ઓશો દર્શન-22. રીટા જાની

wp-1644023900666

યોગના સૂત્રો….ગતાંકથી ચાલુ…

વિખ્યાત પત્રકાર અને કોલમ રાઈટર શ્રી.પ્રિતીશ નંદી કહે છે કે : ‘ઓશો વિશે જે સૌથી અદભુત વાત મને લાગી છે તે છે માનવમન વિશેની તેમની અચૂક સમજણ. પ્રત્યેક વાતમાં તેઓ ખૂબ સુરુચિપૂર્ણ હતા. તેમણે જે જે  વિષયને સ્પર્શ કર્યો છે, તે બધા જ માનવજીવનના બુનિયાદી વિષય હતા, જે જીવનની મૂળભૂત સમસ્યાઓ છે. એ વિશે તેમણે ગજબની અંતરપ્રજ્ઞા પ્રદર્શિત કરી છે.’ ગત અંકમાં આપણે ઓશોના યોગ અને યોગસૂત્ર વિષયક ચિંતન જાણવાની શરૂઆત કરી. એ જ વિષયમાં આજે આગળ જોઈશું….

પાંચમું સૂત્ર:  જે અણુમાં છે, તે વિરાટમાં છે. જે બુંદમાં છે, એ જ સાગરમાં છે. અણુના વિભાજને યોગની આ અંતર્દૃષ્ટિને વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધ કરી છે. ન દેખાતા પરમાણુમાં વિરાટ શક્તિનો સંગ્રહ છે. વ્યક્તિની ભીતર આત્માનો અણુ દેખાતો નથી, પણ તેમાં વિરાટ ઊર્જા છુપાયેલી છે અને પરમાત્માનો વિસ્ફોટ થઈ શકે છે. આથી જ કહેવાય છે કે કણ કણમાં પરમાત્મા મોજૂદ છે. આથી ક્ષુદ્રતમે હીનતા અનુભવવાની જરૂર નથી કે વિરાટતમે  અહંકારથી ભરાઈ જવાની જરૂર નથી. વ્યક્તિની ભીતર પરમાત્મા છે,  ભીતરથી એ વિરાટ છે, અનંત છે, તેનું સ્મરણ જરૂરી છે, જેથી વ્યક્તિ હીન ન બની જાય. હીનતાની ગ્રંથિથી પીડિત શ્રેષ્ઠ થવાની દોડમાં લાગી જાય છે. યોગ કહે છે  તમે જે છો એટલું જ જાણો એ પૂરતું છે. સમજવું જરૂરી છે કે આ જીવનના ખેલમાં ન કોઈ આગળ છે, ન કોઈ પાછળ, ન કોઈ મોટો છે ન કોઈ નાનો.

યોગનું છઠઠું સૂત્ર: આપવું એ જ પામવું છે. જે અનુપાતમાં આપવામાં આવશે, તે અનુપાતમાં મળશે. જો જીવન આપશો તો જીવન મળશે, અહંકાર આપશો તો આત્મા મળશે. યોગ કહે છે જે સ્વયંને આપવા તૈયાર છે, તે બધું પ્રાપ્ત કરવા હકદાર બને છે.  છોડવાની, આપી દેવાની કળા જ પામી લેવાનો માર્ગ છે. છતાં આપણે બધા લઈએ તો છીએ પણ આપી શકતા નથી. જ્યારે આપણે આનંદમાં હોઇએ કે મૌન હોઇએ ત્યારે વધુ મેળવી શકીએ છીએ, એટલું જ નહિ પણ વધુ આપી શકીએ છીએ. જે લેવું-દેવું બરાબર રાખે તે યોગી છે.

સાતમું સૂત્ર : ચેતનાના બે આયામ છે. સ્વ-ચેતન અને સ્વ-અચેતન. આ સૂત્રથી યોગની સાધના પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે.
છોડ, પશુ, પક્ષી બધાં ચેતન છે, પરંતુ સ્વયંની ચેતના તેમને નથી. તેથી ચેતન હોવા છતાં અચેતન છે. જે મનુષ્યને પણ સ્વ-ચેતનનો બોધ નથી, તે પશુ સમાન જ છે. જે કામ હોશમાં કરવામાં આવે તે પુણ્ય અને બેહોશીમાં કરવામાં આવે તે પાપ છે. જે માણસ દરેક ક્ષણમાં હોશપૂર્ણ હોય તે મહાવીર, બુદ્ધ, કૃષ્ણ અને ક્રાઇસ્ટ બની શકે છે. માણસની ચિંતા એ છે કે તેનો એક ભાગ તો સ્વ-ચેતન થઈ ગયો છે, પણ બાકીનો મોટો ભાગ અચેતનમાં પડેલો છે. જો પૂરો સ્વ-ચેતન થાય તો જીવન પ્રકાશથી ભરાઈ જાય, તેને સમાધિ ઉપલબ્ધ થઈ જાય. જ્યારે વ્યક્તિત્વ પૂરેપૂરું પ્રકાશિત થઈ જાય, પછી વ્રત કે સોગંદ લેવાની જરૂર નહિ પડે. મન પૂરું જાગૃત થઈ જાય તો મહાશક્તિનો આવિષ્કાર થઈ જાય. યોગ કહે છે મનના બધા કેન્દ્રો સજાગ કરી શકાય છે. આપણી ભીતરની બધી સંપદાઓ સ્વ-ચેતન થવાથી જાગૃત થશે. યોગ મનુષ્યના વ્યક્તિત્વને સાત કેન્દ્રો, સાત ચક્રોમાં વહેંચે છે, જેના પર અનંત ઊર્જા અને શક્તિ સુતેલી છે. ભીતર આપણી ચેતનનો એક સૂર્ય છે, તેને આપણે ધ્યાન કહીએ તો ધ્યાનથી એક એક ચક્રની શક્તિ પ્રકટ થાય છે. યોગ કહે છે કે જે માણસ અચેતન, બંધાયેલ છે તે પશુ અને જે માણસે અચેતન તોડી નાખે તે મનુષ્ય.

આઠમું સૂત્ર: સ્વ-ચેતનાથી યોગનો પ્રારંભ થાય છે અને સ્વના વિસર્જનથી અંત. સ્વ-ચેતન હોવું માર્ગ છે, સ્વયંથી મુક્ત થઈ જવું મંઝિલ છે.  સ્વયં પ્રત્યે હોશપૂર્ણ રહેવું સાધના છે અને અંતત: હોશ જ રહી જાય અને સ્વયં ન રહે એ સિધ્ધિ છે. સ્વયંને પામવાની ઉત્કટ આકાંક્ષા હોય પણ સ્વયંને ગુમાવવો કઠિન વાત છે. સાધક ધન, પરિવાર, યશ, મહત્વાકાંક્ષા છોડી દેશે પણ સેલ્ફ, ‘હું’ને નથી છોડી શકતો. એટલે સાધક સાતમા સૂત્ર સુધી તો પહોંચી જાય છે, પણ આઠમા સૂત્ર પર નથી આવી શકતા. પણ યોગ પાસે માર્ગ છે, જેનાથી એ અંતિમ છલાંગને પણ પૂરી કરી શકાય છે. ‘હું’ શું છે તે સાતમા સૂત્ર સુધી સમજ પડી જાય છે. ‘હું’ કોણ છું તેની શોધ આઠમું સૂત્ર બને છે. શોધથી બધી સીમાઓ તૂટી જાય છે અને ખબર પડે છે કે જે કંઈ છે તે બધું ‘હું’ છું. ત્યારે ‘હું’ નથી રહેતો કારણ કે બહાર કોઈ ‘તું’ નથી. બધું ‘હું’ જ છે. આઠમું સૂત્ર જ્ઞાન, શાસ્ત્ર ને સિદ્ધાંતોથી સમજાતું નથી. જ્યારે ” અને ‘તું’ ખોવાઈ જાય છે ત્યારે જે શેષ રહે તે પરમાત્મા છે.

નવમું સૂત્ર: મૃત્યુ પણ ઊર્જા છે. જીવન એ જ જીવન છે  એવું નથી. મૃત્યુ એ પણ જીવન છે. જીવન ચાહવા યોગ્ય છે, તો મૃત્યુ પણ પ્યારું છે. જે મૃત્યુ માટે રાજી છે, તે પરમ જીવનના અધિકારી થઈ જાય છે. મૃત્યુ પણ ઊર્જા, પરમાત્મા, પ્રભુ છે, એ યોગનું પરમ અને અંતિમ સૂત્ર છે. શરીર તો માત્ર છાયા છે. જે મૃત્યુને પણ પરમાત્મા જાણી લે છે, તે નિર્વાણને ઉપલબ્ધ થઈ જાય છે.

આ નવ સૂત્રો બાર રીતે કહી શકાય છે. બારને નવથી ગુણાકાર કરીએ તો 108 થાય, જે માળાના મણકા છે. આ એકસો આઠ મણકાની નીચે એક સો નવમો રુદ્રાક્ષ લટકેલ જોયો હશે. એનો અર્થ એ છે કે આ એકસો આઠ રીતે કોઈ ક્યાંય પણ જાય, તે તેના પર પહોંચી જાય છે. પ્રત્યેક સૂત્રથી એક ધ્યાનની વિધિ વિકસિત થઈ જાય છે. આ રીતે ધ્યાનની 108 વિધિઓ બની જાય છે. કંઈ કર્યા વગર અસલી સમજ ક્યારેય આવતી નથી. ગીત, કુરાન, બાઇબલ કે વેદ કાગળના નથી, પરમાત્માના છે. પરમાત્માને શોધવા હોય તો જીવનની ઊર્જાને ઉતારીને શોધવા પડે છે.

મનુષ્યના જીવનનો વિકાસ કોઈ નવી ચીજોનું સંવર્ધન નથી, પણ  ભીતર જે છુપાયું છે તે પ્રકટ થાય છે. મનુષ્ય જો સંપૂર્ણપણે પ્રકટ થાય તો એ શક્તિને આપણે જે કોઈ નામ દઈએ – આત્મા, પરમાત્મા. મનુષ્યના વિકાસની હજુ પણ સંભાવનાઓ છે. બુદ્ધને પહેલી વાર જ્ઞાન થયું ત્યારે લોકોએ પૂછ્યું, આપને શું મળ્યું? ત્યારે બુદ્ધે કહ્યું, મને મળ્યું કંઈ પણ નહિ, જે મારી ભીતર હતું તે પ્રકટ થઈ ગયું.  જે મારી પાસે હતું, તે જ્ઞાત થઈ ગયું. મારી પાસેનું અજ્ઞાન અને નાસમજી ખોવાઈ ગયા. મને જે મળ્યું છે તે મારી પાસે જ હતું, પરંતુ હું ફક્ત અપરિચિત હતો. ઓશો કહે છે કે ધ્યાનની પ્રક્રિયા આપણને કોઈ નવા જગતમાં નથી લઈ જતી, ફક્ત એ જગત સાથે પરિચિત કરવી દે છે જ્યાં આપ જન્મો જન્મથી છો જ. ધ્યાનની પ્રક્રિયા કંઈ વધારતી નથી, કંઈ ખોટું છે તેને નષ્ટ કરી દે છે, સમાપ્ત કરી દે છે. ધ્યાનથી જે સાર્થક છે તે પ્રકટ થવાની સુવિધા પામી શકશે. ઓશો કહે છે કે બધી મહત્વપૂર્ણ ચીજો, બધાં સત્ય સરળ હોય છે. ચાહે ગીતા હોય કે ઉપનિષદ, કુરાન, બાઇબલ હોય કે પછી બુદ્ધ અને મહાવીરના વચન હોય – તે બિલકુલ સીધાં છે. શ્રી પ્રીતિશ નંદીની દ્રષ્ટિએ ઓશોનું ધ્યાન એ પણ જીવનને અને ખુદને સમજવાનું એક સાધન માત્ર છે. જેમ સંસાર સાથે જોડાવા માટે આપણી ભાષા શીખીએ છીએ, એમ જ પ્રકૃતિ સાથે સંવાદ સાધવા માટે આપણે ધ્યાન શીખવું જોઈએ.

રીટા જાની
24/06/2022

ઓશોદર્શન -20 રીટા જાની

wp-1644023900666


કવિ શ્રી રમેશ પારેખની બહુ સુંદર પંક્તિઓ યાદ આવે છે…..
‘ પાંદડું કેવી રીતે પીળું થયું, કોને ખબર?
એટલે કે ઝાડમાંથી શું ગયું, કોને ખબર?
શહેર પર ખાંગી થઈ વરસી પડી આખી વસંત,
એક જણ નખશિખ ઉજ્જડ રહી ગયું, કોને ખબર?’

ગત અંકમાં આપણે જોયું કે પરિપક્વતા અંગે ચિંતન કરતાં ઓશો પણ એવું જ કહે છે કે વયની વૃદ્ધિ તો થઈ પણ ડહાપણ, સમજદારી, પરિપક્વતા ના આવી, કોને ખબર? સમય તો સતત પસાર થતો રહે છે. જ્યારે જીવન વ્યર્થ ગયું, આનંદ વગરનું રહી ગયું, તેવો ભાવ આવે તેનાથી કડવાશ પેદા થાય છે. આ કડવાશથી ક્રોધ, ઈર્ષા, હિંસા, નફરત – તમામ પ્રકારની નકારાત્મકતા ઉદ્ભવે છે. તો બીજી તરફ એવા સુંદર વૃદ્ધ લોકો પણ જોવા મળે છે જેઓ ખરેખર ઘણું જીવ્યા છે, જીવન પ્રત્યે કૃતજ્ઞ છે અને ખરેખર પરિપક્વ છે. કડવાશ અજ્ઞાનની અવસ્થા છે, જેને પાર કરવાની છે. સભાનતા અને હકારાત્મકતાના ઉદય વડે તેના પર કાબુ મેળવી મોટી ક્રાંતિ થઈ શકે છે. એ જ કડવી ઉર્જા હવે સુગંધ બની જાય છે.

ઓશો કહે છે આપણે નાનપણથી જવાબદારી લેતા શીખ્યા જ નથી. બાળપણમાં માતા-પિતા, દાદા-દાદી આપણી જવાબદારી લે, ત્યારબાદ મિત્રો, શિક્ષકો, ધર્મગુરુ, ભાઈ, બહેન, પરિવાર, સહકર્મચારી – કોઈને કોઈ રીતે આપણે આપણી જવાબદારી બીજાને માથે નાખતા હોઈએ છીએ. આપણે આપણા માતા-પિતા, પક્ષ, દેશ કોઈ માટે જવાબદાર બનવાની જરૂર નથી, જો આપણે ખુદના માટે જવાબદાર હોઈએ. જ્યારે આપણે પોતાની જવાબદારી લઈએ છીએ ત્યારે સાચું શું છે અને ખોટું શું છે તેની તરત જ ખબર પડી જાય છે. જો તમે સાચું કરશો તો એનું ઈનામ મળશે અને ખોટું કરશો તો એની સજા. એ માટે રાહ પણ નહીં જોવી પડે. કારણ અને પરિણામ સાથે સાથે જ જાય છે. કાર્યની પૂર્ણતાની સાથે તમે જાણી શકશો શું ખરું છે અને શું ખોટું છે. આ જવાબદારી, આ પરિપક્વતા જ્યારે પોતાના માટે આવે ત્યારે
આપણે આપણા માતા – પિતા, પરિવાર, દેશ – બધાના માટે આપણે જવાબદાર રહીશું.

