૩૨ – શબ્દના સથવારે – ડગલો – કલ્પના રઘુ

ડગલો

શબ્દકોશ મુજબ ‘ડગલો’ એટલે બુતાનવાળો લાંબો કોટ, ઓવરકોટ, અસ્તરવાળો ગરમ કે સાદો અંગરખો, બાંયવાળુ જાડું પુરુષને ઉપરથી પહેરવાનું સીવેલું વસ્ત્ર, બંડી, વાઘો, રોજના કોટ કે કપડા પરથી પહેરવાનો મોટો ડગલો. ઘરની બહાર પહેરવાનો, કપડા પર પહેરવાનો સ્લીવલેસ, ખભેથી ઢીલો તેવું ઉપરણુ. અંગ્રેજીમાં ‘Cloaks’, ‘Long Coat’ કે ‘Over Coat’ કહે છે.

વરસાદ, ઠંડી તેમજ ધૂળ, ગંદકી જેવાં તત્વોથી પહેરનારને રક્ષણ આપવા માટે ડગલો પહેરવામાં આવે છે. ડગલો એક ડ્રેસ છે, જે વ્યક્તિના ટોચના ભાગને આવરી લે છે. તેનાં ધડ પર રહે છે. તે હૂડ સાથે અથવા વિના પણ હોઇ શકે. તે શણ, ઉન, લીનન, તેમજ ઢાકાની મલમલમાંથી બનાવાતા. કાશ્મીરી તેમજ સૂરતી કીનખાબમાંથી પણ રાજવી ડગલા બનતાં.

‘લાંબો ડગલો, મુંછો વાંકડી, શિરે પાઘડી રાતી,

બોલ બોલતો, તોળી તોળી, છેલ છબીલો ગુજરાતી’.

આ પંક્તિ સ્પષ્ટ કરે છે કે લાંબો ડગલો એ ગુજરાતીની ઓળખનું પ્રતિક છે. કોર્ટમાં વકીલો કાળો ડગલો પહેરે છે. કૂળ-ચિન્હવાળો ડગલો ક્યારેક પદ-પ્રતિષ્ઠા સૂચવે છે. પાદરીઓનો ખૂલતો લાંબો ડગલો જેને ‘Cope’ કહે છે. પારસી અગિયારીનાં સેવક આત્મસંતોષથી ડગલો પહેરતા. એમના હોદ્દાનું એ ગૌરવવંતું પ્રતિક કહેવાતું. પવિત્ર સ્થાનમાં પહેરવામાં આવતું આવું વસ્ત્ર એટલે ડગલો. વિદ્વાનો, પ્રભાવશાળી લોકો માટેના સાંકેતિક કપડામાં ડગલાની ગણતરી થાય છે. ક્યારેક ફેશન માટે પણ પહેરાય છે. વેશભૂષા પ્રસંગે અનેક પ્રકારના ડગલા જોવા મળે છે.

ઇશ્વરની કરામત પણ કેવી છે? નીલગગનનાં પંખેરૂ માટે કકડતી ઠંડી, ધમધોકાર ગરમી, અલ્ટ્રાવાયોલોટ કીરણોથી રક્ષણ માટે ઇશ્વરે પીંછાંનો ડગલો બનાવ્યો છે. આવો ડગલો તો માણસ પણ ના બનાવી શકે.

આ થઇ શરીર પરના પહેરાતા ડગલાની વાત જે માણસે નક્કી કર્યા છે અને માનવ સર્જિત છે. ડગલો એટલે શરીરને ઢાંકવાનું બહારનું આવરણ. આ ડગલો સ્થૂળ છે જે કોઇપણ જોઇ શકે છે. ક્યારેક વિચાર થાય કે, માણસ અને પશુમાં ફેર શું? પશુને કોઇ ડગલાની જરૂર નથી અને માણસ ડગલા વગર જીવી શકતો નથી.

આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ જોઇએ તો શરીર આત્માનો ડગલો છે. જે માંહ્યલાને ઢાંકે છે. ૮૪ લાખ યોનિમાંથી કોઇપણ યોનિનો ડગલો જીવાત્માએ ધારણ કરેલો હોય છે. આ ડગલાને સાચવીને શરીર જીર્ણ થાય ત્યારે, થીગડા લગાવીને માનવ, જીવન વ્યતિત કરે છે. અને જીવનને અંતે આ શરીરરૂપી ડગલાને કાંચળીની જેમ ઉતારીને સૂક્ષ્મ ડગલાને એટલે કે આત્મા ઉપરનું આવરણ કે જે માણસાઇ, પદ-પ્રતિષ્ઠા, કાવા-દાવા, અનેક પ્રકારની સારી-ખરાબ ગ્રંથિઓથી ઘેરાયેલું હોય છે તે સૂક્ષ્મ ડગલો માનવ તેની સાથે બીજા જન્મે લેતો જાય છે. આ ડગલો આ ભવમાં જાણે અજાણે કરેલાં કર્મો અનુસાર તૈયાર થાય છે. કર્મ પ્રમાણે ડગલો વેતરાય છે. આ ડગલો સીવનાર મેરઇ, દરજી ઇશ્વર હોય છે. આ ડગલો અનેક ગ્રંથિઓથી રંગાયેલો હોય છે. દરેકનો ડગલો અલગ અલગ હોય છે પરંતુ આપણને હંમેશા બીજાનો ડગલો ગમે છે. ડગલાની હુંસાતુંસીમાં માનવ મંડ્યો રહે છે. ઇશ્વરે જે નિર્માણ કર્યો હોય તે ડગલો પ્રેમથી પહેરીને જીવવું જોઇએ અને ડગલાને ત્યજવાનો વખત આવે ત્યારે ડગલા માટેની મોહ, માયા, લગાવ, ગ્રંથિઓ ત્યજવાની તૈયારી માણસ કરે તો જ સરળતાથી ડગલો છોડીને તેના આત્માની ગતિ થઇ શકે છે. શુધ્ધ આત્મા, પરમાત્મામાં ભળી શકે છે નહીં તો બીજા જન્મે આ ડગલાની સમગ્ર મલિનતા એ સાથે લઇ જાય છે. સાંઇ ચરિત્રમાં કહ્યું છે કે, ‘ઇશ્વર સન્મુખ જવા માટે આવા કોઇ ડગલાની જરૂર નથી’. જે ડગલા, કાદવમાં કમળ ખીલવે તે ડગલો ધારણ કરવો જરૂરી છે પરંતુ માત્ર કાદવમાં ખરડાયેલાં રહે , તેનું આવનારૂં જીવન કાદવના ભાર સાથેનો ડગલો પહેરીને કેમ જીવાય એ તો માનવે ખુદ નક્કી કરવાનું છે! કારણ કે મૃત્યુ બાદ માનવ તેની અશુધ્ધિઓ, ખરાબ કર્મોનો ડગલો સાથે લઇને જાય છે, તેવું ‘કર્મનો સિધ્ધાંત’ કહે છે.

અંતે હરીશ મિનાશ્રુની કવિતા, ‘માટીનો ડગલો’ ઘણું બધું કહી જાય છે.

‘કાચી કબરના માપે, મેરાઇએ સીવ્યો છે,

માટીનો એક ડગલો, તમને ગમે તો પહેરો.’

 

૨૧ – શબ્દના સથવારે – ટપાલ – કલ્પના રઘુ

ટપાલ

ટપાલ શબ્દ ‘ટપ્પો’ પરથી આવ્યો. ડાક, પત્ર, ચિઠ્ઠી, કાગળ, પોસ્ટકાર્ડ, અંતરદેશીય, પરબીડીયુ એટલે ટપાલ. અંગ્રેજીમાં તેને ‘Post’ કે ‘Mail’ કહેવાય. જેમાં પત્રો નંખાય તેને ટપાલપેટી કહેવાય. ટપાલને, જે તે વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડનારને ડાકીયા, ટપાલી કે પોસ્ટમેન કહેવાય. આ માટેની ઓફીસને ડાકઘર, ટપાલકચેરી કે પોસ્ટઓફીસ કહેવામાં આવે છે.

