હેલીના માણસ – 36 | પાંપણોની પાળ | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-36 ‘પાંપણોની પાળ’ એની 35મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ –

આંસુઓનો ક્યાં અહીં દુષ્કાળ છે, 

પાંપણોની આછીપાછી પાળ છે! 

 

જૂલ્ફ છે કે કાળી નાગણની કમર, 

આંખ છે કે પારધિની જાળ છે! 

 

જે ગમ્યું છે ફૂલ એ ચૂંટીશ હું, 

એ ભલેને સાવ ઊંચી ડાળ છે! 

 

રૂપની કેડે છે કંદોરો અને, 

ઇશ્કની ગરદનમાં ઘૂઘરમાળ છે! 

 

પ્રેમપંથે સાચવીને ડગ ભરો, 

ભીની માટી છે ઊતરતો ઢાળ છે! 

 

એમને સ્પર્શીને આવી છે હવા, 

એટલે તો આટલી વાચાળ છે, 

 

કાફિયા સૌ વાપરી નાખ્યા ખલીલ, 

તારી ગઝલો કેટલી ખર્ચાળ છે! 

– ખલીલ ધનતેજવી

 

રસાસ્વાદ :

ધોધમાર વરસાદ વરસતો હોય એના પાણીનાં ખાસાં મોટાં ખાબોચિયાં ભરાયા હોય, એ પાણીને ઘર તરફ વહેતું અટકવા માટે આપણે માટીની પાળી બનાવીએ. પણ વરસાદનું પાણી સતત વરસતું રહે અને પુષ્કળ પાણી ભરાય તો એ પાળની ઉપરથી વહીને પણ આગળ વધી જાય. એ નાની પાળીનું ગજું કેટલું? આંસુઓનું પણ એવું જ છે. કોઈ કારણસર દિલ ભરાઈ આવે અને એક સરખાં આંસુ વહેવા માંડે તો એને પાંપણો ક્યાંથી રોકી શકે! 

આંસુઓનો ક્યાં અહીં દુષ્કાળ છે, 

પાંપણોની આછીપાછી પાળ છે! 

કોઈ લલનાનાં લાંબા વિશાળ જથાના વાળને, કાળી નાગણની ઉપમા આપવામાં આવે છે. ખરેખર અંધારાંમાં તો ખબર જ ના પડે, ચોટલો છે કે નાગણ. પારધિ પક્ષીઓને પકડવા જાળ બિછાવે છે જેથી પક્ષી એકવાર ત્યાં બેસે તો ઉડી ન શકે. કવિને તો પ્રેમીની આંખોની કીકીમાં પણ જાળ દેખાય છે એકવાર નજર મળે પછી છટકાય નહીં. 

જૂલ્ફ છે કે કાળી નાગણની કમર, 

આંખ છે કે પારધિની જાળ છે! 

મક્કમ મનથી કોઈ લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવે તો માર્ગમાં મુશ્કેલીઓ આવે છતાં માણસ સતત પ્રયત્નશીલ રહે છે. તકલીફ પડે છતાં હારે નહીં અને લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરીને જ રહે. કવિ અહીં કહે છે કે, મને જે ગમી ગયું છે તે જ ફુલ હું ચૂટીશ ભલેને એ સાવ ઉંચી ડાળ પર હોય. 

જે ગમ્યું છે ફૂલ એ ચૂંટીશ હું, 

એ ભલેને સાવ ઊંચી ડાળ છે! 

સૌદર્ય અને સ્નેહ એમનો નાતો કેવો? બન્ને ગમે તે રીતે એકબીજાને ઓળખી જ લે. અને પછી બે વિરૂદ્ધ ધ્રૃવોની વચ્ચે જેમ અચૂક આકર્ષણ થાય. તેમ સ્નેહ અને સુંદરતા પણ મળી જાય. એકબીજાને ઓળખી લે. અને પાક્કી દોસ્તી થઈ જાય. ખલીલ સાહેબ એ બન્નેની ઓળખ કેવીરીતે આપે છે જુઓ. 

રૂપની કેડે છે કંદોરો અને, 

ઇશ્કની ગરદનમાં ઘૂઘરમાળ છે! 

યાદ છે? પહાડ પર ચઢાણ કરવા કરતાં ઉતરવું થોડું સરળ હોય છે. ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ ઉતરતી વખતે મદદરૂપ થાય છે. પણ આ જ રસ્તો જો વરસાદથી સારા એવા પ્રમાણમાં ભીનો હોય તો લપસી જવાની બીક રહે છે. કવિ કહે છે કે, પ્રેમનો પંથ પણ આવો લપસણો હોય છે. એ પંથે ચાલતી વખતે સાચવીને સંભાળપૂર્વક આગળ વધવું પડે. નહીં તો ગમે ત્યારે લપસી પડાય. 

પ્રેમપંથે સાચવીને ડગ ભરો, 

ભીની માટી છે ઊતરતો ઢાળ છે! 

પ્રેમ કેવો પારખુ હોય છે! પ્રેમી વ્યક્તિ જો થોડે દુર, આસપાસમાં હોય તો જોઈ તો ના શકાય પણ હવામાં એના હોવાનો અહેસાસ પ્રેમીજનને થઈ જાય. અને લાગે કે જાણે હવા પોતે બોલકી થઈને કહી દે છે કે, હા હું એમને સ્પર્શીને આવી છું તે અહીં જ છે આસપાસમાં! 

એમને સ્પર્શીને આવી છે હવા, 

એટલે તો આટલી વાચાળ છે, 

એક ગઝલમાં જેટલા શેર તેનાથી એક વધુ એટલા કાફિયા એ ગઝલ માટે જોઈએ. હવે જેઓ સતત ગઝલ લખતા હોય અને તેમની ગઝલના અનેક પુસ્તકો છપાય ત્યારે તેમને લાગે કે, બધા કાફિયાઓ તો વપરાઈ ગયા! હવે નવા કાફિયા લાવવા ક્યાંથી? આવા સમયે લાગે કે, કવિની ગઝલ તો ઘણી ખર્ચાળ! કેટલો બધો વપરાશ! 

કાફિયા સૌ વાપરી નાખ્યા ખલીલ, 

તારી ગઝલો કેટલી ખર્ચાળ છે! 

આલા ગજાના ગઝલકારોની ગઝલોમાં કાફિયા અને રદિફનું વૈવિધ્ય જોઈએ તો આપણને આશ્ચર્ય થાય, સુંદર શેર અને શેરિયત આપણું મન હરી લે. અને આપણે એના કાયલ થઈ જઈએ. મિત્રો, આવી જ દમદાર ગઝલ લઈને ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર 

– રશ્મિ જાગીરદાર



હેલીના માણસ – 35 | સાચી મૈત્રી | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-35 ‘સાચી મૈત્રી’ એની 34મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ :

મળવું હો તો આનાકાની નહીં કરવાની, 

આમ મહોબત છાનીમાની નહિ કરવાની. 

 

આગનું કારણ ચિનગારીને પૂછી આવો, 

ખાલી ખોટી વાત હવાની નહિ કરવાની. 

 

તારી સુગંધ ખુદ આપી દેશે ઓળખ એની, 

કોઈ રૂમાલે કોઈ નિશાની નહિ કરવાની. 

 

ગઝલબઝલ તો ભલે લખો પણ, મારી માફક, 

આખી આ બરબાદ જવાની નહિ કરવાની. 

 

જરૂર પડે તો ખલીલ આ માથું દઈ દેવાનું, 

મિત્રતામાં પાછી પાની નહિ કરવાની. 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ –

ઘણીવાર કેટલીક શોગાતો આપણાં પાલવમાં અનાયાસ આવી મળતી હોય છે. આવા સમયે આનાકાની કરવી તો ઠીક નથી. કોઈ યુવકને કોઈ મુગ્ધા યુવતી ગમી જાય ને એ તેને ચાહવા લાગે તેવું બને. પણ આ વાત ક્યાં સુધી ગુપ્ત રહી શકે? અને શકે પણ ક્યાંથી? સ્નેહ તો આંખોની પ્યાલીમાંથી સતત છલકાયા કરે! અને યોગ્ય સરનામે મળી જ જાય! પછી તો ન કશું અજાણ્યું રહે ન કશું અછતું! આવામાં છાનુંમાનું કશું ના ચાલે, એટલે તો કવિ કહે છે, 

મળવું હો તો આનાકાની નહિ કરવાની, 

આમ મહોબત છાનીમાની નહિ કરવાની. 

કોઈ એક ઘટના બને ત્યારે આસપાસ અનેક લોકો ટોળે વળી જાય. દરેક જણ પોતપોતાના મનમાં આવે તે રીતે તેનાં કારણો શોધીને તે બાબત ચર્ચા કરવા લાગે. ખરેખર તો ઘટના માટે જવાબદાર કોણ છે? તેનું કારણ શું હશે? તેની જાણકારી મેળવવી જ હોય તો ચર્ચા કરવાને બદલે યોગ્ય વ્યક્તિને પૂછવામાં આવે તો કંઈક સાચી વાત સમજાય. કવિ પણ આ શેરમાં કહે છે કે, આગ લાગી હોય તો ખાલી હવાને પૂછપરછ કરવાથી કશું નહીં મળે. તેનું કારણ તો ખુદ ચિનગારીને જ ખબર હોય. 