ચેતના મુક્તિ આપે છે. મુક્તિનો અર્થ છે તમારી પાસે બે વિકલ્પ છે – સાચું કરવાનો અને ખોટું કરવાનો; હા પાડવાનો કે ના કહેવાનો. ના દ્વારા મળતી આઝાદી ખૂબ બાલિશ છે. મોટાભાગે લોકો ના પાડવાની કોશિશ એ માટે કરતા રહે છે, જેથી તેમને આઝાદીની લાગણી થઇ શકે. જ્યારે હા એ સંવાદિતા છે. પરંતુ તેને વિકાસમાં સમય લાગે છે, પરિપક્વ બનતા વાર લાગે છે, જ્યારે તમે હા પણ કહી શકો અને અનન્ય પણ રહી શકો, મુક્ત પણ રહી શકો.

જ્યારે આપણે ગ્રહણશીલ બનીએ ત્યારે આંતરિક અસ્તિત્વ, અંદરની એકાત્મતાને આપણે જાણી શકીએ છીએ, જે હંમેશા ત્યાં જ હોય છે. એ તમારી અંદર જ પડેલું છે પરંતુ તમારે તેને શોધવાના માર્ગ સુધી પહોંચવાનું છે. રૂમી કહે છે એમ જે ચમત્કૃતિ આપણે બાહ્ય દુનિયામાં શોધીએ છીએ તે તો આપણી અંદર જ છે. અને એક એવો અવાજ છે જે શબ્દોનો મોહતાજ નથી. ઓશો એ ખજાનો શોધવા માટે એક ખૂબ જ સરળ પદ્ધતિની વાત કરે છે. ઓશો કહે છે કે તમને જેમાં આનંદ આવે તે કરો અને જો આનંદ ના આવે તો ન કરો. તમારા કેન્દ્ર સાથે સંપર્ક કપાઈ જાય ત્યારે તમને આનંદ આવતો નથી. આથી આ એક માપદંડ દ્રઢપણે અપનાવો. આનંદ એ કેન્દ્રસ્થ હોવાનો ધ્વનિ છે. ચિત્રકાર ભૂખ્યો રહીને પણ ચિત્ર બનાવતો હશે તો પણ તેના ચહેરા પર સંતોષ જોવા મળશે. એક કવિ ભલેને ગરીબ હોય પણ જ્યારે તેનું ગીત ગાતો હશે ત્યારે તે દુનિયાનો સૌથી ઐશ્વર્યવાન માણસ હશે. જ્યારે તમે કોઈ ચીજનો આનંદ મનાવો છો ત્યારે તમે તમારી જાત અને બ્રહ્માંડ સાથે એકસૂર હો છો. કારણ કે તમારું કેન્દ્ર એ સમગ્રનું કેન્દ્ર છે. આથી આંતરસૂઝને તમારું વાતાવરણ બનવા દો.

ધ્યાનનો મહિમા કરતાં ઓશો કહે છે કે ધ્યાન એ તમને તમારા પોતાના સ્ત્રોત તરફ વાળવાની પ્રક્રિયા છે. ધ્યાન તમને પરિપકવ બનાવે છે. વય-વૃદ્ધિ પુખ્ત બનવું નથી. તમારી અંદર કશુક અમર્ત્ય છે એ જાણવું એ પરિપક્વતા છે. તમારી અંદર એવું કંઈ છે જે મૃત્યુને અતિક્રમી જાય છે અને એ ધ્યાન છે. મન એ વસ્તુને સમજવાનો માર્ગ છે તો ધ્યાન એ આત્માને સમજવાનો માર્ગ છે. મન વાદળોથી ઘેરાયેલું રહે છે અને ધ્યાન આકાશને શોધે છે. વાદળ આવન-જાવન કરે છે પરંતુ આકાશ નિશ્ચલ રહે છે. માટે અંદરના આકાશને શોધો. જો તમે એ શોધી લેશો તો તમે ક્યારેય મૃત્યુ પામશો નહિ. કેવળ ધ્યાની જાણે છે કે જીવન શું છે. કારણ કે તે શાશ્વતીના ખરા સ્ત્રોત સુધી પહોંચી ગયો છે.

લોકો પરિપક્વ દેખાતા હોય છે પણ હોતા નથી. તેમની પરિપક્વતા કેવળ ઉપરછલ્લી હોય છે. વ્યક્તિત્વ એ પ્રદર્શનની ચીજ નથી, એ તમારી સચ્ચાઈ છે. માટે પરિપક્વ દેખાવા કૂનેહબાજ કે અપ્રમાણિક ના બનશો. પરિપક્વતા જીવનના ગહન અનુભવમાંથી આવે છે, જીવનની ઉપેક્ષામાંથી આવતી નથી. જુઠનો ત્યાગ કરીને જ્યારે તમે સાચા બનો છો, ત્યારે જ તમે પરિપક્વ બની શકો છો. સભાનતા એ પદ્ધતિ છે અને પરિપક્વતા એ પરિણામ છે. જેટલા વધુ સભાન બનશો તેટલી વધુ પરિપક્વતા ધારણ કરશો. સભાનતાના ત્રણ પગલાં છે. પ્રથમ દેહ પ્રત્યે સભાન બનો, પછી મન પ્રત્યે સભાન બનો અને છેલ્લે લાગણી, ભાવનાઓ પ્રત્યે સભાન બનો. જ્યારે ચેતનાને હૃદયમાં કેન્દ્રિત કરી આગળ વધો છો, ત્યારે સદ્ ની વૃદ્ધિ થાય છે, ખરાબ અદ્રશ્ય થાય છે; પ્રેમ વૃદ્ધિ પામે છે, નફરત અદ્રશ્ય થાય છે; કરુણા વૃદ્ધિ પામે છે, ક્રોધ અદ્રશ્ય થાય છે. ઓશો આને જ પ્રબુધ્ધતા કહે છે.

ઓશો વાંસળીનું સુંદર ઉદાહરણ આપી સમજાવે છે કે વાંસળી તો પડી છે અને તમે પૂછો છો કે અંદર સ્વર કેમ નથી? સ્વર જાતે નહીં આવે. એને હોઠ પર લગાડી સ્વર જન્માવવો પડશે. બગીચામાં બી વાવીએ તો ફૂલ ઉગશે. ફક્ત બી રોપવાથી કામ નહીં થાય. એને પાણી પણ સીંચવું પડશે. જીવન ક્યારીમાં મોગરાની મહેક મહેકાવવી કે થોરના કાંટાળા વનો ઊભાં કરવાં એ પરિપક્વતા અને પસંદગીનો પ્રશ્ન છે. જીવનનું પણ એવું જ છે. જીવનમાં અર્થ શોધવાથી નહીં મળે. એને અર્થ આપણે આપવો પડશે, નહીંતર જીવન વ્યર્થ બની જશે. જીવન એ કોરું કેનવાસ છે. તેમાં તમે ધારો તેવું ચિત્ર બનાવી શકો છો, ધારો તેવા કલર પૂરી શકો છો. જીવન એક કોરી કિતાબ છે. તેમાં અભદ્ર સાહિત્ય પણ લખી શકાય કે ગીત પણ લખી શકાય. જીવન એક અવસર છે. તેને સ્વર્ગ બનાવવું કે નર્ક તે આપણા હાથમાં છે. અહીં કોઈ બુદ્ધ બને છે તો કોઈ હિટલર. માટે સમજને પરિપકવ બનાવી જીવનને અર્થ આપીએ, પ્રેમભર્યો સુંદર આલાપ છેડીએ અને અલૌકિક સંગીત જીવનમાં જગાવીએ.

રીટા જાની
10/06/2022

ઓશોદર્શન-19. રીટા જાની

wp-1644023900666


કમળ પત્ર પરથી સરી પડતું ઝાકળબિંદુ સરોવરમાં ભળી જાય છે તો કોઈને લાગે કે ઝાકળબિંદુએ પોતાની ઓળખ ગુમાવી દીધી. તો કોઈને લાગે કે તેણે કશું ગુમાવ્યું નથી, એ તો સરોવર જેટલું વિશાળ બની ગયું છે. આ સમજ, આ પરિપક્વતા, આ સભાનતા, આ જાગૃતિ ક્યારે આવે? જો કોઈ એમ માને કે વયની વૃદ્ધિ સાથે પરિપક્વતા પણ આવે તો એવું હંમેશાં બનતું નથી. સામાન્ય રીતે લોકો વયમાં તો મોટા થાય છે, પણ ઉત્ક્રાંત થતાં નથી, વૃદ્ધિ પામતા નથી, સમજદાર બનતા નથી, પરિપક્વ બનતાં નથી. તેમની બુદ્ધિ અને માનસિકતા બાલિશ જ રહે છે.

પરિપક્વતા, સમજદારીનો અર્થ છે એક વ્યક્તિ હોવાનું ઉત્તરદાયિત્વ સ્વીકારવું. કોઈપણ કિંમતે સર્વસ્વ હોડમાં મૂકી એ વ્યક્તિ બનવું, જે આપણે  છીએ. એ જ છે પરિપક્વતા. આપણું અસ્તિત્વ હંમેશા આપણને કોઈ ઈશારો કરતું રહે છે, ભલે તેનો અવાજ ખુબ ધીમો હોય. પરંતુ જો આપણે થોડા શાંત અને મૌન રહીશું, તો જાતે જ એ માર્ગનો અનુભવ કરીશું. તમે જે છો એ વ્યક્તિ બનો, અન્ય વ્યક્તિ બનવાની કોશિશ ક્યારેય ન કરો -ત્યારે તમે સમજદાર અને પરિપક્વ બની જશો.

પરિપક્વતા પુનર્જન્મ છે, એક આધ્યાત્મિક જન્મ છે. તમારી ગુમાવેલી નિર્દોષતા પાછી મેળવવી, તમારા સ્વર્ગીય બાગને પુન:પ્રાપ્ત કરવો, ફરીથી બાળક બનવું, તમારા અંતરતમ હાર્દમાં પ્રવેશવું, વિચારો અને ભાવનાઓની પાર જવું અને કેવળ ‘હોવાપણું’ બનવું એટલે જ પરિપક્વતા.

મૃત્યુની ફિલોસોફી સમજાવતા ઓશો કહે છે કે જે માણસ વર્તમાનમાં, આ ક્ષણમાં જીવે છે તે ભૂતકાળ કે ભવિષ્યને વળગેલો  રહેતો નથી. તે બોજારહિત જીવન જીવે છે. વાસ્તવમાં તે ચાલતો  નથી, એ ઊડે છે. એ મૃત્યુના  બરાબર નવ માસ  પહેલા સભાન બની જાય છે કે મૃત્યુ આવી રહ્યું છે. એ  આનંદ ઉત્સવ મનાવી લોકોને કહેશે કે આ કાંઠા પર હું બહુ થોડા સમય પૂરતો છું. આ જીવન ખૂબ સુંદર હતું. એક અદ્ભુત અનુભવ રહ્યો. મેં પ્રેમ કર્યો છે, શીખ્યો છું, સમૃદ્ધ થયો છું, હું અહીં કશું લઈને આવ્યો ન હતો અને ઘણા અનુભવો અને પરિપક્વતા સાથે જઈ રહ્યો છું. જે કાંઈ- સારું, ખરાબ, સાચું, ખોટું સંભવ્યું છે એ બધાં પ્રત્યે તે કૃતજ્ઞ હશે. જ્યારે માણસ બધાનો કૃતજ્ઞતાપૂર્વક આભાર માની મૃત્યુ પામવા તૈયાર થાય છે, આ તક મળી તેનો ઉત્સવ મનાવે છે, ત્યારે મૃત્યુ અતિશય સુંદર બની જાય છે. ત્યારે મૃત્યુ એ મહાનતમ મિત્ર છે, કારણ કે એ જીવનનો ફુવારો છે, જીવનનું સર્વોચ્ચ શિખર છે. એ જીવનનો અંત નથી, ચરમસીમા છે, સંતોષ છે. એક અંત હોય તેવું લાગે છે, કારણ કે તમે જીવનને ક્યારેય જાણ્યું જ નથી. જેણે જીવનને જાણી લીધું છે, તેને તે સર્વોચ્ચ શિખર લાગે છે. વાસ્તવમાં તેમાં જ જીવન પાંગરે છે, ખીલે છે. પરંતુ મૃત્યુના સૌંદર્યની જાણવા માટે માણસે તેના માટે તૈયાર રહેવું પડે છે, તેની કળા શીખવી પડે છે.

ઓશો સમજદારી વાળા સંબંધો પર ભાર મૂકીને સંબંધોમાં પ્રેમની વાત કરે છે. પ્રેમના ત્રણ પરિમાણ હોઇ શકે છે. એક પરાવલંબન, જેમાં બંને વ્યક્તિ એકબીજા પર પ્રભુત્વ દાખવે છે, એક બીજાનું શોષણ કરે છે, દુનિયામાં મોટાભાગે આવું જ જોવા મળે છે. બીજું  પરિમાણ છે બે સ્વતંત્ર વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો પ્રેમ, જેમાં સંબંધો ઉપરછલ્લા હોય એવું લાગે છે. કારણ કે તેમને પ્રેમ કરતાં પોતાની સ્વતંત્રતા વધુ વહાલી છે. ત્રીજી સંભાવના પરસ્પરાવલંબનની છે. જ્યારે પણ તે સંભવે છે, ત્યારે  બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે અનહદ સંવાદિતાપૂર્ણ સંબંધ હોય છે. જાણે સ્વર્ગ પૃથ્વી પર ઉતરી આવ્યું હોય એવું લાગે છે.

જંગલનું ફૂલ ખિલતું જ રહે છે અને પોતાની સુગંધ હવામાં રેલાવતું જ રહે છે. કોઈ વટેમાર્ગુ ત્યાંથી પસાર થાય, તેની પ્રશંસા કરે, તેને સુંદર કહે તેની સાથે તેને કોઈ નિસ્બત નથી. ત્યારે  ફૂલને શું થતું હોય છે?  તે મૃત્યુ પામે છે? વેદના અનુભવે છે? ડરી જાય છે? આત્મહત્યા કરે છે? ના…ના… એ તો સતત ખિલતું અને મહેકતું રહે છે, આનંદ આપતું રહે છે. એ જ રીતે જ્યારે મનુષ્ય પણ પ્રેમ ઝંખવાને બદલે પ્રેમ કરવાનું શરૂ કરે તે સાથે જ તે સમજદાર અને પરિપક્વ બને છે. શી રીતે આપવું, વધુ આપવું અને બિન શરતી આપવું તેના પર  ભાર હોય ત્યારે વૃદ્ધિ, પરિપક્વતા અને સમજદારી આવે છે. નદી પણ એમ જ વહે છે. એના પાણીથી તમે તમારી તૃષા છીપાવો, ખેતરમાં પાક ઉગાડો કે તમે ત્યાંથી પસાર પણ ન થાવ તો પણ એ વહેતી જ રહે છે. સાચો પ્રેમ પણ એવો જ હોય. પ્રેમ એ વિપુલતા છે, ઐશ્વર્ય છે,  તમારા હૃદયમાં એના ગીતો છે, ભલે  કોઈ સાંભળે કે ન સાંભળે પણ તમે તમારો પ્રેમ વહેંચો છો. એને અવલંબનની જરૂર નથી. પ્રેમ એ સ્વતંત્રતાનું પુષ્પ છે. પ્રેમ ત્યારે સંભવે જ્યારે તમે સમજદાર અને પરિપક્વ હોય. પ્રેમની માગણી કરવી એ તો ભિખારી હાથ ફેલાવીને ઊભા હોય એવું લાગે. પ્રેમ એ તો લાઈટના બલ્બ જેવો છે. તમે બલ્બ સળગાવો અને પ્રકાશના કિરણો ચોમેર પ્રસરી જાય, તેમ તમે છો તો તમારી આસપાસ પ્રેમની આભા પ્રસરી જાય. જ્યારે પરાવલંબન સાથે પ્રેમ રહે છે, ત્યારે એમાં કુરૂપતા હોય છે. અણસમજુ  પ્રેમ એક બીજાની સ્વતંત્રતાને ખતમ કરી નાખે છે,  એક બંધન, એક કેદખાનું ઊભું કરે છે. એથી વિપરીત જ્યારે સ્વતંત્રતા સાથે પ્રેમ વહે છે, ત્યારે તેમાં સુંદરતા હોય છે. પ્રેમ આવેગ કે લાગણી નથી, પણ એક ઊંડી સમજ છે કે કોઈક વ્યક્તિ કોઈક રીતે તમને પૂર્ણ બનાવે છે. આવો પ્રેમ શાશ્વત છે અને સતત વૃદ્ધિ પામતો રહે છે.

