૧૫ – કબીરો

કબીરબીજક – શબદ

શબદ…
શબદ એક સંદેશ.
શબદ  બોધ.
શબદ એટલે ‘શબ્દ બ્રહ્મ’ જેની બ્રહ્મ જેવી તાકાત હોય.
શબ્દ નહિ, ‘શબદ’ જોડાક્ષરનો ધક્કો પણ નહીં!
કોઈ બેડી નહીં, કોઈ ઝંઝીર નહીં, મોકળાં મને આપમેળે રેલાતો, વહેતો ‘શબદ’. મહામૌન પછી રેલાતો વિચાર જે આત્માને જગાડી દે, તે ‘શબદ’. યોગની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો શબદનો અર્થ ક્રિયા, ગતિ કે સ્પંદન થાય. સરળ શબ્દમાં ‘શબદ’ અર્થ સ્વરૂપે જ પ્રગટ થાય છે. જે તેનો અર્થ પામે તે તરી જાય છે.
 
ગીતા રૂપે કૃષ્ણનાં મુખેથી નીકળેલા શબ્દએ અર્જુનનો મોહભંગ કર્યો તે જ ‘શબદ’. તે સીધો ઘા આતમ પર કરે અને પરિવર્તન દેખાય. માનવી એક કીડાની જેમ હોય છે, પણ શબદ કાને પડતા સુંદર આકર્ષક મોહક પતંગિયામાં મોર્ફ થઈ જાય અથવા સહજ પરિવર્તન થાય, અથવા તો સુફી સંતની ભાષામાં સમજાવું તો તબદીલ થઇ જાય છે. ચાલો વધુ સરળ બનાવવા કબીરનાં જીવનનો એક સત્ય પ્રસંગ જોઈએ.

 

એકવાર ગુરુ રામાનંદજી તેમના ભગવાનને પહેલાં મુગટ પહેરાવ્યો ને પછી ફૂલનો હાર પહેરાવવા જતા હતા. મુગટ મોટો હતો એટલે ભગવાનને હાર પહેરાવી શકતા નહોતા. કબીર સામે જ બેઠા હતા. તેમણે ગુરુજીને કીધું ‘ગુરુજી, ગાંઠ નિકાલ દો તો હી ભગવાનજી કે ગલે મેં હાર પહુંચેગા.’ કબીરની વાત સાંભળી. કબીરે સહજતાથી કહેલી ‘આટલી મોટી વાત’ ગુરુજી સમજી ગયા કે, ‘જીવનમાં પડેલી ગાંઠને ઉકેલીએ તો જ પ્રભુનાં હૃદય સુધી પહોંચી શકાય છે.’ તેમણે કબીરને છાતી સરસા ચાંપ્યા અને કબીર તેમના ખાસ માનીતા શિષ્ય બની ગયા.

 

આજે આપણે વાત કરવાની છે એ જ કબીરની જેની વાણીથી તેમના ગુરુ પણ પ્રભાવિત હતા. કબીરવાણી તો માનસરોવર સમાન છે. કબીરબીજકના મુખ્ય ત્રણ ભાગ છેઃ રમૈની, સાખી અને શબદ. રમૈનીની વાત આપણે કરી હતી. આજે આપણે શબદને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવાના છીએ. તેમાં કબીરના પ્રેમ અને અંતરંગ સાધનાની અભિવ્યક્તિ થઈ છે. શબદમાં ૧૧૫ પદો છે જે રામાયણની ચોપાઈની જેમ ગેય છે. ‘શબદ’ આપણને આત્મારામનું એડ્રેસ આપે છે.
‘શબદ’માં સંત કબીરે રુપક,  પ્રતીક,  અન્યોક્તિકથન અને અવળવાણી દ્વારા પોતાના વિચાર માર્મિકતાથી રજૂ કર્યા છે. ‘શબદ’નું વાંચન આપણા પ્રાચીન ગ્રંથોની સંક્ષિપ્ત અને સચોટ સૂત્રશૈલીનું સ્મરણ કરાવે છે. કબીરનાં એક એક શબ્દમાં ગહન અર્થગાંભીર્ય અને ભીતરનો ઊંડો ભાવ છુપાયેલ દેખાય છે. શબદ કાવ્યનો એક પ્રકાર જ છે. એને પદ પણ કહી શકાય.
ગીતાના શબ્દો જેટલું જ વજન કબીરના શબદનું છે.

 

કબીરજીએ આત્મસાત કરેલી વાતને પ્રસ્તુત કરી છે અને આ ‘શબદ’ સહજ પ્રગટ થયા છે.

 

‘શબદ’ એટલે કે આત્મતત્વનું અનુસંધાન કરાવે તે, અર્થાનર્થ બતાવે તે. ટૂંકમાં, માયાથી છૂટા પાડે તે ‘શબદ’

 

કબીર ‘શબદ’ દ્વારા હંસસ્થિતિમાં વ્યક્તિને સમજાવે છે. કબીરે તેના શબદમાં ૧૧૫ ગહન વિષયો પર, પોતાના સ્વાનુભવ દ્વારા ચર્ચા કરી છે. એની મેં મારી અલ્પમતિ પ્રમાણે વાત કરી છે. તેમની અવળવાણી અને પશુ-પંખીનાં રુપક દ્વારા આપેલ ઉપદેશ અદ્ભૂત છે. તેમજ શરીરરૂપી વૃક્ષમાં નીચેથી ઉપર આઠ ચક્રો દ્વારા આત્મામાં એકાકાર થવાની વાત પણ સુંદર રીતે સમજાવી છે. તેમણે પરમાત્માને અનેક સ્વરૂપે દરેક વ્યક્તિમાં જોયા છે.
કબીરે હિન્દુ અને મુસલમાન વચ્ચે એકતા સ્થપાય તો જ ભારત દેશનો ઉદ્ધાર થાય, અને સૌનું કલ્યાણ થાય, તેવી તેમની પાકી સમજ હતી. ભગવાને તો કોઈ ભેદો સર્જ્યા જ નથી, માનવે પોતાના સ્વાર્થ માટે ભેદોનું સર્જન કર્યું છે એવી સ્પષ્ટ ઉપદેશવાણી બંને વર્ગને સંભળાવી છે. ‘શબદ’માં તમામ ભેદોને સામૂહિક રીતે ઓગાળી, કબીરે સત્યને પ્રગટ કર્યું છે. પંડિતોને, જ્ઞાનીઓને, મૌલવીઓને અવગણી નિર્ગુણ ભક્તિનો માર્ગ દેખાડ્યો છે. તેમનાં હ્રદયમાં કેન્દ્રસ્થાને માનવ સમાજનું હિત છે એ અહીં ‘શબદ’ દ્વારા પ્રગટ થયું છે. આજે નહિ તો આવતીકાલે માનવી આ સત્યને સમજશે. કબીર સાહેબનાં અવળવાણીનાં પદો ખૂબ પ્રખ્યાત છે. એ બધાં પદો ગંભીર અર્થ રહસ્યવાળા છે. આ અવળવાણીનું પદ કહેવાય.

 

“પહિલે જન્મ પુતકો, બાપ જનમિયા પાછે”

 

પહેલા પુત્રનો જન્મ થાય ને પછી પિતા જન્મે એ અસ્વાભાવિક ઘટના ગણાય. એનો આધ્યાત્મિક અર્થ કરવા માટે થોડી મહેનત કરવી પડે છે. પહેલા માનવનો જન્મ જગતમાં થયો છે. પિતા તરીકે ગણાતા ઈશ્વરનો જન્મ તો પછીથી થયો. માણસ સમજણો થયા પછી ઈશ્વરની વાત વિચારવા લાગ્યો. મનની કલ્પનામાંથી ઈશ્વરનો જન્મ થયો એવું કહેવામાં આવે છે.

 

‘બીજક’ના ‘શબદ’માં માનવ માત્રને ઉપયોગી થાય તેવી વિચારધારા કબીરે ગૂંથી છે. આ સાથે કબીર સાહેબનાં વિવિધ પાસાઓનું દર્શન પણ થાય છે. જેમકે, હિંદુ -મુસલમાન વિષે ક્રાંતિકારી વિચાર, કુરિવાજો પર પ્રહાર અને તેમનું સુધારાવાદી વલણ ‘શબદ’માં ખુલ્લેઆમ પ્રગટ થાય છે. તે જ પ્રમાણે આત્માવાદી વિચાર થકી વેદાંતી તરીકેની છાપ ઊભી કરી છે અને એટલે, ઘણા સાચા હિન્દુઓ તેમને સાચા વૈષ્ણવ ગણે છે. આમ લોકભાષામાં કબીરે ધર્મ સંસ્કૃતિની રક્ષાનું કામ કર્યું છે. આ ‘શબદ’ પર નજર કરો.

 

સંતો, રાહ દુનો હમ દીઠા!
હિન્દુ તુરુક હટા નહિ માનૈં, સ્વાદ સભન્હિ કો મીઠા  – ૧
હિન્દુ બરત એકાદસિ સાધૈ, દૂધ સિંગારા સેતી
(અન) કો ત્યાગૈ મનકો ન હટકૈ, પારન કરૈ સગોતી  – ૨
તુરુક રોજા નિમાજ ગુજારૈં, બિસમિલ બાંગ પુકારૈં
ઈનકી ભિસ્ત કહાં તે હોઈ હૈ, સાંજે મુરગી મારૈ  – ૩
હિન્દુકી દયા મેહર તુરુકનકી, દોનૌ ઘટ સોં ત્યાગી
વૈ હલાલ વૈ ઝટકે મારૈ, આગિ દુનો ઘર લાગી  – ૪
હિન્દુ તુરુકકી એક રાહ હૈ, સતગુરુ ઈહૈ બતાઈ
કહંહિ કબીર સુનહુ હો સંતો, રામ ન કહેઉ ખુદાઈ  – ૫
 
એમના ૧૧૫ ‘શબદ’ અર્થસભર કબીરની વાણી છે. કબીરની વાણીનો પ્રભાવ ૧૮મી સદીમાં વિશ્વના ઘણા વિદ્વાનો પર થયો હતો. તેનો ઇટાલિયન ભાષામાં પણ અનુવાદ થયો છે. પશ્ચિમમાં કબીર પર જેટલા ગ્રંથ લખાયા છે, તેટલા બીજા કોઈ સાહિત્યકાર પર લખાયા નથી.

“લોક કહૈ યહ ગીતુ હૈ, યહુ નિજ બ્રહ્મ વિચાર રે “

 કબીર સાહેબની કવિતા લોકોની દૃષ્ટિએ ભલે ગીત તરીકે ખ્યાતિ પામે પણ ખરેખર તેની રચના પરમાત્મતત્વની સમજ માટે જ થઈ છે. પ્રત્યેક પદ કે શબદ આત્મવિચારથી જ સંપન્ન છે. 

અને કબીરાયનનું ચયન કરતાં કરતાં હું પણ કબીરમય બની ગઈ છું.

જિગીષા પટેલ
 
 

૧૪ – કબીરા

કબીર બીજક – રમૈની
જો આપણે ખરા અર્થમાં કબીરને જાણવો અને માણવો હોય તો તેના મહત્વના ગ્રંથ ‘કબીર બીજક’નો અભ્યાસ કરવો પડે. ‘બીજક’ ગ્રંથ એવો અદભુત છે કે, તેનાં રહસ્યને પામતા બુધ્ધિજીવી પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે. આ કોઈ સાધારણ ગ્રંથ નથી પણ ઉચ્ચકોટીનાં જ્ઞાનનો ભંડાર છે. કબીરે તો કોઈ દિવસ કલમ કે કાગળને હાથ લગાડ્યો નહતો. કબીરે જાતે ગ્રંથ નથી લખ્યા પણ મુખથી ભાખ્યા છે. તે એવા સંત હતા કે તેમની પાસે પોતે અનુભવેલું જ્ઞાન હતું. સામાન્ય માણસ અને સંતમાં તફાવત એ છે કે, આપણી પાસે બે આંખ અને એક દૃષ્ટિ હોય છે, જ્યારે સંતને ત્રણ. માણસને તો ઘણીવાર એવું બનતું હોય છે કે, આંખો હોવાં છતાં પણ દૃષ્ટિ હોતી નથી. સુરદાસજીનો દાખલો લઈએ તો, સંત વગર આંખે પણ ખૂબ સારું તાત્વિક દર્શન કરી જાણતા હોય છે.

કબીર પોતાની સરળ, સાર ગર્ભિત અને મર્મ સ્પર્શી વાણી થકી આજે જીવે છે. કબીરના શિષ્ય ધર્મદાસે કબીરની કંઠોપકંઠ બોલાયેલ વાણીનું મહત્વ જાણી સંવત ૧૫૨૧માં ‘બીજક’ ગ્રંથ રૂપે સંકલન કર્યું અને ભાગોદાસજીએ પુસ્તક સ્વરૂપ આપ્યું. કબીરનાં ગુપ્ત જ્ઞાનધનને બતાવવાવાળા સાંકેતિક લેખને ‘બીજક’ કહે છે. ‘બીજક’ની ભાષા ખૂબ પ્રાચીન છે.

‘કબીરબીજક’ અગિયાર પ્રકરણનો બનેલ છે. ૧) રમૈની ર) શબદ ૩) જ્ઞાનચૌંતીસા ૪) વિપ્રમતીસી ૫) કહરા ૬) વસંત ૭) ચાચર ૮) બેલી ૯) બિરહુલી ૧૦) હિંડોલા અને ૧૧) સાખી. હકીકતમાં આ કાવ્યનાં પ્રકારો છે. ‘કબીર પદ સુધા’માં શ્રી ઈશ્વરભાઈ પ્ર. પટેલે ઉલ્લેખ્યું છે કે, ‘કોઈ ભક્ત કવિએ આ પ્રકારોનું કાવ્યમાં ખેડાણ કબીર સાહેબના સમયમાં કર્યું નથી. કબીર સાહેબે આગવી દૃષ્ટિથી તે સૌ કાવ્ય સ્વરૂપોનો ઉપયોગ કર્યો છે. તે હહીકત નોંધનીય છે.’ આમ જોવા જઈએ તો, ‘શબ્દ’ અને ‘પદ’ કે ‘કાવ્ય’ વચ્ચે કબીર સાહેબની દૃષ્ટિએ કોઈ તફાવત નથી. તેમના માટે તો સાચો ભક્ત, જ્ઞાની અને પંડિત એ જ ગણાશે કે જે આ પદનો અર્થ પકડીને આગળ વધે. માટે જ એમણે (શબદ-૫૫) માં લખ્યું છે કે …

કહંહિ કબીર સુનહુ હો સંતો, જો યહ પદ અરથાવૈ
સોઈ પંડિત, સોઈ જ્ઞાતા, સોઈ ભગત કહાવૈં!’

‘બીજક’માં રમૈની, શબદ અને સાખી મુખ્ય છે. આજે આપણે રમૈનીની વાત કરીશું.

આમ જોવા જઈએ તો, રમૈની ‘બીજક’ની પ્રસ્તાવના ગણાય છે. તેમાં ૮૪ પદ છે. જેમાં કબીરજીએ હિન્દુ અને મુસ્લિમનાં વાડા તોડીને ધર્મને સમજાવ્યો છે. અહીં, એક વાત મારું ધ્યાન ખેંચે છે કે, દરેક પદમાં કબીરે નિર્ભયતાપૂર્વક પોતાના સ્વતંત્ર વિચાર રજૂ કર્યા છે જે મને કબીરા તરફ આકર્ષે છે. ૧૪મી સદીમાં પોતાના દોહાઓ દ્વારા ધર્મના પંડિતોને છંછેડ્યા, મૌલવી અને બ્રાહ્મણોને પડકાર્યા, એ કોઈ નાની સુની વાત છે? તો બીજી તરફ, કબીરજીએ તેમનો ઉપાય સૂચવતા ‘રમૈની’માં મનુષ્યે મોક્ષ તરફ ગતિ કરવાં અને માયાનાં બંધનમાંથી છુટવાં શું કરવું જોઈએ તેનો સુંદર બોધ પણ સરળ ભાષામાં આપ્યો છે.

રમૈનીનાં ૮૪ પદોમાંથી ચાર-પાંચ પદો ખાસ છે. તેમાં કબીરે માનવીને ચેતવણી આપી છે. જીવન જીવવા એ જાણવી જરુરી છે. તેના ૧૧મા પદમાં માણસને ચેતવતા કહ્યું છે કે, ભોગોની વાસના તેને માયાનાં બંધનમાં ફસાવે છે. ૨૧ અને ૨૨મા પદમાં કબીર સમજાવે છે કે, સંસાર કેવળ દુ:ખથી ભરેલો છે, તેથી માણસે વિવેકપૂર્ણ જીવન જીવવું જોઈએ. ૪૪મા પદમાં કબીરે કીધું કે, માનવે સત્સંગ કરવો જ જોઈએ કારણ કે સત્સંગથી જ સાચા જીવવાની રાહ મળે છે. છેલ્લે ૮૪મા પદમાં સમજાવ્યું કે, મુક્તિ મેળવવાં મનુષ્યે સ્વયંમ્ જ પ્રયત્ન કરવો પડે. કબીરાએ બીજાનાં હલેસાં વાપર્યા વગર પોતાની હોડી હંકારી છે અને ઈશ્વર સાથે એકરુપ થયા છે.

આમ, ‘રમૈની’નાં પદો વેદાંત અને તત્વજ્ઞાનથી ભરપૂર છે. તેમાં બીજક ગ્રંથના સારનાં આધ્યાત્મિક રહસ્યોને ઉઘાડવાનો અદભુત પ્રયત્ન થયો છે. કબીરાએ ‘રમૈની’ની રચના દોહા અને ચોપાઈમાં લોકો જે ઢાળે ગાતા હતા તે ઢાળને પોતાની કથન શૈલીમાં ગૂંથી પ્રસ્તુત કર્યા. આમ જૂઓ તો, કબીર સાહેબે તત્વજ્ઞાનની ભારેખમને શુષ્ક લાગતી વાતોને રસિકતાપૂર્વક સરળતાથી રજૂ કરવાનો સન્નિષ્ઠ પ્રયાસ કર્યો ગણાય.

વિરાટ સંસારમાં આપણો અવિનાશી જીવ ૮૪ લાખ યોનીઓમાં ભટકે છે તેમ કહેવાય છે. આ ૮૪ લાખ યોનનીઓમાંથી મોક્ષ તરફ ગતિ કરવાની ચાવી, આ ૮૪ પદમાં કબીરાએ સૂચવી છે. કબીરે રામનામનું મહત્વ સમજાવતાં નીચેથી ચોપાઈ રમૈનીમાં ગાઈ છે.

કહૈં કબીર પુકારિકે, ઈ લેઉ વ્યવહાર,
રામ નામ જાને બિના,ભવ બૂડિ મુવા સંસાર.

કબીરે ક્યાંય કોઈ ચોપાઈ કે દોહા, ભજનમાં પોતાનું નામ ચીતર્યું નથી. કબીર એક સહજ ઝરણાં જેવું જીવન જીવ્યા અને જીવનમાં જળ ઉપર પોતાની સહી કરી ગયા અને વહેતા પવનને પોતાના હસ્તાક્ષર આપી પોતાની રચના આપી. આજે ૬૫૦ વર્ષથી પવનના સુસવાટા સાથે કબીર આપણાં ઘરમાં જીવે છે અને દિલમાં પ્રવેશે છે.

જીગીષા પટેલ 

૧૨ -કબીરા

કબીરો મારો નિર્ભ્રાન્તિનો કવિ

મારો કબીરો બીજા સંત કે ભક્ત કવિથી જુદો કેમ પડે છે તેનો મેં વિચાર કર્યો તો મને જે સમજાયું તે આજે હું તમારી સામે મૂકવા માંગું છું.

ભક્ત સામાન્ય રીતે નિર્ભ્રાન્ત ન હોય, સમજણ વિનાની ભક્તિ પૂરી ભ્રાંતિમાં પરિણમી શકે. કબીરાની વિશેષતા એ છે કે તેઓ ભક્ત હોવા છતાં પૂરેપૂરા નિર્ભ્રાન્ત બની શક્યા આથી ના એમની ભક્તિમાં કચાશ આવી ન વિવેકબુદ્ધિમાં.આવું સંતુલન લાવનાર ભક્ત કવિઓ કેટલા? ઊલટું તે તો પાગલપણાની હદે પહોંચતો ભક્તિભાવ વ્યાપક રીતે આવકારતા રહ્યા છે. કબીર ઝંખે છે ઈશ્વર સાથેની એકતા એ હદે કે વિરહની લાગણીની સચ્ચાઈ જાણવા આ એક પદ જ પૂરતું છે:

બાલમ આઓ હમારે ગેહ રે,
તુમ બિન દુખિયા દેહ રે.
સબ કોઈ કહૈ તુમારી નારી,
મોંકો યહ સંદેહ રે.
એકમેક હવે સેજ ન સોવૈ,
તબ લગ કૈસે નેહ રે.
અન્ન ન ભાવૈ નીંદ ન આવૈ
ગૃહ બન ધરૈ ન ધીર રે,
જયોં કામી કો કામિની પ્યારી
જ્યોં પ્યાસે કો નીર રે.
હૈ કોઈ ઐસા પર ઉપકારી
પિયસે કહૈ સુનાય રે,
અબ તો બેહાલ કબીર ભયે હૈં
બિન દેખે જીવ જાય રે.

કબીરની નિર્ભ્રાન્તિ તેમને મૂર્તિપૂજાનો સમૂળો વિરોધ કરવા તો પ્રેરે જ છે. તદુપરાંત મૂર્તિપૂજાનાં પર્યાયરુપ બીજા પ્રતીકોનો પણ પોતાની માન્યતાના કોશમાંથી છેદ ઉડાડતો દેખાય છે તો પછી તે ક્રિયાકાંડને તો સ્વીકારી જ કેવી રીતે શકે? અમુક ધર્મો ઈશ્વરના સાકાર સ્વરૂપનો નિષેધ કરે છે પરંતુ ધર્મગ્રંથોના ઊંચા મહિમાને સ્વીકારે છે. કબીરની વિવેકસૃષ્ટિમાં તેનો પણ સ્વીકાર નથી. ‘કિતાબ’ના મહિમાને તેઓ પોતાના પદોમાં વારંવાર નકારે છે. આ ‘કિતાબ’ તે ધર્મગ્રંથ .કબીર માત્ર ધર્મગ્રંથનિષેધથી અટકી જતા નથી. તેઓ તો નામસ્મરણને પણ નિરર્થક માને છે.તુલસીની માળાનાં મણકાને માત્ર લાકડાનો કકડો અને નામસ્મરણને બબડાટ લેખાવનાર કબીરની નિર્ભ્રાંન્તિના વધુ શા પુરાવા આપવા? તિલક-ભભૂતિ,પૂજા, કથાશ્રવણ,એટલે સુધી કે પ્રાર્થનાના કોઈપણ સ્વરૂપને પરહરે છે. અવતારવાદમાં તેમને આસ્થા નથી. ઈશ્વરના સગુણ સ્વરૂપથી તેમના ચિત્તનું સમાધાન થતું નથી. નિર્ગુણ સ્વરૂપની અપ્રીતિ તેમને મુંઝવે છે. આમ કબીર સતત ‘નેતિ’ ‘નેતિ ઉચ્ચારતા અનુભવાય છે.

પરંતુ આ અસંખ્ય ‘નેતિ’ માંથી કશુંય સકારાત્મક જણાય છે અને તે જ કબીરને અન્યોથી ઊફરા,ઊંચા ઠરાવે છે. એ રીતે કબીર ડિડક્ટિવ લોજિકના ઉપાસક છે. નકાર વડે ઘણું બધું બાદ કરતા તેમના અંતકરણને અને બુદ્ધિ દ્વારા સ્વીકાર્ય હોય તે તે હકારના બિન્દુએ પહોંચે છે. આવા કબીરને કવિ ઉપરાંત ભક્ત કહેવામાં ઔચિત્ય છે, કેમ કે તેમની નિૌર્ભ્રાન્તિ તેમને સકારાત્મક સત્ય સુધી લઈ જાય છે.કબીર માત્ર ‘નેતિ’ આગળ અટકી ગયા નથી કારણ સહુથી વધુ તો તે મુઠ્ઠી ઊંચેરા માણસ છે.એટલે અનેક નકારોના અંધકારમાંથી એક પરમ હકારનું પ્રકાશકિરણ તેઓ પામે છે અને આપણને દેખાડે છે.

કબીરાને કોઈ એક ચોકઠામાં કે ખાનામાં બંધબેસતો કહી બતાવવાનું ખૂબ મુશ્કેલ છે.એ દ્રષ્ટિએ કબીરો આપણો સૌથી છટકિયાળ જ્ઞાની કવિ છે. તેમને તમે એક છેડેથી પકડવા જાઓ તો બીજે છેડે નીકળે એવું તેમનું અકળ કવિ વ્યક્તિત્વ છે. કબીર ક્યાંય કશાથી બંધાતા નથી.એમની સકળ પ્રતિબધ્ધતા માત્ર માણસ સાથે છે. સાચુકલા, તટસ્થ કવિને છાજે તે રીતે ‘ઇતિ સિધ્ધમ્’ ની ચેષ્ટાથી તેઓ વેગળા રહે છે.”બાબાવાક્યં પ્રમાણમ્” ને તેઓ સાફ નકારે છે.કશું પરંપંરાપ્રાપ્ત આંખો મીંચીને સ્વીકારવાનું તેમનું વલણ નથી.કંઠીબંધા કવિ તો તે નથી જ.

આજે એકવીસમી સદીમાં આ બધુ જેટલું સરળ અને સહજ લાગે છે તેટલું કબીરના સમયમાં શક્ય ન હતું. અનેક સંપ્રદાયો ,તેમના આચાર્યો, તેઓ પ્રત્યેની જનસમુદાયની વિવેકશૂન્ય ભક્તિ, ચીલાચાલુ વિચારપધ્ધતિ: આવા પરિવેશમાં આવી ઊફરી રીતે વિચારવું અને પ્રતીતિપૂર્વક ,અનેક પ્રકારના અભિનિવેશથી પોતાની અલગ વિચારધારાનો પ્રચાર કરવો અને તે પણ કવિતાની રીતે – આવું ગજું ત્યારે કબીર અને અખા જેવા ગણ્યાં ગાંઠ્યાઓનું જ હતું. તેમના સમયમાં તેમને પૂરતી લોકસ્વીકૃતિ ન મળી,પણ તેની ચિંતા કરે તો તેનું ખમીર લાજે. એ દ્રષ્ટિએ કબીરની માટી જ કંઇક જુદી હતી.

કબીર મનુષ્યનિષ્ઠ કવિ અને સ્વનિષ્ઠ વિચારક હતા.

તેઓ કદી તેમની પરિધિની બહાર જતા નથી.કબીર આત્મપ્રતીતિ,સ્વાનુભૂતિ સિવાયનું કશું ઉચ્ચારતા નથી.પોતાના મનોગતને વ્યક્ત કરવામાં તેઓ નિખાલસ જ નહીં ક્યારેક નિર્મમ પણ છે.સ્વરક્ષાની સાવધાનીથી પ્રેરાઈને તેઓ કાંઈ લખતા નથી. સંદિગ્ધતા તેમનું વલણ જ નથી. જે કહેવું તે ફોડ પાડીને ,કશા પરદા વિના કહેવું તે જ તેમની પધ્ધતિ છે. તેમની નિર્ભ્રાન્તિ તેમને સો ટચની નિરપેક્ષતા સુધી લઈ જાય છે જેથી સત્યને તે પ્રતીતિના રણકા સાથે ઉચ્ચારી શકે છે. કશું પ્રચલિત તેમને ગ્રાહ્ય નથી- તેથી ધર્મો અને તેઓએ ઊભી કરેલી જટાજાળ અને કહેવાતા ધર્મગુરુઓ તેમના પ્રહારોનું સતત લક્ષ્ય બને છે.’મુલ્લાં’ અને ‘પંડિત’ને કબીરે જેટલા સપાટામાં લીધા હશે તેવા અખાને બાદ કરતા કોઈ ભક્તકવિએ લીધા નથી.

પંડિતને ‘કસાઈ’ કહેવાની હદે જનાર કબીરનો ખોખલી તથા અનર્થકારી પંડિતાઈ પ્રત્યેનો આક્રોશ જેટલો તીવ્ર તેટલો વ્યાજબી છે. મોટેથી બાંગ પોકારતા મુલ્લાને ઠપકારતાં પણ તેઓ ખચકાતા નથી. ‘તો શું તારો અલ્લાહ બહેરો છે?’ કહેતા આક્રોશમય કબીર બીજી પંક્તિમાં ‘મારો સાહેબ તો કીડીના પગમાંના ઝાંઝરનો રવ પણ સાંભળે છે!’ કહી તેમનું નિર્ભ્રાન્ત ભક્તહ્રદય પ્રગટ કરે છે. એ નુપર-રવ પણ મારો સાહેબ સાંભળે છે એમ કહીને કબીર સર્વશક્તિમાનના અસ્તિત્વને સ્વીકારે છે. નેતિમાંથી ઇતિ કે નકારમાંથી હકારમાં જવાનું વલણ આ પદ દ્વારા સમજાય છે. તેઓ નિર્ભ્રાન્ત નહોત તો મુલ્લાની બાંગ સામે આક્રોશ ન ઠાલવ્યો હોત અને તેઓ નિરીશ્વરવાદી હોત તો મારો સાહેબ નુપુરનો ધ્વનિ સાંભળે છે તેવું તેમણે કીધું ન હોત. કબીરનો ઈશ્વર કાંઈ ચિરપરિચિત આકૃતિ,પ્રતીકો કે
શબ્દોમાં પણ પરિસીમિત નથી. ઈશ્વરના આત્મતત્ત્વ સ્વરુપને તે પુરસ્કારે છે પરતું મનુષ્યમાં ઈશ્વરને જોવા પામવાનો અભિગમ સ્ફટિકવત્ સ્પષ્ટ છે પણ મનુષ્યજીવનની ક્ષણભંગુરતા વિશે તેઓ પૂરા નિર્ભ્રાન્ત છે. કબીર અસારવાદી નથી,પરંતુ વ્યાપક નિ:સારતામાંથી કિંશુક વિધાયક સારતત્વ તારવવાની તેમની જિજ્ઞાસા અને ક્ષમતા છે.તેથી જ તેઓ ચાબુક ફટકારે છે પણ શીળો સ્પર્શ પૂરો પાડવાનું ચૂકતા નથી.

ભારત પાસે કબીર એક જ હતા . આવનારી સદીઓ સુધી તેમની આ અદ્વિતીયતા સહેલાઈથી વિસરાવાની નથી.મિત્રો , તમને શું લાગે છે?

જીગીષા પટેલ