આગનું કારણ ચિનગારીને પૂછી આવો, 

ખાલી ખોટી વાત હવાની નહિ કરવાની. 

કોઈ બાગમાં પ્રવેશ કરીએ અને મીઠી મધુરી મહેક આપણને આવકારે તો તરત જ સમજાય કે, બાગમાં ગુલાબનાં પુષ્પો હોવાં જોઈએ કે પછી મોગરાનાં! સુગધ પરથી જ ક્યાં ફુલો હશે તે ઓળખાઈ જાય એના માટે છોડની નજીક જઈને કયું ફુલ છે તે જોવાની જરૂર નથી પડતી. એવું જ માશુકાની મહેકનું પણ હોવાનું. એની ઓળખ માટે કોઈ નિશાનીની શું જરૂર? 

તારી સુગંધ ખુદ આપી દેશે ઓળખ એની, 

કોઈ રૂમાલે કોઈ નિશાની નહિ કરવાની. 

યુવાવસ્થામાં ઘણાં યુવાનો પાગલપણાંની હદે માશુકાને ચાહવા લાગે છે. પણ કહ્યું છે ને કે, અતિ સર્વત્ર વર્જયેત. એ સમજણ રાખીને દુનિયાનાં બીજાં બધાં કાર્યોની જેમ પ્રેમ પણ માઝામાં રહી ને કરવો જોઈએ. ઠીક છે, તમે માશુકાને રિઝવવા કોઈ ગઝલ કે પ્રેમગીત લખી નાખો કે, ગાઈ પણ નાખો પણ એના માટે રોજીંદા કામો પણ છોડીને, મજનુ બનીને, પુરી યુવાવસ્થા વેડફી નાખો તે ન ચાલે. એ વખતે કરવાનાં કામો, જેવાં કે, ભણવું, ઉંચી લાયકાત મેળવવી, કમાવું વગેરે ચૂકી જાવ પછી આગળની જિંદગી દોહ્યલી થઈ પડે. 

ગઝલબઝલ તો ભલે લખો પણ, મારી માફક, 

આખી આ બરબાદ જવાની નહિ કરવાની. 

અંતીમ શેરમાં ખલીલ સાહેબ મિત્રતાની સાચી સમજ આપે છે. આપણી આસપાસ જુદા જુદા મિત્રો રહેતા હોય છે. કેટલાક આપણું કામ પડે ત્યારે મિત્ર બની જાય અને કામ પત્યા પછી ગાયબ થઈ જાય. એને જો ખબર પડે કે, આપણને તેની જરૂર પડશે તો તો બિલકુલ ભૂગર્ભમાં! ઘણા તાલીમિત્રો હોય. વાતચિત કરે આગળ કશું નહીં. પણ શેરમાં કવિ કહે છે કે, મિત્રતા તો એવી કરવાની જો મિત્રને જરૂર પડે તો માથું આપી દેવામાં પણ પાછી પાની નહીં કરવાની. 

જરૂર પડે તો ખલીલ આ માથું દઈ દેવાનું, 

મિત્રતામાં પાછી પાની નહિ કરવાની. 

આ ગઝલમાં કવિ કહે છે કે, તાલી મિત્રો તો અનેક મળી આવે પણ એ બધામાં ખરો દોસ્ત મુશ્કેલ સમયમાં ઓળખાતો હોય છે. બધા જ્યારે સાથ છોડવા લાગે ત્યારે સાચો મિત્ર જ ટકી રહેશે અને સાથ આપશે. આવા મિત્રો મળવા એ તો ભાગ્યની વાત છે. પણ તમે કોઈના આવા સાચા દોસ્ત જરૂર બની શકો. ખરુને? આવી જ મજેદાર ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 34 | અંતવિહીન લાલસા | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-34 ‘અંતવિહીન લાલસા’ એની 33મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ

આકાશ પર ભલેને નજર હોવી જોઈએ, 

રસ્તાની ધૂળનીય કદર હોવી જોઈએ!

તોપોની પણ કલમ તો ખુશામત કરે નહીં, 

તારી કલમ તો યાર નીડર હોવી જોઈએ! 

સાચા હ્રદયની ભાવના પહોંચે ખુદા સુધી, 

ટૂંકી દુવામાં લાંબી અસર હોવી જોઈએ! 

ઊભા છે ચાંદ કેટલા લાંબી કતારમાં, 

એ વાતની તને ય ખબર હોવી જોઈએ! 

હું ના કહું, દુવામાં મને યાદ રાખજે, 

માની દુવાય માંગ્યા વગર હોવી જોઈએ! 

મૃત્યુ પછી ય લાલસા ઓછી થતી નથી, 

આવી નહીં ને આવી, કબર હોવી જોઈએ! 

આશા ઉપર આ જિંદગી આખી નભી ગઈ, 

આશા ખલીલ સૌની અમર હોવી જોઈએ! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

રસાસ્વાદ –

માનવી પ્રગતિ કરતો રહે તે સ્વાભાવિક છે. વધુ ને વધુ પ્રગતિ માટે તે પ્રયત્નશીલ હોય તેમાં ય કશું ખોટું તો નથી જ. પરંતુ આ માર્ગે પહોંચવામાં અને આગળ વધતા રહેવામાં એક નહીં, અનેક જણનો ફાળો હોઈ શકે. આ સૌ આરંભ સમયના સાથીઓને  ભુલાય નહીં, તે યાદ રાખવું પડે. નજર ભલે ઉપર આકાશને નિહાળતી રહે પણ પગ નીચેની ધુળની પણ કદર કરવી જોઈએ આખરે ઉભા રહેવાની જગ્યા તો ત્યાં નીચે જ હોવાની ને? 

આકાશ પર ભલેને નજર હોવી જોઈએ, 

રસ્તાની ધૂળનીય કદર હોવી જોઈએ!

લેખક કે કવિ જ્યારે લખવા બેસે ત્યારે જે યોગ્ય લાગે અને સમાજ માટે ઉપયોગી હોય તેવું લખવાનું પસંદ કરે. ઘણીવાર આવાં લખાણનો વિરોધ પણ થાય. આઝાદી પહેલાના સમયમાં તો સ્વાધિનતાની વાત લખવી તે ગુનો ગણાતો અને લેખક દોષી. અને ગુનેગારોને સજા ફટકારવી તો સામાન્ય વાત ગણાય. આવા સંજોગોમાં કાચા પોચા માણસો તો ડરના માર્યા લખવાની આવડત

હોવા છતાં લખવાનું  છોડી દે કે, પછી એવું જ લેખન કરે જે વાંધાજનક ન હોય. પણ ખરેખર તો કલમને કોઈનો ડર ન હોવો જોઈએ. તોપનો પણ નહીં ને સત્તાનો પણ નહીં ટુંકમાં મૃત્યુનો પણ નહીં! લખાણ કોઈને ખુશ કરવા કે ખુશામત કરવા લખવું  પડે તે ન ચાલે, એ તો ગુલામી થઈ. 

તોપોની પણ કલમ તો ખુશામત કરે નહીં, 

તારી કલમ તો યાર નીડર હોવી જોઈએ! 

પ્રાર્થના કરવાથી આપણને ઓછામાં ઓછા બે લાભ થાય. એક તો પ્રાર્થના કરવા બેસીએ ત્યારે એકાગ્રતાથી ભગવાનમાં ચિત્ત લાગે તેવો પ્રયાસ રહે, તેનાથી શાંતિની અનુભૂતિ થાય. અને બીજું જો ભગવાન આપણી પ્રાર્થના સાંભળે તો આપણું એ કામ પણ થઈ જાય. પરંતુ એને માટે  સાચા હ્રદયની ભાવના હોવી જોઈએ તો ઓછા શબ્દોમાં કરેલી પ્રાર્થના પણ પ્રભુ સુધી પહોંચે. એમાં ય જો પ્રાર્થના અન્ય કોઈ માટે હોય તો અસર પણ જલ્દી થાય. 

સાચા હ્રદયની ભાવના પહોંચે ખુદા સુધી, 

ટૂંકી દુવામાં લાંબી અસર હોવી જોઈએ! 

કોઈ સુંદર યુવતી પ્રેમીને દાદ ન આપતી હોય તો એ પણ ક્યાં સુધી ચાલે? બનશે તેટલી વિનંતી કરશે, મનાવશે, હક જતાવશે. શક્ય તેટલી રીતો અજમાવી જોશે પણ તેમ છતાં અક્કડ રહે તો છેવટે તે કહી દેવા મજબુર થશે કે, તારા જેવા અનેક કતારમાં છે. તું નહીં ઓર સહી. એવી જ રીતે કોઈ જવાબદારી સંભાળવાની હોય તેને માટે એક જણ ના પાડે તો કામ અટકી ન પડે બીજાની નિમણૂક થઈ જ જાય. અને જેની પાસે એટલી ખબર કે સમજ ના હોય તો પછી પરિણામ ભોગવે. 

ઊભા છે ચાંદ કેટલા લાંબી કતારમાં, 

એ વાતની તને ય ખબર હોવી જોઈએ! 