‘જનરેશન ગેપ’ દૂર કરવાની માસ્ટર કી આપતા ઓશો કહે છે કે જો દરેક પેઢી બાળકો પ્રત્યે પ્રેમ અને આદર સાથે વર્તે, ઉછેરવાની સ્વતંત્રતા આપે, બાળકને તે જે છે તે બનવાની  છૂટ આપે, તો એ પણ તમને પ્રેમ અને આદર આપશે. માતા-પિતા જ્યારે બાળકમાં પોતાની કાર્બન કૉપી તૈયાર કરવા માંગે, તેમની મૌલિકતાને ન સ્વીકારે ત્યારે બાળક ધૂંધવાઇને વિરોધ અને અસંતોષ દર્શાવે છે. ધીરે ધીરે આ અંતર મોટું થતું જાય છે અને બંને વચ્ચે કોઈ સેતુ રહેતો નથી. બાળકને અનન્ય બનાવવા માટે, તેની ક્ષમતાને ઉત્તેજન આપે તેવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરો તો બાળક પણ તમારા પ્રત્યે કૃતજ્ઞ રહેશે.

જીવનમાં કાંઈ પણ વિનામૂલ્યે મળતું નથી. જેટલી વધુ કિંમત ચૂકવશો તેટલી વધુ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થશે. સફર, યાત્રા, મંઝિલ એ ધ્યેય ઊભું કરે છે. યાત્રા એ જ ધ્યેય છે. ધ્યેય  સફરના અંત પર નથી.  તમામ સાધનોમાં સાધ્ય રહેલું હોય છે. માટે ડર છોડી  જીવનનો મુકાબલો કરો. જીવંત રહેવાની જવાબદારી નિભાવવાની, પ્રતિબદ્ધ બનવાની એક પણ તક ગુમાવશો નહીં, તો તમને સિદ્ધિની ઝાંખી જરૂર થશે.

‘સાધના પથ’ની પ્રસ્તાવનામાં ડો.નરેન્દ્ર તિવારી કહે છે તેમ ઓશો એક દુર્લભ ઉપસ્થિતિ છે. એમની હાજરી એવી છે જાણે ફૂલોની દુર્ગમ ઘાટીમાં થઈને વહેતું ઝરણું. એમનું હોવું એ છે જીવન પ્રવાહનું અનવરત સંકીર્તન! ઓશો આપણી આંખો ખોલવાના દૂસાધ્ય કાર્યમાં સંલગ્ન છે. નિજતા સુધી પહોંચવાનો માર્ગ તેઓ આપણને બતાવી રહ્યા છે. સત્યની સાધનામાં પ્રકાશ તરફ ગમન કરવામાં ઉપયોગી એવું  ઓશોનું પરિપક્વતા અંગેનું દર્શન આજે આપણે જોયું. આ જ વિષય પર વધુ ચિંતન સાથે મળીશું આવતા અંકે….

રીટા જાની
03/06/22

ઓશો દર્શન -17. રીટા જાની

wp-1644023900666




સાગર કિનારે નિરંતર આવતાં મોજાંઓની વચ્ચે મનમાં છવાય છે સાગરની વિશાળતા, અફાટ મોજાંના ઘૂઘવાટ વચ્ચે માણસનું મન વહેંચાય છે જળ અને સ્થળ વચ્ચે. દૃષ્ટિમાં છે પાણી પણ જેના પર ઊભા છીએ તે છે જમીન. જળ અને સ્થળના અનુભવ વચ્ચે ઊભેલો માણસ પણ વિચારોના વૃંદાવનની વાટે ખોવાય છે. આકાંક્ષા હોય મોતીની, પણ મુઠ્ઠીમાં પકડાય છે રેતીની ઢગલી અને મન આશા નિરાશાના આટાપાટા રમતું ક્યારેક અને ક્યાંક મોતી જુએ તો કેવો આનંદ થાય? આજે ઓશોના પુસ્તકમાં કંઇક નવા વિચારો જોઈને લાગ્યું કે નવીનતાની આ ક્ષણોનો પમરાટ સહુ વચ્ચે વહેંચાય અને આજની વિચાર કણિકાઓ ક્યાંક વિચાર પુષ્પ બનીને પ્રગટ થાય અને પોતાની સુગંધ પ્રસરાવે. પુષ્પ એ બીજનું અંતિમ ચરણ છે, જ્યાં બીજનું પ્રાગટ્ય એક છોડ બનીને વિકસે છે અને વિકસતાં વિકસતાં એ તબક્કે પહોંચે છે જ્યાં એક નવો પમરાટ, નવી સુગંધ હવાને મહેકાવવા આતુર બની વિકાસગાથાને અગ્રેસર બનાવી રહી છે. આજનો પ્રવાસ એ વૈચારિક સજ્જતાને વિકસાવવાનો છે. ‘ઓશો દર્શન’ એ કેલીડોસ્કોપ છે, જ્યાં નવું વિશ્વ શક્યતાના આકાશમાં ડોકિયાં કરી રહ્યું છે. તો આજનું ‘ઓશો દર્શન’ નવી શક્યતાઓના સંદર્ભમાં માણીએ નવા વિચારોની વાટે.

કોઈએ મહત્વાકાંક્ષા વિશે ઓશોને તેમના વિચાર પૂછ્યા. તેમનો જવાબ હતો કે બહુ જ જૂજ માણસો સાચા અર્થમાં મહત્વાકાંક્ષી હોય છે. ક્ષુલ્લકથી તૃપ્ત થઈ જાય તે ખરા મહત્વાકાંક્ષી નથી. જે વિરાટને મેળવવા માંગે છે તે ખરેખર મહત્વાકાંક્ષી છે. જો કોઈ વિચારે કે મહત્વાકાંક્ષા ખરાબ કે અશુભ છે તો એવું નથી, તે તો માણસને ભગવાન તરફ લઈ જાય છે. જીવનને ધ્યેય આપો અને હૃદયને મહત્વાકાંક્ષા આપો. પોતાની જાતને ઊંચાઈના સ્વપ્નથી ભરપૂર કરો. એક લક્ષ્ય રાખો. એમ નહીં કરો તો તમારું વ્યક્તિત્વ વિકાસશે નહીં. જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની શક્તિઓને એકત્રિત કરીને કોઈ એક જ લક્ષ્ય પર કેન્દ્રિત અને સમર્પિત કરે છે ત્યારે તે સફળ વ્યક્તિત્વ મેળવે છે, તેના જીવનમાં સંગીત પેદા થાય છે. તેથી વિપરીત જે પોતાનામાં જ સંગીન ન હોય તે શક્તિ, શાંતિ કાંઈ મેળવી શકે નહીં. શાંતિ અને શક્તિ એક જ સત્યના બે નામ છે.

કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે નોંધ્યું છે કે વરસાદના બિંદુએ ચમેલીના કાનમાં કહ્યું કે પ્રિય, મને હંમેશા તારા હૃદયમાં રાખજે. ચમેલી કંઈ કહે ન કહે ત્યાં બિંદુ જમીન પર પડે છે! જીવનના કહેવાતા સુખોની ક્ષણભંગુરતા સમજાવતી એક માર્મિક લોકકથા ઓશો કહે છે. એક ચકલી આકાશમાં ઉડી રહી હતી. તેને દૂર એક ચમકતું વાદળ દેખાયું. તે વાદળને લક્ષ્ય બનાવી પૂરી તાકાતથી ઉડવા લાગી. વાદળ ક્યારેક પૂર્વમાં તો ક્યારેક પશ્ચિમમાં જતું, ક્યારેક ઊભું રહી જતું તો ક્યારેક પોતાનામાં જ ફેલાઇ જતું. બહુ મહેનત કરવા છતાં ચકલી તેને પકડી ન શકી અને અચાનક એ વાદળનો છંટકાવ થઈ ગયો. મહાપ્રયત્ને ચકલીએ તેની પાસે પહોંચીને એટલું જ જાણ્યું કે ત્યાં તો કંઈ જ ન હતું! તેને મનમાં થયું કે મારે ક્ષણભંગુર વાદળને પકડવાનું લક્ષ્ય રાખવાના બદલે અનાદિ, સ્થિર અને અનંત એવા પર્વતના ઊંચા શિખરે પહોંચવાનું લક્ષ્ય રાખવાનું હતું. આપણામાંથી ઘણા એવા છીએ, જે ક્ષણભંગુર વાદળ જેવા સુખો પાછળ જવામાં જ જીવન લક્ષ્ય રાખે છે અને ભ્રમમાં પડે છે. આપણી નજીકમાં જ અનાદિ, અનંત આત્મા- પર્વત રહેલો છે. તેને પરમ લક્ષ્ય બનાવીએ તો જીવન કૃતાર્થ અને ધન્ય બને.

જીવનના રસ્તા પર ફૂલો અને કાંટા બંને છે, એ સાચું છે. ફૂલોને જોવાનું જેને આવડી જાય તેને માટે પછી કાંટા પણ ફૂલ બની જાય છે. જીવનમાં આવતા સુખ- દુખ અને આનંદના અનુભવનો સ્વાદ માણસની પોતાની દ્રષ્ટિ ઉપર નિર્ભર છે. કોઈ બે અંધારી રાત વચ્ચે એક નાનો દિવસ જોઈ શકે છે તો કોઈ બે પ્રકાશિત દિવસ વચ્ચે એક નાની રાત જોઈ શકે છે. પહેલી દ્રષ્ટિમાં એક નાનો દિવસ પણ અંધકારભર્યો થઈ જતો હોય છે અને બીજી દ્રષ્ટિમાં રાત્રિ પણ રાત્રિ રહેતી નથી!

ઓશો શ્વાઈત્ઝરની વાત ટાંકીને આદર્શની અમાપ તાકાતનો પરિચય આપે છે. જીવન નૈયાને પાર ઉતારવા આપણો દરેક વ્યવહાર આદર્શ પ્રેરિત હોય તે જરૂરી છે. પાણીના ટીપામાં આપણને કોઈ તાકાત ન દેખાય, પણ એ જ પાણી જમીનની તિરાડમાં બરફ બનાવી દેવાય તો તે જમીનને તોડી નાખે છે. જરા જેટલા પરિવર્તનથી પાણીના ટીપાની શક્તિ અમાપ બને છે. આ વાત આદર્શ માટે પણ લાગુ પડે છે. આદર્શ અંધકાર તરફથી અજવાળા તરફ જવાની પ્રક્રિયા છે. આદર્શ માત્ર વિચાર કે આકાંક્ષા નથી, સાથે સાથે સંકલ્પ અને વ્યવહારુ પ્રયત્ન પણ છે, જે જીવન નૈયાનો નાવિક પણ છે.

મનની શાંતિને પકડી લેનાર ખુદમાં પ્રવેશ પામે છે અને આત્મામાં પ્રવેશ એ તો સત્યની પ્રાપ્તિ છે. જ્ઞાન મેળવવું હોય તો જ્ઞેયની પાછળ ન જાઓ. જ્ઞાન મેળવવું હોય તો જ્ઞાતાની પાછળ ચાલવું જરૂરી છે. સત્યની શોધ કરનારે આત્મપરિવર્તન માટે તૈયાર રહેવું પડે કારણ તે પોતાની અંદર રહેલા સંસ્કાર અને શુદ્ધિની અંતિમ ચેતન અવસ્થા છે.

આજના સ્વપ્ન જ આવતી કાલનું સત્ય બની જતા હોય છે. એવું કોઈ સત્ય નથી જેનો જન્મ સ્વપ્નની જેમ ન થયો હોય. આપણો કેટલો બધો સમય સાવ નજીવી બાબતોમાં લડાઈ અને અહંકારથી થતા વાદવિવાદ, નિંદા અને ટીકા કરવામાં વેડફાઈ જતો હોય છે. આ સમયને જો શિક્ષણ, ચિંતન, મનન અને નિદિધ્યાસનમાં ગાળીએ તો તે ખૂબ મૂલ્યવાન બની જશે. તેનાથી એવાં ફૂલો ખીલે છે, જેની સુગંધ અલૌકિક હોય, એવું સંગીત નીપજે જે દિવ્ય હોય. માટે એ લોકો ધન્ય છે જે ખીણમાં રહીને પર્વતના શિખરના સ્વપ્ન જોઈ શકે છે, જે તેમને ઉંચાઈએ પહોંચવાનો સંકલ્પ અને શક્તિ બંને આપે છે. જીવનની દરેક ક્ષણ કેટકેટલી સંભાવનાઓથી ભરપૂર હોય છે અને તે ફરી પાછી આવતી નથી. માટે સ્વપ્ન માટે અમારી પાસે સમય નથી એમ કહી પોતાના હાથેથી પગ બાંધવાની જરૂર નથી. તમારી પાસે અપ્રતિમ સ્વતંત્રતા છે જે દ્વારા તમે સ્વપ્નને આંતરમાંથી બાહ્ય જગતમાં રૂપાંતરિત કરી શકો છો.

ઓશો કહે છે કે અહંકાર બહુ અટપટો છે. ધન, પદ, સત્તા મળે કે પછી ઈચ્છા અને વાસના કોઈપણ સ્વરૂપે તૃપ્ત થાય ત્યારે આંખમાં જે ચમક આવે છે તે અહંકાર છે. એવી ખોટી માન્યતા છે કે બહાર કોઈ પરિગ્રહ નહીં હોય તો ભીતર અહંકાર નહીં હોય. જે લોકો ખૂબ ધર્મ કરે છે, જ્ઞાન પ્રાપ્ત છે કે અપરિગ્રહ કરે છે તે દરેકને અહંકાર હોઈ શકે છે, કારણ કે તેઓ ‘હજુ વધારે’ની ગુલામીથી પીડાતા હોય છે.