Mahatma Gandhi vintage post card3

ટપાલયુગથી ઇ-મેઇલ સુધીની યાત્રા રસપ્રદ છે. ટપાલ સંદેશાવહેવારનું સબળ અંગ છે. વિશ્વનો સર્વપ્રથમ પ્રેમપત્ર રૂકમિણીજીએ કૃષ્ણ ભગવાનને લખ્યો હતો. કવિ કાલીદાસે મેઘને પોતાનો ટપાલી બનાવીને પ્રિયતમાને સંદેશ મોકલ્યો હતો. રાજાઓ દૂત દ્વારા પોતાનો સંદેશ મોકલતા. ક્યારેક કબૂતરને દૂત બનાવતા. સૌ પ્રથમ પર્શિયાના રાજા સાયરસે સંદેશા પહોંચાડવા માટે ઘોડા દ્વારા ટપાલ વ્યવસ્થા શરૂ કરી. આમ કરવાથી સંદેશાવ્યવહારની ગતિ થોડી વધી. ભારતમાં ટપાલસેવાનો પ્રારંભ ૧૮૩૭માં થયો હતો. આજે ભારતમાં દોઢ લાખ ઉપર પોસ્ટઓફીસો છે. ટપાલના પ્રકારોમાં સાદી ટપાલ અને રજીસ્ટર્ડ પોસ્ટ, સ્પીડપોસ્ટ, અંતરદેશીય અને આંતરદેશીય, ટેલીગ્રામ કે તારસેવા કે મનીઓર્ડરનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં ૧૯૧૧માં પહેલી વખત વિમાનમાં ટપાલ લઇ જવામાં આવી હતી. ટપાલને ઝડપથી છૂટી પાડવા માટે પોસ્ટઓફીસોને પીન કોડ આપવામાં આવ્યા હોય છે. પોસ્ટઓફીસોમાં જુદા જુદા રંગની ટપાલપેટીઓ મૂકવામાં આવી હોય છે. ૯ ઓક્ટોબર, વિશ્વ-ટપાલ દિન તરીકે ઓળખાય છે. ૧૫ ઓગષ્ટ ૧૯૪૭ના દિવસે પોસ્ટકાર્ડ પર જય-હિન્દનો ખાસ સીક્કો મારવામાં આવ્યો હતો. રક્ષાબંધન, દિવાળી કે અન્ય વાર-તહેવારે ટપાલ આશીર્વાદરૂપ બને છે. ટપાલ ટિકિટ, પોસ્ટકાર્ડ તેમજ પરબીડિયાના સંગ્રહનો લોકો શોખ ધરાવતાં હોય છે.

આજે ટપાલનું સ્થાન બદલાયું છે. કોમ્પ્યુટર પર ટાઇપ કરેલો મેસેજ કે ઇ-મેઇલ થોડીજ ક્ષણોમાં વિશ્વના કોઇપણ ખૂણે પહોંચાડી શકાય છે. આજના મોબાઇલના ટચસ્ક્રીન પર વોટ્સએપ ટપાલીનું કામ કરે છે. જય શ્રીકૃષ્ણને JSK લખનાર ભક્તોની ભક્તિનું પૂછવુંજ શું? ‘To the point’ વાત કરવાવાળો યુવાન ટપાલ અને ટપાલીને ક્યાંથી ઓળખે? સૌથી ટૂંકા પત્રમાં ‘I Love you’ લખાયેલું હશે, તો સાચા પ્રેમીઓ ‘between two lines’ વાંચીને પ્રેમીને નખશીખ ઓળખવાની ક્ષમતા ધરાવતા હશે!