માતા જ્યારે પણ પ્રાર્થના કરતી હશે તેમાં સૌથી પહેલું નામ સંતાનોનું જ હોવાનું. સૌથી પહેલી દુવા બાળક માટે જ માંગશે. વગર માગ્યે મળતી દુવા તો માતાની જ. અને છતાં  ઘણીવાર આપણે માને કહીએ કે, આજે મારી પરીક્ષા છે તું પ્રાર્થના કરજે મારું પેપર સારું જાય. જીવનમાં લાલસા જેટલી રાખીએ તેટલો તેમાં વધારો થતો જાય. એક વસ્તુ મળે એટલે બીજીની લાલસા, પછી ત્રીજીની અને એમ લીસ્ટ લાંબુ થતું જ જાય તે છેક અંતવિહીન બની રહે. ઘણાં પોતાના  જીવતાં જીવતચર્યા કરાવતાં હોય છે. ખલીલ સાહેબ તો એમ પણ કહી દે છે કે, માણસની લાલસા એટલી હદે હોય કે, મૃત્યુ પછી મારી કબર કરાવો તે આ પ્રકારની હોવી જોઈએ તે પણ નક્કી કરી લે! 

મૃત્યુ પછી ય લાલસા ઓછી થતી નથી, 

આવી નહીં ને આવી, કબર હોવી જોઈએ! 

અહીં એક જાણીતી પંક્તિ યાદ આવે છે. ‘લાખો નિરાશામાં એક અમર આશા છુપાઈ છે.’ આપણું જીવન આશાઓની આંગળી પકડીને જ આગળ વધતું હોય છે. બધી આશાઓ પૂર્ણ થાય જ એવું  પણ નથી હોતું. પણ પછી તરત બીજી એક આશા જન્મ લઈ લે અને જીવવા માટેનું કારણ બની જાય. જીવનમાં આશા ન હોય તો જીવન ઝેર બની જાય. 

આશા ઉપર આ જિંદગી આખી નભી ગઈ, 

આશા ખલીલ સૌની અમર હોવી જોઈએ! 

ખરેખર  જીવનપ્રવાહ અસ્ખલિત વહે તેને માટે  આશાનું  એક નાનામાં નાનું કિરણ પણ બસ થઈ રહે. અને હકીકત તો એ છે કે. આ ફાની દુનિયામાં દરેક વસ્તુ  નાશવંત છે. પણ આશા અમર છે. મિત્રો છે ને? બિલકુલ હકારાત્મક અભિગમ! અને એ જ જિંદગીને જીવવાનું બળ આપે છે. કેટલી સુંદર વાત! આવી જ મઝાની બીજી ગઝલ સાથે મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર. 

– રશ્મિ જાગીરદાર 

હેલીના માણસ – 33 | જિંદગી મદારી છે | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-33 ‘જિંદગી મદારી છે’ એની 32મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ –

ઓસરીના દીવા પર આપને ખુમારી છે,

મેં ય વાવાઝોડાની આરતી ઉતારી છે.

 

સાવ ખાલી હાથે પણ આલીશાન જીવ્યો છું

મેં સતત ગઝલ માફક, જિંદગી મઠારી છે.

 

શાણપણ કહે છે કે દિલ તો સાવ પાગલ છે

દિલ કહે છે, બુધ્ધિ તો બેશરમ ભિખારી છે

 

જંગલોના સન્નાટા ક્યાં મને ગણાવે તું?

મેં નગરના કરફ્યુમાં જિંદગી ગુજારી છે

 

એ ગુંલાટો ખવડાવે, નાચ પણ નચાવી દે

જિંદગી નથી ઓછી, જિંદગી મદારી છે.

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ –

અમુક વ્યક્તિઓની વાત સાંભળીએ તો વિચારમાં પડી જઈએ. એણે પોતે કરેલા કામની કે પછી ઘરનાં બાળકોની પ્રગતિની વાતો એવી રીતે કરે કે જાણે દુનિયામાં બીજું કોઈ તો આવું મહાન કામ કરી જ ના શકે. આવી વૃત્તિની પાછળ અજ્ઞાનતા કારણરૂપ હોય છે. બહાર નીકળીને બધાને મળે, જાણકારી મેળવે તો તેને ખ્યાલ આવે જ કે, પોતે જેને મહાન કાર્ય માને છે તે તો સામાન્ય છે. કેટલાય જણ કરી ચૂક્યા છે એટલું જ નહીં એનાથી મોટાં પણ કેટલાંય કામો લોકો કરી લેતાં હોય છે. અહીં આપણને કૂપમંડુકતા યાદ આવી જાય. પોતાની દુનિયાની બહાર પણ એક દુનિયા છે. તે ના સમજે તેના જેવી અજ્ઞાનતા બીજી કઈ હોઈ શકે! એ વાત આ એક જ શેરમાં કેટલી સરસ રીતે કહેવાઈ છે તે જુઓ. 

ઓસરીના દીવા પર આપને ખુમારી છે,

મેં ય વાવાઝોડાની આરતી ઉતારી છે.

ખલીલ સાહેબ કહે છે કે, બહાર વાવાઝોડું છે ને એની સામે ઓસરીમાં રાખેલો દીવો પ્રગટેલા રહ્યો એમાં શું? આથી મોટા વાવાઝોડાંનો સામનો મેં કરેલો છે. જિંદગી કેવી રહેશે તેનો આધાર ઘરની પરિસ્થિતિ પર હોય છે? કે પછી આપણી પાસે કેટલું ધન છે, કેટલી સમૃધ્ધિ છે તેની પર? કે પછી દુનિયામાં આપણું સ્ટેટસ કેટલું ઉંચું છે તેના પર? અને ધારો કે આ બધું જ આપણી પાસે હોય તો? તો શું જિંદગી શાનદાર જાય એમ? ના બિલકુલ નહી. એનાથી ઉલટું શાનો શોકત ના હોય મોભો ના હોય, ધન વૈભવ ના હોય, સામાન્ય સ્થિતિ હોય છતાં જિંદગી આલીશાન રીતે જીવી શકાય. ખલીલ સાહેબની ગઝલો શબ્દોની પાલખીથી, ગમ્ય અર્થોના આભૂષણોથી તેમજ કાફિયા અને રદિફની કમાલ પસંદગી અને ગોઠવણીથી સજ્જ હોય છે. તેઓ કહે છે કે, જિંદગીને પણ મેં ગઝલની જેમ શણગારી છે. 

સાવ ખાલી હાથે પણ આલીશાન જીવ્યો છું

મેં સતત ગઝલ માફક, જિંદગી મઠારી છે.

કેટલીયે વાર આપણી સમક્ષ એવી ઘડી આવીને ઉભી રહે છે કે, આપણે અસમંજસમાં પડી જઈએ. શું કરવું તેની મથામણ કરતાં જ રહીએ અને માર્ગ જડે જ નહીં. આવા સંજોગોમાં મન અને મગજ વચ્ચે એક સ્પર્ધા યોજાય છે. મન કંઈ જુદું કહે ને મગજ દર વખતે મનની વાતને રદિયો આપી દે. દિલ કે મન પણ મગજની દલીલને રદિયો આપે! હવે આવામાં કયો નિર્ણય લેવો તે નક્કી થાય જ નહીં. ઉદાહરણ જોઈએ તો, ક્યારેક આપણું બાળક અનુચિત માંગણી કરીને જીદ કરે છે. આપણને ખબર હોય કે, એ તેને માટે નુકશાનકારક છે. એટલે બુધ્ધિ તે માંગણી નકારશે પણ બાળક પ્રત્યેના પ્રેમને લીધે મન તેને ખુશ કરવાનું વિચારશે. આ સમયે આપણું ડહાપણ આપણી મદદે આવે છે. તે આપણને સમજાવે છે કે, ભાઈ, દિલ તો પાગલ છે અને બુધ્ધિ બેશરમ! તું વિવેકબુદ્ધિ વાપરજે. 

શાણપણ કહે છે કે દિલ તો સાવ પાગલ છે

દિલ કહે છે, બુધ્ધિ તો બેશરમ ભિખારી છે

આપણને ખબર છે કે, જરૂર પડે ત્યારે કરફ્યુ લાદવામાં આવે છે. આવા માહોલમાં રસ્તા સાવ ખાલી હોય. ન કોઈ વાહન, ન કોઈ માણસ. ચારેબાજુ ડરામણી શાંતિ અને નિર્જનતા! આવા એકાંત અને ડરામણા માહોલમાં રહેવાની આદત જેને હોય તેને જંગલના સન્નાટાની બીક હોય? આવું જ તકલીફોનું છે. જિંદગીમાં આગળ એટલી બધી તકલીફો વચ્ચે જીવીને જેઓ સ્થિરતા પામ્યા હોય એની સામે ફરી એકાદ મુશ્કેલી આવીને ઊભી રહે તો એ અડગ રહીને સંભાળી લેશે. આવી તો કેટલીયે કરામતો કરીને જિંદગી આપણને એટલી હદે વ્યસ્ત રાખે છે કે, આપણે બસ દિવસ અને રાતની રમતમાં અટવાઈ જઈએ છીએ. ખબર જ નથી પડતી દરેક દિવસ અને રાત ક્યારે આપણને બાળકમાંથી યુવાન અને પછી વૃધ્ધ બનાવી દે છે! જેમ મદારી માંકડાને નચાવે તેમ જિંદગી પણ આપણને નચાવે છે. 

એ ગુંલાટો ખવડાવે, નાચ પણ નચાવી દે

જિંદગી નથી ઓછી, જિંદગી મદારી છે.