સત્ય માત્ર શાસ્ત્રોમાં કે ગ્રંથોમાં નથી. તેનો સાચો પાર પામવા માટે ભીતરનું દ્વાર ખોલવું પડે. જ્ઞાન પોતાની આંખ છે. જે અંદર શોધે છે, તેને સત્ય મળે છે. સવારે ઉઠીને આશા રાખો કે આજનો દિવસ સત્યમ, શિવમ, સુંદરમની દિશામાં શુભફળદાયી બને. એવું કદી ન વિચારતા કે આવા થોડા બીમાં શું વળે, કારણ કે એક બીજમાંથી આખું ઉપવન ઊભું થઈ શકે છે. માટે પોતાની શક્તિ અને સમયનો થોડો ભાગ સત્ય, શાંતિ અને સુંદરતા માટે આપો તો જોઈ શકશો કે જિંદગીની એક અપ્રતિમ ઊંચાઈ તમારી પાસે આવી રહી છે, એક અભિનવ જગત પોતાનો દરવાજો ખોલી રહેલ છે. દરરોજ રાત્રે આત્મનિરીક્ષણ કરો કે ગઈ કાલ કરતા આજે તમે જીવન ઊંચાઇની વધુ નજીક જઇ શક્યા છો કે નહીં. જો આપણે સત્યના શિખરે પહોંચવું હોય તો એ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે કે આપણા દરેક ભાવ, વિચાર અને કર્મનું જોડાણ શુભ અને સુંદર સાથે હોય. સત્ય, સુંદર અને શુભની એક જ અનુભૂતિ સમગ્ર જીવનમાં આમૂલ પરિવર્તન આણી શકે છે.

રીટા જાની
20/05/2022

ઓશો દર્શન -16. રીટા જાની




જીવનનો પથ ભુલભુલામણીવાળો છે. ઘણીવાર આપણે રસ્તો ભૂલી જઈએ છે કે પછી કવિ શ્રી હરિન્દ્ર દવે કહે છે તેમ ‘મને લાગે છે ભૂલાઈને ભળતો રાહ લેવાયો’ એમ ખોટા રસ્તા પર અગ્રેસર થઈએ છીએ. ક્યારેક મંઝિલ ચૂકી જઈએ છીએ તો ક્યારેક થાકીને સફર અધવચ્ચે જ છોડી દઈએ છીએ. ત્યારે કોઈ પથ દર્શક આપણને રસ્તો બતાવો તો કેવું સારું! ગતાંકથી આપણે ઓશોના પુસ્તક ‘પથ દર્શક’ની વાત કરી રહ્યા છીએ. આ પુસ્તક હૃદયપૂર્વક જીવનારા ભાવનાપ્રધાન લોકો માટે છે.

સૂર્ય હોવા છતાં કોઈ તેની સામે આંખો બંધ કરી રહે, તેવું જ આપણે જીવન જીવવા પ્રત્યે કરીએ છીએ. પછી આપણા ચરણો ખાડામાં પડે તેમાં શું નવાઈ? આંખો ખોલો અને જાગૃત થાઓ તો બધો અંધકાર વિલીન થઈ જશે. આંખો સત્યને જોવા માટે છે. આંખો હોવા છતાં જે બંધ આંખો રાખે છે, અજાગૃત રહે છે, તે પોતે જ પોતાનું દુર્ભાગ્ય બને છે. તો જેની આંતરદ્રષ્ટિ ખુલે છે, તેને સત્ય સમજાય છે અને વીજળીના ચમકારે એક જ છલાંગમાં જીવન બદલાઈ જાય છે. અજાગૃત માણસ હજાર ડગલે પણ જ્યાં પહોંચી નથી શકતો ત્યાં સાચો જ્ઞાની અને ત્યાગી એક છલાંગે પહોંચી જાય છે. ધીમે ધીમે વ્યસન ત્યજવાનો, દુર્ગુણો ત્યજવાનો કોઈ અર્થ નથી. માણસ આગમાં પડે તો તે શું તે ધીમે ધીમે બહાર નીકળે? જો કોઈ એમ કહે કે કેમ હું ધીમે ધીમે આગમાંથી બહાર નીકળીશ તો એનો અર્થ એ કે તેને આગ દેખાતી નથી.

દ્રષ્ટિ બદલવાથી કાંટા ફૂલ જેવા લાગે છે તો ક્યારેક સુંદર ફૂલ પણ કાંટા જેવા લાગે છે. આનંદ બધે ઉપલબ્ધ છે. ઈશ્વરની સૃષ્ટિમાં બધું જ શ્રેષ્ઠ છે. પણ તેનો અનુભવ કરી શકે તેવાં મન-હૃદય બધા પાસે નથી. જીવનમાં કેવો કેવો નકામો સામાન બચાવતા લોકો અંતરઆત્માને ખોઈ બેસે છે અને સાચા આનંદને ગુમાવે છે. જે લોકો કોઈ ચોક્કસ સ્થળ કે પરિસ્થિતિના બદલે આનંદનો અનુભવ કરવાની ભાવદશા મેળવી લે છે તેમને દરેક સ્થળે ને દરેક પરિસ્થિતિમાં આનંદ મળે છે. આપણા જીવનના ચિત્રકાર કહો કે મૂર્તિકાર, આપણે પોતે જ છીએ. તમારી અંદરનું કેન્દ્ર સરોવર જેવું સ્થિર અને નિસ્પંદ રાખો તો સર્વ ઉત્તમ બાબતોનું સુંદર પ્રતિબિંબ ઝીલી શકાય. જ્યારે એવું લાગે કે તમારા માથે મોટો બોજો છે અને તમે એના ભાર તળે કચડાઇ રહ્યા છો, તો તરત બોજો ઉતારી નાખી હળવા થઈ જજો, આરામ કરજો, લગામ ઢીલી મુકજો અને તમે અનુભવશો કે તમામ તંગદિલી અને તાણ લુપ્ત થઇ ગઈ છે અને તમે આનંદ માણી રહ્યા છો.

સમજદારીને ઉંમર સાથે કોઈ સંબંધ નથી. માટીના ઘર અને રેતીના મહેલમાંમાં જે આશા અપેક્ષા રાખીને બેસતા નથી તે સમજદાર છે. બીજા તો રેતીના ઘરઘર રમતા બાળકો જ છે!
પ્રેમમાં વહી જવું તે જ તેનું ફળ છે. પ્રાર્થના સ્વયં આનંદસ્વરૂપ છે. તેમાં તન્મય બનતાં જે નિજાનંદ મળે છે, એ તેનો પુરસ્કાર છે. તેમાંથી કોઈ બાહ્ય વસ્તુની પ્રાપ્તિ આશા નથી. ઓશો કહે છે કે જીવન અને મૃત્યુ એ બંને તો સિક્કાની બે બાજુ છે. જેઓ જીવનને પૂરેપૂરું જાણતા અને જીવતા નથી તેઓ જ મૃત્યુથી ભયભીત થાય છે. માટે ખુદમાં તપાસ કરો. અંતરમાં જો ક્યાંય મૃત્યુનો ભય હોય તો સમજવું કે હજી જીવનને જાણી શક્યા નથી.

જે લોકો જીવનના રસ્તા ઉપર ચાલવા માટે અસમર્થ બને છે, તે બાજુ પર ઊભા રહીને બીજા ઉપર પથ્થર ફેંકતા હોય છે. તે જ રીતે જેઓ જીવનમાં કંઈક કરી શકતા નથી તે આલોચક થઈ જાય છે અને નિંદારોગના શિકાર બને છે. જે સ્વસ્થ છે તે કદી બીજાની નિંદા કરતા નથી. જે એક આંગળી બીજા તરફ ચીંધે છે તેણે સમજવું જોઈએ કે બાકીની ત્રણ આંગળી તમારી તરફ ઊઠે છે. એવું જીવન જીવીએ કે આલોચકના કહેવા પર કોઈ વિશ્વાસ જ ન કરે.

જ્યાં સુધી આપણને અપવિત્રતા દેખાય ત્યાં સુધી માનવું જોઈએ કે દુર્ગુણોના કોઇને કોઇ અંશ આપણી અંદર છે. ઓશો સુંદર ઉદાહરણ દ્વારા આ વાત સમજાવે છે. આચાર્ય રામાનુજ પ્રભુની પ્રાર્થનામાં તલ્લીન થઈને મંદિરની પરિક્રમા કરતા હતા. ત્યાં અચાનક એક ચાંડાળ સ્ત્રી તેની સામે આવી. તેને જોઈને રામાનુજ થંભી ગયા અને તેમના મોંમાંથી અત્યંત ખરાબ શબ્દો બોલવા લાગ્યા. તેમને ક્રોધ આવ્યો અને પ્રભુગાન કરનારા હોઠો પર કુશબ્દોનું ઝેર આવ્યું. પરંતુ તે સ્ત્રી હાથ જોડીને કહેવા લાગી: હું કઈ બાજુ જાઉં? પ્રભુની પવિત્રતા ચારે બાજુ હોય તો મારી અપવિત્રતા કઈ બાજુ લઈ જાઉં? આ સાંભળી રામાનુજની આંખો ઉપરનો પડદો હટી ગયો, કઠોરતા દૂર થઈ અને તેની માફી માગી. જે બધામાં અને બધી બાજુ પવિત્રતાનો અનુભવ કરે છે તે જ પ્રભુના દરવાજાની ચાવી મેળવે છે. જેઓ ભીતરની પવિત્રતાથી આંખો આંજી લે છે તેને ચારે બાજુ પવિત્રતા જ દેખાય છે.

આપણે શું કરીએ છીએ તે મહત્વનું નથી પણ કેવી રીતે કરીએ છીએ તે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. જ્યારે ‘હું’ને વિસર્જિત કરી ચિત્તને કોઈ સર્જનમાં તલ્લીન કરીએ, સમગ્ર અસ્તિત્વ કારીગરીમાં ઓતપ્રોત કરીએ, સમગ્ર કૌશલ્ય એકાગ્ર કરીએ, એ સર્જનમાંથી પ્રાપ્ત થનાર કમાણી, યશનું પણ વિસ્મરણ કરીએ ત્યારે જે કૃતિ બને તે દિવ્ય લાગે છે.

પાયાના ઊંડાણને આધારે જ શિખર મજબૂત બને છે. હિમશિખરો સમુદ્રમાં જેટલા ઊંડા હોય એટલી જ ઉંચાઈ મેળવતા હોય છે. ટૂંકમાં ઊંચા હોવા કે થવા માટે ઊંડાણનું મૂલ્ય ચૂકવવું પડે છે. જીવનમાં મૂલ્ય ચૂકવ્યા વગર કંઈ મળતું નથી. જેનું ઊંડાણ અમાપ હોય તેની ઊંચાઈ અગોચર થઈ જાય છે. હંમેશા ઊંડાણ અસલી તપ, અસલી વસ્તુ, મહામૂલું તત્વ છે. સ્વામી રામતીર્થ કહેતા હતા કે તેમણે જાપાનમાં 300 વર્ષ જૂના દેવદાર અને તાડના ઝાડ જોયા હતા જે માત્ર એક જ વેંત ઊંચા હતા. કારણ કે ત્યાંના લોકો એ ઝાડના ડાળી કે પાંદડાને કંઈ કરતા ન હતા, પણ તેના મૂળ કાપી નાખતા હતા. તેથી જીવનમાં કોઈપણ ઊંચાઈએ પહોંચવા માગતા હોય તેમણે પોતાના આત્માના મૂળને, ભીતરની જડને મજબૂત બનાવવી પડશે. નહિતર જે જીવન દેવદારના ઝાડની જેમ ઊંચા થઈ શકતા હતા તે વામણા બની જશે. જે માત્ર શરીરમાં જીવે છે તે આત્માને કઈ રીતે જાણી શકે? શરીરને જુદું રાખી, તેના ઉપર કંઇક વિચારો, બોલો અને કરો. તેનાથી ધીમે ધીમે આત્માનું મૂળ મળે છે અને પછી ઊંડાણ પ્રાપ્ત થાય છે. જમીનને ખોદવાથી પાણીનો સ્ત્રોત મળી રહે છે. ખુદને ખોદી શકે તે જાણી શકે કે પોતાની અંદર અનંત શક્તિ ભરી પડી છે. પણ તેના માટે સક્રિય અને સર્જનાત્મક થવું જરૂરી છે.

પ્રેમ અભય છે. જેને ભયથી ઉપર ઊઠી જવું છે, મુક્ત થઈ જવું છે, તેણે સમસ્ત સૃષ્ટિ પ્રત્યે પ્રેમ રાખવો પડશે. ચેતનાના આ દરવાજેથી જ પ્રેમ અંદર આવે છે અને ત્યાંથી ડર બહાર નીકળે છે. જમીનમાં દટાયેલું બીજ પોતાની બધી શક્તિ એકઠી કરીને પથરાળ જમીનમાંથી પણ બહાર આવે છે. સૂર્યને જોવાની પ્રબળ ઈચ્છા તેને અંકુરિત બનાવે છે. આપણે પણ આવા બીજ જેવા બનીએ, વિરાટને પામવા માટે બધી શક્તિઓને એકત્રિત કરી ઉપર ઉઠીએ, તો એવી એક પળ આવશે જ્યારે વ્યક્તિ સ્વયંને તોડીને ખુદને મેળવી લેશે. સ્વયંને અને સત્યને પામવું તે દરેકના જીવનનું પરમ લક્ષ્ય હોવું જોઈએ. આ પથ ઉપર અગ્રેસર થઈએ અને જીવાતા જીવન સાથે ધબકતો સંબંધ કેળવીએ.

રીટા જાની
13/05/2022

ઓશો દર્શન -14. રીટા જાની


wp-1644023900666



જીવનને કોઈ ફૂલોનો ગુલદસ્તો કહે તો કોઈ તેને પુષ્પોનું ઉદ્યાન કહે અને કોઈને તેમાં મેઘધનુષી રંગો પણ દેખાય. પરંતુ જીવન એ સત્યનું નિરૂપણ કરતો આયનો છે અને તેમાં વિવિધ અનુભૂતિઓ અને અદભુતતાઓનો સંયોગ અને સમન્વય છે. પણ જો આ અદભુત જીવનનું સત્ય ન જાણીએ તો તે માત્ર સપનું જ બની રહે છે.

સત્યની ખોજનો મહિમા ગાતા કવિ શ્રી ઉમાશંકર જોશી કહે છે –
‘એ સત્ય કાજે ન ધડીય જંપવું,
જ્વાલામુખીના મુખમાં પ્રવેશવું;
ખૂંદી રણો, ભેદી વનો બિહામણાં,
ઢંઢોળવા ઉન્નત શૃંગ અદરિનાં.’

ઓશો એ દાર્શનિક અને વિચારક છે અને ક્રાંતિકારી વિચારક છે. આજે ઓશોનું સત્ય તેમની વિચાર કણિકાઓ દ્વારા માણીએ.
સ્વાભાવિકપણે જ આપણને પ્રશ્ન થાય કે સત્યને કઈ રીતે ઓળખી શકાય? કઈ રીતે મેળવી શકાય? કોણ મેળવી શકે? જેના પ્રત્યેક શ્વાસ સત્યની આરાધનારૂપ બની જાય તે જ સત્યને મેળવી શકે. કારણ કે આ તો સતત ચાલતી સાધના છે, નિરંતર પ્રક્રિયા છે. માટે તેને આંશિક પ્રાપ્ત કરવા જાય તો સફળતા નહિ મળે. અગમ્યની ખોજ માનવીની આંતર ચેતનામાં પડેલી ચિનગારી સમાન હોય છે. તેને સમગ્રતયા પ્રાપ્ત કરવા પ્રજ્વલિત ઈચ્છા હોવી જોઈએ, જે પરમાત્મા તરફ જવાનું પ્રથમ સોપાન છે.