એક જમાનામાં ટપાલીનો પણ વૈભવ અને ઠાઠ હતો. ટપાલનો કોથળો ઊચકી, સાયકલ પર ઘંટડી વગાડતા, પોસ્ટમેનકાકા, અષાઢી મૂશળધાર મેઘ હોય કે ભાદરવાના ઓતરા-ચિતરાના તાપ હોય કે પોષ મહિનાની કડકડતી ઠંડી હોય, ઘરના એક સદસ્યની જેમ આપણી લાગણીઓના સહભાગી બની ગયેલાં. ખાખી ડગલોને પાટલૂન, આંખે ચશ્મા, કાન પર ભેરવેલી પેન્સીલ, માથે ત્રણ બટનવાળી ત્રિકોણ ટોપી પહેરેલાં ટપાલીકાકાની યાદ તાજી થાય છે. ફળિયામાં સૌ તેમની વાટ જોતાં. કોઇ વિધવા તેના પેન્શનની, કોઇ બૂઢી આંખો પરદેશ ગયેલાં તેના દિકરાનાં વાવડની, કોઇ પરણેતર સરહદ પર ગયેલ તેના પિયુની, કોઇ બાળક તેનાં શાળાના પરિણામની તો કોઇ તેનાં પ્રમોશનની કે કોઇ કંકોત્રીની રાહ જોતાં હોય. જેવી સાયકલની ઘંટડી વાગે, સૌ ટપાલીને ઘેરી વળે જાણે સૌના હૈયા સાથે દસ્તાવેજ ના કર્યો હોય? તેમની આસપાસ લાગણીઓનો સમુદ્ર હિલોળા લે. અભણ વ્યક્તિનો કાગળ વાંચતા તે પોતાનાં દિલની વાત પણ વણી લેતો. નવલકથા ‘પોસ્ટમેન’ના ‘અલી ડોસા’ નું પાત્ર આ વાત લખતા જાણે જીવંત બની જાય છે! ‘ચિઠ્ઠી આઇ રે’, ‘ફૂલ તુમ્હે ભેજા હૈ ખતમેં’, ’લીખે જો ખત તૂઝે’, ‘યે મેરા પ્રેમપત્ર પઢકર’ ગાનારના જીવનમાં ટપાલનું કેટલું મહત્વ હતું?

આ ટપાલ એટલે પાંચ પૈસાનું પોસ્ટકાર્ડ પણ સૌના દિલની લાગણીઓનો રીમોટ કંટ્રોલ તેની પાસે હતો. ક્યાંક પેંડા વહેંચાતા તો ક્યાંક ગમગીની ફેલાઇ જતી. ટપાલની સાથે યાદોના પડીકા બાંધીને તેને વાગોળવાની લિજ્જત કંઇ ઓર જ હતી. ટપાલ હૂંફ હતી, આંધળી માનો કાગળ હતો, પિયુનો એકરાર હતો, વાટ નિરખતી પ્રેમીકા કે માતાનો આધાર હતો. તેમાં સંવેદના હતી અને માટેજ ટપાલી ભગવાન ગણાતો.

ટપાલ સેવા આજે પણ ચાલુ છે. માણસની હયાતિ છે ત્યાં સુધી બે વ્યક્તિનું જોડાણ છે. સંદેશો પહોંચાડવો છે ત્યાં સુધી ટપાલ લખાશે, વહેંચાશે, વંચાશે અને સંઘરાશે.

શું પ્રાર્થના પણ ઇશ્વરને લખેલી ટપાલ નથી? આપણે રોજ પ્રભુને ટપાલ મોકલીએ છીએ. કેટકેટલી અરજી! રોજ બદલાતી અરજી! ક્યારેક યોગ્ય ટપાલી મળે અને યોગ્ય રીતે અરજી મોકલાય, તો પ્રભુ તેને સ્વીકારે છે નહીં તો અરજી પહોંચતી નથી. માનવ પોતે ટપાલી છે. ધ્યાનમાર્ગે પાંચ ઇન્દ્રિયોના ઘોડા સાથે મન, બુધ્ધિ અને અહમ્‍ને અંદર વાળી આત્મા સુધી પહોંચવાની પ્રક્રિયા જો માનવ શીખી જાય તો તેની ટપાલ જરૂર ઇશ્વર સુધી પહોંચે અને તેને તેની સાબિતિરૂપ અનાહતનાદની ઘંટડી સંભળાય જ!