મિત્રો, ખરેખર લાગે છે ને કે, જિંદગી પોતે જ મદારીનો રોલ ભજવે છે અને એની મરજી મુજબ આપણને નચાવે છે? જિંદગીને તમે મદારી તરીકે ક્યારેય નહીં કલ્પી હોય ખરું ને? આવાં અનેક કલ્પનો યુક્ત ગઝલ લઈને ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર. 

રશ્મિ જાગીરદાર



વિસ્તૃતિ…૨૮-જયશ્રી પટેલ.

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679


શરદબાબુની “મહેશ” નામની લઘુનવલકથાનો ગુજરાતી અનુવાદ પ્રસાદ બ્રહ્મભટ્ટજી દ્વારા કરાયો છે.આ લઘુનવલકથા ખૂબ જ કરુણ છે. તેના પાત્રો માનવ છે પણ માનવતાહીન છે.જ્યારે એકમાત્ર મહેશનું આલેખન ખૂબ જ કરુણતા ઉપજાવે છે.
કાશીપુર નામે નાનકડું ગામ હતું. તો તેનો જમીનદાર તેનાથી પણ નાનો હતો. તેના દોરદમામ એવો હતો કે પ્રજા તેનાંથી ડરતી કોઈ ચું કે ચા ન કરી શકતું.
આખા ગામમાં જાણે દુકાળ છાંયો હતો. વૈશાખ પૂરો થવા આવ્યો હતો પણ વરસાદનું નામો નિશાન નહોતું. તર્કરત્નના નાના છોકરાનો જન્મદિવસ હતો તેથી પાઠપૂજા કરાવી પાછા વળી રહ્યાં હતાં. અનાવૃષ્ટિનાં આકાશમાંથી સૂરજ મહારાજ જાણે અગ્નિ વરસાવી રહ્યાં હતાં. દૂર દૂર ખેતરો વિસ્તરેલા હતાં , પણ સૂકા ભઠ્ઠ હતાં. ધરતીની છાતીમાં જાણે નૂર ને નીર જ નહોતા રહ્યાં.
ગામનાં સીમાડે ગફુર નામનો વણકર રહેતો હતો.
દુકાળને કારણે તેનું ખોરડું પણ સૂકું થઈ અડધું જીવતું મરેલું ઊભું હતું. તેનાં કુટુંબમાં માત્ર દશેક વર્ષની એક દીકરી હતી. તર્કરત્ન ત્યાંથી પસાર થતાં હતાં તેની દ્રષ્ટિ
જૂના બાવળિયાના ઝાડે એક સાંઢ બાંધતો હતો તેની પર ગઈ . તેના પેટની ચરબી હાડકા સાથે જાણે એક થઈ ગઈ હતી. દુકાળના જાણે એક દરિદ્રતાનાં પ્રતિક સમ તે
ત્યાં ઊભો હતો. તેમણે ગફુરને બૂમો પાડી તો દરવાજે પેલી દસેક વર્ષની દીકરી અમીના સામે આવી અને બોલી કે બાબાનું શું કામ છે? તેમને તાવ ચડ્યો છે! બસ તર્કરત્નનું માથું ઠનક્યું ને ગફુરને જેમ તેમ બોલી રાડો પાડી બહાર બોલાવ્યો.
પેલા સાંઢની દયા ખાય ગફુરની ઝાંટકણી કાઢીને
કહ્યું કે જો આ સાંઢ મરી જશે તો ગોહત્યા ગણાશે ને બાબુજી તને જ જીવતો કબરમાં દાટી દેશે, તેઓ જેવાં તેવાં બ્રાહ્મણ નથી !
ગફુરે કહ્યું કે દુકાળને તેમાં ક્યાંય લીલો સૂકો ચારો નથી મળતો, નસીબમાં આવેલું ખડ પણ દેવા પેટે છીનવાય ગયું . તો શું ખવડાવું ? તમે ઉધારી આપો તો કંઈ કરું. એમ કહી તે તર્કરત્ન મહાશયના પગ આગળ બેસી પડ્યો.તે અટકી પડશેના ડરે દૂર જઈ બડબડતા
નીકળી ગયાં.
ખરેખર, સાંઢ ભૂખ્યો તરસ્યો બહાવરો થઈ જતો. તેની આંખોમાંથી આંસુ ટપકતાં પણ દુકાળને ગરીબી ગફુરને મજબૂર કરી રહી હતી.ઘરમાં પણ ખાવાને દાણો
નહોતો, ભાતનું ઓસામણ પણ ક્યાંથી હોય! દીકરી પણ લાચાર હતી.ગફુરના તે સાંઢનું નામ હતું ‘મહેશ’. તે તેને છોડી શકે તેમ નહોતો એક લાગણી સાથે તે બંધાયેલો હતો. ઘણીવાર દીકરી બાબા પર ગુસ્સે થઈ જતી કારણ ગફુર પોતે પોતાના હિસ્સાનું ખાવાનું પોતે ભૂખો રહી તેને ખવડાવી દેતો. દીકરી પોતે ભૂખી રહી બાબાને ખવડાવી દેતી. આમ એકબીજાનાં ત્રણેય પૂરક થઈ રહેતાં.
એકવાર મહેશની ભૂખ તરસે માઝા મૂકી અને તે ખૂટીએથી પોતાનાં જોરે મુક્ત થઈ, ગામનાં ખેડુતોનાં ખેતરો ઉજાડી આવ્યો. ત્યારે સજા રૂપે તે લઈ જવાયો. ઘરનાં વાસણને ગીરવે મૂકી બે રૂપિયા ઉધારી કરી તેને છોડાવી લાવ્યો. ગફુર પોતે આટલો બીમાર હોવા છતાં તેને ખાવા મળે એવી આશા રાખતો.
એકવાર ગફુર મહેશની આંખોમાં વેદના અને ક્ષુધા જોઈ દીકરાની જેમ ગળે વળગાડી ખૂબ રડ્યો. તેણે નક્કી કર્યું વારંવાર ‘ મહેશ’ ને ગામવાળા કશું પણ આપતા નથી, ને ખૂબ હેરાન કરે છે. તેથી તેને વેંચવા સુધી આવી ગયો, પણ પછી સભાન થતાં તેઓના બાનાના ને બધાં રૂપિયા આપી દઈ કાઢી મૂક્યા. આ વાત જમીનદારને જાણ થતાં તેને બોલાવી ગોહત્યાના પાપની વાત કરી અનહદ મારમાર્યો. ગામમાં નોકરી શોધવા જતાં નોકરી
ન મળી. બધાંથી કંટાળી દીકરીને મારી બેઠો .
ફરી ફરી એકવાર મહેશ ગફુરના આંગણેથી ખૂટી તોડી ભાગ્યો ને જમીનદારના આંગણામાં ઘૂસી ફૂલછોડ ખાઈ ગયો. સૂકવવા મૂકેલું અનાજ વેરી નાંખી
બગાડી નાંખ્યું. બાબુ મહાશયની નાની છોકરીને ગબડાવી પાડી. નાસી ગયો. આથી જમીનદારને ત્યાંથી તેને તેડું આવ્યું પણ ભૂખ્યો ગફુર તોછડાઈથી બોલ્યો હતો કે મહારાણીનાં રાજ્યમાં કોઈ કોઈનો ગુલામ નથી, કર આપીને રહું છું નહિ આવું.મારે હજુ ખાવાનું બાકી છે.
જમીનદારને આની જાણ થતા આ વખતે ગફુરને અને મહેશને તેઓ માફ ન કરી શક્યા અને ગફુરને માર મારી અપમાનિત કર્યો. તેને તેની સામે ભૂખ તરસ યાદ ન આવી.તે ઘરે આવ્યો આકાશની જેમ છાતી પણ ધગધગતી હતી. ત્યાં જ તેને દીકરીની ચીસ સંભળાય . અમીના ભોંય પર પડી હતી. તેનું માટલું તૂટી ગયું હતું અને મહેશ ધરતી ચૂસી ગયેલું પાણી જીભ વડે જાણે મરુભૂમિની પેઠે શોષી રહ્યો હતો .આંખનું મટકું પણ પડ્યું નહિ,ગફુરે મહેશનું હિતાહિત ન જોયું અને હળની કોશ
છૂટી પાડી તે જ બે હાથે ઉપાડી તેણે મહેશના ઝૂકેલા મસ્તક પર જોરથી ફટકારી.
મહેશે માત્ર ડોક ઊંચી કરી ને ક્ષુધાથી દુર્બળ પડેલો તે ત્યાં જ ઢળી પડ્યો.તેની આંખમાંથી થોડા આંસુ અને કાનમાંથી થોડાં લોહીનાં ટીપાં ટપક્યાં.બે એકવાર
તેનું આખું શરીર કાપી ઊઠ્યું, પછી તેના આંગળનાં અને
પાછળનાં પગ શક્ય તેટલાં લાંબા કરી મહેશે અંતિમ શ્વાસ લીધો અને તેનો દેહ લાકડું થઈ ગયો.
અમીના રડી પડી ને રડતાં રડતાં જ બોલી આપડો મહેશ મરી ગયો, આપડો મહેશ મરી ગયો.
ગફુર નિશ્ચેતન થઈ જતો રહ્યો.આ સમાચાર જાણી એક બે કલાકમાં જ નજીકના ગામનાં મોચીઓનું ટોળું આવી પહોંચ્યું . મહેશને વાંસ પર બાંધી તેઓ ઢોર દાટવાની જગ્યાએ ઘસડી જવા લાગ્યાં. તેમના હાથમાં
ધારવાળી ચકચક્તિ છરી હતી. આ દ્રશ્ય જોઈ ગફુર થથરી ઊઠ્યો ને કાંઈ જ બોલી ન શક્યો.
બધાં તેને કહેવા લાગ્યાં કે પ્રાયશ્ચિત કરવા હવે ઘરની જમીન ગિરવે મૂકવી પડશે.
મોડી રાત્રે ગફુરે દીકરીને ઉઠાડી ગામ છોડવાનો નિશ્ચય કહ્યો.બન્ને તૈયાર થયાં. દીકરી પિત્તળની થાળી ને લોટો ભેગો લેવા લાગી, તો ગફુરે તેને રોકી ને કહ્યું કે દીકરી રહેવા દે એ વડે મારાં મહેશનું પ્રાયશ્ચિત થશે. મિત્રો, અહીં મહેશના ગયાનું દુઃખ તો હતું જ પણ તેનું મૃત્યું પોતાને હાથે થયું તેથી જમીનદારને વાંસણોને ઘરની જમીન કહ્યા વગર જ અર્પિત કરી તે નીકળી પડ્યો ને પુત્ર સમાન મૂંગા પ્રાણી માટે તે બધું જ ન્યૌચ્છાવર કરી ચાલી
નીકળ્યો.
ગાઢ અંધારી રાત્રે દીકરીનો હાથ પકડી ગામ બહાર નીકળ્યો.બાવળિયા નીચે આવી રોકાયો અને પોકે પોકે રડી પડ્યો.તારાઓ ને નક્ષત્ર ભરેલા કાળા આકાશ તરફ મોં કરી બોલી ઊઠ્યો કે અલ્લા ! મને મરજીમાં આવે તે શિક્ષા કરજો, પણ મારો મહેશ ભૂખો તરસ્યો મર્યો છે તેને ચરી ખાવા માટે તસુભર જગ્યા કોઈ કોઈએ રાખી ન હતી. તમારું આપેલું ખેતરનું ઘાસ તથા તમારું આપેલું પીવાનું પાણી પણ જેમણે તેને ખાવા પીવા દીધું નથી તેનો ગુનો કદી માફ ના કરતાં.
મિત્રો, આ વર્ણન આ કરુણા શરદબાબુએ તે સમયના દુકાળગ્રસ્ત ગામની વાતો અને એક મૂંગો જીવ બોલ્યા કર્યા વગર ભૂમિનાં ચૂસાઈ ગયેલા પાણીથી પણ
વંચિત રહી ગયો.કેવી કરુણા ! કરુણાંત ભરી વાર્તા ને વાંચતા જ સમજાય છે કે તે જમાનાના બ્રાહ્મણો કેવા શાસક હતાં જે પ્રાયશ્ચિતનાં નામે પણ પાપ કરી પૂન્ય કમાવા માંગતા હતાં.ગરીબ હોવા છતાં પોતાના ઢોરને
તે ભૂખ્યો નહોતો રાખતો એવા ગફુરના આંતરડા કકળાવી આ સમાજ કેવો નિર્દયી બન્યો હતો !
મિત્રો, આવતા અંકમાં જરૂર ફરી શરદબાબુની નવી વાર્તા સાથે મળીશું.