ઓશો કહે છે કે આ જગતમાં સત્ય સર્વત્ર છે, પરંતુ તે જુદી જુદી રીતે અભિવ્યક્ત થયા કરે છે. એક રીતે જોઈએ તો સત્ય સૌંદર્ય જેવું છે, જે કેટલાય રૂપોમાં દ્રષ્ટિગોચર થતું અનુભવી શકાય છે. સત્ય એક છે, પણ તેના સુધી જવા માટે અનેક દરવાજા છે. જે લોકો દરવાજાના મોહમાં જ અટકી જાય છે, તેના માટે સત્યની પ્રાપ્તિ મુશ્કેલ છે. સત્ય ફૂલમાં સુગંધ બનીને નિખરે છે, માનવીની આંખોમાં પ્રેમ બનીને છલકે છે, હોઠ પર સ્મિત બની મલકે છે, રાતે નભના તારાઓમાં ચમકે છે. એ બધાના રૂપ ભલે જુદા જુદા હોય પણ તેમાં જે સ્થાપિત થયેલું હોય છે તે તો એક જ છે. રૂપમાં મોહિત થનારા, આત્માનું સૌંદર્ય જોઈ શકતા નથી. તેને શબ્દોમાં શોધનારા પણ સત્યથી વંચિત રહે છે. જેઓ આ જાણે છે તેઓ સત્ય શોધવાના માર્ગમાં આવતાં અવરોધોને પગથિયાં બનાવીને આગળ ચાલે છે. અને જે નથી જાણતાં તેના માટે પગથિયા પણ અવરોધ બની જાય છે.

પશ્ચિમ અને પૂર્વ બંનેની વિચારધારાઓનું સ્વરૂપ અલગ છે. પૂર્વ માને છે કે જીવન એ અનંત જન્મોની શૃંખલાનો એક ભાગ છે. આત્મા અમર છે અને જેમ વસ્ત્ર બદલાય તે રીતે જીર્ણ થયે તે શરીરો બદલે છે. શરીર નાશવંત છે અને તેથી તેને શણગારવું કે તેની ક્ષમતાઓની પૂર્તિ માટે શ્રમ કરવો વ્યર્થ છે. તેથી પૂર્વ શરીરસુખથી વિરુદ્ધ આત્માને મહત્વ આપે છે. ક્ષમતાઓની પૂર્તિ માટે શ્રમ કરવો વ્યર્થ છે.

આથી જેટલા પ્રબુદ્ધ પુરુષો પૂર્વમાં છે તેટલા પશ્ચિમમાં નથી. પશ્ચિમ પાસે સોક્રેટિસ, ઇસુ ખ્રિસ્ત જેવા આંગળીના વેઢે ગણાય તેટલા જ છે. પૂર્વમાં કૃષ્ણ, બુદ્ધ, મહાવીર, કબીર, મીરાં, ગોરખ, પતંજલિ, મહંમદ, લા ઓત્સે, રામકૃષ્ણ વગેરે અનેકાનેક બુદ્ધ પુરુષો થાય છે. પૂર્વની શરીર વિરોધી કે સુખ વિરોધી કે બાહ્ય જગત વિરોધી દ્રષ્ટિના કારણે ધર્મ તો વિકસ્યો પણ વિજ્ઞાન ન વિકસ્યું. પરમાત્મા તો ખીલ્યો, પણ પદાર્થ વંચિત રહ્યો.

આથી વિરુદ્ધ પશ્ચિમની ધારણા એ છે કે આ જ જન્મ છે. મૃત્યુની સાથે શરીર ખતમ થાય છે, અંદરનું બધું પણ. એટલે મળેલી તકનો ઉપયોગ કરી લઈ શરીર અને મનની ઈચ્છાઓની પૂર્તિ કરી સંતોષ સાથે મરવું. આ દૃષ્ટિ કે બાહ્ય દ્રષ્ટિના લીધે વિજ્ઞાનનો જન્મ થયો અને તેણે હરણફાળ ભરી. માનવજાતની મદદ માટે આજનું વિજ્ઞાન ને ટેકનોલોજી એ પશ્ચિમની દેન છે.

પરંતું દરેકના લાભ પણ છે અને ગેરલાભ પણ. પુર્વની દ્રષ્ટિના કારણે પ્રેમ સમજાયો, કળા વિકસી, સમજ વિકસી, પણ વિજ્ઞાન ખોવાયું. સાથે સમૃદ્ધિ પણ ખોવાઈ અને સમૃદ્ધિના અભાવમાં ગરીબી, બિમારી અને હાડમરીએ ભરડો લીધો.

એથી વિરુદ્ધ પશ્ચિમમાં અંતઃ કરણ ન વિકસ્યું. સમજ, પ્રેમ અને કળાનો વિકાસ ન થયો. સમૃધ્ધિ સાથે આનંદથી પણ હાથ ધોવા પડ્યા.

ઓશો કહેતા કે મારા પ્રવચનોનો હેતુ તમને ઢંઢોળવાનો છે. તમારા મનને આઘાત આપવાનો છે. તમને તમારી માન્યતાઓ, સંસ્કારો અને ભૂતકાળથી જગાડવાનો છે.

ઓશો કહેતા કે હું તમને સંમત કરવા આ પ્રવચનો નથી આપતો. મને તમે સહમતિથી કે અસહમતીથી ના સાંભળો. માત્ર સાંભળો. પછી ચિંતન કરો. મારી સાથે સહમત થવું જરૂરી નથી. ઓશો શંકાઓ કરવાની છૂટ આપે છે. શંકાના મૂળિયાં પૂરેપૂરા નાશ ન થાય ત્યાં સુધી સાચી શ્રદ્ધા જાગતી નથી. થોપેલી શ્રદ્ધાનું કોઈ મૂલ્ય નથી. પાણી ૧૦૦ ડિગ્રી સેંટીગ્રેડ પર વરાળ બને છે તે શ્રધ્ધા કે માનવાનો પ્રશ્ન નથી. તે હકીકત છે જે આપણે જોઇએ છીએ, અનુભવીએ છીએ. એ જ રીતે ધર્મ પણ અનુભવગમ્ય હોવો ઘટે નહિ કે માનવાનો.

ઓશો કહે છે એક માણસને જાનથી મારી નાખવો એ હિંસા છે, તો એક માણસના વિચારોને પોતાની અનુકૂળતા પ્રમાણે ઢાળવા એ પણ હિંસા છે.

પિકાસો એક ચિત્ર બનાવી રહ્યા હતા તેમના મિત્ર એ પૂછ્યું કે તમે 2000 ચિત્ર બનાવ્યા તેમાં બધાથી સુંદર ચિત્ર ક્યું? તો એમણે કહ્યું જે અત્યારે બની રહ્યું છે તે, અને આ પણ ત્યાં સુધી જ્યાં સુધી બની નથી ગયું, પછી હું બીજું બનાવીશ અને નિશ્ચિત જ બીજું મારુ શ્રેષ્ઠતમ હશે. કેમકે આને બનાવવામાં હું કંઈક બીજું શીખ્યો, મારા રંગોમાં વધારે નિખાર આવ્યો, મને વધારે સૂઝબુઝ આવી.

એક પ્રશ્નના જવાબમાં ઓશો કહે છે હું ધર્મની વિરુદ્ધમાં એટલા માટે બોલું છું કે માણસોને ટુકડા ટુકડા નથી જોવા માગતો. માણસ જ્યાં સુધી ટુકડામાં વહેંચાયેલો છે, ત્યાં સુધી તેના જીવનમાં સુરજ નથી ઉગી શકતો. જેમ સામાન ઉપર લેબલ લાગેલું હોય તે રીતે દરેક માણસની છાતી પર ચિઠ્ઠી ચિપકાવી છે – હિંદુ, મુસલમાન, જૈન, ઈસાઈ વગેરે. ધર્મ પ્રેમ છે, પરંતુ છેક પ્રેમ સમાપ્ત થાય ત્યાંથી જ શરુ થાય છે. ધર્મ દોસ્તી છે, પરંતુ દુશ્મની આવે તે ધર્મ નથી.

ધર્મ તો કોઈ અનોખી ક્ષણમાં ક્યારે ઘટી જાય તે કોઈ કહી શકતું નથી. જે બુદ્ધ છે તેને એ જ ક્ષણે તાલ બેસી જાય છે, સંગતિ બેસી જાય છે, બંસીની સાથે તબલા વાગવા લાગે લાગે છે. આ સંગત તમારી અંદર ગુંજી જાય, પછી એને ભૂલવાનો કોઈ ઉપાય નથી. જેની હવામાં ધર્મ ન હોય, જેના ઊઠવા – બેસવામાં ધર્મ ના હોય, જેની આંખોની ઝલકમાં ધર્મ ન હોય, જેના હાથોના ઈશારામાં ધર્મ ન હોય, જેની પાસે બેસીને જ ધર્મની મદીરામાં ડૂબી ન જાવ, મસ્તી ના આવી જાય તો એ ધર્મ નથી. ઓશો કહે છે કે સહજાનંદ હું એને કહીશ, બુદ્ધ હું એને કહીશ, જેની હાજરીમાં આંખથી આંખ મળી જાય તો નશો થઇ જાય, જેના હાથમાં હાથ આવી જાય તો જીવનમાં નવી પુલક આવી જાય, જેનું હ્રુદય નવી ધડકન લઈ લે, નવું નૃત્ય લઈ લે અને જેની પાસે ધર્મ જ જીવંત થઇ ઊઠે. સત્ય અને ધર્મ પર્યાયવાચી છે. ધર્મનો અર્થ જ છે જીવનનો મૂળ આધાર, જીવન જેનાથી ધારણ કરવામાં આવ્યું છે, જીવનશૈલી પર ટકેલું છે, જીવનની આધારશિલા છે, જેના વગર જીવન નથી. સત્ય અને ધર્મ એક જ છે.

સત્યનો સંબંધ હૃદય સાથે છે, આત્મા સાથે છે, બુદ્ધિ સાથે નથી. સત્ય અપ્રિય નથી કે કડવું પણ નથી. શક્ય છે કે એ કહેવાની રીત અપ્રિય કે કડવી હોઇ શકે. સત્ય માણસની શોભા નહિ પણ આભા છે. સત્ય માણસના લોહીમાં વહેતું હોય ત્યારે વાણીનું તેજ અલગ જ હોય છે. ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર, રાજા હરિશ્ચંદ્ર અને ગાંધી બાપુની સત્યપ્રિયતા ઉદાહરણરૂપ છે. સત્ય કદી મિથ્યા થતું નથી. સત્યને પરમ સાથે નિસ્બત છે. સત્ય જ્વાલા સાથે સંકળાયેલ જ્યોતિ છે, જીવનનો તેજપુંજ છે, ઊર્જા સાથેની ઉષ્મા છે, જગતના ધર્મોનો પ્રાણ છે. તેથી જ સત્ય એ બ્રહ્મ છે અને બ્રહ્મ એ સત્ય છે.


રીટા જાની
29/04/2022

ઓશો દર્શન-13. રીટા જાની

wp-1644023900666




કવિ ભગવતીકુમાર શર્મા કહે છે…

ધૂમ્ર ગોટો બન્યું જગત જાણે,
એક ચલમ- ફુંકની રમત જાણે!
આમ સદીઓનો બોજ લાગે છે,
આમ પળમાં વીત્યો વખત જાણે!

કાળની ગતિ અકળ છે. અકળમાંથી સકળને પામવાની સૂઝ આ જીવનમાં પ્રાપ્ત કરતાં સમય પળમાં વહી જતો હોય એમ લાગે છે. આ કપૂર કાયા ધૂમ્રસેર બની ઉડી જાય એ પહેલાં મનભરીને જીવી લઈએ, ક્ષણે ક્ષણને શક્ય એટલી પૂર્ણતાથી જીવી લઈએ અને જીવનના રહસ્યને પામી લઈએ. આપણને મનુષ્ય તરીકેનો જન્મ મળ્યો એ સૌથી મહાન ઘટના છે. દીવામાંથી દીવો પ્રગટે એમ જીવ તો પ્રગટ્યો પણ જન્મ્યા બાદ જીવન પ્રગટાવવાનું કામ આપણે કરવાનું છે. આ જીવનબોધ ‘ધમ્મપદ’ના માધ્યમથી ઓશોદર્શન દ્વારા પામવાનો આ ત્રીજો અને અંતિમ પડાવ છે.

જ્યારે આપણે સાક્ષીભાવમાં હોઈએ, ત્યારે મન ઓગળી જાય છે અને તમે ફક્ત શુદ્ધ તત્વ, એક શુદ્ધ અસ્તિત્વ રહો છો, એક શ્વાસ, હ્રદયમાં ધબકાર, ત્રણેય કાળથી પર અને ત્યારે બધા જ પ્રશ્નોનો લોપ થાય છે. જ્યારે એક નિરીક્ષક બનીને મનને ખીણોના અંધકારમાં છોડી દઈએ, ત્યારે સૂર્યપ્રકાશિત શિખરો ઉપર પહોંચી શકાય છે. મન ખૂબ જ છેતરામણું છે. એ તમને જ્ઞાનમાં પણ છેતરી શકે છે. તે નવા નવા ભ્રમ સર્જવામાં ખૂબ કાબેલ છે. માટે મનના મૂળને કાપી નાખીએ પછી પ્રશ્નોરૂપી પાન ફૂટતા નથી. શાંત થવું એટલે ઉત્તર હોવો. શાંત થવું એટલે પ્રશ્નો વિનાના હોવું. બુદ્ધ બધા પ્રશ્નોના તારણ પર પહોંચી ગયા છે એવું નથી. ખરેખર તો એમને કોઈ પ્રશ્ન જ નથી. માટે જ, એમનું આખું અસ્તિત્વ એક ઉત્તર બની ગયું છે. આ વાત અશક્ય જણાતી હોય પણ એ ક્ષણ શક્ય છે. તમે શાંત હો, તમારી અંદર કોઈ જ્ઞાન કોલાહલ ન કરતું હોય, તમારી દ્રષ્ટિ સ્વચ્છ હોય, અરીસા પર કોઈ ધૂળ ના હોય તો એ વાસ્તવિકતાનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. સંપૂર્ણ મૌન, શાંતિ અને નિર્વિચાર એ ખરા મનની સ્થિતિ છે.

ઓશો ‘શિસ્ત’ શબ્દ સુંદર રીતે ચર્ચે છે. વ્યક્તિ હંમેશા એક શિસ્તબદ્ધ ઘટના છે. જે શિસ્તબદ્ધ નથી, તે વ્યક્તિ જ નથી, એ ફક્ત એક અંધાધૂંધી છે, એ ઘણા ટુકડાઓ છે – એક ભાગ દક્ષિણ તરફ જાય તો બીજો ઉત્તર તરફ જાય. સામાન્ય રીતે, લોકો આવા જ હોય છે. વ્યક્તિ એટલે એ કે જે સમગ્રતાથી કામ કરી શકે, એક ઐક્ય ધરાવતા એકમ તરીકે. આ વાત ફક્ત સજાગ શિસ્તથી જ શક્ય બને. માટે બુદ્ધ વારંવાર કહે છે કે સતત પરિશ્રમ, વિકસવાનો એક જાગૃત ઇરાદાપૂર્વક પ્રયત્ન અને સંપૂર્ણ પ્રયત્ન જરૂરી છે, ભલે એ દુઃખદાયી પણ હોય. જો તમે ખરેખર વિકાસ કરવા માંગતા હોય તો એ આનંદદાયક છે. શિસ્ત તરફ ભરેલું એકે એક પગલું વધુ ને વધુ આનંદ આપે છે, કારણ એ તમને વધુ ને વધુ આત્મા આપે છે, અસ્તિત્વ આપે છે. શિસ્તનો અર્થ છે શીખવાની તૈયારી, ખુલ્લાપણું અને તત્પરતા. શિસ્ત એટલે તમારા પર ઠોકી બેસાડાયેલું કશું નહીં. એ તમારી પસંદગી છે, વ્યક્તિપણું સર્જવાનો રસ્તો છે. વ્યક્તિ બનવા કડક શિસ્તની જરૂર છે, જે કઠોર પરિશ્રમ, જાગૃતિ અને ધ્યાનના વર્ષો પછી જ આવે છે.

ઓશો કહે છે લોકો શાસ્ત્રો વાંચે છે અને એને સમજવા પ્રયત્ન કરે છે. તેઓ ખૂબ જ્ઞાની અને કાર્યક્ષમ પણ બની જાય છે. એનો પુનરોચ્ચાર કરવામાં ત્યાં જ તેની પૂર્ણાહુતિ કરે છે. તેઓ પોપટ જ રહે છે. શાસ્ત્રોને તો જ સમજી શકાય જો પહેલા આપણે તેનો અમલ કરીએ. નહી તો એ તમારા મનની સ્થિતિનું પ્રતિબિંબ પાડશે, જેણે આ શબ્દો કહ્યા હશે એના મનની સ્થિતિનું નહીં. પ્રાર્થના પણ કહેવાની નહીં, અનુભવવાની વસ્તુ છે. પ્રાર્થના વાંચવાની નહીં પણ જીવવાની વસ્તુ છે. જો તમે પ્રાર્થનાને તમારા હૃદયનો ભાગ બનાવશો, તમે એને શ્વસશો, એને જીવશો, તો તમારી નજીક જે કોઈ આવશે તેને પણ એની ઝલક મળશે, તે દરેકના માર્ગમાં થોડો પ્રકાશ રેલાશે. તમે પ્રેમ વિશે વિચારી શકો, કલ્પનાનાં ઘોડા દોડાવી શકો, પણ તમારું મૂળભૂત અસ્તિત્વ પ્રેમ બનવું જોઈએ.

ધર્મની વાત કરતાં ઓશો કહે છે કે જ્યાં સુધી કોઈ વ્યક્તિ અંતિમ સત્યનો સાક્ષી પોતે નહી બની જાય, ત્યાં સુધી એ એવું જ વિચાર્યા કરશે કે બુદ્ધ એક વાત કહે છે અને ઈશુ કંઈક જુદું કહે છે; કે બૌદ્ધ ધર્મ હિંદુ ધર્મ કરતા જુદો છે, હિન્દુ ધર્મ જૈન ધર્મની વિરુદ્ધ છે કે જૈન ધર્મ ઇસ્લામની વિરુદ્ધ છે. તમે પોતે સાક્ષી નહીં બનો ત્યાં સુધી તમે આ ત્રણસો ધર્મોમાં માન્યા કરશો અને આ ધર્મો વચ્ચે સતત ચાલતા સંઘર્ષ, ઝગડા, વિરોધનો ભાગ બની રહેશો. પરંતુ જે દિવસે તમે તમારા અસ્તિત્વના સત્યને જાણશો તે દિવસે આ ત્રણસો એ ત્રણસો ધર્મો વરાળ બનીને ઉડી જશે, અદ્રશ્ય થઈ જશે. અર્થઘટન હંમેશા તમારું જ રહેશે. તમે બુદ્ધને વાંચો, ઈશુને વાંચો કે મહાવીરને વાંચો, જ્યાં સુધી એ તમારો ખુદનો અનુભવ ન બને, જ્યાં સુધી તમે શાસ્ત્રોના સાક્ષી ન બનો, ત્યાં સુધી એ તમને મુક્ત ન કરી શકે, એ માત્ર સુંદર નિરર્થક કથન જ રહેશે. એવી એક પણ જગ્યા નથી જ્યાં ઈશ્વર નથી. આપણે હંમેશા એનામાં છીએ અને એ હંમેશા આપણામાં છે. પણ એના માટે જાગૃતિની જરૂર છે.

માનવીને પસંદગીની સ્વતંત્રતા છે. એ ઉપર ઉઠવાનું કે નીચે પડવાનું પસંદ કરી શકે છે, અંધકારનો કે પ્રકાશનો રસ્તો પસંદ કરી શકે છે. જીવન ત્રિપરિમાણીય છે. જો માણસે આ પૃથ્વી પર અસ્તિત્વ ધરાવતા રહેવું હોય તો આપણે આ ત્રણ પરિમાણ વચ્ચે મેળ બેસાડવો પડશે, તેનું સંયોજન કરવો પડશે. એક પાસે વિજ્ઞાનને જોઈએ તેવું તર્કબદ્ધ મન છે, બીજો સૌંદર્યશાસ્ત્રને જોઈએ તેવો કાવ્યમય છે અને ત્રીજો બુદ્ધોના કહ્યા પ્રમાણે ધ્યાનસ્થ અને જાગૃત છે. આ ત્રણેયનું સંયોજન ધરાવતો ચોથો માણસ વિશ્વની આશા છે.


ધ્યાન એ યાંત્રિકતા દૂર કરવાની પદ્ધતિ છે. જાગૃતિનો પ્રકાશ વસ્તુઓને કિંમતી અને અસાધારણ બનાવે છે. ઈચ્છા એટલે ભવિષ્યમાં હોવું. ભવિષ્યમાં જીવવું એટલે ખોટું જીવવું, બનાવટી જીવવું. ધ્યાન તમને વર્તમાનમાં લાવે છે. બારી ખૂલે છે અને પહેલી જ વખત આકાશ જેવું છે એવું તમે એને જુઓ છો. તમે જીવનને સ્પર્શ કરવા લાગો છો. પછી જીવન એક શબ્દ નથી રહેતો પણ વાસ્તવિકતા બની જાય છે. ધ્યાન તમને મનને પેલે પાર લઈ જઈ શકે છે. ધ્યાન એ ન માંગવાની, ન પૂછવાની, ન વિચારવાની સ્થિતિ છે. બુદ્ધ ધ્યાન માટે ‘સમ્માસતિ’ શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. એ ચેતના છે; પરંતુ એમાં કોઈ વિચાર, કોઈ ઈચ્છા રહેતી નથી, કોઈ પ્રયત્ન તમે કરતા નથી, કોઈ વિશેષ પદાર્થ પર ધ્યાન પણ કેન્દ્રિત કરતા નથી, કોઈ મંત્ર જાપ કરતા નથી. મન સાવ ખાલી છે. એ છે પોતાનામાં સંપૂર્ણપણે હળવાશ અનુભવતી એક શુદ્ધ ઉપસ્થિતિ, જેને ક્યાંય જવું નથી. એ જ પરમ સુખ છે – મન પર વિજય, સમય પર વિજય, અહંકારને પેલે પાર.

ધમ્મપદમાં બે વિધાનોનો એકથી વધુ વાર ઉલ્લેખ છે. એક છે- ‘એસ્સ ધમ્મો સનાતન’. જીવનનો અંતિમ નિયમ છે કે તમે અદ્રશ્ય થઈ જાઓ અને તમે તમારી જાતની શોધી શકશો. બીજું વિધાન છે- ‘એસ્સ ધમ્મો વિશુદ્ધા’. નિર્દોષ, શુદ્ધ બનવાનો આ નિયમ છે. જીવનનું ધ્યેય સ્વતંત્રતા છે. અહીં રાજકીય, સામાજિક કે આર્થિક સ્વાતંત્ર્યની વાત નથી. સ્વતંત્રતા એટલે સમયથી મુક્તિ, મનથી મુક્તિ, ઇચ્છાથી મુક્તિ – જ્યારે તમે બ્રહ્માંડ સાથે એકાકાર થઈ બ્રહ્માંડ જેટલા જ વિશાળ થઈ જાવ છો. જ્યારે તમે તાણયુક્ત હો ત્યારે નરક છે અને જ્યારે તમે એકદમ હળવા હો ત્યારે સ્વર્ગ છે. તમે આ ક્ષણને નરક કે સ્વર્ગ બનાવી શકો છો. ધ્યાન એ અગ્નિ છે, જે તમારા વિચારોને, તમારી ઇચ્છાઓને, તમારી યાદોને, ભૂતકાળ અને ભવિષ્યને પણ બાળી નાખે છે, તમારા મનના અહંકારને બાળી નાખે છે, જે તમે છો એવું તમે માનો છો એ બધું જ લઈ લે છે. તમે પુનર્જન્મ પામો છો, તમારી ઓળખ સાવ ભૂલીને એક નવી જીવનદૃષ્ટિ મેળવો છો. એ જીવનદ્રષ્ટિ જ ઈશ્વર, ધમ્મ, તાઓ છે. એ મુક્તિ છે, મોક્ષ છે, નિર્વાણ છે.

રીટા જાની
22/02/2022

ઓશો દર્શન -11. રીટા જાની

wp-1644023900666

કવિ મનોજ ખંડેરિયા કહે છે-
‘બધાનો હોઈ શકે, સત્યનો વિકલ્પ નથી
ગ્રહોની વાત નથી, સૂર્યનો વિકલ્પ નથી.’
અનુભવના ઉંબરે પદાર્પણ કરી સત્યને જુદી જુદી રીતે મુલવવાના પ્રયાસ આજ સુધીમાં અનેક વિદ્વાનો, સંતો અને મહાત્માઓએ કરેલો છે. જાણીતી વ્યક્તિઓએ પોતપોતાની રીતે જીવેલો, પરખેલો, ઓળખેલો સત્યના અનુભવનો અર્ક   ઉજાગર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. ગૌતમ બુદ્ધે તેમના જીવનના સત્યને ધમ્મપદમાં સૂત્રરૂપે આલેખ્યું છે. ચેતનાના શિખરે પહોંચેલા, પ્રભુત્વની પેલે પાર પહોંચેલા ઓશોએ બુદ્ધના જ્વલંત વ્યક્તિત્વને  ન્યાય આપવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. બુદ્ધના શબ્દોનો વર્તમાન સમય સાથે તાલ મેળવવામાં, સાક્ષાત્કારના એ સુંદર અનુભવની ઝલક આપણને ઓશોના પ્રવચનોમાં અસાધારણ સ્પષ્ટતા અને આનંદની ચરમસીમાની સાથે  છલકતી  જોવા મળે છે.

ઓશો સૂચવે છે  કે  પુસ્તકોનો આસ્વાદ માણવાની એક ખાસ રીત છે. અરીસાની જેમ ફક્ત તેને પ્રતિબિંબિત થવા દો, કોઈ અર્થઘટન ન કરો, તો જ એનો સાચો અર્થ તમે જાણી શકશો. ઓશો આપણી સાથે જે વહેંચવા માંગે છે તેના હાર્દ સુધી આપણને લઈ જાય છે. અવિક્ષિપ્ત શાંતિનો અનુભવ કરવા જેટલા આપણે પાત્ર બનીએ ત્યારે જ શબ્દો અને નિ:શબ્દતા વચ્ચેની ખીણ પુરાશે.

આપણા વિચારોથી જ આપણું વિશ્વ બને છે આપણે જેવું વિચારીએ તેવા આપણે બનીએ છીએ. સ્વચ્છ મનથી બોલશો તો સુખ પડછાયાની જેમ તમને અનુસરશે. તિરસ્કારને પ્રેમથી જીતી શકાય. જો તમે વિષયોમાં, ખોરાકમાં, ઊંઘમાં સુખ શોધો તો તમે ચોક્કસ નાશ પામશો. એવું લાગે છે કે જુઠ્ઠાણાઓ બહુ સુંદર તક આપે છે, મનગમતા સ્વપ્નો દેખાડે છે, પણ છેવટે હતાશા અને નિષ્ફળતાના આપે છે. ધમ્મપદ, બુદ્ધનો ઉપદેશ ફક્ત બૌદ્ધિસત્વોને શીખવી શકાય કારણ કોઈ સામાન્ય માણસ એને સમજી ન શકે. પ્રશ્ન થાય કે બોધિસત્વ કોણ છે? પ્રકાશની શોધ જેમણે શરૂ કરી હોય, પ્રભાતની પ્યાસ જેનામાં ઉઠી હોય, જેના હૃદયનું બીજ અંકુરિત થવા લાગ્યું હોય, જે જાગૃત અને સચેત હોય, સત્યની ખોજ કરી રહ્યા હોય તેને બોધિસત્વ કહી શકાય.

બુદ્ધના શબ્દો શાશ્વત મૌનમાંથી આવે છે પરંતુ તે સમજવા માટે હૃદયની સરળતાની જરૂર પડે છે. એક વિનમ્ર, નિરાભિમાની, સચેત, જાગૃત અને શુદ્ધ વ્યક્તિ જ તત્વને સમજી શકે છે, સત્યને સમજી શકે છે. આ શબ્દોને દિમાગથી નહિ દિલથી સાંભળજો તો તમારા અસ્તિત્વના અણુએ અણુને એ ઝંઝોડી નાખશે.

મૌનનું સૌંદર્ય એ છે કે તેના વિશે ગેરસમજ કરવી અઘરી છે. શબ્દોમાં ઘણીવાર ફક્ત શબ્દો જ બીજા સુધી પહોંચે છે અને અર્થ જ્યાં નો ત્યાં રહી જાય છે.  શબ્દોને તોડી મરોડી પણ શકાય છે, મૌન તોડી મરોડી શકાતું નથી. માટે ફક્ત તમારા હૃદયના ધબકારને સાંભળતા રહો, પક્ષીઓને અને એમના ગીતોને સાંભળતા રહો અને મૌનમાં બેસો.

‘ધમ્મપદ’નો શાબ્દિક અર્થ છે અંતિમ નિયમ. એ નિયમ જે અદ્રશ્ય છે, અસ્પર્શ્ય છે; છતાં આખા બ્રહ્માંડને જોડે છે જેથી આ બ્રહ્માંડ આટલી સરળતાથી અને સંવાદિતાથી ચાલ્યા કરે છે. ધમ્મ શબ્દનો બીજો અર્થ છે ન્યાય, સમાનતા. અસ્તિત્વમાં સંપૂર્ણ સામ્યવાદ છે, તમામ એકસરખું, ઊંચનીચ વિનાનું અસ્તિત્વ. તેનો ત્રીજો અર્થ છે સચ્ચાઈ અને સદગુણ. તમે જો પૂર્વગ્રહ વિના જોશો તો ખબર પડશે કશું જ ખોટું નથી, બધું જ સાચું છે, જન્મ સાચો છે, મૃત્યુ સાચું છે, સૌંદર્ય સાચું છે અને કુરૂપતા પણ સાચી છે. પરંતુ આપણે કીહોલમાંથી શેરીનું દ્રશ્ય જોવા ટેવાયેલા છીએ. સમગ્રને બદલે એક નાનકડા ભાગને નિહાળીએ છીએ. જ્યારે કીહોલમાંથી જોવાનું છોડી દઈશું અને સમગ્રને નિહાળીશું તો ખબર પડશે કે અસત્યનું અસ્તિત્વ જ નથી. ફક્ત ઇશ્વર અસ્તિત્વ ધરાવે છે, શેતાન તો આપણું સર્જન છે. ધર્મનો અર્થ શિસ્ત પણ છે. શિસ્ત એટલે પોતાના પૂર્વગ્રહો ત્યજીને શીખવાની પાત્રતા, શીખવાની તત્પરતા, શિક્ષણને સ્વીકારવાની તૈયારી, જેના ઉપરથી શિષ્ય શબ્દ બન્યો છે. ‘ધમ્મ’નો અંતિમ અર્થ છે ‘ તમારું અંત: સ્તલ, તમારું મૂળ તત્વ, તમારું સત્ય. જ્યારે મન અદ્રશ્ય થઇ જાય છે, અહંકાર અદ્રશ્ય થઇ જાય છે, ત્યારે બચે છે અંતિમ સત્ય.

સત્ય એ એક અનુભવ છે, કોઈ સિદ્ધાંત કે પરિકલ્પના નથી. તેથી મારું સત્ય એ તમારું સત્ય ન બની શકે, તેને વહેંચી કે આપી ન શકાય કહી કે વ્યક્ત પણ ન કરી શકાય. સત્ય મેળવવાની રીત બતાવી શકાય પણ એ શું છે તે સમજાવી ન શકાય. દરેકે પોતાની રીતે જ એને સિદ્ધ કરવું પડે.

‘ધમ્મપદ’માં બીજો શબ્દ છે પદ, જેના ઘણા અર્થો છે. પદનો સૌથી મૂળભૂત અર્થ છે – માર્ગ. હું તમને રસ્તો ચીંધી શકું તેમ છું, હું એ બતાવી શકું કે મેં કઈ રીતે મારી મુસાફરી કરી, તેના આરોહ અવરોહ વિશે કહી શકું,  તેનો નકશો આપી શકું, પણ ત્યાં પહોંચ્યા પછી કેવી લાગણી થાય છે એવું તમને ન કહી શકું.

પદનો બીજો અર્થ છે -પગલું,પગ,પાયો. ‘ધમ્મપદ’ તરીકે સંચિત કરાયેલા સુત્રો બૌધ્ધિક રીતે નહીં પણ અસ્તિત્વની રીતે સમજવાના છે. તેનો ન્યાય તોળવાને બદલે તેને સમજવાની જરૂર છે. જ્યારે તમને એનું સત્ય સમજાઈ જશે ત્યારે બીજા પુરાવાની જરૂર નહીં રહે.  સત્ય ક્યારેય  દલીલ કરતું નથી કે નથી એ કોઈ ચર્ચાનો વિષય. મનથી અ-મન જવાનું પગલું એ જ  છે એક પદ અને એ જ છે ધમ્મપદનું રહસ્ય. અશુદ્ધતાનો અર્થ છે મન અને શુદ્ધતાનો અર્થ છે અ-મન. દુઃખ  સુષુપ્તાવસ્થાની આડ પેદાશ છે તો પરમ સુખ એ જાગૃતિની. જ્યારે જાગૃતિ આવે છે ત્યારે પરમસુખ પડછાયાની જેમ એની મેળે જ આવે છે.

જીવન વિચારવા માટે નથી જીવવા માટે છે. તમારે અનુમાન લગાવવાની જરૂર નથી, ફક્ત આંખો બંધ કરી એના સ્પંદનો અનુભવી શકો છો.  દુનિયાનો ત્યાગ કરવાની કે વિશ્વથી ભાગવાની જરૂર નથી, ઈશ્વર તરફ જવાનું છે, સત્યને પામવાનું છે. જુઠાણા તો લાખો છે એની સામે લડવામાં જિંદગી વેડફવાની નથી. સત્ય એક છે એટલે સત્યને તરત જ પામી શકાય તેમ છે. આ જીવન એટલું ક્ષણિક છે ત્યારે તમારી શક્તિઓ ઝઘડાઓમાં ગુમાવવાને બદલે તેના દ્વારા જીવનને પ્રકાશમય બનાવવું છે. ધ્યાન તમને જગાડશે, મજબૂત અને વિનમ્ર બનાવશે જ્યારે સાક્ષીરૂપ ચેતનાને સ્પર્શ કરવામાં આવે ત્યારે તમને તમારા અસ્તિત્વનું સત્ય આવીને મળે છે અને પ્રતીતિ થાય છે કે સાક્ષીભાવે રહેલો એ જ આત્મા દરેકમાં રહેલો છે -, પક્ષીઓ, વૃક્ષો અને ખડકોમાં પણ. જીવનને એટલી હદે ચાહો કે તમારી ચાહ તમને જાગૃત બનાવે.

‘ધમ્મપદ’નું શિક્ષણ માનવીયતાના કેન્દ્રને જગાડી શકે છે. પરિઘ ઉપર સરેરાશ મન ભલે સુતા રહે, પણ કેન્દ્રમાં જ્યાં બુદ્ધિ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, ત્યાં પ્રકાશ પ્રગટાવી શકાય તેમ છે. સમય પાકી ગયો છે, જ્યારે બુદ્ધ ક્ષેત્રનું સર્જન કરવાનું છે, એક એવું શક્તિનું ક્ષેત્ર જ્યાં શાશ્વત સત્યો ફરીથી ઉચ્ચારી શકાય. સત્યનું આ ચિંતન સૌના જીવનમાં પ્રકાશ પાથરે એ અભ્યર્થના સાથે આ વિશે વિશેષ ચિંતન આવતા અંકે….

રીટા જાની
08/04/2022

ઓશો દર્શન -10. રીટા જાની

wp-1644023900666




સ્વપ્નો રંગબેરંગી પણ હોય અને મેઘધનુષી પણ હોય. સ્વપ્નોમાં પણ સહુ સુખ શોધે છે, આનંદ શોધે છે. દરેક માણસ ઈચ્છે છે કે ખુશીના રાહ પર તેને મંઝિલ મળે. આ મંઝિલને કોઈ સ્વપ્નસિદ્ધિ કહે તો કોઈ પ્રયત્નોનું પરિણામ. દરેક માણસની પ્રવૃત્તિ આ સાથે જોડાયેલી હોય છે. કોઈને એવરેસ્ટના આરોહણમાં સિદ્ધિ લાગે તો કોઈને સાત સમંદર પાર કરવામાં. આત્મશક્તિની શ્રેષ્ઠતા સિદ્ધિ છે. પણ શું સિદ્ધિ એ જ સુખ છે? સિદ્ધિ કે ધ્યેય પ્રાપ્તિ કે વસ્તુઓની પ્રાપ્તિ એટલે સર્વસ્વની પ્રાપ્તિ – આવું માણસ સંસારમાં જુએ છે અને અનુભવે છે. પણ શું તે સત્ય છે? મોટીવેશન કે મેનેજમેંટના ગુરુઓની ભાષામાં આવું કંઇક હોય પણ ઓશો દર્શન તેને ઊંડાણથી ચકાસે છે પોતાના માઇક્રોસ્કોપથી, પોતાના દર્શનથી. ખુશી ક્ષણિક અનુભૂતિ છે અને ભરતી બાદ ઓટ આવે તેમ થોડા સમયમાં જ ઓસરી જાય છે. જૈન ધર્મના પ્રથમ આગમ ‘શ્રી આચારાંગ સૂત્ર’ની ગાથામાં પણ કહ્યું છે કે, ‘જેમાંથી સુખપ્રાપ્તિની ઈચ્છા રાખો છો, તે સુખ ધરાવતી નથી.’ માટે સાર્થક જીવનની સાચી સિધ્ધિ મેળવવી હોય તો તમારે તમારા અંત:કરણમાં ડોકિયું કરવું પડશે. જે બીજાના વશમાં છે તે દુઃખ છે અને જે પોતાના વશમાં છે તે સુખ છે એ વાત જેટલી જલદી સમજાશે તેટલી પરમાનંદની પ્રાપ્તિ સરળ બનશે. સૂર્યના પ્રકાશમાં ફૂલને ખીલવા કોઈ પ્રયત્ન કરવો પડતો નથી, આપણે પણ જીવન સાદું અને સરળ રાખીએ તો જીવન આનંદથી ભરપુર ખીલી ઉઠશે. ગતાંકથી આપણે આનંદની વાત કરી રહ્યા છીએ. આજે પણ એ વિષય પર ઓશોના વધુ વિચારો જાણીએ.

આ દુનિયામાં ખુશી કહો, આનંદ કહો કે સુખ કહો – તે એક જ છે… અને તે છે – તમે જે છો તે બનો. બને છે એવું કે દરેક વ્યક્તિ પોતે જે છે તે હકીકત કોઈક રીતે – મ્હોરા દ્વારા, દેખાવ દ્વારા કે દંભ દ્વારા છુપાવવાની કોશિશ કરે છે. અને પોતે જે નથી તે બતાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. આપણે ગલગોટાના છોડને ગુલાબ ખીલવવા દબાણ કરીએ છીએ. તો બિચારો ગલગોટો ગુલાબ શી રીતે ખીલવી શકે?

વહેલા કે મોડા તમારે એ નક્કી કરવું પડશે અને કહેવું પડશે કે કોઈ પણ ભોગે હું જે છું તે બનવા ઇચ્છું છું. નિંદીત, અસ્વીકૃત, બેજવાબદાર બધું જ ચાલશે પરંતુ કોઈ બીજી વ્યક્તિ હોવાનો દેખાવ હવે ચાલુ રાખી શકું તેમ નથી. આ નિર્ણયની ઘોષણા તમને મુક્તિ અને આઝાદી અપાવશે, તમારા સ્વાભાવિક અસ્તિત્વને, તમારા મૂળ વ્યક્તિત્વને જન્મ આપશે. દુનિયામાં સૌથી સારી અને સરળ ચીજ એ જ હોવી જોઈએ કે હું જે છું તે બની રહું. તમે જીવંત છો, અનન્ય છો, વિરલ છો; માટે નકલચી, અનુકરણીયા બનવાનો પ્રયત્ન છોડી દો. તમારી અનન્યતાનો આદર કરો અને સરખામણી કરવાનું છોડો. તમે જે કંઈ છો તેનો આનંદ માણવાનું શરૂ કરો, તમને જે ક્ષણો પ્રાપ્ય બની છે તેમાં મોજ માણો.

સુખ દરેક વ્યક્તિને પ્રાપ્ય છે. જે કોઈ વ્યક્તિ તેના પ્રત્યે હૃદય ખુલ્લું કરે છે, તેને સુખ પ્રાપ્ત થાય છે.બાગ સુંદર હોય એ જોઈને તમે તેની પ્રશંસા કરો કે અન્ય વ્યક્તિ તેની પ્રશંસા કરે તેથી બાગ ઓછો સુંદર બની જતો નથી. આનંદ કે ખુશી એ કોઈ ચીજ નથી કે એક વ્યક્તિ ધરાવે તો બીજી વ્યક્તિ ન મેળવી શકે. તે તમે ઇચ્છો તેટલી ધરાવી શકો છો. તે ફક્ત તમારા પર નિર્ભર છે. અન્ય કોઈ વ્યક્તિ તેની પ્રતિસ્પર્ધક નથી. ધ્યાનમયતા, સજાગતા બિનસ્પર્ધાત્મક છે. દરેક વ્યક્તિ રાષ્ટ્રપતિ ન બની શકે, પરંતુ દરેક વ્યક્તિ પ્રબુધ્ધ જરૂર બની શકે.

પાપ અને પુણ્યની ઓશોની વ્યાખ્યા કંઇક અલગ છે. ચેતનાના પ્રકાશમાં જે કંઈક ટકી રહે છે તે શુભ છે અને જે કંઈ મૃત્યુ પામે છે અશુભ છે. તમારા મનને પ્રકાશમાં લાવો અને તમે જોશો કે જે કંઈ પણ દુઃખી છે તે બધું જ ખતમ થઈ રહ્યું છે અને જે બધું સુંદર અને આનંદમય છે તેનું અંકુરણ થવા માંડ્યું છે. પાપ એ છે જે ચેતના સાથે વૃદ્ધિ પામી શકતું નથી. તેને ખીલવા માટે અજાગૃતિની જરૂર પડે છે, જ્યારે સદગુણ એવી ચીજ છે જે સંપૂર્ણ જાગૃતિ – સચેતતામાં વિકાસ પામે છે.

વાસ્તવમાં દુઃખ અને આનંદ બંનેને સાથે જ છોડી શકાય છે. અને પછી જે ઉદ્ભવે છે તે છે પરમાનંદ. પરમાનંદ એ આનંદ પણ નથી અને નથી ખુશી. ખુશી નારાજગી સાથે બંધાયેલી હોય છે તો આનંદ વેદના સાથે જોડાયેલ હોય છે. તમે કેવળ એના એક હિસ્સાને પસંદ ન કરી શકો. વેદના-આનંદ, ખુશી-નાખુશી, દિવસ-રાત, જીવન-મૃત્યુ….આ બધા એક શબ્દ છે. કારણ એ અભિન્ન છે. તમે કેવળ ગુલાબ ઈચ્છો છો, કાંટા નહિ; તમે કેવળ દિવસ ઈચ્છો છો, રાત નહિ – આવું શક્ય નથી, કારણ કે અસ્તિત્વ આવું નથી. તમારે બંનેનો ત્યાગ કરવો પડશે. ત્યારે જ પરમાનંદની દુનિયાનો ઉદય થાય છે. પરમાનંદ એ નિરપેક્ષ શાંતિ છે, જેમાં વેદનાથી કે આનંદથી પણ ખલેલ પહોંચતી નથી.

ઓશો કહે છે કે તમામ રક્ષણાત્મકતાનો ત્યાગ કરો, તમામ હથિયારોનો ત્યાગ કરો.તમે રોજબરોજનું જીવન ક્ષણે ક્ષણે કેવી રીતે જીવો છો તે જોવાનું શરૂ કરો. માત્ર નિહાળો અને પસંદગી કર્યા વિના જાગૃત રહો અને તમે તમારી જાતને સ્વર્ગીય બાગમાં ઊભેલી અનુભવશો.

માણસે સુખી થવા માટે કશું જ કરવાની જરૂર નથી. માણસે કેવળ તેમાં રહેવાનું છે અને જે સંભવે તેને સંભવવા દેવાનું છે. જે છે તે અસીમથી પણ વિશેષ છે. પરંતુ તેને પામવા માટે તમારી ઈચ્છા, તૃષ્ણા, કામના અવરોધરૂપ છે. ઇચ્છા રહિતતા, નિસ્પૃહતા એક દ્રષ્ટા બની રહે છે. જ્યારે ઈચ્છા, તૃષ્ણા, કામના અદ્રશ્ય થઇ જાય છે ત્યારે તમે પરમાનંદથી એટલા પરિપૂર્ણ બની જાવ છો, સંતોષથી એટલા પર્યાપ્ત બની જાવ છો કે તમે બીજાને આપવા માંડ્યો છો. પછી તે જીવનને એક નવો અર્થ અને મહત્તા અર્પે છે. ત્યાં સુંદરતા, કરુણા અને સંવાદિતા હોય છે. તમે એટલી બધી પૂર્ણતા અનુભવો છો કે તમે કેવળ આનંદ ખાતર, અકારણ આપવા માંડ્યો છો, તમે જલસભર વાદળ સમાન બની જાવ છો, જે જ્યાં કશું નથી ઊગવાનું એવા પથ્થરો ઉપર પણ બિનશરતી રીતે વરસે છે.

