શકે! એ વાત આ એક જ શેરમાં કેટલી સરસ રીતે કહેવાઈ છે તે જુઓ. 

ઓસરીના દીવા પર આપને ખુમારી છે,

મેં ય વાવાઝોડાની આરતી ઉતારી છે.

ખલીલ સાહેબ કહે છે કે, બહાર વાવાઝોડું છે ને એની સામે ઓસરીમાં રાખેલો દીવો પ્રગટેલા રહ્યો એમાં શું? આથી મોટા વાવાઝોડાંનો સામનો મેં કરેલો છે. જિંદગી કેવી રહેશે તેનો આધાર ઘરની પરિસ્થિતિ પર હોય છે? કે પછી આપણી પાસે કેટલું ધન છે, કેટલી સમૃધ્ધિ છે તેની પર? કે પછી દુનિયામાં આપણું સ્ટેટસ કેટલું ઉંચું છે તેના પર? અને ધારો કે આ બધું જ આપણી પાસે હોય તો? તો શું જિંદગી શાનદાર જાય એમ? ના બિલકુલ નહી. એનાથી ઉલટું શાનો શોકત ના હોય મોભો ના હોય, ધન વૈભવ ના હોય, સામાન્ય સ્થિતિ હોય છતાં જિંદગી આલીશાન રીતે જીવી શકાય. ખલીલ સાહેબની ગઝલો શબ્દોની પાલખીથી, ગમ્ય અર્થોના આભૂષણોથી તેમજ કાફિયા અને રદિફની કમાલ પસંદગી અને ગોઠવણીથી સજ્જ હોય છે. તેઓ કહે છે કે, જિંદગીને પણ મેં ગઝલની જેમ શણગારી છે. 

સાવ ખાલી હાથે પણ આલીશાન જીવ્યો છું

મેં સતત ગઝલ માફક, જિંદગી મઠારી છે.

કેટલીયે વાર આપણી સમક્ષ એવી ઘડી આવીને ઉભી રહે છે કે, આપણે અસમંજસમાં પડી જઈએ. શું કરવું તેની મથામણ કરતાં જ રહીએ અને માર્ગ જડે જ નહીં. આવા સંજોગોમાં મન અને મગજ વચ્ચે એક સ્પર્ધા યોજાય છે. મન કંઈ જુદું કહે ને મગજ દર વખતે મનની વાતને રદિયો આપી દે. દિલ કે મન પણ મગજની દલીલને રદિયો આપે! હવે આવામાં કયો નિર્ણય લેવો તે નક્કી થાય જ નહીં. ઉદાહરણ જોઈએ તો, ક્યારેક આપણું બાળક અનુચિત માંગણી કરીને જીદ કરે છે. આપણને ખબર હોય કે, એ તેને માટે નુકશાનકારક છે. એટલે બુધ્ધિ તે માંગણી નકારશે પણ બાળક પ્રત્યેના પ્રેમને લીધે મન તેને ખુશ કરવાનું વિચારશે. આ સમયે આપણું ડહાપણ આપણી મદદે આવે છે. તે આપણને સમજાવે છે કે, ભાઈ, દિલ તો પાગલ છે અને બુધ્ધિ બેશરમ! તું વિવેકબુદ્ધિ વાપરજે. 

શાણપણ કહે છે કે દિલ તો સાવ પાગલ છે

દિલ કહે છે, બુધ્ધિ તો બેશરમ ભિખારી છે

આપણને ખબર છે કે, જરૂર પડે ત્યારે કરફ્યુ લાદવામાં આવે છે. આવા માહોલમાં રસ્તા સાવ ખાલી હોય. ન કોઈ વાહન, ન કોઈ માણસ. ચારેબાજુ ડરામણી શાંતિ અને નિર્જનતા! આવા એકાંત અને ડરામણા માહોલમાં રહેવાની આદત જેને હોય તેને જંગલના સન્નાટાની બીક હોય? આવું જ તકલીફોનું છે. જિંદગીમાં આગળ એટલી બધી તકલીફો વચ્ચે જીવીને જેઓ સ્થિરતા પામ્યા હોય એની સામે ફરી એકાદ મુશ્કેલી આવીને ઊભી રહે તો એ અડગ રહીને સંભાળી લેશે. આવી તો કેટલીયે કરામતો કરીને જિંદગી આપણને એટલી હદે વ્યસ્ત રાખે છે કે, આપણે બસ દિવસ અને રાતની રમતમાં અટવાઈ જઈએ છીએ. ખબર જ નથી પડતી દરેક દિવસ અને રાત ક્યારે આપણને બાળકમાંથી યુવાન અને પછી વૃધ્ધ બનાવી દે છે! જેમ મદારી માંકડાને નચાવે તેમ જિંદગી પણ આપણને નચાવે છે. 