અસ્તુ
જયશ્રી પટેલ
૪/૯/૨૨

હેલીના માણસ – 32 | સફળતાનો નશો | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-32 ‘સફળતાનો નશો’ એની 31મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ –

મેં રદિફને ઊભી રાખી વાટમાં, 

આવવા દે કાફિયાને ઘાટમાં!

એ હવાના વેશમાં આંધી હતી, 

ઓળખાઈ ગઈ હતી સુસવાટમાં! 

ના, હું સ્વપ્નમાં નથી બોલ્યો કશું, 

નામ  તારું દઈ દીધું ગભરાટમાં! 

હું મને ભૂતકાળમાં જઈને મળ્યો, 

પોઢ્યો ‘તો બિસ્તર વગરની ખાટમાં! 

શાંતિ, એકાંત જેવું કંઈ નહીં, 

મેં ઘણી ગઝલો લખી ઘોંઘાટમાં! 

હું ખલીલ અણનમ રહ્યો બહેક્યો નથી, 

છું સુરક્ષિત દાદના તરખાટમાં! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

રસાસ્વાદ –

ઘણાં ખરાં લોકો કોઈ ને કોઈ કારણસર ચહેરા પર મહોરૂં પહેરી રાખતાં હોય છે. એમાંનાં કેટલાક પોતાની ગ્લાનિ છુપાવવા એક આછા સ્મિતનું આવરણ ઓઢી લે છે. એ તો આપણે માટે હાનિકારક નથી હોતું પણ જ્યારે કોઈ શત્રુ, મિત્રનું મુખોટું પહેરીને આપણી સમક્ષ આવે તો આપણે તે ઓળખવામાં થાપ ખાઈ જઈએ. કેટલોક સમય તેની સાથે વિતાવીએ અને આપણે કોઈ પળે નબળાં પડીએ  ત્યારે તેનું મુળ લક્ષણ આપણી સમક્ષ આવે અને તે આપણને સકંજામાં લે ત્યારે થાય અરે! આ તો! મિત્ર કે શત્રુ? જેમ હવા સામાન્ય રીતે મંદ મંદ વહેતી હોય પણ જ્યારે એ સુસવાટાભેર વહે ત્યારે એ આંધી બને છે. હવા તો એની એ જ છે પણ ક્યારે આંધી બનશે એની ક્યાં ખબર છે! મિત્ર તો એ જ છે, ક્યારે શત્રુ બનશે એની ક્યાં ખબર છે? 

એ હવાના વેશમાં આંધી હતી, 

ઓળખાઈ ગઈ હતી સુસવાટમાં! 

મન શાંત હોય, કોઈ ઉતાવળ કે, કોઈનો ડર ન હોય, આમ થઈ જશે તો? એવી કોઈ દહેશત ન હોય તો એવા સંજોગોમાં આપણે ખરેખર જે કરવું હોય તે કરી શકીએ, જે કહેવું હોય તે જ કહી શકીએ. આથી ઉલટું, મન સ્વસ્થ ન હોય ત્યારે ગભરાટમાં ન બોલવાનું બોલાઈ જાય તેવી શક્યતા રહેતી હોય છે. પણ તિર છુટી ગયા પછી પાછું ફરે? નિકળેલા બોલનું પછી કરવું શું? 

ના, હું સ્વપ્નમાં નથી બોલ્યો કશું, 

નામ  તારું દઈ દીધું ગભરાટમાં! 

જેણે જીવનનો શરૂઆતનો કેટલોક કાળ ગરીબીમાં વિતાવ્યો હોય તે પાછળથી અઢળક સંપત્તિનો માલિક બને ત્યારે તો દોમદોમ સાહ્યબી ભોગવતો હોય. ભોજનમાં પકવાન, ફરસાણ માણતો હોય, મશરૂના ગાદી તકીયા પર પોઢતો હોય. પણ તેને જ્યારે સપનુ આવે ત્યારે તે બાળપણના સ્થળે પોતાને જોતો હોય છે. ત્યાં પહોંચીને તે પોતાના ભુતકાળમાં જઈને પોતાને મળે છે. ભલે પોતે ખરેખર તો છત્રપલંગ પર  સુતો હોય પણ સપનામાં પોતે ખુદને ક્યાં જોશે? બિસ્તર વગરની ખાટમાં! 

હું મને ભૂતકાળમાં જઈને મળ્યો, 

પોઢ્યો ‘તો બિસ્તર વગરની ખાટમાં! 

સામાન્ય રીતે કવિને લખવા માટે ખાસ પ્રકારનું વાતાવરણ જોઈએ. આસપાસમાં કોઈ ઘોંઘાટ કે કલબલાટ ના હોય, ચારે તરફ શાંતિનું  સામ્રાજ્ય હોય ત્યારે શાંત અને સ્વસ્થ મનમાં અવનવા વિચારો સ્ફુરે અને ગીત કે ગઝલ સર્જાય. પણ દરેક રચનાકારને  આવી સગવડ ક્યાં મળે છે? રચના ગમે તેવા સંજોગોમાં લખાઈ હોય પણ જ્યારે લોકોને તે સમજાય ત્યારે મળતી દાદ કવિને વધુ ને વધુ રચનાઓ લખવા પ્રેરે છે. વધુ ઉત્તમ કક્ષાનુ લખવાનો ઉત્સાહ પુરો પાડે છે. 

શાંતિ, એકાંત જેવું કંઈ નહીં, 

મેં ઘણી ગઝલો લખી ઘોંઘાટમાં! 

ગઝલ લખનારને એવો અનુભવ થતો હોય છે કે, રદિફ નક્કી કરી લે. પછી એને અનુરૂપ અને અર્થસભર કાફિયાનો મેળ પણ એવીરીતે બેસાડવો પડે કે, આખો શેર અને શેરિયત ખૂબ સુંદર બની રહે. આવા શેર જ્યારે મહેફિલોમાં રજુ કરવામાં આવે ત્યારે ભાવકો તેને મન ભરીને માણે છે અને ગઝલકારને તાળીઓના ગડગડાટથી વધાવી લે છે. અને આ પળો જ એવી છે જે ગઝલકારને સાર્થક લાગે છે. પણ સાથે સાથે આવી દાદ પામીને તટસ્થ રહેવું અનિવાર્ય છે. એનાથી પ્રોત્સાહિત થવાય પણ એનાથી છકી ન જવાય તે જરૂરી છે. ખલીલ સાહેબ આ શેરમાં આપણને એ વાતથી વાકેફ કરે છે. 