આનંદમાં જીવો, પ્રેમમાં જીવો, સ્વસ્થતામાં જીવો, શાંતિમાં જીવો અને મુશ્કેલીઓમાં પણ જીવો. મારાપણાની ભાવના વિના જીવો, તેજસ્વી તારલાની માફક જીવો, હાર અને જીત બંનેને છોડી આનંદને શોધો. આનંદ શું છે? આનંદ એ પારલૌકિક અવસ્થા છે જેમાં વ્યક્તિ સુખી કે દુ:ખી હોતી નથી પરંતુ બિલકુલ શાંત, મૌન, સંપૂર્ણ સંતુલિત અવસ્થામાં હોય છે. આનંદ હંમેશ માટે છે, ખરેખર તો તે તમારી પોતાની ઊર્જાનો જ સાતત્યપૂર્ણ પ્રવાસ છે તે તમારી સમગ્રતા છે, ચેતના છે જે એક નદી સમાન વહે છે.

તમારા અંતરતમ સ્વભાવમાં જીવો, નિરપેક્ષ સ્વીકાર સાથે જીવો, તમારા સ્વભાવને શોધો, પ્રેમમાં જીવો, આનંદના ઓજસ પાથરી નવી વસંતને પામો, સમગ્ર બનો, પૂર્ણ વ્યક્તિ બનો, અખંડ બનો, આફતગ્રસ્તોની વચ્ચે પણ આનંદ અને શાંતિથી જીવો, વિશ્વને માણો, સ્વામિત્વ વિના આનંદમાં જીવો, જીવનનો સૌંદર્યબોધ સાથે, સંવેદનશીલતા સાથે ઉપયોગ કરો, આ દુનિયામાં શું બનવાનું છે તેના કોઈ ખ્યાલ વિના જીવો, વિજય અને પરાજય બંનેનો ત્યાગ કરી રમતની ક્ષણને આનંદની ક્ષણ બનાવો.

ઓશોના આ ગહન ચિંતનને સમજીએ, જીવનમાં ઉતારીએ તો આનંદનો રાજમાર્ગ અવશ્ય મળશે.

રીટા જાની
01/04/2022

ઓશો દર્શન -7. રીટા જાની

wp-1644023900666



જીવન અનેક અદ્ભુતતાઓનો સમન્વય છે. એ અદ્ભુત જીવનનું સત્ય ન જાણીએ ત્યાં સુધી એ માત્ર સપનું જ છે. આપણે શંકા અને અવિશ્વાસમાં કેટલો બધો સમય વ્યર્થ ગુમાવીએ છીએ. સત્ય ત્યારે જ તમને મુક્ત કરી શકે જ્યારે તમે એ સત્યને જાણો. એના વિશે સાંભળવાથી, વાતો કરવાથી, વાંચવાથી એ બનતું નથી. સત્ય તમારી અંદર જીવતું, ગતિ કરતું થવું જોઈએ. એની હસ્તી તમારી અંદર હોવી જોઈએ તો એ તમને અવશ્ય મુક્ત કરે અને તમે મન – હ્રુદય – પ્રાણની મુક્તિનો સાચો અર્થ જાણી શકો. આ માટે ચાલો, આપણે ઓશોના જીવન દર્શનને જાણીએ.

ઓશો કહે છે – સંત પલટૂનું એક સૂત્ર છે – ‘બહુ છે તારા ઘાટ’. અહી વાત નદી અને તેના અનેક ઘાટની છે. જરા વિસ્તારથી સમજીએ. જેમ નદી એક છે પણ એના ઘાટ ઘણા છે. માણસનું મન એક નહીં, પણ અનેક છે. મનની પાર જઈએ એટલે અનેકની પાસે જઈએ. મન છૂટશે તો દ્વૈત પણ છૂટી જશે. મનની પાર ‘હું ‘ નથી, ‘તું ‘ નથી, હિન્દુ નથી, મુસલમાન નથી, ઈસાઈ નથી. પરંતુ ત્યાં તો છે અમૃત, ભાગવત્ત, સત્ય અને એનો સ્વાદ એક છે. તો મનની આવી દશા કઈ રીતે પ્રાપ્ત થાય? તેના અનેક માર્ગ હોઇ શકે. બુદ્ધ પોતાની રીતે પહોંચે, મહાવીર પોતાની રીતે પહોંચે તો જીસસ અને જરથુસ્ટ પોતાની રીતે પહોંચશે. આ રસ્તો ત્યાં સુધી છે, જ્યાં સુધી મંઝિલ ન આવી જાય, જ્યાં સુધી મંદિરનું દ્વાર ન આવી જાય. જ્યારે મંઝિલ આવે છે ત્યારે રસ્તો મટી જાય છે, મુસાફર પણ મટી જાય છે. નદી આમ તો સીમિત છે, બાંધેલી છે, કીનારાથી બંધાયેલી છે, પરંતુ જેવી સાગરને મળે છે, ત્યારે નદી ખોવાઇને સાગર બની જાય છે. તેને મળી જાય છે જીવનની બધી જ મિલકત, સત્ય અને સામ્રાજ્ય.

ઓશો ખુબ સુંદર દ્રષ્ટાંત આપે છે. કેટલાક લોકો દારૂના નશામાં ચાંદની રાતે નૌકાવિહાર માટે ગયા. કેટલાક પાગલોને પણ આ વાત ગમી. નદી કિનારે નાવિક પોતાની નાવ કિનારા પર બાંધીને ઘેર જઈ ચૂક્યો હતો. એ લોકો એક સુંદર નાવમાં બેઠા અને હલેસા મારવા લાગ્યા. છેક પરોઢ થાય ત્યાં સુધી હલેસા માર્યા. સવારની ઠંડી હવાથી જ્યારે થોડો નશો ઓછો થયો તો એક જણે પૂછ્યું કે આપણે ક્યાં પહોંચ્યા અને કઈ દિશામાં આવ્યા. નીચે ઉતરીને જોયું તો એ લોકો ત્યાંના ત્યાં જ હતા. નાવને કિનારેથી ખોલવાનું જ ભૂલી ગયા હતા. રાતભર હલેસા જોરજોરથી મારતા રહ્યા પણ ક્યાંય પહોચ્યા જ નહિ. આવું જ લોકો મંદિર, મસ્જિદ, કાબા અને કાશીના ચક્કર પર ચક્કર લગાવી રહ્યા છે, શાસ્ત્રાર્થ કરી એકબીજાની ખોટા સાબિત કરવામાં લાગી ગયા છે, વિધિને પકડી રહ્યા છે પણ ચાલી નથી રહ્યા. આ અસ્તિત્વ એક છે. તેમાં કોઈ મુસાની જેમ, કોઈ ઇસાની જેમ, કોઈક કબીરની જેમ તો કોઈ નાનકની જેમ- અલગ રસ્તાઓથી, અલગ-અલગ વિધિઓથી સત્ય સુધી પહોંચી ગયા છે. પરંતુ સમજવાનું એ છે કે વિધિઓને પકડવાથી કોઈ નથી પહોંચતો, વિધિઓ પર ચાલવાથી પહોંચે છે. નાવને બાંધીને ફરવાથી કોઈ નથી પહોંચતું, નાવમાં યાત્રા કરવી પડે છે.

ઓશો કહે છે જ્યારે સ્વયંના પ્રકાશમાં કોઈ ચાલે છે તો કોઈ સંદેહ નથી હોતો. જો કર્મ અને આચરણ તમારી પોતાની અનુભૂતિ,પ્રજ્ઞા અને બોધથી જન્મ્યા હોય તો કેવો સંદેહ? પરંતુ જ્યારે કર્મ અને આચરણ ઉધાર હોય, તમે બીજાને જોઇને ચાલતા હોય, બીજાના જીવનને જો તમે આદર્શ બનાવ્યો હોય તો એ સંદેહ લાવે છે. બીજાં પાછળ ચાલવું એ આત્મહત્યા છે. સંદેહ અંધારું છે. જેની અંદરનો દીવો સળગ્યો છે, એની અંદરના બધા અંધારા મટી જાય છે. બ્રાહ્મણનો મતલબ જન્મથી નથી, શાસ્ત્ર એની સંસ્કૃતિ છે, યાદ છે, સ્મૃતિ છે, પરંતુ તેનો બોધ કે બુદ્ધત્વ નથી. પોપટની જેમ શાસ્ત્રો કંઠસ્થ કરવાથી બ્રહ્મજ્ઞાની ન બની શકાય. સિકંદરનું સુંદર ઉદાહરણ આપે છે. સિકંદર જ્યારે વિશ્વવિજય કરવા નીકળ્યો ત્યારે તેના ગુરુ એરિસ્ટોટલે કહ્યું હતું કે મારા માટે ઋગ્વેદની એક પ્રત લઈ આવજે અને બની શકે, સંભવ થઈ શકે, કોઈ સન્યાસી રાજી થઈ શકે, તો કોઈ સંન્યાસીને પણ લઈ આવજે. સિકંદર સોનું, ચાંદી, હીરા ઝવેરાત હજારો હાથી અને ઊંટો પર નાખી લઈ આવ્યો, પરંતુ જે બે ચીજ એરિસ્ટોટલે મંગાવી હતી તેમાં અસફળ રહ્યો. આ વાત જ અસંભવ છે કે કોઈ સન્યાસી આવવા રાજી થાય અને જો રાજી થાય તો એ સંન્યાસી શાનો?

સાચો બ્રાહ્મણ કે સદગુરુ કોણ છે તે સમજાવતા ઓશો કહે છે કે વિચાર તો ઉપદ્રવ છે, વિશિષ્ટતા નિર્વિચારમાં જ છે, શૂન્યમાં પૂર્ણનું અવતરણ થાય છે. જ્યાં સુધી તમે શૂન્ય નથી થયા, ત્યાં સુધી પૂર્ણ સહન કરવાની તમારી ક્ષમતા નથી. જ્યાં સુધી તમારી પોતાની અંદર નિર્વિચારના આકાશનું દ્વાર નથી ખૂલ્યું, શ્રદ્ધાનું કમળ નથી ખીલ્યું, ત્યાં સુધી શંકા પેદા થશે. એ જ ઊર્જા જે ફુલ બનાવવાની છે બીજાની પાછળ ચાલીને કાંટા બની જાય છે અને જ્યારે પોતાની તરફ ફરે છે તો એ જે ઝેર હતું તે અમૃત બની જાય છે. જે કાંટાને ફૂલોમાં ફેરવી દેવાનું શીખવી દે, જે મનને અમનમાં બદલવાનું વિજ્ઞાન આપી દે, જે ઈશારા કરી દે કે વિચારથી કેવી રીતે નિર્વિચાર થઈ શકાય છે એ જ સદગુરુ, એ જ બ્રાહ્મણ.

ઐતરેય ઉપનિષદમાં એક સૂત્ર ક્રાંતિકારી છે જેમાં કહે છે – ચરૈવેતિ ચરૈવેતિ. એટલે કે ચાલતા રહો. જે સૂઈ રહ્યા છે તે કલિયુગ છે, નિદ્રાથી ઊઠીને બેસવાવાળા દ્વાપર છે, ઊઠીને ઊભા થઈ જવાવાળા ત્રેતા છે, પરંતુ જે ચાલી નીકળે છે તે કૃત્ય યોગ સત્ય સુવર્ણયુગ બની જાય છે, માટે ચાલતા રહો, ચાલતા રહો. ઓશો આ સૂત્રથી સંપૂર્ણ સહમત છે. આ સૂત્ર સતયુગથી લઈને કલિયુગ સુધીની ધારણાને સમયથી મુક્ત કરે છે, સમાજથી મુક્ત કરી લે છે, અતીત, ભવિષ્ય, વર્તમાનથી મુક્ત કરી દે છે અને એને પ્રતિષ્ઠિત કરી દે છે વ્યક્તિની ચેતનામાં, જાગરણમાં. અતીતનું કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી. મંદિરની ઘંટી વાગી ગઈ હોય અને સન્નાટામાં એની ગૂંજ થોડીવાર સુધી છવાઈ રહે, તેવી તમારી સ્મૃતિ છે. ભવિષ્યનું કોઈ અસ્તિત્વ જ નથી . ભૂતકાળ સ્મૃતિ છે તો ભવિષ્ય છે વાસના, કલ્પના. જે તેથી અળગો છે તે વર્તમાનમાં જીવે છે. તેને નથી સ્મૃતિ કે નથી કોઈ સંબંધ વાસનાથી. આ સૂત્ર સમજમાં આવી જાય તો તમને ધર્મની નવી પરિભાષા મળે, એક નવો બૌદ્ધ પેદા થાય, એક નવું કિરણ જાગે.

પોતાનાથી પરિચિત હોવાનું પહેલું કિરણ આ તમારી ચેતના, ચરણો છે. ચાલી નીકળ્યો છે તે સતયુગ છે, જેનામાં ગતિ આવી ગઈ તો જીવન આવી ગયું. ઉષાનો ઉદય થાય તો રાત જતી રહે છે. રોકાવાનું જ નહીં, અનંત યાત્રા છે. યાત્રાનું દરેક પગલું મંઝિલ છે. જો તમે દરેક પગલાને એની પૂર્ણતથી જીવો તો મંઝિલ બીજે ક્યાંય નથી – આજ છે, અત્યારે છે, વર્તમાનમાં છે. ભવિષ્યમાં નથી, ભૂતકાળમાં નથી, તમારી સમગ્રતામાં છે. વહેતા રહો તો સ્વચ્છ રહેશો, ગતિમાં થાઓ, ભૂતકાળની સાંકળોને તોડો, મૂર્છા છોડો, થોડા હોશમાં આવો. ધ્યાનથી આ સૂત્ર પૂરું થઈ શકે છે. આ વિચારોની તંદ્રા ત્યારે જ તૂટશે, જ્યારે ત્યાંથી તમે ઉત્સવ અનુભવશો. જેની આંખ ખુલી એને દેખાવા માંડશે, ફૂલ ખીલી ગયા, સુરજ નીકળી આવ્યો, પક્ષી ગીત ગાઈ રહ્યા છે, હવે પડી રહેવું મુશ્કેલ થઈ જશે. આજે જીવનનું આકર્ષણ અને જીવનનું સૌંદર્ય, આજે પરમાત્માની તમને બોલાવવાની રીત, એમનું નિમંત્રણ, જે ચાલી નીકળ્યો સત્યની શોધમાં, સૌંદર્યની શોધમાં એ જ ભગવદ્ ગીતાને ઉપલબ્ધ છે.

કિનારો બીજો કંઈ બહાર નથી આજે ઘણા બધા ઘાટ છે. એટલા માટે ઘણા છે કે તમે બહારની યાત્રા પર નીકળી ગયા છો. તમે પોતાનાથી બહુ જ દૂર નીકળી ગયા છો અને પોતાને ભૂલી આવ્યા છો. તમે ક્યાં ખોવાઈ ગયા છો એ તમને ખુદને ખબર નથી. તમારી નજર ચેતન ઉપર, ધન દોલત ઉપર, પરમાત્મા પર, સ્વર્ગ પર, મોક્ષ પર છે. પણ મામલો કંઈક બીજો જ છે. જ્યાં તમે છો ત્યાં જ પહોંચવાનું છે. ક્રમશઃ એ બિંદુ પર પાછા પહોંચવાનું છે, જે આપણું કેન્દ્ર છે. એના પર આવતાં બધા જ ભેદ ખુલી જાય છે, બધા છુપાયેલા રહસ્યો છે તે ઉઘડી જાય છે. ઓશો દર્શન આ રહસ્યોને ઉદઘાટિત કરવાનો રાહ ચીંધે છે.

રીટા જાની
04/02/2022