એ ગુંલાટો ખવડાવે, નાચ પણ નચાવી દે

જિંદગી નથી ઓછી, જિંદગી મદારી છે.

મિત્રો, ખરેખર લાગે છે ને કે, જિંદગી પોતે જ મદારીનો રોલ ભજવે છે અને એની મરજી મુજબ આપણને નચાવે છે? જિંદગીને તમે મદારી તરીકે ક્યારેય નહીં કલ્પી હોય ખરું ને? આવાં અનેક કલ્પનો યુક્ત ગઝલ લઈને ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર. 

રશ્મિ જાગીરદાર



હેલીના માણસ – 32 | સફળતાનો નશો | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-32 ‘સફળતાનો નશો’ એની 31મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ –

મેં રદિફને ઊભી રાખી વાટમાં, 

આવવા દે કાફિયાને ઘાટમાં!

એ હવાના વેશમાં આંધી હતી, 

ઓળખાઈ ગઈ હતી સુસવાટમાં! 

ના, હું સ્વપ્નમાં નથી બોલ્યો કશું, 

નામ  તારું દઈ દીધું ગભરાટમાં! 

હું મને ભૂતકાળમાં જઈને મળ્યો, 

પોઢ્યો ‘તો બિસ્તર વગરની ખાટમાં! 

શાંતિ, એકાંત જેવું કંઈ નહીં, 

મેં ઘણી ગઝલો લખી ઘોંઘાટમાં! 

હું ખલીલ અણનમ રહ્યો બહેક્યો નથી, 

છું સુરક્ષિત દાદના તરખાટમાં! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

રસાસ્વાદ –

ઘણાં ખરાં લોકો કોઈ ને કોઈ કારણસર ચહેરા પર મહોરૂં પહેરી રાખતાં હોય છે. એમાંનાં કેટલાક પોતાની ગ્લાનિ છુપાવવા એક આછા સ્મિતનું આવરણ ઓઢી લે છે. એ તો આપણે માટે હાનિકારક નથી હોતું પણ જ્યારે કોઈ શત્રુ, મિત્રનું મુખોટું પહેરીને આપણી સમક્ષ આવે તો આપણે તે ઓળખવામાં થાપ ખાઈ જઈએ. કેટલોક સમય તેની સાથે વિતાવીએ અને આપણે કોઈ પળે નબળાં પડીએ  ત્યારે તેનું મુળ લક્ષણ આપણી સમક્ષ આવે અને તે આપણને સકંજામાં લે ત્યારે થાય અરે! આ તો! મિત્ર કે શત્રુ? જેમ હવા સામાન્ય રીતે મંદ મંદ વહેતી હોય પણ જ્યારે એ સુસવાટાભેર વહે ત્યારે એ આંધી બને છે. હવા તો એની એ જ છે પણ ક્યારે આંધી બનશે એની ક્યાં ખબર છે! મિત્ર તો એ જ છે, ક્યારે શત્રુ બનશે એની ક્યાં ખબર છે? 

એ હવાના વેશમાં આંધી હતી, 

ઓળખાઈ ગઈ હતી સુસવાટમાં! 

મન શાંત હોય, કોઈ ઉતાવળ કે, કોઈનો ડર ન હોય, આમ થઈ જશે તો? એવી કોઈ દહેશત ન હોય તો એવા સંજોગોમાં આપણે ખરેખર જે કરવું હોય તે કરી શકીએ, જે કહેવું હોય તે જ કહી શકીએ. આથી ઉલટું, મન સ્વસ્થ ન હોય ત્યારે ગભરાટમાં ન બોલવાનું બોલાઈ જાય તેવી શક્યતા રહેતી હોય છે. પણ તિર છુટી ગયા પછી પાછું ફરે? નિકળેલા બોલનું પછી કરવું શું? 