હું ખલીલ અણનમ રહ્યો બહેક્યો નથી, 

છું સુરક્ષિત દાદના તરખાટમાં! 

સફળતાનો પણ નશો હોય છે. એ નશો ઘણાંને એવો ચઢે કે, વ્યક્તિ સાતમા આસમાનમાં વિહરવા માંડે. છકી જાય અને ત્યાંથી જ પડતીની શરૂઆત થઈ જાય. ખલીલ સાહેબની આ ગઝલ આપણને સંયમના પાઠો શીખવાડે છે. બીજી આવી દમદાર ગઝલ સાથે મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. 

નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર.



હેલીના માણસ – 31 | મોતને માત | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-31 ‘મોતને માત’ એની 30મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ :

ઝેરનો તો પ્રશ્ન ક્યાં છે, ઝેર તો હું પી ગયો,

આ બધાને એ જ વાંધો છે કે હું જીવી ગયો !

 

હું કોઈનું દિલ નથી, દર્પણ નથી, સ્વપ્નું નથી,

તો પછી સમજાવ કે હું શી રીતે તૂટી ગયો.

 

માછલીએ ભરસભામાં ચીસ પાડીને કહ્યું,

તેં મને વીંધી છે મારી આંખ તું ચૂકી ગયો.

 

એમ કંઈ સ્વપ્નામાં જોયેલો ખજાનો નીકળે ?

એ મને હેરાન કરવા મારું ઘર ખોદી ગયો.

 

ને ખલીલ, એવું થયું કે છેક અંતિમ શ્વાસ પર

મોતને વાતોમાં વળગાડીને હું સરકી ગયો.

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ 

જીવન એટલે આમ જુઓ તો ઝંઝાવાતોનો ઢગ! એક મુશ્કેલી પાર કરો ને હજુ હાશકારાનો અહેસાસ કરો તે પહેલાં તો બીજી મુસિબત તમારે બારણે ટકોરા પાડતી ઊભી જ હોય! આ બધું, ઝેર પીવાના કપરા કામ કરતાં જરાય સહેલું ક્યાં હોય છે? તમે મુશ્કેલીમાં મુકાયા હો, ચારે તરફથી બરાબર ઘેરાયા હો અને એમાંથી સિફતપૂર્વક બહાર આવો તો એ પાછું કેટલાક લોકોને નથી ગમતું. અથવા તો તમે ઉગરીને બહાર આવી શક્યા એનો જ વાંધો હોય છે કદાચ! આવડી મોટી આફતને માત દઈને તમે નીકળી ગયા! એ વાત તેઓને પરેશાન કરે છે. ખલીલ સાહેબ આ હકીકતને આ સરળ શેરમાં ચોટદાર રીતે કહી દે છે. 

ઝેરનો તો પ્રશ્ન ક્યાં છે, ઝેર તો હું પી ગયો,

આ બધાને એ જ વાંધો છે કે હું જીવી ગયો !

કાચ હોય તો તુટે, ધાતુ તો ન તુટે, સપનું તુટે, ને દિલ પણ તુટે. તુટે તેવી કોઈ પણ વસ્તુ હોય અને તુટે એ તો સ્વાભાવિક છે પરંતુ ઘણીવાર તો તકલીફોનો સામનો કરતાં કરતાં માણસ પોતે તુટી જાય છે. હારી જાય છે. હવે એ તો કોઈ તુટી શકે તેવી વસ્તુ છે નહીં! અને છતાં પહાડ જેવો મજબૂત માણસ તુટી જાય ત્યારે આશ્ચર્ય થાય! એવું શું બન્યું હશે? પહાડ જેવી મુસીબત કે પછી જેને પોતાના ગણ્યા હોય તેમના તરફથી મળતા ઘા, ખુદ માણસને તોડી નાખવા માટે સક્ષમ હોય છે. અહીં આપણને આ ગીત યાદ આવે છે. 

‘શીશા હો યા દિલ હો આખીર… તૂટ જાતા હે!’

ખરેખર તો કોઈ વાતથી મન ઘવાય ત્યારે દિલ તુટી જાય છે અને એ તુટેલું દિલ માણસને તોડી નાખે છે. 

આ શેર જુઓ.

હું કોઈનું દિલ નથી, દર્પણ નથી, સ્વપ્નું નથી,

તો પછી સમજાવ કે હું શી રીતે તૂટી ગયો.

લક્ષ્યની પ્રાપ્તિ કરવી કે, લક્ષ્યનું નિશાન સાધીને તેને વિંધવું, એમાંનું કશું સહેલું નથી. નિશાન ચુકી જવું એટલે બીજા જ સ્થળે ચોટ લાગવી. જીવનમાં પણ એવી ઘટના સહજ હોય છે. શહેરોમાં બહુમાળી ઈમારતો બાંધવાનો ટ્રેંડ ચાલી રહ્યો છે. લક્ષ્ય તો બહુમાળી ઈમારત બાંધવાનો જ છે પણ એ ઈમારત જ્યાં બાંધવી છે ત્યાં જો ઝુંપડપટ્ટી હોય તો પહેલાં તે તોડી નાખવામાં આવે! લક્ષ્ય પાર પાડવામાં અન્યને થતાં મોટા નુકસાનનું શું? 

માછલીએ ભરસભામાં ચીસ પાડીને કહ્યું,

તેં મને વીંધી છે મારી આંખ તું ચૂકી ગયો.

‘સત્તા આગળ શાણપણ નકામું’ આ કહેવત અનુસાર કોઈ ગરીબ કે સામાન્ય માણસ જો કોઈ સત્તાધારી પક્ષની કે વ્યક્તિની પોલ જાણી જાય અને તેની ભાળ જો એ સત્તાધારીને પડી જાય અથવા તેના પર એવી શંકા થાય તો? તો એ બદલો લેવા માટે તે કોઈ પણ હદ સુધી જઈ શકે. કોઈ પણ સજા વગર વાંકે કરી શકે. તેને જેલમાં પુરી શકે, તેના મકાન પર બુલડોઝર ચલાવી તેની રહીસહી સંપત્તિને હતી ન હતી પણ કરી દે.  આ બધાના મુળમાં માત્ર શંકા! આતો એવું થયું ને, કોઈએ સપનું જોયું હોય કે અમુક સ્થળે ખજાનો છે. તે શોધવા માટે એ સ્થળે રહેલું બીજાનું એક માત્ર રહેઠાણ તોડી પાડવામાં આવે અને એમ કરવામાં પેટનું પાણી પણ ન હાલે. 

એમ કંઈ સ્વપ્નામાં જોયેલો ખજાનો નીકળે ?

એ મને હેરાન કરવા મારું ઘર ખોદી ગયો.

કહેવાય છે કે, અણી ચુક્યો સો વર્ષ જીવે. માંદગી ઘણીવાર એટલી હદે વધી જાય છે કે, મટવાનું નામ ન લે. સગા સંબંધીઓમાં તો નિરાશા એટલી હદે વ્યાપી જાય કે, જિંદગીની આશા છુટી જાય. તેમ છતાં જો એ બચી જાય તો પછી કહે છે એ તો સો વર્ષ જીવી જાય! આ શેરમાં ખલીલ સાહેબ એ વાત કેવીરીતે કહે છે તે જુઓ. 

ને ખલીલ, એવું થયું કે છેક અંતિમ શ્વાસ પર

મોતને વાતોમાં વળગાડીને હું સરકી ગયો.

ખલીલ સાહેબ કહે છે કે, છેક અંતિમ શ્વાસ સુધીની સ્થિતિમાં હું પહોંચી જ ગયો હતો. પાછા ફરવાની કોઈ ગુંજાઈશ હતી જ નહીં પણ પછી હું તો મોતને વાતે વળગાડીને ત્યાંથી ભાગી આવ્યો! આવી ગજબની, મઝાની વાતો કહેતી આ ગઝલ આપ સૌને જરૂર ગમી હશે. આવી જ અનોખી વાતો લઈને આપણે મળીએ આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર.

– રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 30 | હમસફર | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-30 ‘હમસફર’ એની 29મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ – 

સુખચેન તો કર્તવ્ય વગર ક્યાંથી લાવશો? 

તમને દુવા તો મળશે અસર ક્યાંથી લાવશો? 

 

બંગલો તો ઓછેવત્તે ગમે ત્યાં મળી જશે, 

ઘર, ઘર કહી શકાય એ ઘર ક્યાંથી લાવશો? 

 

શત્રુ તો ઉઘાડો છે છડેચોક દોસ્તો।

મિત્રોને પારખે એ નજર ક્યાંથી લાવશો? 

 

શંકરની જેમ નાગને મફલર કરી શકો, 

પણ ઝેર પી જવાનું જિગર ક્યાંથી લાવશો? 

 

મંજિલ ‘ખલીલ’ આવશે રસ્તામાં ક્યાંક પણ, 

સથવારો હોય એવી સફર ક્યાંથી લાવશો? 

– ખલીલ ધનતેજવી

 

રસાસ્વાદ – 

માતાપિતા હંમેશાં પોતાનાં સંતાનોનું ભલું જ ઈચ્છે. સંતાનના ગમે તેવા અપમાનજનક વર્તન છતાં, તેમને માટે કદી બદદુવાઓ તો નીકળે જ નહીં. એવું જ મોટા સંતોનું પણ છે. મહાવીર સ્વામીનું ઉદાહરણ આપણી સમક્ષ છે. કોઈ અજ્ઞાની ગમે તેટલું નુકસાન પહોંચાડે છતાં, તેઓ તેને માફ કરશે, બદલો લેવાની તો વાત જ નહીં. સૌને માટે દુવાઓ જ નીકળે. માબાપ, ગુરૂ કે પછી સંતો, દુવાઓ તો આપે, પણ તે દુવાઓ ફળે, તેવાં આપણાં કર્મો પણ હોવા જોઈએ ને! ગમે તેટલી સુખસગવડ હોય, દોમદોમ સાહ્યબી હોય પણ એ ભોગવવા માટે તન અને મન બન્ને તૈયાર જોઈએ. દુષ્કર્મો કર્યા હોય તો તમે સુખમાં રાચી ન શકો. સતત એ દુષ્કર્મ પડછાયો થઈને તમને ઘેરી વળશે અને સઘળું ભૌતિક સુખ, માત્ર મૃગજળ બનીને તમારાથી દુર જ રહેશે. 

સુખચેન તો કર્તવ્ય વગર ક્યાંથી લાવશો? 

તમને દુવા તો મળશે અસર ક્યાંથી લાવશો? 

તમે જ્યાં રહો તે તમારું રહેઠાણ. આવા ફ્લેટ, ટેનામેન્ટ કે બંગલા તો તમે, ગમે ત્યાં વસાવી શકો પણ શું રહેવાનું ખરું સુખ કે હાશકારો એમાં મળે જ એવું ખરું? ના, એના માટે તો ઘર હોવું જોઈએ. પણ ઘર એટલે શું? રહેઠાણ ઘર ક્યારે લાગે? હા સાચું સમજ્યા, જ્યાં સ્નેહીજન હોય, મધુર કિલકારી કરતાં, ફુલડાં જેવાં બાળકો હોય, વાતે વાતે વ્હાલ વરસાવતાં વડીલો હોય અને સૌ એક સ્નેહ તાંતણે બંધાયેલાં હોય! સૌને એકબીજાની પરવા હોય. આવું ઐક્ય જે કુટુંબમાં હોય એ ઘર જ સાચા અર્થમાં ઘર બની રહે. 

બંગલો તો ઓછેવત્તે ગમે ત્યાં મળી જશે

ઘર, ઘર કહી શકાય એ ઘર ક્યાંથી લાવશો! 

માણસ પાસે જ્યારે વધુ સંપત્તિ હોય ત્યારે તેની આસપાસ ઘણાં લોકો ટોળે વળતાં હોય છે. તમારી પાસે કોઈ કલા હોય કે સત્તા હોય, કોઈ ખાસ સ્કીલ તમે હાંસલ કરી હોય તો પણ ઘણાં લોકો તમારી સાથેની મિત્રતાનો દાવો કરતાં જોવા મળે. આ સૌમાં શત્રુને તો તમે તરત ઓળખી લો કારણ કે, એ તમારી ઈર્ષા કરશે, તમારું ભુડું બોલશે અને તમારી પ્રગતિમાં અવરોધક બનશે. પણ બાકીના લોકોમાં સાચા મિત્રને શોધવા માટે તમારે ખૂબ મહેનત કરવી પડશે. સાચા હીરાની પરખ જેમ સાચો ઝવેરી જ કરી શકે તેમ સાચા મિત્રોને શોધવા માટે ખાસ નજર હોવી જોઈએ. 

શત્રુ તો ઉઘાડો છે છડેચોક દોસ્તો

મિત્રોને પારખે એ નજર ક્યાંથી લાવશો! 

શંકર ભગવાન ગળે તો નાગ વિંટાળે છે પણ સાથે નાગના ઝેરથી પણ વધુ કાતિલ ઝેર પીને તેઓ નિલકંઠ બનેલા છે. હવે કોઈ સામાન્ય માનવી સર્પોનાં સુંદર વનમાં જાય તો ગળે સાપ મુકે તેવું બને. પણ શંકર ભગવાનની જેમ ઝેર તો ન પી શકે ને? એને માટે તો જીગર જોઈએ! કોઈના જેટલાં સારાં કાર્યો માણસ ધારે તો ચોક્કસ કરી શકે. પણ કોઈ જ્યારે સર્વજનહિતાય પોતે નુકશાન વેઠી લે. તેને અનુસરવું અત્યંત કઠીન હોય છે બલ્કે અશક્ય જ હોય છે. 

શંકરની જેમ નાગને મફલર કરી શકો, 

પણ ઝેર પી જવાનું જિગર ક્યાંથી લાવશો? 

ઘરમાંથી નીકળી પડીએ અને ક્યાં જવું છે તે નક્કી હોય તો પછી મંજિલ તો મળવાની જ છે. પણ ત્યાં સુધીનો માર્ગ એકલાં એકલાં કાપવો શું સરળ છે? માર્ગમાં સાથે ચાલનાર કોઈ હમસફર હોય તો? તો સફર સરળ બની જાય, સોહામણી બની જાય અને એ સુહાની સફર ક્યારે પતી જાય એની પણ ખબર ના પડે. પણ એવો સાથ શોધવો ક્યાં સહેલો છે? 

મંજિલ ‘ખલીલ’ આવશે રસ્તામા ક્યાંક પણ

સથવારો હોય એવી સફર ક્યાંથી લાવશો

જિંદગીની સફરમાં આપણી સામે ડગલે ને પગલે આવીને ઉભા રહેતા પ્રશ્નો જેવા કે, આમ તો કરી લઈએ પણ આ ક્યાંથી લાવીશું? એ ખૂબ સરસ રીતે, ખલીલ સાહેબે આ ગઝલ દ્વારા આપણને સમજાવી દીધું નહીં? મિત્રો, આવી જ જીવનને સમજવામાં ઉપયોગી એવી બીજી એક ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. 

નમસ્કાર. 

રશ્મિ જાગીરદાર

 



હેલીના માણસ – 29 | ભરી મહેફિલમાં! | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-29 ‘ભરી મહેફિલમાં!’ એની 28મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ – 

હવાનો હાથ જાલીને રખડતાં આવડી ગ્યું છે,

મને ખુશ્બૂની દુખતી રગ પકડતાં આવડી ગ્યું છે.

 

હવે આનાથી નાજૂક સ્પર્શ બીજો હોય પણ ક્યાંથી,

મને પાણીના પરપોટાને અડતાં આવડી ગ્યું છે.

 

બધા ખમતીધરો વચ્ચે અમારી નોંધ લેવાશે,

ભરી મહેફિલમાં સૌની નજરે ચડતાં આવડી ગ્યું છે.

 

હવે તો સાપને પણ ઝેર ખાવાનો વખત આવ્યો,

મદારીને હવે માણસ પકડતાં આવડી ગ્યું છે.

– ખલીલ ધનતેજવી

 

રસાસ્વાદ :

રખડવાનો આનંદ લેવો હોય તો બીજા કોઈની કંપની શોધવા નહીં બેસવાનું. બસ નીકળી પડવાનું, હવાનો હાથ પકડીને! અને આ હવા તો આપણને ક્યાંય પણ લઈ જઈ શકે. દુર સુદુરની મહેકને પણ હવા ક્યાંયથી શોધીને પોતાની સાથે લઈ આવે. એના આધારે આપણને પણ જ્યાં પહોંચવું હોય તેની આછેરી ભાળ મળે અને જવાની દિશા પકડાય. રખડવાની મઝા તો એને જ કહેવાય! બાકી બધું અગાઉથી નક્કી કરીને પુરતી તૈયારી કરીને ફરીએ એ તો પ્રવાસ થયો! 

હવાનો હાથ ઝાલીને રખડતાં આવડી ગ્યું છે,

મને ખુશ્બૂની દુખતી રગ પકડતાં આવડી ગ્યું છે. 

કેટલીક સપાટી ખરબચડી હોય તો કેટલીક લીસી. પાણી કે દુધ જેવા પ્રવાહીમાં આંગળી બોળીને જોઈએ તો એ સ્પર્શ સુંવાળો લાગે છે. ઘન અને પ્રવાહીમાં આવો તફાવત તો રહેવાનો પણ શું હવાનો સ્પર્શ કરી શકાય? કે પછી હવા ભરેલા પરપોટાનો? કવિ કહે છે, એક વાર પરપોટાને અડતાં આવડી જાય તો પૂછવું જ શું? આપણે જે ક્ષેત્રમાં કામ કરવું હોય તે વિશે ભરપુર માહિતી મેળવીને તે વિષયના નિષ્ણાત બની જઈએ ત્યાર પછી એ ક્ષેત્રમાં કાર્ય કરીએ તો તે આપણે માટે ડાબા હાથનો ખેલ બની રહે. અધકચરા જ્ઞાન સાથે આ શક્ય નથી. બસ એક વાર પકડ હાથમાં આવી જાય એટલે કામ સરળ બની રહે. 

હવે આનાથી નાજૂક સ્પર્શ બીજો હોય પણ ક્યાંથી,

મને પાણીના પરપોટાને અડતાં આવડી ગ્યું છે.

માણસને પ્રસિદ્ધ થવાના અભરખા હોય છે. મને કોણ કોણ ઓળખે છે? તે જાણવામાં ખૂબ રસ હોય છે. ઘણા બધા લોકો ઓળખે એને માટે શું કરવું જોઈએ? ભરી મહેફિલોમાં વારંવાર હાજરી આપવાની. બધા મહાનુભાવોની વચ્ચે રહો એટલે ધીમે ધીમે એક ઓળખ ઊભી થઈ જાય. પછી તો મહેફિલોમાં અનેક જણ હોય તો પણ કવિ કહે છે કે, આપણી નોંધ જરૂર લેવાય અને એ જ તો આપણને જોઈતું હોય છે. આને માટે આ શેરમાં સરસ શબ્દો વાપરાયા છે. 

બધા ખમતીધરો વચ્ચે અમારી નોંધ લેવાશે,

ભરી મહેફિલમાં સૌની નજરે ચડતાં આવડી ગ્યું છે.

આમ તો મદારી સામાન્યરીતે સાપને પકડે. કરંડિયામાં પુરીને રાખે અને નાગપાંચમ જેવા ખાસ દિવસે, તેને લઈને આખા ગામમાં ફરે. એ બહાને કમાણી પણ કરી લે. એની માંગણી તો નાગ કે સાપ માટે દુધની હોય પણ કવિ અહીં જબરદસ્ત વ્યંગ કરે છે. કહે છે કે, આજકાલ તો મદારીને માણસ પકડતાં આવડી ગયું છે. એટલે હવે નાગ માટે તો એ હરિફ થઈ ગયો. તો હવે નાગનું શું? એને તો બીચારાને ઝેર ખાવાનો વારો જ આવ્યો ને? આવી અદ્ભુત કલ્પના આલા ગજાના કવિ જ કરી શકે. 

હવે તો સાપને પણ ઝેર ખાવાનો વખત આવ્યો,

મદારીને હવે માણસ પકડતાં આવડી ગ્યું છે.

આજની આ ગઝલમાં, પરપોટાને સ્પર્શ કરવો! સાપને ઝેર ખાવાનો વારો આવવો! હવે સાપ તો પોતે ઝેરનું ઉત્પાદન કરનાર સૌથી મોટો સોર્સ છે. વળી મદારી માણસને પકડે! કેવી કેવી અદ્ભુત કલ્પનાઓ! આપને મઝા આવીને મિત્રો?

આવી જ સુંદર બીજી એક ગઝલ સાથે આપણે મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. 

નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 28 | પરપોટામાં ગોબો | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-28 ‘પરપોટામાં ગોબો’ એની 27મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ –

ચાલ પર્વત પર ચડીને ખૂબ ચીસો પાડીએ,

જો આ સન્નાટો ન તૂટે તો તિરાડો પાડીએ.

 

એક ચાંદો આભમાં બીજો અગાશીમાં ઊગ્યો,

બેઉમાંથી કોને સાચો, કોને ખોટો પાડીએ.

 

બાળપણ, યૌવન, બૂઢાપો, વેશ સૌ ભજવી ચૂક્યા,

થૈ ગયું પૂરું આ નાટક, ચાલ પડદો પાડીએ.

 

ભૈ આ મારી નામના છે શી રીતે વહેચું તને,

બાપની મિલકત નથી કે ભાગ અડધો પાડીએ.

 

હા,ખલીલ એવું કશું કરીએ સૌ ચોંકી ઊઠે,

થઇ શકે તો ચાલ પરપોટામાં ગોબો પાડીએ.

– ખલીલ ધનતેજવી

 

રસાસ્વાદ 

ઘણીવાર એકલતા માણસને એટલી હદે સતાવે છે કે, સહન નથી કરી શકાતી. એક જાતનો કારમો ખાલીપો મનમાં સર્જાય છે. સાવ એકલી રહેતી વ્યક્તિ તો આવું અનુભવે તે સ્વાભાવિક છે. આવી વ્યક્તિઓ સ્હેજ બહાર નીકળીને માનવહુંફ મેળવી શકે. પણ ભર્યા ઘરમાં રહેવા છતાં જ્યારે કોઈ પોતાનું નથી એવો અહેસાસ જેને થતો હોય ને એકલતા પીડતી હોય તેને હુંફ ક્યાંથી મળે? તેનું હૈયું તો ચિત્કાર પાડી ઉઠે, જે બહાર કોઈને ન સંભળાય! 

ચાલ પર્વત પર ચડીને ખૂબ ચીસો પાડીએ,

જો આ સન્નાટો ન તૂટે તો તિરાડો પાડીએ.

મસ્ત મુગ્ધાના રૂપને હંમેશા ચંદ્ર સાથે સરખાવી દેવાય છે. એમાં ય પહેલી મુલાકાતમાં મનમાં વસી ગયેલી કોઈ મુગ્ધાને પ્રેમી દુરથી અગાશીમાં ઊભેલી જુએ ત્યારે એવું પણ બને કે આકાશમાં ચંદ્ર પણ ઉગ્યો હોય. આ તો બે ચાંદ થયા, એક ઉપર, એક નીચે, અને પ્રેમી મુંજાઈને વિચારે એ બેમાંથી સાચો કોને માનવો? 

એક ચાંદો આભમાં બીજો અગાશીમાં ઊગ્યો,

બેઉમાંથી કોને સાચો, કોને ખોટો પાડીએ.

ખરેખર જોઈએ તો જન્મ લેનાર દરેક વ્યક્તિ અહીં એક પાત્ર તરીકે આવે છે. જીવનનાં એક નહીં અનેક પાત્રો ભજવવા પડે છે. પુત્ર, પિતા, પતિ, ભાઈ, કે દાદા અથવા પુત્રી, માતા, પત્ની, ભાભી કે દાદી આ બધા રોલ તો સગપણ અને સબંધો સાથે આવી મળતા હોય છે. એટલું જ નહીં, પોતાના જીવનમાં પણ આપણે વિવિધ પાત્રો ભજવવા પડે છે. અને વિવિધ તબક્કાઓમાંથી પસાર થવું પડે છે. પહેલાં બાળપણ, પછી યુવાની અને ધડપણ. આ છેલ્લો રોલ ઘડપણનો હોય છે. હવે બીજો કોઈ રોલ નથી. પણ એ રોલ ક્યાં સુધી ભજવ્યા કરવાનો છે? તેની કોઈને ખબર નથી. આ જીવનનું નાટક પુરૂં કરવા માટે પડદો પાડવાનું ક્યાં આપણાં હાથમાં છે? 

બાળપણ, યૌવન, બૂઢાપો, વેશ સૌ ભજવી ચૂક્યા,

થૈ ગયું પૂરું આ નાટક, ચાલ પડદો પાડીએ.

વારસાગત મિલ્કત હોય તેના ભાગ પાડીને સૌ સંતાનો સરખા ભાગે વહેંચી લેતાં હોય છે. કેટલીકવાર તો વડીલોની મિલ્કત ન હોય તેમ છતાં મોટો ભાઈ ખમતીધર હોય અને દિલનો ઉદાર હોય તો નાના ભાઈ ભાંડુઓને પોતાની મિલકતમાંથી પણ ભાગ આપતો હોય છે. પણ જ્યારે વાત તેણે પોતે કમાયેલી નામનાની આવે ત્યારે તેના ભાગ તો ન પાડી શકાય કે, ન વહેંચી શકાય ને?

ભૈ આ મારી નામના છે શી રીતે વહેચું તને,

બાપની મિલકત નથી કે ભાગ અડધો પાડીએ.

જગતમાં પ્રસિધ્ધિ મેળવવી સહેલી નથી. એને માટે કંઈ એવું કરવું પડે જે કોઈએ પહેલાં કર્યું ના હોય. અશક્ય લાગે તેવું કશું કામ કરીએ તો રાતો રાત પ્રસિધ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ જાય. આજે પણ આપણે વિજ્ઞાનની અનેક શોધો કરનાર વૈજ્ઞાનિકોને આદરપુર્વક યાદ કરીએ છીએ. પણ આ તો કવિ, તેઓ તો કોઈ ચોંકી ઊઠે તેવું કરવાની કલ્પના કરે છે. અને કહી દે છે, ચાલ પરપોટામાં ગોબો પાડીએ. ધાતુનાં કોઈ વાસણમાં ગોબો પાડવો સહેલો પણ પરપોટામાં? એ કામ તો ખલીલ સાહેબનું જ. 

હા,ખલીલ એવું કશું કરીએ સૌ ચોંકી ઊઠે,

થઇ શકે તો ચાલ પરપોટામાં ગોબો પાડીએ.

મિત્રો, મનમાં ખાલીપાનો અહેસાસ થાય તે કારમો અનુભવ છે. આવામાં શું કરવું તે સમજાતું નથી. ખલીલ સાહેબ જુદાજુદા શેરમાં સાવ જુદી જ લાગણીને રજુ કરીને આપણને વિવિધતા ભર્યો રસથાળ એક જ ગઝલમાં પિરસી દે છે. આવી જ બીજી એક ગઝલ લઈને મળીએ આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. 

નમસ્કાર

રશ્મિ જાગીરદાર