ઓશો દર્શન-33. રીટા જાની

wp-1644023900666




અસ્તિત્વ એક પડકાર છે. ખુશનુમા સવાર, બળબળતી બપોર અને સોહામણી સાંજના પરિબળો જ્યારે રાત્રિના અંધકારને સ્વીકારવાની વાસ્તવિકતાઓને અવગણે છે, અપેક્ષાઓના કદમ વાસ્તવિકતાની મંઝિલોને પાર કરવામાં અધૂરપ અનુભવે છે, રસ્તાના વળાંકે શું હશે તેનો ડર લાગે છે. ભવિષ્યના ગર્ભમાં શું છુપાયેલું હશે તેનો ભય રહે છે. ભય એ એવી વસ્તુ છે જે માણસને બાંધે છે, મર્યાદિત કરે છે.

અનિશ્ચિતતામાં જીવવું સાહસ છે. અસ્તિત્વ અનિશ્ચિત છે પણ આપણે સિદ્ધાંતો અને માન્યતાઓનો સહારો લઈને નિશ્ચિતતાનો ભ્રમ ઉભો કરીએ છીએ, અજાગૃત અવસ્થામાં જીવીએ છીએ. અનિશ્ચિતતામાં જાગૃત બનીને જીવવું, વર્તમાનમાં જીવવું એ સાહસ છે. ઓશો કહે છે કે અનિશ્ચિતતાને અજાયબી સમજો. અસલામતીને મુક્તિ સમજો. કોઈ નવીન બાબત દ્વાર ખટખટાવે તો તેનું સ્વાગત કરવું તે સાહસપૂર્ણ જીવવાની શૈલી છે. આજે ઓશો દર્શનમાં આપણે ઓશોના ‘સાહસ’ પરના ચિંતનને માણીશું.

રોજિંદી જિંદગીમાં સલામતી શોધતો માનવી નવી તક અને નવા સ્વપ્નને સિદ્ધ કરવાનો અવસર સાહસના અભાવે ગુમાવે છે. સુરક્ષાની કિલ્લેબંધીમાંથી આગળ ડગ ભરવાનું જોખમ ઉઠાવવા તે તૈયાર નથી. પરિણામે આવેલી તકને પોતાના હાથમાંથી ગુમાવી દે છે અને સ્વપ્નોનું બલિદાન દેવાઈ જાય છે.

જીવનમાં કશું જ નિશ્ચિત કે પૂર્વનિર્ધારિત નથી. જીવન અનિશ્ચિતતા અને આશ્ચર્યોથી ભરપુર છે અને એ જ છે એનું સૌંદર્ય! આગળની ક્ષણે શું થશે તે કોઈ કહી શકતું નથી. અનિશ્ચિત રહેવાની તૈયારી એટલે જ હિંમત. અસલામતી જીવનનો અવિભાજ્ય ભાગ છે, જે જીવનને મુક્ત બનાવે છે અને સતત અજાયબીમાં રાખે છે. ભય મોજુદ હોવા છતાં અજાણ્યાપણાનો પડકાર ઝીલવો એટલે હિંમત. જોખમ ઉઠાવનાર વ્યક્તિ જીવનમાં પરિપક્વતા અને વિકાસને પ્રાપ્ત કરી શકે છે. માટે પ્રત્યેક વ્યક્તિએ સાહસિક બનવું જરૂરી છે, અપરિચિત બાબત માટે તૈયાર રહેવું જરૂરી છે. એકવાર મુક્તિ અને નિર્ભયતાનો સ્વાદ ચાખવા મળે ત્યારબાદ કદી પસ્તાવો કરવો પડતો નથી કારણ કે તે જાણી જાય છે કે ઉત્તમ રીતે જીવવું એટલે શું.

નવીન વસ્તુનો તમે સમગ્રતાથી સ્વીકાર કરશો તો તે તમને પરિવર્તિત કરી શકશે. તમે તેનો સ્વીકાર કરો તો તમે ફૂલની જેમ ખીલશો અને જો ઇનકાર કરશો તો પથ્થર જેવા મૃત રહેશો. નવજીવનનો સાચો અર્થ એ છે કે તમે માનસિક સ્મૃતિથી મુક્ત બનો. સ્મૃતિ સત્ય નથી કેમકે સત્ય હંમેશા જીવંત હોય છે. જેથી જે હયાત નથી તેનું નામ છે સ્મૃતિ, જે આભાસી વિશ્વનું સર્જન કરી આપણને કેદ કરે છે. ‘હું’ અથવા ‘અહમ’ તરીકે ઓળખાતી ગ્રંથિને સ્મૃતિ જ પેદા કરે છે. અસ્તિત્વને કોઈ ભય નથી માટે તમે નથી ડરતા પણ કૃત્રિમ આપખુદ અહમ મૃત્યુથી અતિશય ફફડતો હોય છે. માટે જ નવીન વસ્તુને તમે રાજી ખુશીથી સ્વીકારી શકતા નથી. સ્મૃતિ તો ચેતનામાં આવેલી એક ચીજ છે, જ્યારે ચેતના તો તમે પોતે જ છો. નવીનતા એ ઈશ્વરનો સંદેશવાહક છે, તેને અનુસરો તો તમારું જીવન સમૃદ્ધ બની જશે અને કેદ રહેલો વૈભવ એક દિવસ મુક્ત કરવાને તમે સક્ષમ થઈ શકશો. કર્મની ફિલસૂફી એ છે કે કોઈપણ વ્યક્તિ કે પરિબળ તમને કાંઈ જ કરતું નથી. માટે યોગ્ય સમયની રાહ જોવાની જરૂર નથી, હિંમત સાથે કૂદી પડવાની જરૂર છે.

ઓશો કહે છે કે અંધકાર સાથે બાથ ભરી તેને પરાજિત ન કરી શકાય. એ માટે પ્રકાશ અંગે કંઈક કરવું પડે. એ જ રીતે ભય સાથે ઝગડવાથી ભય દૂર નહીં થાય, એ તમને પાગલ બનાવશે. ભયને દૂર કરવા બિનશરતી પ્રેમ કરો. કોઈ સોદાબાજી નહિ, પણ હૃદયની પૂર્ણતાથી પ્રેમ કરો. ભય વિનાશાત્મક છે, જ્યારે પ્રેમ સર્જનાત્મક શક્તિ છે. પ્રેમ પ્રકાશ છે અને ભય અંધકાર છે. ઓશો પ્રેમના ચાર તબક્કા ગણાવે છે – પ્રથમ શારીરિક, બીજો માનસિક, ત્રીજો સમસ્તના પ્રેમમાં હોવું એટલે પ્રાર્થના. પ્રાર્થના એ પ્રેમની શક્તિ છે, જે બિલકુલ સહજ હોવી જરૂરી છે. હૃદયથી હૃદયનો સંવાદ થવો જોઈએ. હૃદય ખુલ્લું થાય ત્યારે સમગ્ર જગત પ્રતિસાદ આપવા તત્પર બનશે. અને ચોથો તબક્કો છે ધ્યાન. પ્રત્યેક તબક્કે ભય અદ્રશ્ય થતો રહે છે અને તમને જીવનમાં મુક્તિ અને સહજતા પ્રાપ્ત થાય છે.

પ્રેમનો વિરોધી ધિક્કાર નહીં પણ ભય છે. પ્રેમમાં વ્યક્તિ વિસ્તરે છે, ભયમાં સંકોચાય છે. પ્રેમમાં વ્યક્તિ ખુલે છે, ભયમાં બંધિયાર બને છે. પ્રેમમાં વ્યક્તિ વિશ્વાસ મૂકે છે, ભયમાં શંકા કરે છે. પ્રેમમાં વ્યક્તિ વિલીન થઈ જાય છે, ભયમાં એકાકી બને છે. તમારા આંતરિક આકાશને ઓળખી લો એ જ છે પ્રેમ. શરીરને ટકવા માટે જેમ શ્વાસની જરૂર પડે તેમ આત્માને ટકવા માટે પ્રેમની જરૂર પડે છે. જ્યારે હૃદય ખરેખર ભરેલું હોય, ત્યારે શબ્દો ખરી પડે છે અને કેવળ શાંતિ જ માધ્યમ બને છે. ત્યારે તમે બ્રહ્માંડ સાથે એક થઈ જાવ છો. આ એકાત્મતા એટલે જ ધ્યાન – વ્યાપક શુદ્ધતા, નિર્દોષતા અને પવિત્રતા.

‘હું કોણ છું?’ એ પ્રશ્નનો ઉત્તર અન્ય કોઈ ન આપી શકે. ધ્યાનની તમામ પદ્ધતિઓ ખોટાને નષ્ટ કરવામાં સહાયરૂપ છે. ધ્યાન એટલે શાંત અને એકાકી રહેવાની હિંમત, એક નવીન જીવંતતા, નવું સૌંદર્ય, નવીન પ્રકારની બુદ્ધિનો તમને અનુભવ થશે. તે કોઈ પાસેથી ઉછીની ન લઈ શકાય, તમારી અંદર જ તે વિકસી હશે. તમારા જીવનમાં જ તેના મૂળ હશે. તમે કાયર નહીં હોય તો તેની પર ફળ આવશે, ફૂલો આવશે. કાલની કોઈને ખબર નથી. તમારા અસલ અસ્તિત્વને પામ્યા વિના મૃત્યુ ન પામો.

કુલ છ ઇન્દ્રિયો હોય છે જેમાં પાંચ બાહ્ય હોય છે, જે આપણને જગત વિશે જણાવે છે. પણ છઠ્ઠી ઇન્દ્રિય આંતરિક છે, જે તમને તમારા વિશે તેમજ વસ્તુઓના અંતિમ સ્ત્રોત વિશે કહે છે. ધ્યાન એટલે આ આંતરિક ઇન્દ્રિયની, આંતરસૂઝની શોધ. લોકોના અભિપ્રાય ઉપર આધારિત રહી આપણે આંતરસૂઝનો માર્ગ ભૂલી ગયા છીએ. તમામ સુંદર અને દિવ્ય વસ્તુઓ તેના થકી જ અનુભવી શકાશે. બીજાના અભિપ્રાયથી પ્રભાવિત થવાના બદલે પોતાના અનુભવ ઉપર વિશ્વાસ કરો. સ્વામી વિવેકાનંદ રામકૃષ્ણ પાસે જઈને કહે છે કે ઈશ્વર ક્યાંય છે જ નહિ. આ માટે તેઓએ તાર્કિક દલીલો અને પુરાવા રજૂ કર્યા. ત્યારે રામકૃષ્ણ પરમહંસે કહ્યું કે તમારી દલીલો તો સુંદર છે પણ મારી આંતરસૂઝ કહે છે કે ઈશ્વર છે. અને તેમણે વિવેકાનંદને અનુભવ કરાવ્યો. ગુલાબના ફૂલને કે ચંદ્ર ને જોઈને યાંત્રિક રીતે આ સુંદર છે એમ ન કહો, પણ આંતરસૂઝથી એને પ્રાપ્ત કરો. જે ક્ષણે તમે લોકોના અભિપ્રાયના ભયથી મુક્ત થાવ છો, ત્યારે તમે ઘેંટુ મટીને સિંહ બની જાવ છો. દુનિયાની પરવા કર્યા વિના તમે જેવા છો તેવા – હળવા ફૂલ, તણાવ મુક્ત, આડંબરથી મુક્ત બની જાવ.

જોખમપૂર્વક જીવવું એટલે ખરેખર જીવી જવું. જીવન તો જોખમમાં જ ખીલે છે, નહીં કે સલામતી કે સુરક્ષામાં. માના ગર્ભમાં બાળક રક્ષિત હોય છે પરંતુ જીવવા માટે આ તમામ સુરક્ષા, કવચ અને રક્ષણમાંથી બહાર આવીએ પછી જ આ બહોળા, અનંત વિશ્વને પામી શકાય. અહમના કોચલામાંથી બહાર નીકળીએ તો તમારી અંદર એક તાજગીસભર, ભૂતકાળથી ખરડાયા વિનાનું અસ્તિત્વ ઉદ્ભવશે અને તમે કોઈપણ સીમા વિના અનંત સુધી જોઈ શકશો.

ઓશો કહે છે કે પૂર્વના લોકો નિષ્ફળ ગયા છે કારણ કે તેમણે પ્રેમ વિના ધ્યાન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. પશ્ચિમના લોકો નિષ્ફળ ગયા છે કારણ કે તેમણે ધ્યાન વિના પ્રેમ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. ઓશો ધ્યાન વત્તા પ્રેમની મહત્તા ગાય છે. પોતાની જાત સાથે નિખાલસ અને પ્રામાણિક બનીને રહો. ઘરેડમાંથી બહાર નીકળી ખુદના અસ્તિત્વનો સ્વીકાર કરો. તમારી જવાબદારી કેવળ તમારી પોતાની તરફ છે. ભયને વિલીન કરવા માટે ધ્યાન કરો, વિશ્વાસ માટે ધ્યાન કરો, ભયને પ્રેમમાં રૂપાંતર કરવા માટે ધ્યાન કરો. પલાયનવૃત્તિ ન રાખો, સર્જનાત્મક બનવામાં આનંદ માણો. જીવન કોઈ વિચાર નથી. એ આપણી અંદર પણ છે અને બહાર પણ છે. કશું માગવાને બદલે જે મળ્યું છે તે બદલ કૃતજ્ઞ બનો તો જીવનની એક એક ક્ષણ ઉત્સવ બનશે.

રીટા જાની
16/09/2022


https://youtu.be/hIo8TyRzt0U

ઓશો દર્શન-32. રીટા જાની

wp-1644023900666

ગત અંકમાં આપણે સ્વામી આનંદ વીતરાગના ‘મહાવીર દર્શન’ પર આધારિત ઓશો દ્વારા ભગવાન મહાવીરે આપેલા બાર તપ પૈકી છ બાહ્ય તપની વાત કરી હતી. આજે ઓશો દર્શનમાં આપણે બાકીના 6 આંતર તપને સમજીશું. ઓશોની ખૂબી એ છે કે તે જે વિષયને સમજાવે છે તેની આંતરિકતામાં એટલી ઊંડી ડૂબકી મરાવે છે કે એ આંતરિકતાના મહાસાગરના મોતી, માણેક અને રત્ન આપણી નજર સામે તાદૃશ થાય છે, એટલું જ નહીં પણ વાચક સ્વયં એ ઊંડાણમાં ઉતરીને પાછો આવ્યો હોય એવો અનુભવ તેને કરાવે છે.

અંતર તપમાં પ્રવેશ માટેનું દ્વાર પ્રાયશ્ચિત છે. ભગવાન મહાવીરે પ્રાયશ્ચિતને પહેલું અંતર તપ કહ્યું છે. ઓશો આપણને પ્રાયશ્ચિત અને પશ્ચાતાપનો ભેદ સુપેરે સમજાવે છે. ત્રણ પ્રકારના માણસ હોય છે. એક પ્રકારના લોકો બીજાની ભૂલ જુએ છે, તેઓ પશ્ચાતાપ પણ કરતા નથી. બીજા પ્રકારના લોકો કર્મની ભૂલ જુએ છે, તે પશ્ચાતાપ કરે છે. ત્રીજા પ્રકારના લોકો જે સ્વયંની ભૂલ જુએ છે, તે પ્રાયશ્ચિત કરે છે. પશ્ચાતાપ બહુ સાધારણ ઘટના છે, પરંતુ પ્રાયશ્ચિત સાધના છે. પશ્ચાતાપ ખોટા કામ સાથે સંબંધિત છે અને પશ્ચાતાપ કરનાર એવો ને એવો જ રહે છે, જ્યારે પ્રાયશ્ચિત ‘હું જ ખોટો છું’ એવા બોધ સાથે સંબંધિત છે. માટે પ્રાયશ્ચિત કરનારે પોતાની જીવન ચેતનાને રૂપાંતરિત કરવી પડે છે. પ્રાયશ્ચિત આપણને બદલે છે. જેમનું ધ્યાન કર્મ પર છે, તેઓ પશ્ચાતાપ કરીને ત્યાંના ત્યાં જ રહે છે. ક્રોધ થઈ ગયો, ભૂલ હતી, એવો ખ્યાલ આવ્યો એટલે પશ્ચાતાપ કરી પગલું પાછું લીધું. આમ એકની એક જગ્યા પર દોડ્યા કરવા જેવું થશે. પસ્તાવો કરી માણસ પ્રસન્ન થાય છે અને આશ્વાસન લે છે કે હું કેટલો સારો માણસ છું. પરંતુ પ્રાયશ્ચિતનો અર્થ જુદો છે. ભૂલ મારા પૂર્વ કર્મની નથી પરંતુ મારી છે, મેં ખોટું કામ કર્યું છે. તો એક મનોમંથન શરૂ થાય છે, એ માણસ ખરેખર પ્રાયશ્ચિત કરે છે અને સુધરી શકે છે. જે વ્યક્તિ કર્મની ભૂલ હોવાનું માનતો નથી અને સ્વયંની ભૂલ જોવાનું શરૂ કરે છે, તેની અંતરયાત્રા શરૂ થઈ જાય છે. તથ્યનો સ્વીકાર પ્રાયશ્ચિત છે, ભૂલને ભૂંસી નાખવાનો પ્રયત્ન પશ્ચાતાપ છે. પશ્ચાતાપ બીજા સામે પ્રગટ કરવો પડે છે, પ્રાયશ્ચિત સ્વયંની સામે પ્રગટ કરવાનું છે.

વિનય એ બીજું અંતર તપ છે. સૌ પ્રત્યે સહજ આદર એટલે વિનય. જ્યારે બીજાના દોષ જોઈને પોતાના અહંકારને પોષણ આપવાનું બંધ કરીએ, ત્યારે વિનય પેદા થાય. મન હંમેશા એવું ઈચ્છે કે બીજા નિંદિત રહે, બીજાના દોષ દૂરથી પણ આપણને દેખાય, પણ આપણા દોષ નિકટ હોવા છતાં આપણે જોઈ શકતા નથી. જ્યારે કોઈ પણ ભેદભાવ વિના આદર અપાય ત્યારે વિનય પેદા થાય છે – જીવન પ્રત્યે આદર, અસ્તિત્વ પ્રત્યે આદર, જે છે તેના પ્રત્યે આદર, શ્રેષ્ઠત્વનો કોઈ સવાલ નથી- એ વિનય છે. દરેક પ્રત્યે આદર સંભવે, એ તમારું અંતર તપ છે. મહાવીર સ્વામી વિનયને આંતરિક ગુણ ગણાવે છે. સુરજ તમને પ્રકાશ આપે છે ત્યારે તમને પૂછતો નથી, હવા તમને ઓક્સિજન આપવાની ના નથી પાડતી, આકાશ એમ નથી કહેતું કે તે જગ્યા નહીં આપે કે તમે સારા માણસ નથી. સમગ્ર અસ્તિત્વ કોઈપણ શરત વિના તમારો સ્વીકાર કરે છે. આ જીવન પ્રત્યે સહજ સન્માન એ જ વિનય છે.

ત્રીજું અંતર તપ છે – વૈયા વૃત્ત્ય એટલે કે સેવા. ભગવાન મહાવીર સેવાનો અર્થ જુદો જ કરે છે. જે સેવામાં કોઇ પ્રયોજન હોય તો તે સેવા નથી. એનાથી પુણ્ય મળશે તેવો ભાવ પણ ન હોવો જોઈએ. ભૂતકાળમાં આપણે જે કર્મ કર્યા છે તેના વિસર્જન માટે સેવા કરવી પડે છે એમ ભગવાન મહાવીર કહે છે. જે કંઈ ખોટું અર્ચિત થઈ ગયું છે તેની નિર્જરા કરવાની છે, વિસર્જન કરવાનું છે. સેવક બન્યા વિના સેવા થઈ જાય તો જ એ સેવા છે. પુણ્ય પણ ભવિષ્યોન્મુખ હોય તો તે પાપ બની જાય છે. પુણ્ય જો પાછલા કર્મોનું વિસર્જન હોય તો તે એક સંતુલન છે. કોઈ સેવા કરવાનો અવસર ઉભો થાય તો સેવા કરો. વૈયા વૃત્યનો અર્થ છે ઉત્તમ સેવા. સેવા કરવાનો ભાવ ભીતરમાંથી ઉઠતો હોય તો તમારી જાતને રોકશો નહિ, જો ભાવ ન ઉઠતો હોય તો ચૂપચાપ આગળ વધી જાવ. કોઈને ખબર ન પડે કે તમે સેવા કરી છે તો એ વૈયાવૃત્ય છે. સેવા દવા જેવી છે. દવાથી કાંઈ મળતું નથી, રોગ દૂર થાય છે. જો સેવા કરવામાં કોઈ પ્રકારનું ગૌરવ, ગરિમા કે અસ્મિતાની ભાવના મનમાં ગહન બને તો એ સેવા વૈયા વૃત્ય નહીં બને. સેવા એવી હોય કે જે કરવા કોઈ રાજી ના હોય, ત્યારે તમે અંતર તપમાં પ્રવેશ પામશો.

આંતર તપનું ચોથું પગથિયું છે – સ્વાધ્યાય. સામાન્ય રીતે એવો અર્થ કરવામાં આવે છે કે શાસ્ત્રોનું અધ્યયન, પઠન અને મનન સ્વાધ્યાય છે. પરંતુ મહાવીર સ્વામી અનુસાર સ્વયંનું અધ્યયન સ્વાધ્યાય છે, શાસ્ત્રોનું નહીં. માનવી સ્વયં એક પરમ શાસ્ત્ર છે, કારણ કે જે કાંઈ જાણી શકાય છે, જે જાણી શકાશે, તે પણ માનવી જ જાણે છે. માટે જ મહાવીર કહે છે કે એક સ્વયંને જાણી લેવાથી બધું જાણી લેવાય છે. જ્ઞાતાને જાણવો એ ધર્મ છે. ધર્મ સ્વયંને જાણવામાં છે. સ્વયંનું અધ્યયન કરો તો તે શાસ્ત્ર છે, પરંતુ ક્રોધ કે રાગ વિશે શાસ્ત્રોમાં જે સમજાવ્યું છે તેનું અધ્યયન કરો તો તે સ્વાધ્યાય નથી. આપણું બધું ધ્યાન બહારની તરફ છે માટે ભીતરમાં અંધારું છે. સ્વાધ્યાયનો અર્થ છે ધ્યાનનો પ્રકાશ ભીતરની તરફ વાળવો, જેથી ભીતરમાં શું છે તે દેખાવાનું શરૂ થાય. કોઈ માણસ તમને ગાળ આપે અને તમારામાં ક્રોધ ઉઠે ત્યારે તમારું ધ્યાન શેના પર છે? ગાળ પર કે ક્રોધ પર? જો ગાળ પર ધ્યાન હશે તો સ્વાધ્યાય નહીં બને અને જો ક્રોધ પર ધ્યાન હશે તો સ્વાધ્યાય થઈ જશે.

અંતર તપનું પાંચમું ચરણ છે સામાયિક એટલે કે સ્વભાવમાં સ્થિર થવું તે. મહાવીરે ધ્યાન શબ્દનો ઉપયોગ નથી કર્યો જેટલો સામાયિક શબ્દનો કર્યો છે. મહાવીર આત્માને સમય કહે છે અને જે વ્યક્તિ પોતાના આત્મામાં હોય છે ત્યારે એ સામાયિકમાં છે એમ કહે છે. કારમાં બેસીને તમે ઘેરથી ઓફિસ જાવ છો સાથે એક પથ્થર પણ રાખ્યો હોય તો એ પણ ઓફિસ પહોંચી જશે. પરંતુ કારમાં બેઠેલું તમારું મન એક અન્ય ગતિ પણ કરે છે, એની ગતિ સમયમાં છે. તમારી કાર તમારા ઘરની બહાર જ ઉભી હોય છતાં તમારું મન ગતિ કરીને ઓફિસમાં પહોંચી ગયું હોઈ શકે. પથ્થર તમારી સાથે બેસીને એવો જ રહેશે તેની ભીતરમાં કંઈ ફરક નહીં પડે. પરંતુ તમે જ્યારે કારમાં બેસો છો ત્યારે તમારું શરીર સ્થાનમાં યાત્રા કરી રહ્યું છે અને તમારું મન સમયમાં યાત્રા કરી રહ્યું છે. ચેતનાની- મનની ગતિ સમયમાં છે. એટલે મહાવીર કહે છે કે ચેતના સમય છે અને ધ્યાન સામાયિક છે. જો ચેતનાની ગતિ સમયમાં હોય તો ચેતનાની ગતિનું સ્થિર થઈ જવું તેનું નામ સામયિક છે, શરીરની ગતિ સ્થિર થઈ જાય તેનું નામ આસન છે અને ચિત્તની ગતિ સ્થિર થઈ જાય તેનું નામ ધ્યાન છે. મહાવીરનું ધ્યાન એવું નથી જેમાં પ્રકાશના કિરણને બુઝાવી દેવાનું હોય, એ તો એવું ધ્યાન છે જેમાં ઓરડાનું આખું છાપરું જ ખોલી નાખવાનું હોય જેથી આખો ઓરડો પ્રકાશથી ભરાઈ જાય. આ ધ્યાનમાં ઉતરતા પહેલા બાહ્ય અને આંતરિક તપના જે 10 સૂત્રો છે તેમાંથી પસાર થવું અત્યંત જરૂરી છે. આ પ્રકારના ધ્યાનની પ્રક્રિયામાં પ્રવેશના ત્રણ પગથિયાં છે, જેને માટે મહાવીર સ્મૃતિ (Remembering), પ્રતિક્રમણ (Returning), જાતિ- સ્મરણ(Re-living) શબ્દ પ્રયોજે છે. પ્રતિક્રમણ ભૂતકાળ અને ભવિષ્ય બંનેથી છુટકારો મેળવવાની વિધિ છે. જ્યારે કોઈપણ ઘટના પૂરેપૂરી જીવાય છે, ત્યારે એવી ઘટના ફરીથી જીવવાની આકાંક્ષાથી મુક્ત થઇ જવાય છે.

કાયોત્સર્ગ અંતિમ અંતર તપ છે, શરીરનું છૂટી જવું એનું નામ કાયોત્સર્ગ છે. મૃત્યુ સમયે બધાંના શરીર છૂટી જાય છે, પણ મનની આકાંક્ષા નથી છૂટતી. જ્યારે ધ્યાન પ્રગાઢ બનશે, ત્યારે સાધકમાં શરીરને પકડવાનો ભાવ ન ઉઠે તો એ સાધનાનું નામ કાયોત્સર્ગ છે. કાયાનો ઉત્સર્ગ થવો એટલે કાયાનો આપણને ખ્યાલ જ ન આવે એવી પરિસ્થિતિ. જેમ નદીના બે કિનારાને જોડતો પુલ નદીમાં પડી જાય અને બે કિનારા અલગ થઈ જાય, તેમ ધ્યાનમાં વિચાર અને વાસના અદ્રશ્ય થતા ચેતના અને શરીર અલગ થઈ જાય છે. આ સમયે જો સાધકને મૃત્યુનો ભય રહેતો નથી, તો કાયોત્સર્ગ થયો એમ કહી શકાય, ‘હું શરીરથી ભિન્ન છું’ એ જાણી લેવાની તૈયારી છે. હું શરીર નથી એ પ્રતીતિ પ્રગાઢ થઈ જશે તો હું આત્મા છું એ બોધ પ્રગાઢ થઈને જાગશે. આ જગતમાં કોઈપણ ચીજનો નાશ નથી, રૂપાંતર છે. જેવું શરીર છૂટે છે, તેવી જ ચેતના આપણી પકડની બહાર જતી રહે છે, તેનો નાશ નથી થતો. જ્યારે શરીરનો દીવો ફૂટી જાય છે, ત્યારે એમાંથી ચેતનાની જ્યોતિ અદ્રશ્ય થઈ જાય છે, પણ નાશ થતી નથી. આપણું શરીર જેમાંથી બનેલું છે, તેને સમર્પિત કરવાનું છે. ધ્યાન સાથે આ ચેતનાનો પ્રયોગ કરવાથી કાયોત્સર્ગ થઈ શકશે. ત્યારે મૃત્યુની પાર જે અમૃત છે તેનો અનુભવ થશે. મૃત્યુ શરીરના મોહનું પરિણામ છે. અમૃત્વનો બોધ શરીરની મુક્તિનું પરિણામ છે. કાયોત્સર્ગને મહાવીરે 12 મું તપ કહ્યું છે. એના પછી બીજું કંઈ કરવાનું બાકી રહેતું નથી. ઓશો કહે છે કે મહાવીરના આ બાર તપ માત્ર સમજવાથી કાંઈ નહિ બને, પણ એ સમજીને કૃત્ય કરવાની કોઈ દિશા ખુલી જાય તો જીવન સાર્થક બની જશે.

રીટા જાની
09/09/2022

ઓશો દર્શન -31. રીટા જાની

wp-1644023900666



જીવનમાં ભક્તિ સાથે ત્યાગને પણ કઈ રીતે સ્થાન આપી શકાય તે પર્યુષણ પર્વનો મહાધ્વનિ છે. જૈન સમુદાયનું પર્યુષણ મહાપર્વ ધર્મના શ્રેષ્ઠ આદર્શો, જ્ઞાન, ભક્તિ અને ત્યાગ તથા સહનશીલતા સાથે તપ અને ક્ષમાભાવ સાથે શ્રેષ્ઠ સામાજિકતાનો પરિચય આપે છે. ત્યાગ એ ભારત ભૂમિનો આદર્શ છે. આ આદર્શને વાસ્તવિક જીવનમાં કઈ રીતે પ્રતિબિંબિત કરી શકાય તેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ અને સાથે ભક્તિનું સંયોજન અહીં જોવા મળે છે. જ્યારે ઉપવાસ સાથે સંકળાયેલ આરાધના અને અન્ય મહાતપ માનવજીવનને મોહના સ્થાને ત્યાગનો જયઘોષ કરાવે છે, ત્યારે આદર્શોની ઉચ્ચતા સિદ્ધ થાય છે. જીવનનો આદર્શ મોહ નથી પણ ત્યાગ છે, જીવન એક સાધન પ્રાપ્તિની દિશા તરફની દોડ નથી પણ તપસ્યા છે. તેનો હેતુ વસ્તુ અને વ્યક્તિઓ પ્રત્યેનો સમભાવ છે, એવી ભાવના અહીં દ્રઢ થાય છે. જો પરસ્પર વ્યવહારમાં ક્ષમા ભાવના પ્રગટ થાય તો આ જ સમભાવ સમાજમાં પ્રવર્તે. ‘મિચ્છામી દુક્કડમ’ એ આનું આદર્શ ઉદાહરણ છે. આવા ઉચ્ચ આદર્શોનું ચિંતન, મનન અને વ્યવહાર ‘વસુધૈવ કુટુમ્બકમ’ને પણ સિદ્ધ કરે છે.

ભગવાન મહાવીરના વિચારો, આદર્શો અને આચારો આજના યુગમાં સાકાર કરવાની તાતી જરૂર છે. ભગવાન મહાવીરનું અર્થશાસ્ત્ર પણ નૈતિકતા સાપેક્ષ, સંયમ સાપેક્ષ અને અનુકંપા સાપેક્ષ છે. આવી પરિસ્થિતિમાં પ્રભુ મહાવીરનો સંદેશ, એમણે આપેલી ભાવનાઓ, વિચારો અને આદર્શ આપણને જાગૃત થવા પોકારી રહ્યા છે. એ સંદર્ભમાં આજે ઓશો દર્શનમાં આપણે સ્વામી આનંદ વીતરાગ દ્વારા લિખિત ‘મહાવીર દર્શન’ની વાત કરીશું, જેમાં ઓશો પ્રત્યેક તપની વિશદતા અને વિસ્તારથી વાત કરે છે. આ વાત માત્ર જૈન સાધકો માટે જ નથી, પણ સર્વ ધર્મના સાધકો માટે પથ પ્રદર્શક બની શકે.

મહાવીર સ્વામીએ છ બાહ્ય તપ અને છ આંતર તપ એમ કુલ બાર તપ સમજાવ્યા છે. ઓશો આ બાર તપની ઊંડાણપૂર્વક છણાવટ કરે છે. આંતરિક અને બાહ્ય વ્યક્તિત્વ એક જ વ્યક્તિત્વના બે હિસ્સા છે. માટે જેણે સાધના કરવાની છે તેણે બધા તપ સાથે જ સાધવાના છે, નહીં તો પૂર્ણતા ઉપલબ્ધ નહીં થાય.

આજે આપણે છ બાહ્ય તપની વાત કરીશું. પ્રથમ બાહ્ય તપ છે અનશન એટલે કે ઉપવાસ. ભોજન તમારી અને તમારા શરીર વચ્ચેનો સેતુ છે. એટલે જો તમારો અનુભવ હોય કે ‘હું શરીર નથી’ તો શરીરમાં જ્યારે બિલકુલ ભોજન નહીં હોય ત્યારે આ જાણવું સહેલું છે. ત્યારે પ્રજ્ઞા પોતાની શુદ્ધ અવસ્થામાં હોય છે, કારણ કે ત્યારે શરીરની બધી ઊર્જા મગજને જ મળે છે. જ્યારે ભોજન નહીં અને ભોજનનું ચિંતન પણ નહીં, ત્યારે અનશનનું બાહ્ય તપ સાર્થક બને. અનશન આપણા મનની માલિકી તરફની યાત્રાની શરૂઆત છે.

બીજું બાહ્ય તપ છે ઉણોદરી એટલે કે અપૂર્ણ આહાર. ઉણોદરીનો અર્થ છે કે તમારા સામર્થ્યની સીમાની અંદર રોકાઈ જવું. આપણે રોજ ત્રણ રોટલી ખાતા હોઈએ અને અઢી રોટલી ખાઈએ તો તેથી ઉણોદરી થતી નથી. પ્રત્યેક ઇન્દ્રિયના ‘ઉણ’ પર રોકાઈ જવું, એ ઇન્દ્રિયને જીતવાનો માર્ગ છે. ઉણોદરી અનશન કરતાં વધારે કઠીન પ્રયોગ છે. જે વ્યક્તિ અનશન કરી શકે છે, તે જ ઉણોદરી કરી શકે છે. જો પૂર્ણ ભોગવવા જશો નહીં, તો તમે ધીમે ધીમે તમારી શક્તિના માલિક બની જશો.

ત્રીજું તપ છે વૃત્તિ સંક્ષેપ એટલે કે વૃત્તિઓનું સંકોચન કરવું. આપણી ભીતર દરેક વૃત્તિના પોતપોતાના કેન્દ્ર છે. વૃત્તિ સંક્ષેપનો અર્થ છે કે દરેક વૃત્તિને એના કેન્દ્ર પર રહેવા દઈએ. આપણી બધી ઇન્દ્રિયો લગભગ બુદ્ધિની આસપાસ એકઠી થઈ ગઈ હોય છે. આપણે બુદ્ધિની જેમાં જરૂર ન હોય તેવા કામ પણ તેની પાસેથી લઈએ છે. તેથી તેને જે કામ કરવાનું છે તે કામ બુદ્ધિ કરી શકતી નથી. અને પરિણામે માણસો બુદ્ધિહીન દેખાય છે. આપણે ભોજન પણ મનથી કરીએ છીએ, કપડાં પણ મનથી પહેરીએ છીએ અને ઓફિસ પણ મનથી જઈએ છીએ. જે પણ વૃત્તિને એની સમગ્રતામાં જીવી શકાશે, તે વ્યર્થ બની જશે. આત્મદર્શન પહેલાં વૃત્તિઓનું વ્યર્થ થવું અત્યંત જરૂરી છે.

બાહ્ય તપનું ચોથું ચરણ છે રસ-પરિત્યાગ. સ્થૂળ દ્રષ્ટિએ જોતાં એમ લાગે કે સ્વાદ વસ્તુમાં છે માટે વસ્તુ છોડો. પરંતુ હકીકતે, વસ્તુમાં સ્વાદ કે રસ નથી, વસ્તુ તો માત્ર નિમિત્ત છે. સ્વાદ અને રસના અનુભવના ત્રણ હિસ્સા છે – જીભ, મન અને ચેતના. પ્રશ્ન થાય કે કયો હિસ્સો સ્વાદનો પરિત્યાગ કરશે? વસ્તુને છોડવાથી રસમાંથી મુક્તિ મળી શકે? એ તો વીજળીનું બટન દબાવવા જેવું છે. બટન બંધ કરવાથી વીજળી નષ્ટ નથી થતી, ફક્ત ઈલેક્ટ્રિસિટી અને બલ્બ વચ્ચેનો સંબંધ તૂટી જાય છે. એ જ રીતે વસ્તુ અને જીભ વચ્ચે સંબંધ સ્થાપિત થતાં જ એ રસ ફરીથી પ્રગટ થઈ જાય છે. મન અને ચેતના વચ્ચેનો સંબંધ તૂટવાથી જ રસ-પરિત્યાગ માટેનું વાસ્તવિક રૂપાંતર શક્ય બને છે. એ માટેનો એક માત્ર રસ્તો છે સાક્ષી ભાવ કેળવવાનો.

પાંચમું બાહ્ય તપ છે – કાયાકલેશ. ઓશો કહે છે કે મહાવીરના સાધના સૂત્રોમાં સૌથી વધારે ખોટી રીતે સમજાયું હોય તો તે કાયા કલેશ છે. મહાવીર રસ્તા પર ચાલશે તો પગ દુખશે, કોઈ પથ્થર મારશે, કોઈ કાનમાં ખીલા ઠોકશે તો શરીર દુ:ખ ભોગવશે, પરંતુ મહાવીર દુઃખી નહીં થાય. દુઃખના સ્વીકાર સાથે એક મોટું રૂપાંતરણ થાય છે. અને એ જ દુઃખમાંથી મુક્તિનો ઉપાય પણ છે. સ્વીકાર જ દુઃખનું અતિક્રમણ છે.

બાહ્ય તપનું છઠઠું અને અંતિમ તપ છે – સંલીનતા, જે બાહ્ય તપ અને અંતર તપ વચ્ચેનો સેતુ છે. શરીર અકારણ હાલે નહીં કે સંયત રહે એનું નામ સંલીનતા. એ તો બહુ ઉપરછલ્લી વ્યાખ્યા થઈ. જ્યાં સુધી આપણી ચેતના કંપાયમાન ન થાય, ત્યાં સુધી આપણા શરીર, મન અને પ્રાણમાં હલન ચલન થઈ શકતું નથી. કંપન અંદર ચેતનામાંથી આવે છે, સૂક્ષ્મમાંથી આવે અને સ્થૂળ સુધી ફેલાય. જ્યારે ભીતરમાં બધું એટલું શાંત થઈ જાય કે કોઈ તરંગ કે કંપન બહાર શરીર પર ના દેખાય ત્યારે સાચી સંલીનતા સધાઈ છે એમ કહી શકાય. કોઈ બીજામાં લીન થવું એ તલ્લીનતા છે, જ્યારે પોતાનામાં લીન થવું તે છે સંલીનતા. ક્રોધ બહાર લઈ જાય છે, કરુણા બહાર નથી લઈ જતી. શત્રુતા બહાર લઈ જાય છે, મિત્રતા બહાર નથી લઈ જતી. શાંતિના ભાવમાં સંલીનતા સહજ છે. સંલીન થયા વગર આંતર તપમાં પ્રવેશ નથી. સંલીનતા માત્ર દ્વાર છે. પહેલા પાંચે તપ શરીરની શક્તિના સંરક્ષણ માટે છે, જ્યારે છઠ્ઠું બાહ્ય તપ સંરક્ષિત શક્તિનો અંદર જતો પ્રવાહ હોય છે. મહાવીર સ્વામીએ એક સુંદર શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો છે -પ્રતિક્રમણ, જેનો અર્થ છે ભીતર પાછા ફરવું તે, સ્વગૃહે પાછા ફરવું તે. પ્રતિક્રમણની યાત્રા સંલીનતામાં ડુબાડે છે.

બારે બાર તપ સંયુક્ત છે, એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. એમાંથી એક છોડશો તો બીજું નહીં થઈ શકે. આંતર તપની વાત લઈને મળીશું આવતા અંકે….

રીટા જાની
02/09/2022

ઓશો દર્શન-30. રીટા જાની

wp-1644023900666




વિરાટનું વર્ણન એટલે ગાગરમાં સાગર. સ્વાભાવિક છે કે શબ્દો ખૂટે પણ પ્રેરણાનું ઝરણું હોય, ઈશ્વરના આશીર્વાદ હોય તો વાચા ફૂટે. જન્માષ્ટમી એ એવી ઘડી છે, જે સોહામણી પણ છે અને રળિયામણી પણ. આનું કારણ છે કૃષ્ણ. કૃષ્ણ એ વ્યક્તિ જ નહિ પણ વ્યક્તિત્વ છે જે સદીઓ કે હજારો વર્ષો પછી પણ આપણને પ્રેરણા આપે છે. જીવન એ ઈશ્વરની સોગાદ છે, પણ જો તે શ્રેષ્ઠ રીતે જીવાય તો પ્રભુનો પ્રસાદ છે. આ માટે પ્રેરણા અને જ્ઞાન આપી શકે કૃષ્ણ. કારણ કે કૃષ્ણ માત્ર દ્વારિકાધીશ નથી, કૃષ્ણ છે જગદગુરુ. પણ કૃષ્ણ એ આપણા માટે ઇતિહાસ નથી, પણ અવતાર છે. કૃષ્ણને વંદન કરીને આપણે કૃતકૃત્ય થઈએ છીએ, કેમ કે કૃષ્ણ હર ધડકનનું સ્પંદન છે.

કૃષ્ણ અને તેની કથાથી કોણ પરિચિત નથી? તો પછી કૃષ્ણમાં અવતાર કહી શકાય તેવું શું છે? આજે પણ કૃષ્ણ કેમ પ્રસ્તુત છે? આવા અનેક પ્રશ્નો અસ્થાને નથી. કૃષ્ણ સહુને પરિચિત છે, છતાં અપરિચિત છે કારણ કે કૃષ્ણ સદંતર નવીન છે. કૃષ્ણ આંખોથી જોવા કે કાનથી સાંભળવા કરતાં હ્રુદયથી અનુભવવાની વાત છે. રાધાની આંખોથી પ્રતીક્ષા કરીએ કે મીરાંની જેમ કૃષ્ણભક્તિમાં લીન થઈએ કે નરસિંહની જેમ કરતાલ લઈ ભજીએ તો કૃષ્ણ નર નહીં, પણ નારાયણ છે. આત્માથી પરમાત્મા સુધીની દોટ છે. કૃષ્ણ રસમય છે કારણ કે તે નિત્ય નવીન છે.

આજે જન્માષ્ટમીના પાવન પર્વ નિમિત્તે ઓશોદર્શનમાં આપણે કૃષ્ણના વ્યક્તિત્વ પર ઓશોના વિચારો જાણીશું. ઓશો કહે છે કે કૃષ્ણ આજ સુધી પુરેપુરા સમજાયા નથી. તેઓ ધર્મની અધિકતમ ઊંચાઈએ હોવા છતાં પુરેપુરા કળાયા નથી. એનું એક કારણ એ પણ હોઈ શકે કે કૃષ્ણ ઉદાસ નથી, ગંભીર નથી, થાકેલા, હારેલા, રડતા કે દુઃખી નથી. પરંતુ કૃષ્ણ તો ગાતા, નાચતા સમગ્રતયા જીવનનો સ્વીકાર કરનાર છે. માટે કૃષ્ણ પૂર્ણ અવતાર ગણાય છે. કૃષ્ણ જીવનના બધા રંગોને સ્વીકારે છે. પુરુષ હોવા છતાં સ્ત્રીથી દૂર ભાગતા નથી. કરુણા અને પ્રેમથી ભરેલા હોવા છતાં યુદ્ધથી કે હિંસાથી દૂર ભાગતા નથી. અમૃતને સ્વીકારે છે, પણ ઝેરથી ડરતા નથી. કૃષ્ણ દ્વંદ્વનો સ્વીકાર કરે છે અને સમગ્ર સંસારને પોતાના આલિંગનમાં લે છે.

કૃષ્ણને સમજવા સરળ નથી. કોઈ પણ મનુષ્યને માટે કઠિન છે એ સમજવું કે એક વ્યક્તિ જીવનના આંધી, તોફાન, ઝંઝાવાતમાં અડગ રહ્યો, એટલું જ નહીં, બધું જ છોડીને વિરક્ત બનીને રહ્યો. સંબંધોમાં રહેવા છતાં અસંગ, યુદ્ધ લડવા છતાં કરુણામય, હિંસાની તલવાર હાથમાં હોય છતાં પ્રેમનો દીવો ન બુઝાવા દે. કૃષ્ણના વ્યક્તિત્વમાં અનેક વ્યક્તિત્વ સમાયા છે. એવું જોવા મળે છે કે કોઈ એક વ્યક્તિત્વને પસંદ કરીને લોકો તેને પૂજે છે. કોઈ બાળ કૃષ્ણને પૂજે છે, તો કોઈ યુવા કૃષ્ણને; કોઈને ગીતાના કૃષ્ણ પસંદ છે, તો કોઈને ભાગવતના કૃષ્ણ પસંદ છે. કૃષ્ણમાં સર્વોચ્ચ તત્વજ્ઞાન છે, તો અપ્રતિમ શૌર્ય પણ છે; અસ્ખલિત પ્રેમ છે, તો ઉત્કટ શૃંગાર પણ છે; અતૂટ મૈત્રી છે, તો અગાધ ઔદાર્ય પણ છે. મનુષ્યના રૂપમાં પૂર્ણતાનો પ્રયાસ છે કૃષ્ણ.

ઓશો કહે છે કે રામનું ચરિત્ર છે, પણ કૃષ્ણની લીલા છે. કૃષ્ણ ગંભીર નથી, કોઈ સીમા તેમને બાંધી શકતી નથી, કોઈ મર્યાદા તેમને રોકી શકતી નથી, કોઈ પડકાર તેમને ભયભીત કરતો નથી. અમર્યાદા કૃષ્ણના આત્માનુભવનું અંતિમ ફળ છે. શરીર અને આત્મા, પ્રકૃતિ અને પરમાત્મા બે અલગ નથી. શરીરનો અંતિમ છેડો આત્મા છે અને આત્માનો પ્રથમ છેડો શરીર છે. પ્રકૃતિ લીન થતા થતા પરમાત્મા બને છે અને પરમાત્મા પ્રગટ થતા થતા પ્રકૃતિ બને છે. આ અદ્વૈતની જ્યારે પ્રતીતિ થાય ત્યારે જ કૃષ્ણને સમજી શકાય.

જીવનમાં એક સુર ન હોઈ શકે જીવન વિરોધી સુરોનું સંગીત છે કૃષ્ણ યુદ્ધ અને શાંતિ બંનેનો સ્વીકાર કરે છે. કૃષ્ણ સરળ છે. પણ સરળતાનો અર્થ પલાયનવાદ, કમજોરી કે અનિર્ણાયકતા નથી. કૃષ્ણના મતે જે શુભ છે, તેણે પણ હાથમાં તલવાર પકડવી પડે, જેથી અશુભ ન જીતે. ઓશો કહે છે કે જો કોઈ તમારા ગાલ પર તમાચો મારે તો પચાસ ટકા ફાળો તમારો પણ છે. તમે તમારી ચેતનાની એટલી સંકોચી છે કે તમે બીજાને લાફો મારવાનું નિમંત્રણ આપો છો. જો તમારી ચેતના એનો વિરોધ કરશે તો કૃષ્ણ ત્યાં પ્રગટ થશે. નિર્ણયની ઘડી ક્યારે પણ સરળ હોતી નથી. શું શુભ છે અને શું અશુભ છે, તે નક્કી કરવું હંમેશા કઠિન હોય છે. મહાભારતના સમયે પણ તે એટલું જ મુશ્કેલ હતું. કારણ કે સામે પક્ષે ફક્ત દુર્યોધન ન હતો, ભીષ્મ પણ હતા. એ જ રીતે આ પક્ષમાં ફક્ત અર્જુન કે કૃષ્ણ ન હતા, બીજા લોકો પણ હતા. દુર્યોધન પાસે સારા માણસો હતા કે ખરાબ તે એટલું મહત્વનું નથી, જેટલું મહત્વનું તેનો લડવાનો હેતુ જાણવાનું છે. એ નક્કી કરવું વધુ જરૂરી છે કે ન્યાય શું છે, ન્યાયયુક્ત શું છે? આજની ઘડીએ સ્વતંત્રતા ન્યાય છે અને પરતંત્રતા અન્યાય છે. અહીં દેશની સ્વતંત્રતાની સાથે મનુષ્યની સ્વતંત્રતાની પણ વાત છે. જેનાથી મનુષ્યની સ્વતંત્રતા ઘટે તે અન્યાય છે. મનુષ્યની સ્વતંત્રતા જેનાથી વધે એવો સમાજ જોઈએ. સ્વતંત્રતાનો પક્ષ એ કૃષ્ણનો પક્ષ છે. વ્યક્તિનું મૂલ્ય કિંમતી છે. માટે જ કૃષ્ણ દરેક સમયે પ્રસ્તુત છે.

કૃષ્ણ માત્ર વિભૂતિ નથી, અનુભૂતિ છે. આ અનુભૂતિ એ જ ભક્તિ, તેનો સાક્ષાત્કાર એ જ આપણા જીવનની ધન્યતા. આ અનુભૂતિ થાય ત્યારે દિલમાં કૃષ્ણ છવાશે, રોમરોમમાં આનંદ હશે, મનમાં બંસીનો વેણુનાદ હશે. આવી અનુભૂતિ અને કૃષ્ણમય કર્મયોગની સહુને શુભેચ્છા… જય શ્રીકૃષ્ણ.

રીટા જાની
19/08/2022

ઓશો દર્શન-28. રીટા જાની

wp-1644023900666

સર્જનાત્મકતા


શ્રી સુરેશ દલાલ ખરું જ કહે છે કે વૈવિધ્ય અને અનન્યતા એ ઈશ્વરની કલાનો ધ્રુવમંત્ર છે, સમતુલા એનો લય છે. ધરતી પર પુષ્પ તો આકાશમાં તારા, ઊંચા શિખર તો એટલી જ ઊંડી ખીણ, ધરાઈ ધરાઈને સૃષ્ટિ જોયા કરીએ તો કેવળ વિસ્તરતો જાય છે વિસ્મય. રત્નો તો યત્નથી જડતા હોય, પણ આ કયો મહાપ્રયત્ન? આ કયો મહાપુરુષાર્થ – બધું સમજણની બહાર છે. સર્જનાત્મકતાની આ બારાખડી ઉકેલીએ ત્યારે ખબર પડે કે ઈશ્વરથી મોટો કિમિયાગર બીજો કોણ હોઈ શકે? ક્યારેક દીવાની જ્યોત થઈને પ્રગટે કે ક્યારેક સૂર્ય, ચંદ્ર કે તારા થઈને પ્રગટે; ક્યારેક શીતળ, મંદ, મુલાયમ લહેરખી થઈને પંપાળે તો ક્યારેક ઝંઝાવાત થઈને હચમચાવી દે; ક્યારેક વાદળ ચીરીને વીજળીના ચમકારમાં હૃદયના ધબકાર ચૂકાવી દે તો ક્યારેક મેઘધનુષ બની આકાશને તોરણ બાંધે; ક્યારેક અડીખમ પહાડ બની હિંમત આપે તો ક્યારેક નિરંતર કલનાદ સાથે ઝરણું બની વહી જાય; ક્યારેક ઘૂઘવતા સંસાર સાગરમાં નાવને ખરાબે ચડાવી કસોટી કરે તો ક્યારેક દીવાદાંડી બની પથ પ્રકાશિત કરી આપે.

દરેક વ્યક્તિમાં પણ સર્જનાત્મકતાનો અખૂટ ઝરો પડેલો છે. પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે કે તેને કઈ રીતે વહેતો કરવો. ઓશો કહે છે કે તમારી જિંદગી કેવી રીતે જીવવી એ તમારે જ નક્કી કરવાનું -તો જ સર્જનાત્મકતા આવશે. સર્જનાત્મકતા એ વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્યની સુગંધ છે. એક સર્જક વ્યક્તિમાં આંતરદ્રષ્ટિ હોય છે. અગાઉ કોઈએ જે કદી જોયું નથી, એ તે જોઈ શકે છે. તે સાંભળે છે, જેને અગાઉ કોઈએ સાંભળ્યું નથી – આને સર્જનાત્મકતા કહેવાય.

આમ જોવા જઈએ તો જીવનનો કોઈ અર્થ નથી. પરંતુ, હકીકત એ છે કે જીવન એ અર્થ સર્જવાની તક છે. અર્થને શોધવાનો નથી, સર્જવાનો છે. તમે તેનું સર્જન કરશો તો જરૂર એ તમને મળશે. ઓશો ધાર્મિક અર્થ અને વૈજ્ઞાનિક અર્થ વચ્ચેનો તફાવત સુંદર રીતે સમજાવે છે. આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇને સાપેક્ષવાદની શોધ કરી. તમે ફરી તેની શોધ ન કરી શકો. પરંતુ જે શોધતા તેને વર્ષો લાગ્યા તેને કલાકોમાં તમે સમજી શકો, શાળા કોલેજમાં જઈને શીખી શકો. તેથી વિપરીત બુદ્ધ કે મહાવીરે જે પણ શોધ્યું તે શોધવાથી તમને કદી નહીં મળે. તે માટે તમારે મહાવીર કે બુદ્ધ બનવું પડે. એનું સર્જન કરવાનું સામર્થ્ય તમારામાં છે. બી વાવવા માટે ખેતર છે. પાક લણો. બધું છે, પણ અર્થનું સર્જન કરવું પડે છે. એવું બને કે તમે જેનો અર્થ શોધો છો તે પૂર્વ અનુમાનને કારણે તમને જડતું નથી. માટે શોધ શુદ્ધ કે અનુમાન રહિત હોવી જોઈએ. તો જ તમને તેનો અર્થ પ્રાપ્ત થશે. જેમકે, એક બગીચામાં જઈને કોઈ સુંદર હીરો શોધશે તો તેને નહીં મળે. તેને લાગશે કે આ બગીચાનો કોઈ અર્થ નથી. તે બગીચાના સુંદર ફૂલો, પક્ષીઓનો કલરવ, વિવિધ રંગો, વૃક્ષોમાં વહેતો પવન – કોઈ અર્થ મેળવી નહીં શકે. પોતાના વિચારોને કારણે આ બધી વસ્તુનો તેને કોઈ અર્થ લાગતો નથી. માટે જરૂરી એ છે કે તમે અનુમાન અને તારણ સાથે શોધ ન કરો. જો તમે ખુલ્લા અને ખાલી થાવ તો તમને એક હજાર ને એક અર્થ મળશે. એક ઝાકળનું બિંદુ પણ પોતાની આસપાસ મેઘધનુષ્ય રચે છે….. પવનમાં નૃત્ય કરતું એક પુષ્પ પણ અર્થસભર લાગશે. જો તમારા જ્ઞાનને પડતું મૂકશો, તો જીવનમાં રંગત આવી જશે, મન ઊંચે ઉડવા લાગશે. એ યાદ રાખવું ઘટે કે જ્ઞાન ભેગું થઈ શકે છે, તેમાં સર્જનશીલ થવાની જરૂર નથી, ફક્ત ગ્રહણ કરવાની જરૂર છે. આજે ગૂગલના યુગમાં માણસ માત્ર ગ્રહણ કરનાર કે જોનાર બની ગયો છે. ચોવીસે કલાક એ જાતે કંઈ કરતો નથી, ફક્ત બીજા બધા જે કરે છે તે જુએ છે. આ રીતે જોવાથી કોઈ અર્થ ક્યાંથી મળી શકે? પ્રેમ કરતા જોવાથી પ્રેમ શું છે તેની ખબર ના પડે. તેમાં ભાગીદાર થઈએ તો પ્રેમનો અર્થ સમજાય. નૃત્યકારને જોવાથી કંઈ ન વળે. તેમાં ભાગ લો, નૃત્ય શીખો, એ પ્રમાણભૂત રસ્તો છે. ત્યારે ફક્ત એક દિશા નહીં, અનેક દિશા દર્શાવતા અર્થ તમને જીવનમાં મળશે. જીવનમાં ફક્ત ધંધાદારી ન બની રહેતા વધુ રસ લાવો. જીવનમાં ઘણી શક્યતા છે, એ બધું જ શોધો અને સમૃદ્ધ બનો.

જિંદગી કોઈ ફિલસૂફીનો કોયડો નથી. કોઈ પણ કામ જ્યારે તમે સર્જનાત્મકતાથી કરો, સંપૂર્ણપણે કરો, ત્યારે જિંદગી સ્વાદિષ્ટ લાગે છે. ઓશો એ માટે ચાર ચાવીઓ આપે છે.
1.ફરી બાળક બની જાવ.
દરેક બાળક સર્જક જ હોય છે. સર્જક, ખોટી દિશામાં જઈ શકે, અખતરા કરે, જોખમ ખેડે. ડાબી બાજુનું મગજ કૌશલ્યની દ્રષ્ટિએ ખૂબ શક્તિશાળી છે, પણ સર્જનની વાત આવે તો તેમાં કંઈ સર્જન થતું નથી. એથી વિપરીત, જમણી બાજુનું મગજ પ્રયોગશીલ છે, ત્યાં તર્ક નથી, પણ આત્મસૂઝ છે. સર્જક બનવા તમારે સમાજના પિંજરમાંથી બહાર આવવું પડે, તમારા માનપાન, પ્રતિષ્ઠાને દાવ પર લગાવવા પડે. એક નાની સર્જકતા, આખી દુનિયા અને એના સામ્રાજ્ય કરતા વધુ મૂલ્યવાન છે.
2. શીખવા માટે તૈયાર રહો.
ડાયોનિસિયસ અજ્ઞાનતાને તેજસ્વી કહે છે. ન જાણતા હોવાની પરિસ્થિતિમાં તમે ખુલ્લા છો, કોઈ વાડ નથી, તમે શોધ કરવા માટે તૈયાર છો. સર્જક વ્યક્તિએ બધા અવરોધને ઓગાળી નાખવા જોઈએ. તેને સ્વાતંત્ર્ય અને અવકાશની જરૂર છે. ત્યારે જ તેની આંતરિક સ્વયંપ્રેરિત શક્તિ ખીલવા માંડશે. ક્ષણમાં જીવતા શીખો, સંપૂર્ણતા શીખો.
3. સામાન્ય કાર્યોમાં નિર્વાણ શોધો.
દરેક સર્જક આત્મા ભેદભાવ વગર આદર્શ અને માનને પાત્ર છે. તમે ચિત્ર દોરો, મૂર્તિ બનાવો કે જોડા બનાવો; તમે માળી હો, ખેડૂત હો કે માછીમાર હો – કંઈ પણ કરતા હોય તેથી કોઈ ફેર પડતો નથી. ફેર ત્યારે જ પડે છે કે તમે જે પણ સર્જન કરો તેમાં તમારો પ્રાણ પૂરો છો કે નહીં, કારણકે તો જ તમારી સર્જેલી વસ્તુમાં દૈવી લક્ષણ હશે. સર્જનાત્મકતાને તમારી ચેતનાની ગુણવત્તા સાથે સંબંધ છે. સર્જનાત્મકતા એટલે કોઈ પણ કાર્ય, સાધના છે એમ માની આનંદથી અને પ્રેમથી કરવું. તમે રસોઈ કરો કે સફાઈ, પ્રેમથી સમજીને કરવામાં આવતી એ નાની વસ્તુ પણ સર્જન હશે. નિર્વાણ એટલે સામાન્ય જિંદગી એટલી સાવધાનીપૂર્વક જીવવી, જાગૃતિપૂર્વક જીવવી, પ્રકાશથી ભરપૂર જીવવી કે બધું તેજસ્વી થઈ જાય. આ અશક્ય નથી. ત્યારે જીવન આશીર્વાદરૂપ બની જશે.
4. સ્વપ્નશીલ બનો.
ગઈકાલે જે સ્વપ્ન હતું, તે આજે સત્ય છે અને આજે જે સ્વપ્ન છે, તે આવતીકાલે સત્ય થશે. હકીકત એ છે કે સર્જનાત્મકતા એ સ્વપ્નશીલતાની આડપેદાશ છે. આ આખું અસ્તિત્વ એ પંચમહાભૂતનું એકત્વ છે. આખી સૃષ્ટિમાં એક ઊંડી સંવાદિતા છે. દુઃખની વાત એ છે કે માનવ સંવાદિતાની ભાષા ભૂલી ગયો છે. જ્યારે તમે શાંત, આનંદમાં હોય ત્યારે તમને એવી લાગણી થશે કે તમે બીજા સાથે જોડાયેલા છો.
જ્યારે બંને શાંત રહો છો ત્યારે તમારા વચ્ચેની દીવાલ તૂટી જાય છે. જીવનના બધા મોટાં મૂલ્યો -પ્રેમ, શાંતિ, રમણીયતા, પરમાનંદ, પ્રભુતા -તમને અનંત એકતાનું ભાન કરાવે છે. આપણે એક સચ્ચાઈના જુદા જુદા ભાવ છીએ. જ્યારે તમે પ્રેમથી ભરપૂર હશો, તમને જીવન પ્રત્યે પૂજ્યભાવ થશે. સ્વપ્નોને સાચા કરવાના છે, સચ્ચાઈને સ્વપ્નમાં નથી બદલવાની.

ઓશો કહે છે કે તમારી જિંદગીને રસમય બનાવો, તેને નાવીન્ય આપો. એમાં એવી પળો પણ હોઈ શકે છે, જેનું કોઈ સમાધાન ન હોય, જેને માટે તમે કોઈ કારણ ન આપી શકો. થોડું એવું પણ કરો જેનાથી લોકો કદાચ તમને પાગલ પણ ગણે. થોડું ગાંડપણ હંમેશા ખૂબ આનંદ આપે છે, અને તો જ જીવનનો અર્થ પામી શકાય છે.

રીટા જાની
05/08/2022

ઓશો દર્શન-27. રીટા જાની

wp-1644023900666




કવિ શ્રી.રાજેન્દ્ર શુક્લ મનનું રહસ્ય ઉદ્ઘાટિત કરતા કહે છે….
મનને સમજાવો નહીં કે મન સમજતું હોય છે,
આ સમજ, આ અણસમજ, એ ખુદ સરજતું હોય છે,
એ જ વરસે વાદળી સમ ઝૂકતું આકાશથી,
એ જ તો મોતી સમું પાછું નિપજતું હોય છે.
ઓગળે તો મૌનથી એ ઓગળે ઝળહળ થતું,
શબ્દનું એની કને કંઈ ક્યાં ઉપજતું હોય છે.

કવિ ખરું જ કહે છે કે સુખી થવું કે દુઃખી થવું, ખુશીના ખજાના લુંટવા કે દુઃખના ડુંગર ઉંચકવા, સંકલ્પ કરવો કે વિકલ્પમાં અટવાવું એનો આધાર માણસના પોતાના મન પર છે. માણસ એ ઈશ્વરનું અદભુત સર્જન એ માટે જ છે કે તેનામાં બુદ્ધિ અને મનની ઈચ્છાઓ આપમેળે સમાયેલી છે. ઓશો કહે છે કે મનની ચાલ બહુ અગમ્ય છે. જેમ ધુમાડામાં આપણે સ્પષ્ટ જોઈ શકતા નથી, તે જ રીતે મનમાં એટલા વિચારોનો ધુમાડો હોય છે કે વાસ્તવિક સ્થિતિને આપણી દ્રષ્ટિ ઓળખી શકતી જ નથી. ધર્મ અને તત્વજ્ઞાન મનથી મુક્તિની વાત કરે છે. પણ શું મનથી મુક્તિ શક્ય છે? મનનો સ્વભાવ છે દ્વંદ્વ. જો ઉપવાસ કરે તો ભોજન યાદ આવશે અને જો ભોજન કરે તો ઉપવાસના ગુણગાન ગાશે. મન સાથે લડો નહીં, તેને સમજો. જે રીતે દીવો કરવાથી અંધકાર દૂર થાય છે, સુરજની હાજરીમાં ઝાકળ ઉડી જાય છે, તે જ રીતે મનને સમજવાથી તે વિસર્જિત થઈ જાય છે. જો તેને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે, તો મનનો પાર પામી શકાય છે. મન વિશે આમ તો ઘણું બધું કહી શકાય પણ ઓશોદર્શનમાં આજે આપણે વાત કરવી છે સ્વતંત્ર મનની.

ઓશો કહે છે કે આપણું મન જાત જાતની બેડીઓથી જકડાયેલું છે, ગુલામ છે, પરતંત્ર છે. એ બેડીનું નામ દેશ, સમાજ, સંપ્રદાય, ધર્મ, શિક્ષણ, સંસ્કાર, રૂઢિ -કંઈ પણ હોઈ શકે. પરંતુ વ્યક્તિત્વનો જન્મ સ્વતંત્ર મન વિના સંભવ નથી. વ્યક્તિનું મન જ્યારે પરતંત્ર હોય ત્યારે વિદ્રોહ અને ક્રાંતિ અસંભવ થઈ જાય છે. વિચારહીનતા, શ્રદ્ધા, આસ્થા અને માન્યતાઓ માનવીને તેના મનથી સ્વતંત્ર થવા દેતી નથી. જે મન પરતંત્ર છે, તે શરીરને જાણી શકે છે. પરંતુ જો મન સ્વતંત્ર થઈ જાય તો તે આપણી અંદર જે પરમ સ્વતંત્રતાનો મૂળ સ્ત્રોત છે તેની જાણી શકે છે, જેને આપણે આત્મા કે પરમાત્મા કહીએ છીએ. સ્વતંત્ર મન જ સ્વતંત્રતાને જાણવા માટે સમર્થ હોઈ શકે છે. પરતંત્ર મન પરતંત્ર શરીર સુધી જોવામાં જ સમર્થ છે.

જીવનના ત્રણ સ્તર છે. શરીર પરતંત્ર છે અને સ્વતંત્ર થઈ શકતું નથી. મન પરતંત્ર છે પરંતુ સ્વતંત્ર થઈ શકે છે. આત્મા સ્વતંત્ર છે અને પરતંત્ર થવા માટે અસમર્થ છે. પ્રશ્ન થાય કે આપણું મન સ્વતંત્ર છે કે પરતંત્ર? આપણે ફક્ત વસ્ત્રો, ભોજન, રીતભાત બીજા જેવી રાખીએ એવું નથી, આપણે વિચારો પણ બીજા જેવા કરીએ છીએ. વિચારના સ્તરે પણ અનુસરણ કરીએ છીએ. કોઈપણ પ્રશ્નનો ઉત્તર જો તમારો પોતાનો જાણેલો નથી કે તમારા અનુભવમાંથી આવતો નથી પરંતુ આજુબાજુના વાતાવરણમાંથી એ તમારામાં પ્રવેશ્યો છે, કોઈ શાસ્ત્રમાંથી સમજી લીધો છે કે ગુરુ પાસેથી સ્વીકાર્યો છે તો નક્કી જાણજો કે તમારું મન પરતંત્ર છે.

વિચાર એક પ્રકારનું તપ છે. વિચાર માટે વેદનામાંથી પસાર થવું પડે છે, ચિંતા કરવી પડે છે, દુઃખ સહન કરવું પડે છે. વિચારમાં તમે એકલા પડી જશો, ત્યાં કોઈ સહારો નથી હોતો કે નથી હોતી આજુબાજુમાં કોઈ ભીડ. જો જીવનને મેળવવું હોય તો બધા આધાર છોડી દો. બીજાના ખભા ઉપર હાથ રાખીને ઉભા રહેવું ખોટું છે. જો તરવાનું શીખવા માંગતા હોય તો પાણીમાં કૂદકો મારવો પૂરતો છે. પણ જો કોઈ એવું વિચારે કે તરવાનું શીખતા પહેલાં હું પાણીમાં નહીં ઉતરું, તો તે કદી તરવાનું શીખી નહીં શકે. એક દિવસ તો અજ્ઞાત અને અજાણ્યા પાણીમાં કૂદવું જ પડશે. તો જ તરવાની ક્ષમતા જાગશે. આપણું મન સતત આશરો શોધતું હોય છે -પછી તે ગુરુ હોય, ભગવાન હોય, અવતાર હોય કે ધર્મ- કોઈ પણ હોય. મનના સ્તરે જો તમે સ્વતંત્ર થવાનો નિર્ણય કર્યો તો આ દુનિયામાં આત્માને જાણવાથી કોઈ તમને વંચિત નહીં રાખી શકે. જો આટલું સાહસ નહીં હોય તો જીવનને મેળવી નહીં શકાય કે મન સ્વતંત્ર નહીં થાય.

પશુ અને મનુષ્યમાં ફક્ત એક જ ફરક છે કે મનુષ્ય વિચાર કરવા માટે સક્ષમ છે. અને જો આપણે વિચાર કરવાનો બંધ કરી દઈએ પોતાની ગરિમાને, પોતાની વિચારવાની સ્વતંત્રતાને મારી નાખીએ તો માણસની સ્થિતિ પણ પશુથી વધારે સારી ન હોઈ શકે. મનુષ્ય કાં તો લડે છે અથવા લડવાની તૈયારી કરે છે. આ મનુષ્યની પરતંત્રતાનું ફળ છે. જો આને તોડવી હશે તો મનુષ્યને સ્વતંત્ર કરવાનું સાહસ કરવું જ પડશે. મનુષ્ય જો સ્વતંત્ર હશે, અભય હશે, સચ્ચાઈને જાણતો હશે તો અશુભને પરિવર્તિત કરાવશે. અશુભનું દર્શન જ અશુભના પરિવર્તનનું કારણ બની જશે.

ધ્યાન મનની પરિપૂર્ણ સ્વતંત્રતામાં જવાનો પ્રયોગ છે. બહાર જે કંઈ છે તેમાં આપણે એટલા બધા વ્યસ્ત છીએ કે અંદર જે છે તેના ઉપર આપણી દ્રષ્ટિ પડતી નથી. જો એકલા બેઠા હોઈશું તો પણ દુનિયાએ શું આપ્યું, મિત્રો, દુશ્મનો, ધંધા વિશે વિચારવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રહેશે અને તમે એકલા નહીં થઈ શકો. જ્યારે અંદરના બધા જ વિચારો નાબૂદ થઈ જાય, બધી ચિંતાઓ શાંત અને શૂન્ય થઈ જાય, અંદર કોઈ તરંગ ના ઉઠતો હોય એવી શાંતિ અંદર ઉતરે – એવી સ્થિતિનું નામ ધ્યાન છે. ઘણીવાર આપણો અનુભવ હશે કે માળા, જપ અને ભજનથી પણ મન શાંત થતું નથી, મૌન થતું નથી, ત્યાં કંઈકનું કંઈક ચાલતું જ રહે છે. ધ્યાન એ જાગૃતિનો પ્રયોગ છે આપણી આસપાસ જે બની રહ્યું છે, તે પ્રત્યે પુરા સજાગ રહેવાનું છે- કોઈ પંખી ટહુકે, કોઈ પાંદડું હલે, કૂતરો ભસે, બાળક રડે કે કંઈ પણ અવાજ આવે તેના પ્રત્યે જાગૃતતા કેળવવી છે. જેમ જેમ તમારું મન શાંત થશે તેમ તેમ ધીમા અવાજો પણ સંભળાવવા શરૂ થઈ જશે. ચારે તરફ ઘટતી ઘટનાઓ પ્રત્યેની સજાગતા એ જ ધ્યાન છે.

આપણી અંદર વિચારોનો ઉહાપોહ, વિચારોનું આંદોલન વિચારોની ભીડ તો બહુ છે, પણ તેની અંદર વિચારવાની શક્તિ સુષુપ્ત છે. વિચારવાની શક્તિ એ જોવાની ક્ષમતા છે, પરંતુ વિચારોની ભીડના કારણે જોવાની આ ક્ષમતા છુપાઈ જાય છે. જો સમસ્યા આપણી તો સમાધાન પણ આપણું જ હોવું જોઈએ. પરિવાર, શાસ્ત્રો કે સિદ્ધાંતોનું ઉધાર ન ચાલે. વિચારનો અર્થ છે જીવનની સમસ્યાનું સમાધાન પોતાની ચેતનામાંથી ઉદભવવું. ઓશો કહે છે કે સમસ્યાઓના જવાબ તમારી સ્મૃતિમાં કે ભૂતકાળમાં ન શોધો. જીવનની ગતિનો તાલમેલ મનની ગતિ સાથે કરો, તો ચેતના જાગશે અને પ્રશ્ન હલ થશે. જીવનના સામાન્ય કામોમાં સ્મૃતિ ઉપયોગી સિદ્ધ થતી હોય છે એટલે એવું લાગે છે કે જીવનની ઊંડી શોધમાં પણ તે કામ આવશે. પરંતુ હકીકત એ છે કે આત્મિક સમાધાન સ્મૃતિને મૌન કર્યા પછી જ મળી શકે. કાગળના ફૂલ તો તત્ક્ષણ મળી શકે પરંતુ સાચા ફૂલ જોઈએ તો પ્રશ્નનું બીજ તમારામાં નાખી દો અને પછી અંકુર ફૂટવાની ધીરજ પૂર્વક રાહ જુઓ. પહેલા અંકુર ફૂટશે, પછી ફૂલ ખીલશે, પછી ફળો મળશે. એ માટે રાહ જોવી પડશે.

ઓશો કહે છે કે જીવન આપણી અંદર કેદ છે અને બારણે વિચારનું તાળું છે. જો વિચાર સાથેના મમત્વનો ત્યાગ કરીએ તો મન શાંત બનશે. વિચાર પ્રત્યે તટસ્થ સાક્ષીની અવસ્થા અનુભવીએ. કોઈ વિચાર તમારો નથી, સારો નથી કે ખરાબ નથી, માત્ર વિચારોના પક્ષી ઉડી રહ્યા છે અને તમે ચૂપચાપ દૂર બેઠા તેને જોઈ રહ્યા છો. આનો સતત પ્રયોગ, એ વાતની ધારણા તમને તટસ્થ બનાવશે. વિચારોની ભીડ ઓછી થશે અને તમને આશ્ચર્ય થશે કે વિચારો અકસ્માતે આવેલા ન હતા, આપણા નિમંત્રણ થકી આવ્યા હતા. જે દિવસે આપણે તટસ્થ બનીશું ત્યારે એ ગાયબ થઈ જશે, દરેકની અંદર અમૃત ભરેલું છે, બીજરુપ જીવનની ઉર્જા છુપાયેલી છે તેનો પરિચય થશે.

શ્રી. વિજયશંકર કામદારની (ધમ્મપદ પરથી) સુંદર પંક્તિઓથી સમાપન કરીશું.
માત કે તાતથી જે ના બને, વા સ્વજનો વડે,
સંયમી ચિત્તથી લાધે શતાધા શ્રેય આપણું.

રીટા જાની
29/07/22

ઓશો દર્શન-26. રીટા જાની

wp-1644023900666




ઓશો એક નવોન્મેશ છે,નવા મનુષ્યના. ઓશોનો આ નૂતન માનવ ‘ઝોરબા દિ બુદ્ધા’ એક એવો મનુષ્ય છે, જે ઝોરબાની જેમ ભૌતિક જીવનનો પૂરો આનંદ તો માણે જ છે સાથે ગૌતમ બુદ્ધની જેમ મૌનમાં ઉતરી ધ્યાનમાં ઉતારવા પણ સક્ષમ છે. આ નૂતન માનવ સમગ્ર અને અવિભાજ્ય મનુષ્ય છે તથા ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક બંને રીતે સમૃદ્ધ છે.

પોતાના પ્રવચન દ્વારા ઓશોએ માનવ ચેતનાના વિકાસના પ્રત્યેક પાસાને પ્રકાશિત કર્યા છે. બુદ્ધ હોય કે મહાવીર, કૃષ્ણ હોય કે શિવ કે પછી હોય શાંડિલ્ય, નારદ , જીસસ કે તેમની સાથે હોય ભારતીય અધ્યાત્મ આકાશના અનેક નક્ષત્રો – આદિ શંકરાચાર્ય, ગોરખ, કબીર, નાનક, મલૂકદાસ, દરિયાદાસ, મીરા વગેરે પર તેમના હજારો પ્રવચન ઉપલબ્ધ છે. જીવનનો એવો કોઈ પણ આયામ નથી જે એમના પ્રવચનોથી અસ્પર્શિત રહ્યો હોય. યોગ, તંત્ર, તાઓ, ઝેન, હસિદ, સુફી જેવી વિભિન્ન સાધના પરંપરાઓના ગૂઢ રહસ્યો તેમણે વિસ્તારથી પ્રકાશિત કર્યા છે. સાથે જ રાજકારણ, કલા, વિજ્ઞાન, મનોવિજ્ઞાન, દર્શન, શિક્ષણ, કુટુંબ,સમાજ, ગરીબી, જનસંખ્યા વિસ્ફોટ, પર્યાવરણ તથા સંભવિત પરમાણુ યુદ્ધ જેવા અનેક વિષયો પર તેમની ક્રાંતિકારી જીવંત દ્રષ્ટિ ઉપલબ્ધ છે.

જીવનમાં નાની કે મોટી દરેક બાબતમાં અદભુતતા રહેલી છે તો સાથે ક્ષણભંગુરતા પણ રહેલી છે. તેને જો પિછાણીએ તો તમારા હૃદયમાં જરૂર કરુણા જાગશે. તમારા નેત્ર ખોલો, જેથી કશું જ તમારા ધ્યાન બહાર ન જાય. તમારું હૃદય ખુલ્લું કરો અને પ્રેમને વહેતો રાખો. દરેક જીવ પ્રેમ પામવા માટે ઝંખે છે. જેમ તમે આપશો, તેમ તમે પામશો. તમે એક બગીચામાં જાઓ અને સુંદર ખીલેલા ફૂલોને જુઓ. તમને ખ્યાલ આવશે કે આ ફૂલોનું જીવન કેટલું ક્ષણજીવી છે. સાંજે તો આ જ સુંદર ફૂલો મુરઝાઇને ધૂળમાં મળી જશે, તો તમારા હૃદયમાં કરુણા નહીં જાગે? તમારી સામે તમે જે મનુષ્યને જુઓ છો, તમને ખ્યાલ આવે કે કેટલાક ચહેરા તમે ફરી ક્યારેય નહીં જુઓ, તો તમારા હૃદયમાં કરુણા નહીં જાગે?

ઓશો બુદ્ધના જીવનનો એક પ્રસંગ ટાંકી કરુણાની વાત સુંદર રીતે સમજાવે છે. એકવાર એક ગામમાં બુદ્ધ પ્રવચન આપી રહ્યા હતા. ત્યાં એક વ્યક્તિ આવી બુદ્ધ પર થુંકે છે. બુદ્ધ જરા પણ ગુસ્સે થયા વગર તેને પૂછે છે કે તારે બીજું કંઈ કહેવું છે? અને એ માણસ ક્રોધમાં ચાલ્યો જાય છે. એ વ્યક્તિ ઘેર જઈને વિચાર કરે છે અને રાતે તેને પસ્તાવો થાય છે. બીજા દિવસે આવી એ બુદ્ધના ચરણોમાં પડી જાય છે. ત્યારે તેમના શિષ્ય આનંદ બુદ્ધને પૂછે છે કે તમે આજ્ઞા આપો તો હું આ વ્યક્તિને શિક્ષા કરું. એ તમારા પર થુંક્યો તો પણ તમને ગુસ્સો ન આવ્યો? બુદ્ધ કહે છે કે મને એના પર કરુણા જાગે છે. તેને કોઈ વાત માટે ક્રોધ છે પણ એ બતાવવા માટે શબ્દો અસમર્થ છે. માટે એ થુંકવાનું કૃત્ય કરે છે. આજે એને પસ્તાવો છે, જે વ્યક્ત કરવા માટે પણ શબ્દો અસમર્થ છે. માટે એ મારા ચરણોમાં પડી જાય છે. ઓશો કહે છે કે ખરાબમાં ખરાબ માણસના હૃદયમાં પણ ઋજુ ભાવ હોય છે. જરૂર છે કે આપણે તેના હૃદયના ભાવ જોઈએ. પણ આપણે શું જોઈએ છીએ? આપણે જોઈએ છીએ તેની મજબૂરી, જેના કારણે તે ક્રોધ કરે છે, નિંદા કરે છે, ગાળો આપે છે. હકીકતે તો આવા લોકો કરુણાના અધિકારી છે, દયાપાત્ર છે. છતાં જોવા એવું મળે છે કે એક વ્યક્તિને દુઃખી કરવા અનેક વ્યક્તિ પાછળ પડી ગયા હોય છે. હકીકત એ છે કે તમે જે વહેંચો છો, તમે જે આપો છો, તે જ તમે પ્રાપ્ત કરો છો. જો તમે ખુશી વહેંચો છો, તો ખુશી મળશે; આનંદ વહેંચો છો, તો આનંદ આવશે; પ્રેમ આપશો, તો પ્રેમ પ્રાપ્ત કરશો; સુખ આપશો, તો સુખ મેળવશો. બાજી તમારા હાથમાં છે કે તમારે શું પ્રાપ્ત કરવું છે, તે તમે બીજાને આપો. જે દુઃખ આપવાની ચેષ્ટા કરે છે, તેના જીવનમાં દુઃખના કેન્દ્રો વિકસિત થાય છે અને જે સુખ આપવાની ચેષ્ટા કરે છે, તેના જીવનમાં સુખના કેન્દ્ર વિકસિત થાય છે. સાધનામાં પ્રવેશ કરવા માટે કરુણાનો ભાવ વિકસિત કરવો અત્યંત જરૂરી છે.

આપણે આસપાસ નજર કરીશું તો આપણને વિષાદયુક્ત, થાકેલા, હારેલા, પરાજિત લોકો નજરે પડશે. લોકો એવા તો હતાશ અને નિરાશ હોય છે કે જાણે મૃત્યુ આજે જ આવવાનું હોય. ઓશો કહે છે કે જીવન ગમે તેટલું ટૂંકું હોય અને મૃત્યુ ગમે તેટલું નિશ્ચિત હોય, પણ જેનામાં સમજ છે તે હંમેશા પ્રસન્ન અને ઉલ્લાસિત જીવન જીવવાનું પસંદ કરશે. આપણે એવા લોકો છીએ જે જીવનમાં પણ દુઃખી છીએ અને કેટલાક એવા લોકો છે જે મૃત્યુ સામે પણ ખુશ છે. ઓશો સુકરાતની વાત કરતા કહે છે કે તેમને મોતની સજા મળી તો પણ તેઓ જરા પણ દુઃખી ન હતા. તેમણે કહ્યું કે મૃત્યુ આવશે તો પછી દુઃખ બચશે જ નહીં અને જો હું બચી જઈશ તો પછી દુઃખ ક્યાં રહ્યું? જે પણ ગુમાવ્યું તે મારું ન હતું, માટે એનો શોક શા માટે? આપણી અંદર આપણે એટલી ખુશી અને આનંદ ભરી દઈએ કે મોત પણ હારી જાય. સાધનામાં ગતિ કરવા માટે એ અત્યંત જરૂરી છે. જેટલી તીવ્ર ગતિ જોઈએ એટલું જીવન હલકું જોઈએ. જીવનને ખુશીથી ભરી દઈએ અને મૃત્યુને ઉત્સવ બનાવીએ એ જીવનનું સાર્થક્ય છે.

સંવેદનાની વ્યાખ્યાને જ પલટી નાખીએ તો પછી જીવનમાં દુઃખની બાદબાકી થઈ જશે. આપણે જીવનનું અર્થઘટન એવું કરીએ છીએ કે ગમતું થાય તો સુખ અને અણગમતું થાય તો દુઃખ. પણ આ વ્યાખ્યાને જો ઉલટાવી નાખીએ અને પ્રતિકૂળતામાં પણ અનુકૂળતા સાધીએ તો દુઃખ ક્યાંય રહેશે જ નહિ. આ માટે પ્રકૃતિને ગુરુ બનાવીએ. જીવનમાં આવતા સુખ અને દુઃખને પ્રકૃતિ બહુ જ સહજ રીતે સ્વીકારે છે. અમાસની રાત્રિએ ચંદ્ર ક્યારેય દુઃખી થઈને એમ નથી કહેતો કે હું તો આ દુઃખમાં ડૂબી ગયો છું ને ફરી ક્યારેય પૂનમની ચાંદની નહીં રેલાવું. ઓટ વખતે હસતા મુખે પીછેહટ કરતા દરિયાના મોજાંઓ ભરતીમાં આકાશને આંબવા મથતા હોય તેમ ઉછળે છે. સાંજે અસ્તાચળે જતો સૂર્ય સવારે પ્રકાશ રેલાવી સમગ્ર જગતને ચેતનવંતું કરે છે. આપણે પણ જીવન પ્રત્યે આવી હકારાત્મક દ્રષ્ટિ રાખીએ તો સુખ અને દુઃખ કોઈ વિપત્તિ નહીં રહે. સૌથી પહેલા તમારા પોતાના શરીર પ્રત્યે પ્રેમ અને કૃતજ્ઞતા અનુભવો, ત્યારે જ તમે બીજા પ્રત્યે પ્રેમ અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરી શકશો. ઓશો જીવનને અદભુત બનાવવાની ચાર ચાવી આપણને આપે છે. એ છે – મૈત્રી, કરુણા, પ્રસન્નતા અને કૃતજ્ઞતા. જ્યારે આપણે આપણા જીવનમાં આ ચાર ગુણ વિકસિત કરીશું, તો જરૂર સાધનામાં ગતિ કરી શકીશું અને જીવન ધન્ય બની જશે.

રીટા જાની
22/07/2022

ઓશો દર્શન-25. રીટા જાની



ઓશોની પ્રબુદ્ધ ચેતનાનું ખેડાણ કરતાં મારી નૌકા આવી પહોંચી છે મધદરિયે. જી હા, ‘ઓશો દર્શન’ નો આજે છે 25 મો લેખ. મારા માટે તો આ લેખમાળા એટલે ‘ભાવતું હતું ને વૈદે કીધું’ જેવો ઘાટ હતો, કારણ કે ઓશોના સાહિત્યને વાંચવાનો, વિચારવાનો, ચિંતન કરવાનો, માણવાનો અને પ્રસ્તુત કરવાનો આથી વિશેષ મોકો બીજો કયો હોઈ શકે? બીજા યશના અધિકારી છે મારા વાચકો જેમના પ્રેમ, પ્રતિભાવ અને પ્રોત્સાહને દર અઠવાડિયે એક નવા લેખ માટે મારી કલમને બળ આપ્યું. કેટલાક નિયમિત વાચકો છે, જે મારા લેખની રાહ જુએ છે અને અચૂક તેમનો પ્રતિભાવ આપે છે. તો સાથે મારા માર્ગદર્શકો એવા બેઠકના સંચાલક,સખી પ્રજ્ઞાબેન દાદભાવાલાનો સાથ અને બેઠકના સહ સંચાલક સખી જિગીષાબેનને કેમ વિસરાય?

પતંજલિ યોગસૂત્ર ઉપરના ઓશોના ચાર પુસ્તકો -યોગ:માર્ગ, યોગ:અભ્યાસ, યોગ:સમાધિ અને યોગ:છલાંગ. આજે આપણે આ અંતિમ પુસ્તકનો આસ્વાદ માણી, જેમાં પતંજલિ સમાધિના સૂક્ષ્મ ચરણોની સચોટ રીતે વાત કરે છે. સમાધિની ઉચ્ચતમ અવસ્થાઓમાં વિષયો વધારે ને વધારે સૂક્ષ્મ બને છે, શિલાથી ફૂલ તરફ, ફૂલથી સુગંધ તરફ અને સૂક્ષ્મથી સૂક્ષ્મતમ તરફ સરકે છે. આ પ્રત્યેક અવસ્થામાં પતંજલિ એક આદર્શ શિક્ષક અને વિજ્ઞાની બની તમને દોરે છે.

સામાન્ય રીતે આપણને જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે – એ સ્પર્શ, સુગંધ કે દૃષ્ટિ કંઈ પણ હોઈ શકે. જ્યારે નિર્વિચાર સમાધિ સિદ્ધ થાય છે, ત્યારે જ્ઞાન કોઈપણ જાતના સંદેશાવાહકોની ઉપસ્થિતિ વિના પ્રત્યક્ષ થાય છે. સત્ય સીધે સીધું તમારી સામે અનાવૃત્ત ઊભું હોય છે, જે અનુભવ વર્ણનાતીત છે. પતંજલિની આ ગહન દૃષ્ટિને ઓશોએ તેમની વાણીથી, તર્કથી અને દ્રષ્ટાંતોથી રસાળ અને સમજાય એવું બનાવ્યું છે.

પતંજલિ ફક્ત ગુરુ નથી, એક શિક્ષક પણ છે. એક મહાન શિક્ષક એ નથી, જેને ફક્ત વર્ગના થોડા સર્વોચ્ચ વિદ્યાર્થીઓ સમજી શકતા હોય. મહાન શિક્ષક એ છે, જેને અંતિમ પાટલી પર બેઠેલા વિદ્યાર્થીઓ પણ સમજી શકે છે. યોગ માર્ગ ઉપર પતંજલિ એવરેસ્ટ શિખર જેવા છે. તેઓ પ્રતિભાવાન તાર્કિક છે, કવિ છે અને રહસ્યવાદી પણ છે. પતંજલિ જાણે છે કે તમે ક્યાં ભયનો અનુભવ કરો છો. તેથી તેઓ સોપાનોને વધારે ને વધારે સૂક્ષ્મ અને સરળ બનાવી દે છે. જાણે તમે સમતલ ભૂમિ પર ચાલતા હોય એવું તમને લાગે છે. પતંજલિ ધીરે ધીરે તમને દોરીને લઈ જાય છે, જેથી તમે જોઈ નહીં શકો કે ક્યારે છલાંગ લાગી ગઈ, કયારે તમે સીમા પાર કરી લીધી. તેઓ એક દાર્શનિકની જેમ આગળ વધે છે અને એટલો સૂક્ષ્મ ભેદ ઉભો કરે છે કે વિચારમાંથી નિર્વિચારમાં, અચિંતનમાં લઈ જાય છે, ત્યારે તમે જાણી શકતા નથી કે ક્યારે છલાંગ લાગી ગઈ. આધુનિક માણસને બહુ ઉતાવળ છે. તેને માટે પતંજલિ એક પ્રતિકારક છે, એન્ટીડોટ છે. તમે પતંજલિનું અનુસરણ કરશો તો એ તમારી અધીરતાને ખતમ કરશે, તમને આગળ દોરતા જશે, યથાર્થ સુધી લઈ આવશે, તમારા વિવેક-બોધ સુધી લઈ આવશે.

ઓશો પ્રેમ અને પ્રાર્થનાનો સંબંધને સમજાવતા કહે છે કે પ્રેમ ફૂલ જેવો છે અને પ્રાર્થના સુગંધ છે. જો તમે ફૂલને પ્રાપ્ત ન કરી શકો તો તમે સુગંધને કઈ રીતે પ્રાપ્ત કરી શકો? અહંકાર કે સ્વાર્થ તમને પ્રેમ કરવા નહીં દે, કારણ પ્રેમ છે સ્વયંનું સમર્પણ. પ્રાર્થના સંપૂર્ણ સમર્પણ માંગે છે. માટે પ્રેમ પ્રાર્થનાની પાઠશાળા છે. પ્રેમ મૌન હોય છે. જ્યારે પ્રેમ નષ્ટ થઈ જાય છે ત્યારે જ ફક્ત ભાષા વચ્ચે આવે છે. આપણે જોઈએ છીએ કે પતિ અને પત્ની નિરંતર બોલતા રહે છે કારણ કે પ્રેમ ખતમ થઈ ચૂક્યો છે, હવે ત્યાં સેતુ નથી રહ્યો. આથી તેઓ ભાષાનો સેતુ બનાવી લે છે. ગહન પ્રેમમાં લોકો વગર બોલ્યે જ સમજી જાય છે. પ્રાર્થના એ સમષ્ટિ અને વ્યષ્ટિ વચ્ચેનું મૌન છે. પ્રેમ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનું મૌન છે. પ્રેમ તમે જેવા છો તેવા તમને સ્વીકારે છે, તમને સુધારવાની કોશિશ નથી કરતો. જ્યારે આજે જાણે દરેક વ્યક્તિ તમને સુધારી રહ્યો છે – માતા, પિતા, શિક્ષક, પંડિત, સમાજ, સભ્યતા. પરિણામે તમે આદર્શ વ્યક્તિ ક્યારેય બની શકતા નથી. પ્રાર્થના એ પરમાત્મા પાસે કશું માંગવાની વાત નથી, પ્રાર્થના તો એક અનુગ્રહ છે, ગહન કૃતજ્ઞતા છે, ધન્યતા છે. આખું જીવન પરમાત્માનો એક ઉપહાર બની જાય છે. તમે પ્રેમ કરતા હશો તો પ્રાર્થના શીખવાની કોઈ જરૂર રહેતી નથી, એ આપોઆપ આવડી જાય છે.

બુદ્ધ વારંવાર કહે છે કે સાગરના પાણીને તમે કોઈ પણ સ્થળેથી ચાખો, એ હંમેશા ખારું જ રહશે. એ જ રીતે ગુરુનો હંમેશા એક જ સ્વાદ હોય છે – સભાનતાનો. જ્યારે તમામ તરસો નિરર્થક બની જાય છે, ત્યારે આધ્યાત્મિક તરસ જાગે છે, જે તમારા સંપૂર્ણ અસ્તિત્વ પર પૂરેપૂરો અધિકાર જમાવે છે. ત્યારે જ કોઈ ગુરુ તમને મદદ કરી શકે છે. ગુરુ ક્યારેય તમારા પર કબજો જમાવતા નથી. તમે તેમની સાથે રહી શકો છો કે તેમનાથી દૂર પણ જઈ શકો છો. તે તમને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપે છે. જ્યારે શિષ્ય તૈયાર હોય છે, ત્યારે ગુરુના દર્શન થાય છે. ગુરુ પરમાત્મા સુધી પહોંચવાનું દ્વાર બની જાય છે અને તમે અસ્તિત્વના અંતરતમ મર્મને પામી જાવ છો.

ઓશો કહે છે કે જીવનને કેવળ સૂરીલું નથી બનાવવું, પરંતુ સંવાદી બનાવવું છે. એક સૂર ગમે તેટલો મધુર કે સુંદર હોય તો પણ કંટાળાજનક હોય છે. અનેક સૂરોનો સમૂહ, તદ્દન ભિન્ન, તદ્દન વિપરીત સૂર જ્યારે એક સાથે ભળે છે ત્યારે એક અનેરું સૌંદર્ય પ્રગટ કરે છે. સૌંદર્ય ના તો હકારાત્મકતામાં છે ના તો નકારાત્મકતામાં છે. સૌંદર્ય છે સંવાદિતા ભરેલા સંગીતમાં, એ બંનેના યોગમાં, જ્યાં વિપરીત સૂરો- ધ્રુવો એકબીજા સાથે ભળે છે, ત્યાં જ હોય છે પરમાત્માનું મંદિર, જ્યાં વિરોધી તત્વોની એકતા છે, એ જ શિખર છે, જીવનનું.

ઓશો પરસ્પર વિરોધી ધ્રુવોના દ્વૈત પાછળ છુપાયેલા ઐક્યને સમજાવતા કહે છે:”આ જગતનું સર્જન વિરોધી ધ્રુવો દ્વારા થયું છે. પ્રકાશ વગર અંધકાર નથી, તો અંધકાર વગર પ્રકાશ પણ નથી તે જ રીતે પ્રેમ વિના ઘૃણા નથી અને ઘૃણા વિના પ્રેમ નથી. ઋણ અને ઘનભાર બંનેના સહઅસ્તિત્વથી જગતનું નિર્માણ થયું છે. સ્ત્રી અને પુરુષ બંને અનિવાર્ય છે. નકારાત્મક ભાવને દબાવી દંભી અને જડ બનશો નહીં. બંને ભાવોનું સ્વાગત કરો. હકારાત્મક ભાવ પર નજર રાખશો તો તેનો વિકાસ થશે અને ત્યારે જ જીવનમાં સંવાદ, સંગીત અને સુગંધ આવશે. તમે જેટલા વધુ સંવેદનશીલ બનો છો એટલા વધુ જીવંત અને સભાન બનો છો. જ્યારે તમારી સંવેદનશીલતા સમગ્ર બની જાય છે ત્યારે તમે દિવ્યતામાં પ્રવેશી ચૂક્યા હો છો. પતંજલિ સમાન ગુરુનું ચિંતન ઓશો સમ ગુરુની વાણીમાં પ્રાપ્ત થવું એ અનન્ય લહાવો છે.

રીટા જાની
15/07/2022

https://shabdonusarjan.wordpress.com/?p=18939

ઓશો દર્શન-24. રીટા જાની



મરાઠી ભાષાની સંવેદનશીલ લેખિકા અને કિરાના ઘરાનાની મૂર્ધન્ય લોકપ્રિય ગાયિકા ડો. પ્રભા અત્રે ઓશો વિશે કહે છે કે ‘ઓશોના શબ્દોમાં જીવંતતા છે, અધિકાર છે, આત્મવિશ્વાસ છે અને નિર્ભયતા છે. આ સમગ્ર સામર્થ્ય એમની પોતાની અનુભૂતિમાંથી ઉદભવ્યું છે.’ પતંજલિ યોગસૂત્ર ઉપરની તેમની અનુભૂતિની વાત છેલ્લા કેટલાક લેખથી આપણે કરી રહ્યા છીએ. જ્યાં સુધી વાંચવાવાળો કે સાંભળવાવાળો આ અનુભૂતિમાંથી પસાર નહીં થાય ત્યાં સુધી ઓશો એના માટે એક રહસ્ય બની રહેવાના છે.

સામાન્ય રીતે એવું જોવા મળે કે જે આંતર જગતમાં પ્રવેશ કરે છે, તે કવિ છે અને બહિર્જગતમાં પ્રવેશ કરે છે, તે વિજ્ઞાની. પરંતુ પતંજલિ  વિરલ છે, કારણ કે તેઓ આંતરજગતના સૌથી મોટા વિજ્ઞાની છે, પરંતુ તેમની યાત્રા આંતરિક છે. પાંચ હજાર વર્ષોમાં કોઈ તેમનાથી વધારે ઉન્નત થઈ શક્યું નથી. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ રાખી આંતરિક જગતમાં પ્રવેશ કરવાનું અસંભવ કાર્ય તેઓએ કર્યું છે. તેમનો માર્ગ ભલે વૈજ્ઞાનિક હોય, પરંતુ તેમનું ધ્યેય તો પરમ સત્ય સુધી પહોંચવાનું છે. તેથી તેમના માર્ગ દ્વારા ભ્રમિત બનશો નહીં, નહીંતો તમે માર્ગ પરથી ભટકી જશો. તેમના તર્કને જડતાથી પકડી લેશો તો તમે તેમના ધ્યેયને ભૂલી જશો. તેઓ ઈચ્છે છે કે તર્કને એટલો ગહન બનાવો કે તમે તર્કની પાર ચાલ્યા જાઓ.

મન કે ચિત્તનો ત્યાગ કરવો હોય તો મનને શુદ્ધ અને નિર્મળ કરવું જરૂરી છે, જેથી કોઈ વળગવાનું વલણ કે વૃત્તિ ન રહ્યા હોય, અપૂર્ણ વિચારો કે અપૂર્ણ ઈચ્છાઓ મનમાં ન હોય. જ્યારે કોઈ ચીજ પૂર્ણ બને ત્યારે જ તેનો ત્યાગ શક્ય બને છે. એક ચિત્રકાર જ્યાં સુધી ચિત્ર પૂર્ણ થતું નથી ત્યાં સુધી તેને ભૂલી શકતો નથી. એકવાર તે પૂર્ણ થઈ જાય પછી તમે તેને ભૂલી શકો છો. ચિત્ત પણ પૂર્ણ થવાની વૃદ્ધિ ધરાવે છે. અપૂર્ણ વસ્તુનો મનમાં તનાવ રહે છે. માટે પતંજલિ કહે છે કે જ્યાં સુધી તમારી વિચારણા પૂર્ણ બનતી નથી ત્યાં સુધી વિચારોનો ત્યાગ કરી શકાતો નથી. પરંતુ પૂર્ણ બન્યા બાદ  તમે તેનો સહજ રીતે ત્યાગ કરી શકો છો અને ભૂલી જઈ શકો છો.

પતંજલિ જે શબ્દોના પ્રયોગ કરે છે, ઓશો તેને સરળ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. ધ્યેય વગરનો વિચાર તર્ક કહેવાય છે. સરળ તર્ક ક્યાંય લઈ જતો નથી, તે એક ચક્કરમાં ફર્યા કરે છે. નિષેધાત્મક વલણવાળો તર્ક કુતર્ક કહેવાય છે. ગુલાબની ઝાડીમાં સુંદર ફૂલો હોય છે, સાથે કાંટા પણ હોય છે. કુતર્કવાળી વ્યક્તિ કાંટાની ગણતરી કરશે અને ગુલાબને ભ્રામક ગણે છે, જ્યારે હકારાત્મક ભૂમિકાવાળો તર્ક વિતર્ક અથવા વિશિષ્ટ તર્ક કહેવાય છે, જે સંપ્રજ્ઞાત સમાધિનું પ્રથમ તત્વ છે. તે વિધાયક બાજુ તરફ જુએ છે, ફૂલોને મહત્વ આપે છે અને કાંટાને ભૂલી જાય છે. માટે પતંજલિ કહે છે કે તમારો દ્રષ્ટિકોણ નિર્ણાયક છે. સ્વર્ગ કે નરક એ તમારું પોતાનું સર્જન છે. હકારાત્મક તર્ક દ્વારા તમે તર્ક અને બુદ્ધિની પાર જઈ શકો છો. ત્યારબાદ જ આનંદ સંભવ છે. ‘હા’ એ દિવ્યતાના પ્રવેશનું દ્વાર છે. અસ્તિત્વ તમારી અંદર વહેતું આવે છે અને વ્યક્તિ પોતાનું સ્વર્ગ પોતાની ચારે તરફ નિર્માણ કરી શકે છે.

આવા જ બે શબ્દો છે વિચાર અને વિચારણા. પતંજલિ કહે છે કે તમારી પાસે ભીડની માફક ભટકતા વિચારો છે, પરંતુ તમારા બે વિચારોની વચ્ચે કોઈ આંતરવ્યવસ્થા નથી, તેમાં અરાજકતા છે, કોઈ આંતરિક અનુશાસન નથી. એક માળાના ઉદાહરણ દ્વારા તેઓ સમજાવે છે કે મણકા છે તે વિચાર છે અને તેમાંથી પસાર થતો દોરો જેનાથી આ મણકાઓ બંધાયેલા હોય તે વિચારણા એ દોરો છે. પતંજલિ આ આંતરસૂત્રને વિચારણા કહે છે. જેની પાસે લાખો વિચારો છે પણ કોઈ વિચારણા નથી તે પાગલ બની જશે. સંપ્રજ્ઞાત સમાધિ એ છે જેમાં વિચારો નથી હોતા, પરંતુ વિચારણા સંપૂર્ણ હોય છે. વિચાર બીજા દ્વારા શીખી શકાય છે, વિચારણા ક્યારેય શીખી શકાતી નથી, તમારે સ્વયં કેળવવી પડે છે. વિચારણા ચિંતન તરફ લઈ જાય છે, આનંદ તરફ લઈ જાય છે.

પ્રજ્ઞાનો અર્થ છે – એક બોધ પૂર્ણ જાગૃતિ. બુદ્ધ કહે છે કે ધ્યાનની જ્યોત ઊંચે સુધી પ્રજ્વલિત  થાય છે ત્યારે તે અગ્નિશિખાને ઘેરી લેતો પ્રકાશ એ પ્રજ્ઞા છે. અંદર સમાધિ છે. તમારા પ્રત્યેક કાર્યમાં તમે સહજ રીતે પ્રજ્ઞાવાન અને વિવેકપૂર્ણ  બનો છો. પ્રજ્ઞાવાન વ્યક્તિ પોતાની જાગૃતિ દરેક બાજુ પ્રસરાવે છે અને તેના પ્રકાશમાં સત્ય તરફ આગળ વધે છે.

સંદેહ એટલે દ્વાર બંધ કરવું અને શ્રદ્ધા એટલે દ્વાર ખોલવું. જ્યારે તમે દ્વાર ખોલો છો ત્યારે મિત્ર પણ પ્રવેશ કરી શકે કે શત્રુ પણ પ્રવેશ કરી શકે. વહેતી હવા ફૂલોની સુગંધ પણ લાવે કે રોગના કીટાણુ પણ લાવે. પરમાત્મા પણ આવી શકે કે શેતાન પણ આવી શકે. જો ડરથી દ્વાર બંધ કરીએ પછી દરેક ચીજ ખોટી બની જશે. જો તમારી શ્રદ્ધા સમગ્ર છે, તો શત્રુમાં પણ મિત્ર મેળવી શકાય. શ્રદ્ધા એક એવું રૂપાંતરણ છે કે તમે ખરાબ ચીજ મેળવી શકતા જ નથી, કારણ કે તમારો સમગ્ર દ્રષ્ટિકોણ જ બદલાઈ જાય છે. પતંજલિ કહે છે કે શ્રદ્ધા સમગ્ર સમાધિઓનો આધાર છે, દિવ્યના પરમ અનુભવનો આધાર છે.

શોધક જ શોધ છે, યાત્રી પોતે જ રસ્તો છે. તમારે બીજે ક્યાંય પહોંચવાનું નથી, કેવળ સ્વયં સુધી પહોંચવાનું છે. આવું કેવળ એક ક્ષણમાં પણ સંભવી શકે, એક ક્ષણાંશ પણ પૂરતો છે. જો બીજને જ ફુલ બનવાનું હોય તો અનંતકાળ પર્યાપ્ત નથી હોતો. કારણ કે ફૂલ પરમાત્મા છે. પરમાત્મા પહેલેથી જ તમારામાં છે, તો બસ પાછા વળીને જુઓ, જરા અંદર જઈને જોઈ લેજો અને તે સંભવી શકે છે. તમે તમારા સ્વપ્નમાંથી બહાર નીકળવા, તમારી નિંદ્રામાંથી બહાર નીકળવા ખૂબ લાંબો સમય લો છો, માટે પતંજલિની જરૂર છે. તેઓ એક માતાની જેમ તમને નિંદ્રામાંથી બહાર આવવા માટે રાજી કરે છે. જો તમે ધીમે ધીમે સંભવવાની પ્રક્રિયા પસંદ કરો છો તો યોગ માર્ગ છે. ફુલ બીજનું નિર્માણ કરે છે, નહીં કે બીજ ફૂલનું નિર્માણ કરે છે. તમારે  કેવળ દ્વાર ખોલવાની જરૂર છે, સૂર્ય ત્યાં જ રાહ જોઈ રહ્યો છે. અસ્તિત્વ ત્યાં પહેલેથી જ છે. પહેલેથી જ તે પૂર્ણ છે, પરમ છે, આનંદપૂર્ણ  છે. જો તમે બોધપૂર્ણ બની જાવ તો તમે એને જોઈ શકશો.

ઓશો કહે છે કે જરૂરિયાતને નષ્ટ કરશો, તેનું દમન કરશો તો તમે રુગ્ણ અને અસ્વસ્થ બની જશો, તમારો કોઈક હિસ્સો મરી જશે. પરંતુ જો ઈચ્છાઓને નષ્ટ કરશો તો તમે મરશો નહીં, એનાથી વિપરીત તમે વધારે મુક્ત બની જશો, સ્વતંત્ર બનશો. માટે તમે ઈચ્છા શૂન્ય અને જરૂરિયાત યુક્ત બની શકો છો, તો તમે માર્ગ પર જ આવી ચૂક્યા છો, પછી સ્વર્ગ વધારે દૂર નથી.

રીટા જાની
08/07/2022

ઓશો દર્શન-22. રીટા જાની

wp-1644023900666

યોગના સૂત્રો….ગતાંકથી ચાલુ…

વિખ્યાત પત્રકાર અને કોલમ રાઈટર શ્રી.પ્રિતીશ નંદી કહે છે કે : ‘ઓશો વિશે જે સૌથી અદભુત વાત મને લાગી છે તે છે માનવમન વિશેની તેમની અચૂક સમજણ. પ્રત્યેક વાતમાં તેઓ ખૂબ સુરુચિપૂર્ણ હતા. તેમણે જે જે  વિષયને સ્પર્શ કર્યો છે, તે બધા જ માનવજીવનના બુનિયાદી વિષય હતા, જે જીવનની મૂળભૂત સમસ્યાઓ છે. એ વિશે તેમણે ગજબની અંતરપ્રજ્ઞા પ્રદર્શિત કરી છે.’ ગત અંકમાં આપણે ઓશોના યોગ અને યોગસૂત્ર વિષયક ચિંતન જાણવાની શરૂઆત કરી. એ જ વિષયમાં આજે આગળ જોઈશું….

પાંચમું સૂત્ર:  જે અણુમાં છે, તે વિરાટમાં છે. જે બુંદમાં છે, એ જ સાગરમાં છે. અણુના વિભાજને યોગની આ અંતર્દૃષ્ટિને વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધ કરી છે. ન દેખાતા પરમાણુમાં વિરાટ શક્તિનો સંગ્રહ છે. વ્યક્તિની ભીતર આત્માનો અણુ દેખાતો નથી, પણ તેમાં વિરાટ ઊર્જા છુપાયેલી છે અને પરમાત્માનો વિસ્ફોટ થઈ શકે છે. આથી જ કહેવાય છે કે કણ કણમાં પરમાત્મા મોજૂદ છે. આથી ક્ષુદ્રતમે હીનતા અનુભવવાની જરૂર નથી કે વિરાટતમે  અહંકારથી ભરાઈ જવાની જરૂર નથી. વ્યક્તિની ભીતર પરમાત્મા છે,  ભીતરથી એ વિરાટ છે, અનંત છે, તેનું સ્મરણ જરૂરી છે, જેથી વ્યક્તિ હીન ન બની જાય. હીનતાની ગ્રંથિથી પીડિત શ્રેષ્ઠ થવાની દોડમાં લાગી જાય છે. યોગ કહે છે  તમે જે છો એટલું જ જાણો એ પૂરતું છે. સમજવું જરૂરી છે કે આ જીવનના ખેલમાં ન કોઈ આગળ છે, ન કોઈ પાછળ, ન કોઈ મોટો છે ન કોઈ નાનો.

યોગનું છઠઠું સૂત્ર: આપવું એ જ પામવું છે. જે અનુપાતમાં આપવામાં આવશે, તે અનુપાતમાં મળશે. જો જીવન આપશો તો જીવન મળશે, અહંકાર આપશો તો આત્મા મળશે. યોગ કહે છે જે સ્વયંને આપવા તૈયાર છે, તે બધું પ્રાપ્ત કરવા હકદાર બને છે.  છોડવાની, આપી દેવાની કળા જ પામી લેવાનો માર્ગ છે. છતાં આપણે બધા લઈએ તો છીએ પણ આપી શકતા નથી. જ્યારે આપણે આનંદમાં હોઇએ કે મૌન હોઇએ ત્યારે વધુ મેળવી શકીએ છીએ, એટલું જ નહિ પણ વધુ આપી શકીએ છીએ. જે લેવું-દેવું બરાબર રાખે તે યોગી છે.

સાતમું સૂત્ર : ચેતનાના બે આયામ છે. સ્વ-ચેતન અને સ્વ-અચેતન. આ સૂત્રથી યોગની સાધના પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે.
છોડ, પશુ, પક્ષી બધાં ચેતન છે, પરંતુ સ્વયંની ચેતના તેમને નથી. તેથી ચેતન હોવા છતાં અચેતન છે. જે મનુષ્યને પણ સ્વ-ચેતનનો બોધ નથી, તે પશુ સમાન જ છે. જે કામ હોશમાં કરવામાં આવે તે પુણ્ય અને બેહોશીમાં કરવામાં આવે તે પાપ છે. જે માણસ દરેક ક્ષણમાં હોશપૂર્ણ હોય તે મહાવીર, બુદ્ધ, કૃષ્ણ અને ક્રાઇસ્ટ બની શકે છે. માણસની ચિંતા એ છે કે તેનો એક ભાગ તો સ્વ-ચેતન થઈ ગયો છે, પણ બાકીનો મોટો ભાગ અચેતનમાં પડેલો છે. જો પૂરો સ્વ-ચેતન થાય તો જીવન પ્રકાશથી ભરાઈ જાય, તેને સમાધિ ઉપલબ્ધ થઈ જાય. જ્યારે વ્યક્તિત્વ પૂરેપૂરું પ્રકાશિત થઈ જાય, પછી વ્રત કે સોગંદ લેવાની જરૂર નહિ પડે. મન પૂરું જાગૃત થઈ જાય તો મહાશક્તિનો આવિષ્કાર થઈ જાય. યોગ કહે છે મનના બધા કેન્દ્રો સજાગ કરી શકાય છે. આપણી ભીતરની બધી સંપદાઓ સ્વ-ચેતન થવાથી જાગૃત થશે. યોગ મનુષ્યના વ્યક્તિત્વને સાત કેન્દ્રો, સાત ચક્રોમાં વહેંચે છે, જેના પર અનંત ઊર્જા અને શક્તિ સુતેલી છે. ભીતર આપણી ચેતનનો એક સૂર્ય છે, તેને આપણે ધ્યાન કહીએ તો ધ્યાનથી એક એક ચક્રની શક્તિ પ્રકટ થાય છે. યોગ કહે છે કે જે માણસ અચેતન, બંધાયેલ છે તે પશુ અને જે માણસે અચેતન તોડી નાખે તે મનુષ્ય.

આઠમું સૂત્ર: સ્વ-ચેતનાથી યોગનો પ્રારંભ થાય છે અને સ્વના વિસર્જનથી અંત. સ્વ-ચેતન હોવું માર્ગ છે, સ્વયંથી મુક્ત થઈ જવું મંઝિલ છે.  સ્વયં પ્રત્યે હોશપૂર્ણ રહેવું સાધના છે અને અંતત: હોશ જ રહી જાય અને સ્વયં ન રહે એ સિધ્ધિ છે. સ્વયંને પામવાની ઉત્કટ આકાંક્ષા હોય પણ સ્વયંને ગુમાવવો કઠિન વાત છે. સાધક ધન, પરિવાર, યશ, મહત્વાકાંક્ષા છોડી દેશે પણ સેલ્ફ, ‘હું’ને નથી છોડી શકતો. એટલે સાધક સાતમા સૂત્ર સુધી તો પહોંચી જાય છે, પણ આઠમા સૂત્ર પર નથી આવી શકતા. પણ યોગ પાસે માર્ગ છે, જેનાથી એ અંતિમ છલાંગને પણ પૂરી કરી શકાય છે. ‘હું’ શું છે તે સાતમા સૂત્ર સુધી સમજ પડી જાય છે. ‘હું’ કોણ છું તેની શોધ આઠમું સૂત્ર બને છે. શોધથી બધી સીમાઓ તૂટી જાય છે અને ખબર પડે છે કે જે કંઈ છે તે બધું ‘હું’ છું. ત્યારે ‘હું’ નથી રહેતો કારણ કે બહાર કોઈ ‘તું’ નથી. બધું ‘હું’ જ છે. આઠમું સૂત્ર જ્ઞાન, શાસ્ત્ર ને સિદ્ધાંતોથી સમજાતું નથી. જ્યારે ” અને ‘તું’ ખોવાઈ જાય છે ત્યારે જે શેષ રહે તે પરમાત્મા છે.

નવમું સૂત્ર: મૃત્યુ પણ ઊર્જા છે. જીવન એ જ જીવન છે  એવું નથી. મૃત્યુ એ પણ જીવન છે. જીવન ચાહવા યોગ્ય છે, તો મૃત્યુ પણ પ્યારું છે. જે મૃત્યુ માટે રાજી છે, તે પરમ જીવનના અધિકારી થઈ જાય છે. મૃત્યુ પણ ઊર્જા, પરમાત્મા, પ્રભુ છે, એ યોગનું પરમ અને અંતિમ સૂત્ર છે. શરીર તો માત્ર છાયા છે. જે મૃત્યુને પણ પરમાત્મા જાણી લે છે, તે નિર્વાણને ઉપલબ્ધ થઈ જાય છે.

આ નવ સૂત્રો બાર રીતે કહી શકાય છે. બારને નવથી ગુણાકાર કરીએ તો 108 થાય, જે માળાના મણકા છે. આ એકસો આઠ મણકાની નીચે એક સો નવમો રુદ્રાક્ષ લટકેલ જોયો હશે. એનો અર્થ એ છે કે આ એકસો આઠ રીતે કોઈ ક્યાંય પણ જાય, તે તેના પર પહોંચી જાય છે. પ્રત્યેક સૂત્રથી એક ધ્યાનની વિધિ વિકસિત થઈ જાય છે. આ રીતે ધ્યાનની 108 વિધિઓ બની જાય છે. કંઈ કર્યા વગર અસલી સમજ ક્યારેય આવતી નથી. ગીત, કુરાન, બાઇબલ કે વેદ કાગળના નથી, પરમાત્માના છે. પરમાત્માને શોધવા હોય તો જીવનની ઊર્જાને ઉતારીને શોધવા પડે છે.

મનુષ્યના જીવનનો વિકાસ કોઈ નવી ચીજોનું સંવર્ધન નથી, પણ  ભીતર જે છુપાયું છે તે પ્રકટ થાય છે. મનુષ્ય જો સંપૂર્ણપણે પ્રકટ થાય તો એ શક્તિને આપણે જે કોઈ નામ દઈએ – આત્મા, પરમાત્મા. મનુષ્યના વિકાસની હજુ પણ સંભાવનાઓ છે. બુદ્ધને પહેલી વાર જ્ઞાન થયું ત્યારે લોકોએ પૂછ્યું, આપને શું મળ્યું? ત્યારે બુદ્ધે કહ્યું, મને મળ્યું કંઈ પણ નહિ, જે મારી ભીતર હતું તે પ્રકટ થઈ ગયું.  જે મારી પાસે હતું, તે જ્ઞાત થઈ ગયું. મારી પાસેનું અજ્ઞાન અને નાસમજી ખોવાઈ ગયા. મને જે મળ્યું છે તે મારી પાસે જ હતું, પરંતુ હું ફક્ત અપરિચિત હતો. ઓશો કહે છે કે ધ્યાનની પ્રક્રિયા આપણને કોઈ નવા જગતમાં નથી લઈ જતી, ફક્ત એ જગત સાથે પરિચિત કરવી દે છે જ્યાં આપ જન્મો જન્મથી છો જ. ધ્યાનની પ્રક્રિયા કંઈ વધારતી નથી, કંઈ ખોટું છે તેને નષ્ટ કરી દે છે, સમાપ્ત કરી દે છે. ધ્યાનથી જે સાર્થક છે તે પ્રકટ થવાની સુવિધા પામી શકશે. ઓશો કહે છે કે બધી મહત્વપૂર્ણ ચીજો, બધાં સત્ય સરળ હોય છે. ચાહે ગીતા હોય કે ઉપનિષદ, કુરાન, બાઇબલ હોય કે પછી બુદ્ધ અને મહાવીરના વચન હોય – તે બિલકુલ સીધાં છે. શ્રી પ્રીતિશ નંદીની દ્રષ્ટિએ ઓશોનું ધ્યાન એ પણ જીવનને અને ખુદને સમજવાનું એક સાધન માત્ર છે. જેમ સંસાર સાથે જોડાવા માટે આપણી ભાષા શીખીએ છીએ, એમ જ પ્રકૃતિ સાથે સંવાદ સાધવા માટે આપણે ધ્યાન શીખવું જોઈએ.

રીટા જાની
24/06/2022