ના, હું સ્વપ્નમાં નથી બોલ્યો કશું, 

નામ  તારું દઈ દીધું ગભરાટમાં! 

જેણે જીવનનો શરૂઆતનો કેટલોક કાળ ગરીબીમાં વિતાવ્યો હોય તે પાછળથી અઢળક સંપત્તિનો માલિક બને ત્યારે તો દોમદોમ સાહ્યબી ભોગવતો હોય. ભોજનમાં પકવાન, ફરસાણ માણતો હોય, મશરૂના ગાદી તકીયા પર પોઢતો હોય. પણ તેને જ્યારે સપનુ આવે ત્યારે તે બાળપણના સ્થળે પોતાને જોતો હોય છે. ત્યાં પહોંચીને તે પોતાના ભુતકાળમાં જઈને પોતાને મળે છે. ભલે પોતે ખરેખર તો છત્રપલંગ પર  સુતો હોય પણ સપનામાં પોતે ખુદને ક્યાં જોશે? બિસ્તર વગરની ખાટમાં! 

હું મને ભૂતકાળમાં જઈને મળ્યો, 

પોઢ્યો ‘તો બિસ્તર વગરની ખાટમાં! 

સામાન્ય રીતે કવિને લખવા માટે ખાસ પ્રકારનું વાતાવરણ જોઈએ. આસપાસમાં કોઈ ઘોંઘાટ કે કલબલાટ ના હોય, ચારે તરફ શાંતિનું  સામ્રાજ્ય હોય ત્યારે શાંત અને સ્વસ્થ મનમાં અવનવા વિચારો સ્ફુરે અને ગીત કે ગઝલ સર્જાય. પણ દરેક રચનાકારને  આવી સગવડ ક્યાં મળે છે? રચના ગમે તેવા સંજોગોમાં લખાઈ હોય પણ જ્યારે લોકોને તે સમજાય ત્યારે મળતી દાદ કવિને વધુ ને વધુ રચનાઓ લખવા પ્રેરે છે. વધુ ઉત્તમ કક્ષાનુ લખવાનો ઉત્સાહ પુરો પાડે છે. 

શાંતિ, એકાંત જેવું કંઈ નહીં, 

મેં ઘણી ગઝલો લખી ઘોંઘાટમાં! 

ગઝલ લખનારને એવો અનુભવ થતો હોય છે કે, રદિફ નક્કી કરી લે. પછી એને અનુરૂપ અને અર્થસભર કાફિયાનો મેળ પણ એવીરીતે બેસાડવો પડે કે, આખો શેર અને શેરિયત ખૂબ સુંદર બની રહે. આવા શેર જ્યારે મહેફિલોમાં રજુ કરવામાં આવે ત્યારે ભાવકો તેને મન ભરીને માણે છે અને ગઝલકારને તાળીઓના ગડગડાટથી વધાવી લે છે. અને આ પળો જ એવી છે જે ગઝલકારને સાર્થક લાગે છે. પણ સાથે સાથે આવી દાદ પામીને તટસ્થ રહેવું અનિવાર્ય છે. એનાથી પ્રોત્સાહિત થવાય પણ એનાથી છકી ન જવાય તે જરૂરી છે. ખલીલ સાહેબ આ શેરમાં આપણને એ વાતથી વાકેફ કરે છે. 

હું ખલીલ અણનમ રહ્યો બહેક્યો નથી, 

છું સુરક્ષિત દાદના તરખાટમાં! 

સફળતાનો પણ નશો હોય છે. એ નશો ઘણાંને એવો ચઢે કે, વ્યક્તિ સાતમા આસમાનમાં વિહરવા માંડે. છકી જાય અને ત્યાંથી જ પડતીની શરૂઆત થઈ જાય. ખલીલ સાહેબની આ ગઝલ આપણને સંયમના પાઠો શીખવાડે છે. બીજી આવી દમદાર ગઝલ સાથે મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. 

નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર.