હેલીના માણસ – 46 | ઉભા રહો | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર, આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-46 ‘ઉભા રહો’ એની 45મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ –

 

જાવ છો ક્યાં એકલા ઊભા રહો, 

હું ય આવું છું જરા ઊભા રહો! 

 

ના હવે બહું વાર નહીં લાગે મને, 

આવું લઈ માની દુવા ઊભા રહો. 

 

એ તો કહેતા જાવ મારો વાંક શું? 

શેની આપો છો સજા ઊભા રહો! 

 

છું નદી ઓળંગી જાશો ના મને, 

બે ઘડી પાણી પીવા ઊભા રહો! 

 

લોક પાદર લગ વળાવા આવશે, 

ખૂબ કરગરશે બધા ઊભા રહો!

 

સામે ચડતો ઢાળ આવે છે હવે, 

ધીમી પડવા દો હવા, ઊભા રહો! 

 

ઊભા રહેવાની ખલીલ આદત નથી, 

લોક તો કહેતા રહ્યા ઊભા રહો! 

 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ :

 

કોઈ રચના ઘણીવાર એટલી સુંદર બને કે, મત્લાના શેરથી જ એક સરસ મઝાનું દ્રશ્ય આપણને હુબહુ દેખાવા માંડે. અને જેમ આગળ વધીએ ને વાંચીએ તેમ વાત જાણે આગળ વધે. ખલીલ સાહેબની અમુક ગઝલો સુંદર મઝાની શીખ આપતી હોય છે. તો કેટલીક, આખા એક પ્રસંગને આવરી લે છે. આજની આ ગઝલમાં પણ વાંચવાનું શરૂ કરીએ એટલે તરત જ એક સુંદર નવયોવના, નવોઢા બનીને મનપટલ પર ઊપસી આવે. તે જાણે પોતાના નવા બનેલા જીવનસાથીની સાથે લગ્ન પછી જવાની તો હોય જ છે. પરંતુ પોતે તો બધું છોડીને જવાનું હોય અને પતિ કરે ઉતાવળ, તો એ જોઈને તે જાણે બોલી ઉઠે છે. 

‘અરે, તમે એકલા કેમ  ચાલવા લાગ્યા. મારે પણ સાથે આવવાનું છે, ઉભા તો રહો. અને હા, હું પણ તૈયાર જ છું મને જરાય વાર નહીં લાગે. તમારે તો તમારે પોતાને ઘેર જવાનું છે પણ મારે મારું બધું જ છોડીને આવવાનું છે. માતા, પિતા, ભાઈ ભાંડુ, ઘરબાર સઘળું! એટલે થોડીવાર તો લાગે ને? બસ થોડી જ વારમાં માતાને મળીને, તેના આશીર્વાદ લઈને તરત આવુ જ છું એટલામાં કંઈ મોડું નહીં થઈ જાય. ઉભા તો રહો.’

પરંતુ આગલો શેર વાંચતાં જ આપણું કલ્પના ચિત્ર પણ આગળ વધે છે.  કન્યાની ઉપરોક્ત વાતો સાંભળવા છતાં, પતિ તો જાણે આગળ વધતો જ રહે છે. અટકતો નથી. ત્યારે થોડી નિરાશા અને થોડા ગુસ્સાથી, તે પૂછી બેસે છે. ‘કેમ ચાલ્યા? તમે મારો સાથ ટાળવા માંગો છો કે શું? મારો કંઈ વાંક થયો છે? કોઈ ગૂનો થયો છે? શાની સજા તમે આપવા માંગો છો? એ તો કહો. અરે! તમારા સાથ માટે તો લો, હું એક નદી બનીને પણ સાથે વહેવા લાગું. પણ તમે મને ઓળંગીને જતા રહેશો એવું તો નહીં બને ને? થોડીવાર પાણી પીવા ઉભા રહેશો ને?’ પતિ સાથે સાસરે સિધાવતી કન્યાને વિદાય આપવા માટે, વરઘોડિયાને વળવવા માટે, ગામ આખું, છેક પાદર સુધી આવે છે. તે વખતે પણ સૌને મળીને, ભેટીને વિદાય લેવા રોકાતી ગામની દીકરી, પાછળ પડી જાય છે. અને વરરાજા ઉતાવળ કરીને આગળ ચાલી જાય છે. આ સમયે આવેલા સૌ લોકો વરરાજાને રોકવા વિનંતી કરે છે કે, ઉભા રહો, જમાઈ રાજા, આમ ચાલ્યા ક્યાં? થોભો, અમારી દીકરી આવે જ છે. અમને બધાને મળી તો લેવા દો! 

લોક પાદર લગ વળાવા આવશે, 

ખૂબ કરગરશે બધા ઊભા રહો!

આમ છતાં વરરાજાને ઘેર પહોંચવાની એટલી ઉતાવળ છે કે, તે તો પોતાની ઝડપે ચાલ્યે જ જાય છે. એ ભાઈ તો અટક્યા જ નહીં. નાજુક એવી કન્યા, ઢાળવાળા એ રસ્તા પર ઝડપથી ચાલતાં હાંફી જાય છે. અટકી જાય છે. ત્યારે બધા ગામલોકો ફરી કરગરે છે કે, સામે ઢાળ છે ને અમારી દીકરી ઘણી નાજુક! તમે થોડીવાર થોભો, ઠંડી હવામાં શાંતિનો શ્વાસ લેવા દો. પણ ના, ભાઈ સાહેબને તો ઉભા રહેવાની, થોભવાની કે, પોરો ખાવાની જાણે આદત જ નથી! એ તો બસ ચાલ્યે જ જાય છે!

ઊભા રહેવાની ખલીલ આદત નથી, 

લોક તો કહેતા રહ્યા ઊભા રહો! 

એક મઝાનું દ્રશ્ય મનમાં ઉદ્ભવે અને નાનકડી વાર્તાનું દ્રશ્ય તાદ્દશ થાય તેવી આ ગઝલ આપ સૌને ખૂબ ગમી ખરુંને મિત્રો? આવી જ મસ્ત મઝાની ગઝલ લઈને ફરી મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો, નમસ્કાર.

રશ્મિ જાગીરદાર



હેલીના માણસ – 45 | ચાર દિન | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર, આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-45 ‘ચાર દિન’ એની 44મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ – 

 

જિંદગીના ઠાઠભપકા ધિંગામસ્તી ચાર દિન, 

ચાર દિ’ કચરામાં રોટી પેંડા બર્ફી ચાર દિન! 

 

રોશની અંધકાર આંસુ સ્મિત પીડા શાંતિ, 

સૌનું આ આવાગમન છે વારાફરતી ચાર દિન, 

 

છે બહું લાંબા વિરહના ચાર દિવસ આકરા,

ખૂબ ટૂંકી છે મુલાકાતોની અવધિ ચાર દિન! 

 

કોની પાસે છે સમય ને કોનો માંગું હું સમય! 

એ મને પણ ક્યાં કદી નવરાશ મળતી ચાર દિન! 

 

એ તરફ જોવાની ફુરસદ ક્યાં હતી મારી કને, 

એણે તો ખુલ્લી જ રાખી’તીને ખિડકી ચાર દિન! 

 

એ મને ભૂલી નથી એ વાત સાબિત થઈ ગઈ, 

આવવા માંડી મને હિચકી પે હિચકી ચાર દિન, 

 

પાંચમાં દિવસે ખલીલ એ સ્હેજ કંઈ બોલી શકી, 

દાંતમાં દાબીને ઊભી’તી એ ટચલી ચાર દિન! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ :

આખરે માણસને જિંદગી જીવતાં આવડી જ જાય છે. જેવા સંજોગો તેને અનુરૂપ આચરણ કરવાનું અનાયાસ આવડી જતું હોય છે. આમ છતાં ગમે તેટલી તકલીફ હોય, પૈસાની તંગી હોય છતાં, તહેવારોની ઉજવણી કરવી, તેને માટે યોગ્ય ખાણીપીણીની તેમજ પહેરવેશની વ્યવસ્થા કરવી, આ બધું પણ જીવતરનો જ એક ભાગ છે, તે માનવી જાણે છે. એટલે ખુશીની પળો માણી લેવાનું તે ચૂકતો નથી. પછી ભલે બીજા દિવસથી ફરી પાછી  રાબેતા મુજબની જ જિંદગી જીવવાની હોય! એટલે જેમ આપણે જાણીએ છીએ તેમ, દિવાળીના તહેવારો નજીક આવતા હોય ત્યારે આખું બજાર ખરીદી કરનારાઓથી ઊભરાતું હોય છે. આવું નાતાલ કે, બીજા નાના મોટા તહેવારોમાં પણ બનતું હોય છે. ગરીબ અને નિચલા મધ્યમવર્ગીય લોકો માટે આ અનિવાર્ય છે. કારણ કે, તેઓની પાસે એવા વધારાનાં કપડાં નથી હોતાં જે તહેવારમાં પહેરી શકે. એટલે એ ચાર દિવસ ઠાઠથી ફરી લે. પછી તો પાછું એનું એ જ! 

સુખ દુઃખ, દિવસ રાત, ઉજાસ અંધકાર, શાતી પીડા, હસવું રડવું, આ બધાં દ્વંદ્વ વારાફરતી બદલાતાં રહે છે. સ્થાયી કશું જ નથી. અહીં આપણને આ ગીત યાદ આવી જાય છે. 

રાત ગયી ઓર દિન આતા હૈ, 

ઈસી તરહ આતે જાતે હૈ, 

યે સારા જીવન જાતા હૈ. 

હો…. રાત ગયી. 

અને આ આવાગમનને લીધે જ માણસથી જીવી શકાય છે. વિચાર કરો કે, વર્ષો સુધી રાત જ રહે તો? પીડા કે દુઃખનો અહેસાસ કાયમ રહે તો? જીવન કેટલું દોહ્યલું થઈ પડે! આવાગમનને લીધે દુઃખના દિવસોમાં આપણાં મનમાં ધરપત રહે છે કે, આ સમય પણ જતો રહેશે. અને એ આશાએ કપરો સમય પસાર થઈ જાય છે. પણ હા, સુખના દિવસો વધુ હોય તો પણ જાણે, ઝડપથી પુરા થઈ જાય છે. અને દુઃખના ચાર દિવસ પુરા થતાં જ ન હોય તેવું લાગે છે. પ્રેમીઓ માટે મિલનનો સમય આંખના પલકારામાં પતી જાય છે. ને પાછી આવીને ઉભી રહે જુદાઈ! અને તેમાં ય વિરહના એ દિવસો તો યુગ જેવા લાંબા લાગે! અને ત્યારે પ્રેમી અનાયાસ જ આ ગીત ગાઈ ગદ્દગદીત થઈ ઉઠશે. 

ચાર દિનકી ચાંદની ઓર ફિર અંધેરી રાત હૈ! 

શેર છે :

છે બહું લાંબા વિરહના ચાર દિવસ આકરા, ખૂબ ટૂંકી છે મુલાકાતોની અવધિ ચાર દિન! 

ઘણીવાર આપણને એવો અનુભવ થાય છે કે. આપણે કોઈની જરૂર હોય પણ એને સમય જ ન હોય. એ પોતાના વ્યવસાયમાં, સંસારમાં, અને જવાબદારીના ભારણમાં બિલકુલ વ્યસ્ત હોય. એને ખરેખર સમયનો અભાવ હોવાથી તે આપણી મદદે નથી આવી શકતો પણ આપણું મન દુઃખ અનુભવે છે. આપણને ખોટું લાગે છે. પરંતુ આવા સમયે આપણે એ દિવસો યાદ કરવા જોઈએ, જ્યારે આપણને પણ નવરાશ નહોતી. આપણે પણ કોઈ માટે સમય નહોતા આપી શકતા. કોઈ આપણી ગમે તેટલી રાહ જોતું તો પણ આપણી પાસે એમની પાસે જવાનો કે, એ તરફ નજર કરવાનો પણ સમય નહોતો. કોઈ ગમે તેટલી રાહ જુએ છતાં આપણાંથી ના જ જવાય ત્યારે આપણને તે યાદ કરે છે તેનો અહેસાસ કેવીરીતે થાય ખબર છે? આપણને હેડકી આવવા લાગશે! લાંબા સમય સુધી. 

સ્નેહીના મિલનનો અભરખો તો ઘણો હોય છે. કાગ ડોળે એની રાહ જોવાતી હોય છે. પણ જ્યારે અચાનક સામનો થઈ જાય ત્યારે બોલતી બંધ થઈ જાય છે. હજારો વાતો કહેવા વિચાર્યું હોય પણ સમય આવે ત્યારે ના જ બોલાય! બધું જાણે બાષ્પીભવન થઈ જાય અને દાંતો તળે આંગળી દબાવીને બસ ઉભા રહ્યા સિવાય કશું જ ન થઈ શકે! એ દ્રશ્યને ખલીલ સાહેબ આ શેરમાં હુબહુ ખડું કરે છે.

પાંચમાં દિવસે ખલીલ એ સ્હેજ કંઈ બોલી શકી, 

દાંતમાં દાબીને ઊભી’તી એ ટચલી ચાર દિન! 

જીવનના જુદાજુદા પડાવો પર આવી મળતાં, ખુશી અને ગમ, ચડતી અને પડતીને સમતોલ રહીને જીવવાની વાતો કહી જતી આ ગઝલ આપ સૌને જરૂર ગમી હશે. ફરીથી સુંદર મઝાની એક ગઝલ સાથે મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર.

રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 44 | હાથની રેખાઓ | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર, આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-44 ‘હાથની રેખાઓ’ એની 43મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ :

 

આમ તું નજદીક છે લેકિન ખરેખર દૂર છે, 

હું સદંતર તારી પાસે તું સદંતર દૂર છે! 

 

ભાગ્યરેખા ખુદ હથેળીમાં સલામત ક્યાં રહી, 

હાથમાં છાલાં પડ્યાં છે ને મુકદર દૂર છે! 

 

અંધશ્રદ્ધા પાસે મારા ઘરનું સરનામું નથી, 

એટલે તાવીજ પલીતા જાદૂમંતર દૂર છે! 

 

ફોડવા માથું કે માથું ટેકવામાં વાર શી? 

મારા માથાથી વળી ક્યાં કોઈ પથ્થર દૂર છે! 

 

હળવે હળવે સાચવીને ચાલજે નૂતન વરસ! 

પંથ લાંબો છે, વિકટ છે ને ડિસેમ્બર દૂર છે! 

 

એ ભલે ને તોપનાં મોઢામાં જઈ બેસી રહે, 

બાજ પક્ષીની નજરથી ક્યાં કબૂતર દૂર છે! 

 

એ ખલીલ ઊભા હો વરમાળા લઈને રૂબરૂ, 

એ રૂપાળું દ્રશ્ય એ રંગીન અવસર દૂર છે.

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ –

આ વિશાળ ગગનના કેન્વાસને ભૂરા રંગે રંગીને એમાં ચંદ્ર, સૂરજ, તારા કોણે ટાંક્યાં હશે? આ વિચાર જો તમને આવી જાય તો પછી નાસ્તિક રહેવાનો ચાંસ જ ન મળે. આ બધું કરનાર તો ભગવાન જ હોય ને! તેના સિવાય બીજા કોઈનું આવું ગજું ક્યાંથી હોય? આવી કેટલીયે બાબતો આપણને ભગવાનનાં સાંનિધ્યમાં લઈ જાય છે. આપણને લાગે કે, તે અહીં જ છે, બિલકુલ આપણી પાસે. પરંતુ ક્યારેય, ક્યાંય દેખાય નહીં ત્યારે થાય, તું કેટલો દુર છે ભગવાન! ભલે એ દુર હોય કે, પાસે પણ છે જરૂર તે વાતની ખાતરી કરાવતું આ ગીત ભૂલાય તેવું નથી. 

સ્કંધ વિના આખું આકાશ અટકાવ્યું, 

મહીં ચંદ્ર સૂરજ તારાનું તોરણ લટકાવ્યું. 

આવું આપણું આકાશ શું ધરતીથી દુર છે કે, પાસે? હા, આ ગીતમાં પણ કવિ એ જ પૂછે છે. કે,

‘ધરતી સે આકાશ હૈ કિતને દુર?’ 

આપણે પૃથ્વી પરથી ઊપર નજર કરીને, આકાશ તરફ જોઈએ તો અધધધ અંતર લાગે. પણ દુર છેક ક્ષિતિજમાં નજર કરીએ તો ધરતી-આકાશનું મિલન થતું હોય તેવો અણસાર આવી જાય. હા, જેઓ અંધશ્રદ્ધાળુ હોય તેઓ તો ઈશ્વરમાં માનવાને બદલે, તાવિજ, જાદુમંતર, વગેરે નુસખા અજમાવીને જીવતા હોય છે અને હાથની રેખાઓ બદલવા માંગતા હોય છે. જો હાથની રેખાઓ જ ભાવિનું લખાણ હોય તો છાલાં પડવાથી તે રેખાઓ નષ્ટ થશે? જેઓને અંધશ્રદ્ધા ન હોય તેઓ તો તેનાથી દુર જ રહે છે. 

અંધશ્રદ્ધા પાસે મારા ઘરનું સરનામું નથી, 

એટલે તાવીજ પલીતા જાદૂમંતર દૂર છે! 

પોતાના નસીબને બદલવા માટે કોઈ ગમે તેટલા પ્રયત્નો કરે. ભાગ્યે જ તેમાં કોઈ ફેર પડે છે. માથામાં પથ્થર વાગવાનું લખાયું હોય, તો તે વાગશે જ. કોઈ કબુતરની પાછળ શિકારી બાજ પક્ષી પડી જાય તો પછી, કબુતર તેનાથી બચવા ગમે તેવા સલામત સ્થળે સંતાવા જાય તોય બચશે નહીં. એ બાજ તો કબુતરની બિલકુલ પાછળ જ હોવાનું જરાય દુર નહીં. ખલીલ સાહેબ તો જાન્યુઆરીમાં શરૂ થતાં નવા વર્ષને પણ કહી દે છે કે, ડિસેમ્બર દુર છે! 

એ ભલે ને તોપનાં મોઢામાં જઈ બેસી રહે, 

બાજ પક્ષીની નજરથી ક્યાં કબૂતર દૂર છે! 

દરેકને પોતાનું એક સ્વપ્ન હોય છે. તેને સાકાર કરવા બનતું બધું કરવાનું કોઈ ચૂકતું નથી. પણ આ ક્યાં ફળ હતું કે, હાથથી તરત તોડી લેવાય? મહામુલું એ સપનું, આજ પુરું થશે, કાલ પુરું થશે એવી આશાને સહારે દિવસો વિતતા જાય. છતાં સપનું પુરૂં ન થાય પણ આશા તો અમર છે. કોઈ ધનવાન બનવાનું સપનું જોશે, કોઈ સંતાનપ્રાપ્તિનું સપનુ, તો કોઈ કુંવારા ભાઈ, પોતાના લગ્ન અંગે સપનું સજાવે પણ જ્યાં સુધી, તે પુરું ન થાય ત્યાં સુધી રાહ જોવી પડે અને સપનું જોતાં રહેવું પડે. 

એ ખલીલ ઊભા હો વરમાળા લઈને રૂબરૂ, 

એ રૂપાળું દ્રશ્ય એ રંગીન અવસર દૂર છે. 

ટુંકમાં જોઈએ તો ધિરજ રાખવાની ખાસ જરૂર હોય છે. આપણી ઉતાવળે બધું બને તે શક્ય નથી. આંબો રોપ્યા પછી કેરી આવતાં વર્ષો લાગે. અને કેરી આવ્યા પછી પાકતાં પણ સમય લાગે. ખરુંને મિત્રો? સહજપણે આ વાત કહી જતી આ ગઝલ આપ સૌને ગમી હશે બીજી આવી જ મઝાની ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપિસોડમાં, ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 43 | આંખો હજી ઝમે છે | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-43 ‘આંખો હજી ઝમે છે’ એની 42મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ –

 

હું સાંજને શું ચાહું, અજવાળાં આથમે છે, 

સૂરજને મરતો જોવો શાથી તને ગમે છે! 

 

ક્યાંથી રુદનનું મોઢું સંતાડું સ્મિત પાછળ,

ડૂસકાં શમી ગયાં છે, આંખો હજી ઝમે છે! 

 

વાગી’તી માસ્તરની સોટી તારા કહ્યાથી, 

ભૂલ્યો નથી હજી પણ આ પીઠ ચમચમે છે! 



ખાટીમીઠી આમલીના ઘેઘૂર ઝાડ નીચે, 

આજેય ગિલ્લીદંડા એક છોકરો રમે છે! 

 

ક્યાં એકલો પ્રિયતમા પાસે નમી પડું છું, 

ધરતીને ચૂમી લેવા આકાશ પણ નમે છે! 

 

જો ને નવોદિતોના ઉત્સાહી ઉમળકાથી, 

શું કાફિયા ચગે છે, શું ગઝલો ધમધમે છે! 

 

ટેવાઈ ગઈ છે આંખો સૌંદર્ય જોઈ જોઈ, 

એથી તારા ચહેરાના આ તેજને ખમે છે! 

 

મેં તો ખલીલ કાયમ અંધારાં ઉલેચ્યાં છે, 

જ્યાં ત્યાં મારી ગઝલના દીવાઓ ટમટમે છે! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ – 

દિવસ આખો, સૌ પોતપોતાના કામમાં વ્યસ્ત હોય છે. ઘણીવાર તો આખો દિવસ એટલી ઝડપથી પતી જાય છે કે, સવારની સાંજ ક્યારે પડે તેની ખબર નથી પડતી. આ સમયે આપણે થાકેલા હોઈએ છીએ, એનો કંટાળો આવતો હોય છે અને એમાં દિવસ પુરો થવા આવ્યો હોય, સૂરજ આથમવાને આરે હોય. આવી આ સાંજ ગમગીની લઈને આવે છે. સૂરજને ડૂબતો જોવો, અજવાળાંને આથમતાં જોવાં અને અંધકારના ઘેરામાં આવવું કોને ગમે? આવા સમયે કોઈ સામે મળે તો પણ સ્મિત લાવી શકાતું નથી. આમ પણ જ્યારે રડવું આવતું હોય, ત્યારે તે છુપાવવાના આશયથી હસવા જઈએ તો તે હાસ્ય તો રુદનથી પણ વધુ કરુણ બની રહે! મન ગમગીન હોય, અંતર રડી રહ્યું હોય અને ખરેખર એકદમ ડૂસકાં આવી જાય, તેવી સ્થિતિ હોય ત્યારે આંખમાંથી રેલાતા આંસુઓ રોકવા શક્ય નથી હોતાં. 

બાળપણની યાદો ખાટીમીઠી હોય છે. સાથે ભણતા મિત્રો સાથે કેટકેટલી મઝા માણી હોય છે. જે જિંદગીભર ન ભુલાય તેવી હોય છે. કોઈવાર તો એવું પણ બન્યું હોય છે કે, આપણા મિત્રનો દોષ આપણે ઓઢી લીધો હોય અથવા મિત્રે દોષનો ટોપલો આપણે માથે ઢોળ્યો હોય અને તે ન કરેલા ગુનાની સજા પણ આપણે ભોગવી હોય! અને એનો ચરચરાટ હજુ આજે પણ અનુભવી શકાય તેટલો તાજો હોય! આવી બધી યાદો જ્યારે મનમાં ઉભરાય ત્યારે એની અસરથી બાળપણમાં રમ્યા હોઈએ તે દ્રશ્યો આપણને સપનામાં દેખાય છે. જેમ કે, એ જ ઘેઘૂર આમલી અને એની નિચે ગિલ્લીદંડા રમતો છોકરો, એટલે ખૂદ આપણે!

ઘરતી અને આકાશ એ બેની વચ્ચેનો સ્નેહ સંબંધ પણ અલૌકિક છે. બંને વચ્ચે જોજનોનું અંતર અને છતાં આપણી નજરો ના પહોંચે ત્યાં, દૂર દૂર ક્ષિતિજમાં તેમનું મિલન સર્જાય છે, તેનો અહેસાસ પણ થાય છે. કોઈ પ્રેમી પણ, પોતાની પ્રેમિકા સંગે આવા મિલનની કલ્પના કરીને હરખાયા કરે તો ખોટું શું? આપણે અચાનક ઘરની બહાર નીકળીએ તો ધોમ ધખતા તડકાથી આપણી આંખ અંજાઈ જાય છે. પણ પછી બહાર જ રહેવાનું થાય તો આંખો ટેવાઈ જાય છે. જાજરમાન સુંદરતા નિરખતાં નિરખતાં પણ આંખો જાણે ટેવાઈ જાય છે. સુંદરતા ખુદ, આંખમાં સમાઈ ગઈ હોય ત્યાર પછી કોઈના ચહેરાની ચમકથી આંખ અંજાઈ જશે તેવો ભય ક્યાંથી રહે?

હાલમાં ગઝલ લખનાર ઘણા મિત્રો, ખૂબ ઉત્સાહિત હોય છે. તેમની ગઝલમાં સરસ કાફિયા લીધા હોય છે, જે અર્થ સભર પણ હોય અને રચનાને સુંદરતા બક્ષતા હોય છે. એટલે તેમની ગઝલો પણ મહેફિલો ગજવતી હોય છે. એમાંનાં ઘણા મિત્રો તો તકલીફોથી ઘેરાયેલા હોય તેવું પણ હોય છે. કોઈ ખાસ સગવડ વગર, પુરતાં સાધનોના અભાવ સાથે પણ, માત્ર અને માત્ર ગઝલની ઉત્તમ રચના અને પ્રસ્તુતિને કારણે ઠેર ઠેર તેઓનું નામ ગાજતું થઈ જાય છે. 

મેં તો ખલીલ કાયમ અંધારાં ઉલેચ્યાં છે, 

જ્યાં ત્યાં મારી ગઝલના દીવાઓ ટમટમે છે! 

ધરતી અને આકાશના સુભગ મિલનની યાદ સાથે દીવાની જેમ ટમટમતી, આ ગઝલ આપ સૌને જરૂર ગમી હશે. આવી જ મઝાની બીજી એક ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. 

નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર



હેલીના માણસ – 42 | ભાવિના ભેદ | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-42 ‘ભાવિના ભેદ’ એની 41મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ – 

આપવા જેવું નથી કંઈ પણ ખુદાના હાથમાં, 

એક બે આંસુ ઝીલાયાં છે દુવાના હાથમાં! 

 

મેં દીવો સળગાવીને મારી ફરજ પૂરી કરી, 

છે હવે અજવાળાની ઈજ્જત હવાના હાથમાં! 

 

મેં તો મારું વ્હાલસોયું દિલ તને સોંપી દીધું, 

એના ધબકારા હવે તારી કૃપાના હાથમાં! 

 

એક સરખું તો મુકદર કોઈનું હોતું નથી, 

એકસરખી રેખાઓ ક્યાં છે બધાના હાથમાં! 

 

હું હવે આબાદ કે બરબાદ થઉં પરવા નથી, 

જિન્દગી સોંપી દીધી મેં તો તમારા હાથમાં! 

 

પાનખર અથવા તો મોસમ ફાવે તે નક્કી કરે, 

ખીલવુ કે ખરવું ક્યાં છે પાંદડાના હાથમાં! 

 

બસ ખુદા પાસે ખલીલ એક જ અપેક્ષા છે હવે, 

હું મરું ત્યાં લગ કલમ રહેવા દે મારા હાથમાં! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ –

હજાર હાથવાળો ભગવાન પોતે જ આપણને સૌને તેના કૃપાળુ હાથોથી કંઈ ને કંઈ આપતો રહે છે. તે સ્નેહ અને શ્રધ્ધાનો ભૂખ્યો છે. તેની કૃપા પામવા માટે પણ દુવાની જરૂર છે. કોઈ દુઃખીનાં આંસુ લુછીને કે, જરૂરે કોઈની સાથે ઊભા રહો તો મળતી દુવાઓ  આપણને પ્રભુ કૃપાને પાત્ર બનાવે છે. તે સિવાય ભગવાનને આપણી પાસે કંઈ જોઈતું પણ નથી. ખરેખર તો પ્રભુને આપવા માટે આપણી પાસે કશું ય હોય છે જ ક્યાં? સતત વહેતા સમયની સાથે દોડતાં દોડતાં થાકીને અટકીએ કે, માર્ગ ભુલીને ઉભા રહીએ, તો કોઈ ને કોઈ સ્વરૂપે કુદરત આપણને માર્ગ બતાવે છે. રસ્તે આવનારી મુશ્કેલીઓનો કોઈ આપણને અંદાજ આપી દે તેવું પણ બને છે. તેના ઉપાયો પણ બતાવે અને છેવટે માર્ગે નડનારા અંધકારને નાથવા માટે એકાદ દીવો પણ આપે. આટલી તૈયારી સાથે નીકળીએ પછી સફળતાપૂર્વક માર્ગ કાપીને ગંતવ્ય સ્થળે પહોંચી જવાની જવાબદારી તો આપણી જ હોય છે. જેમ આપણે દીવો પ્રગટાવી દઈએ પછી એના અજવાળાને જાળવી રાખવા માટે હવાને લીધે તે હોલવાઈ ન જાય તે જોવું પડે. 

મેં દીવો સળગાવીને મારી ફરજ પૂરી કરી, 

છે હવે અજવાળાની ઈજ્જત હવાના હાથમાં. 

યુવાનીમાં દિલ કોઈના પર આવી જતું હોય છે. હવે સામેની વ્યક્તિ એ દિલને સાચવે તે જરૂરી છે. ભુલેચુકે જો એવું ન થાય અને જુદું જ વર્તન કરવામાં આવે, તો ડરના માર્યા કે દુઃખના માર્યા ગભરાઈ જવાય અને દિલના ધબકારા વધી જાય. આમાં પણ દરેકનું ભાગ્ય સરખું નથી હોતું. અને કહે છે કે, આ ભાગ્યનું રહસ્ય હાથની રેખામાં છુપાયેલું હોય છે. દરેકના હાથમાં રેખાઓ જુદી જુદી હોય છે અને એટલે ભાગ્ય પણ નોખું નોખું! ભાગ્યના ભરમને પામવા કે, આપણાં ભાવીને ભાખવા આપણે અસમર્થ છીએ. જ્યારે કંઈ ન સમજાય ત્યારે જીવનનૌકાને આપણે ભગવાનના સમર્થ હાથોમાં સોંપી દેવી જોઈએ અને પછી જે થાય તેનો સ્વિકાર કરી લેવો ઉચિત હોય છે. પાનખરમાં કયાં પર્ણો કયા સમયે ખરશે તેની ખબર નથી હોતી. કે વસંતમાં કઈ કુંપળો ફુટશે તે પણ આપણે નથી જાણતા. આમ જોવા જાવ તો સમગ્ર સૃષ્ટિનું સર્જન અને વિસર્જન સમજ બહારનું જ હોય છે ને? કેટલું અનિશ્ચિત હોય છે બધું! આપણું જીવન પણ બિલકુલ અજાણ ભાવીને લઈને ચાલ્યા કરે છે. કેટલીયે અપેક્ષાઓ લઈને માણસ જીવતો હોય છે પણ એમાંની એકાદ અપેક્ષા એવી હોય છે જે પુરી થવી જ જોઈએ. એને માટે આપણે દિલથી ભગવાનને પ્રાર્થના કરીએ છીએ. બીજું કશું નહીં, બસ આટલું મળી જાય! અને આ ‘આટલું’ દરેક માટે જુદું હોય. જોઈએ કે, એક લેખક માટે તે શું હોઈ શકે! 

બસ ખુદા પાસે ખલીલ એક જ અપેક્ષા છે હવે, 

હું મરું ત્યાં લગ કલમ રહેવા દે મારા હાથમાં! 

ભાવિના ભેદો ઉકેલવા તો શક્ય નથી પણ જીવનરથના સારથિ ખુદ ભગવાન હોય તો ડર કેવો? ખરૂં ને મિત્રો? આજની ગઝલ આપ સૌને ગમી હશે. આવી મઝાની બીજી એક ગઝલ લઈને મળીશું, આવતા એપિસોડમાં, ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર.

રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 41 | સંવેદના, સૌંદર્ય અને ગઝલ | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-41 ‘સંવેદના, સૌંદર્ય અને ગઝલ’ એની 40મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ

એવું ન સમજો કે ફક્ત વંચાય છે ગઝલ, 

દા’ડે ખવાય રાતના પીવાય છે ગઝલ! 

 

અમથી ગઝલને લોકપ્રિયતા નથી મળી, 

નાદાન વિવેચકને પણ સમજાય છે ગઝલ! 

 

સોંદર્ય માટે કેવું સુંવાળું ઉદાહરણ, 

સુંદર રૂપાળી કાયાને કહેવાય છે ગઝલ! 

 

ખાવી પડે છે ચોટ મહોબ્બતની દિલ ઉપર, 

સંવેદના વગર તો ક્યાં સર્જાય છે ગઝલ! 

 

કોઈના માંડવાની એ મહોતાજ પણ નથી, 

બે જણ જો મળી જાય તો ઉજવાય છે ગઝલ! 

 

ના કાફિયા રદિફ ન મુદ્દો ન માવજત, 

એથી તો ઘણી વાર વગોવાય છે ગઝલ! 

 

તમને ખલીલ એ રીતે રાહત મળી ગઈ, 

છાપે છે છાપનારાં ને વેચાય છે ગઝલ! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ –

નવસર્જક પોતાની રચનાઓ લખે પછી વારંવાર વાંચીને એને મઠારે. આમ કરવાથી સર્જન ઉંચી કક્ષાનું બને છે. આવી રચનાઓ ભાવકને ગમી જાય છે. ખૂબ વંચાય છે. આપણા આ ડીજીટલ યુગમાં તો બધું ઓન લાઈન વાંચવા મળી જાય છે. પરંતુ ઘણા સમય પહેલા પ્રકાશક, શ્રેષ્ઠ રચના લખતા સર્જકોનાં પુસ્તક છાપતા. આ પુસ્તકોની યોગ્ય કિંમત નક્કી કરીને, તે વેચાણ માટે મુકાય. એમાંથી જે આવક થાય. તેનાથી સર્જકના પરિવારનો નિર્વાહ થાય. એમાંથી

ખાવાપીવાનો ખર્ચ તો નીકળી જતો પરંતુ હાથ હંમેશાં તંગીમાં રહેતો. એટલે એ જમાનામાં લોકો કહેતા કે, કવિ કે લેખક હંમેશાં આર્થિક સમશ્યામાં ઘેરાયેલા જ રહે.અને એટલે ઉપાર્જનના સાધન તરીકે લેખન નકામું પડે. આ જ બાબત ગઝલકારને પણ લાગુ પડે. તેમને માટે ગઝલ જ ખાણી અને પીણી. ગઝલના શેરો જો મસ્ત મઝાના રદિફ-કાફિયાથી સજ્જ હોય અને શેરિયત તેને રોચક બનાવે તેવી હોય તો એ ગઝલ ખૂબ વખણાય છે. ખૂબ વંચાય છે. અને અત્યંત લોકપ્રિય બની જાય છે. આવી ગઝલો પર ટિપ્પણી કરવા માટે વિવેચક પણ હકારાત્મક લખાણ લખે છે. એટલે સર્જકને લાગે કે, વિવેચકને સમજાય તેવી સરળ છતાં સફળ રચના લખાઈ છે. પણ જો વિવેચક નકારાત્મક અભિપ્રાય આપે તો કવિ એવું પણ વિચારી શકે કે, તેમને ગઝલ સમજાઈ તો હશે ને! 

કોઈ સુંદર નવયુવતિ ગઝલ લખતાં શીખવાનો મનસુબો બનાવે અને કોઈ ગઝલ કારને શીખવાડવા માટે વિનંતી કરે, ત્યારે પહેલી નજરે તો તે એવું જ વિચારશે કે, ‘તમે તો ખુદ ગઝલ છો તમારે વળી ગઝલ લખવાની શું જરૂર? તમને જોઈને તો કેટલાય લોકો ગઝલ લખી નાખશે. આમ અતિશય સુંદરતાને જોઈને ગઝલના શેરો અનાયાસ મુખેથી સરી પડે તેવું બને! બીજી શક્યતા એ પણ ખરી કે, જ્યારે મન પર ગહેરી ચોટ લાગે ત્યારે ઉંચી શેરિયત ધરાવતી ગઝલ સર્જાય છે. એમાં ય ચોટ જો પ્રેમની હોય તો? તો ગજબનું સર્જન બની રહે. 

ખાવી પડે છે ચોટ મહોબ્બતની દિલ ઉપર, 

સંવેદના વગર તો ક્યાં સર્જાય છે ગઝલ! 

ખરેખર જો ગઝલ સુંદર બની હોય તો તેને માણવા માટે કોઈ મોટી મહેફિલની જરૂર નથી પડતી. માત્ર એકાદ બે સમજદાર અને માણનાર સાથીઓ મળી જાય તો પણ સરસ ઉજવણી થઈ જાય. પણ હા, કોઈ ગઝલમાં જો, ન કાફિયાનું ઠેકાણું હોય, ના રદિકનું. અને શેરની પુરી માવજત પણ ન થઈ હોય. વળી શેરિયતનું તો દુર દુર સુધી નામો નિશાન જણાતું ન હોય! તો આવી ગઝલો જ્યારે લખાય, ત્યારે ગઝલ ખુદ વગોવાઈ જતી હોય છે. 

ના કાફિયા રદિફ ન મુદ્દો ન માવજત, 

એથી તો ઘણી વાર વગોવાય છે ગઝલ! 

આનાથી ઉલટું જેમની ગઝલો અનોખા રદિફ-કાફિયાથી સજ્જ હોય, તેમજ  તેમાં ઉંચી શેરિયતથી તગડા શેરો રચાયા હોય, તેવી ગઝલના સર્જકને ખરી રાહત હોય છે. તેમની ગઝલો એટલી ઉમદા હોય છે, એટલી વખણાય છે કે, અનેક છાપનારા તૈયાર હોય છે. અને એ પુસ્તકો ફટાફટ વેચાય પણ છે. ખલીલ સાહેબની ગઝલો આવી હતી! મિત્રો એક આખી ગઝલ, તેમણે ‘ગઝલ’ પર લખીને આપણને આશ્ર્ચર્યમાં મુકી દીધા ખરૂં ને? આવી એક બીજી મસ્ત ગઝલનો સાથ માણીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર. 

રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 40 | આજે નહીં તો કાલે | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-40 ‘આજે નહીં તો કાલે’ એની 39મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ :

બદલાશે જિંદગીની દશા આજકાલમાં, 

જોશે મનેય મારો ખુદા આજકાલમાં! 

પાલવ ખભેથી સ્હેજ સરકવાની વાર છે, 

મળશે મનેય મુઠ્ઠી હવા આજકાલમાં! 

હમણાં તો મારી જોડે ફક્ત ચાલતો રહે, 

પડશે તનેય ખૂબ મઝા આજકાલમાં! 

એકાદ બે વળાંક હવે આવશે ફક્ત, 

જોજે નવી ઊઘડશે દિશા આજકાલમાં! 

દીવામાં જેના તેલ હશે એ જ સળગશે, 

બાકીના હોલવાશે બધા આજકાલમાં! 

વર્ષોથી દિલને રાખ્યું તસલ્લીનાં ઘેનમાં, 

બસ થઈ જશે સમાપ્ત વ્યથા આજકાલમાં! 

માંગી છે મેં ખલીલ જગતભરનાં લાભમાં, 

નક્કી કબુલ થાશે દુવા આજકાલમાં! 

ખલીલ ધનતેજવી 

રસાસ્વાદ –

ઝંઝાવાતો સતતપણે આવીને જિંદગીને મુશ્કેલ બનાવતી હોય, એકથી પીછો છોડાવીએ ત્યાં જ બીજી મુસીબત સામે આવીને ઊભી રહે. આવામાં જીવવું દોહ્યલું બની જાય અને હતાશા ઘેરી વળે. પણ અહીં આપણે પોતાને સંભાળી લેવાની જરૂર છે. એને માટે ઈશ્વરમાં શ્રધ્ધા રાખી તેના ભરોસે મનને સમજાવવું જોઈએ કે, આ સમય પણ જતો રહેશે. 

બદલાશે જિંદગીની દશા આજકાલમાં, 

જોશે મનેય મારો ખુદા આજકાલમાં! 

સંસારની જવાબદારી અને પરિવારની સંભાળ રાખવામાં, દરેક દિવસ અને રાત એ રીતે વિતે છે કે, આપણે પોતે પણ એક માણસ છીએ, તે વાત વિસરી જવાય છે. મન મુંઝાતું રહે છે, શ્વાસ ઘુંટાતો રહે છે અને ત્યારે, મોકળાશ માટે જીવ તરફડી ઉઠે છે. ‘મારી અકળામણ પણ દુર થશે’ એ આશા જ આવા સમયે માણસને જીવાડી જાય છે. 

પાલવ ખભેથી સ્હેજ સરકવાની વાર છે, 

મળશે મનેય મુઠ્ઠી હવા આજકાલમાં! 

આપણે પોતે અનેક તકલીફો સાથે સંગ્રામ લડતા હોઈએ ત્યારે સાથીદાર પણ બાકાત ક્યાંથી રહે? ‘લાંબા સાથે ટુંકો જાય તો મરે નહીં તો માંદો થાય’ એ ન્યાયે હારીને ઉભા રહી જનાર આપણાં સાથીને, થોડી હકારાત્મક વાતોથી બહેલાવી, તેને આગળ વધવાનું પ્રોત્સાહન પુરું પાડવું જોઈએ અને ગતિમાન રહેવું જોઈએ. એ વલણ જ આગળ જતાં સફળતા અને ખુશી આપી શકે. 

હમણાં તો મારી જોડે ફક્ત ચાલતો રહે, 

પડશે તનેય ખૂબ મઝા આજકાલમાં! 

કોઈ બાળકને લઈને આપણે ચાલતા, કોઈ સ્થળે જવા નીકળ્યા હોઈએ તો, બને કે, બાળક વારંવાર પ્રશ્ન કરશે, ‘હવે કેટલી વાર લાગશે?’ તો ‘બસ આ આવી ગયું.’ એ પ્રકારના જવાબો આપીને તેને ચાલતા રહેવાનો જોશ પુરો પાડીશું. આપણે પણ જીવનમાં ક્યારેય અટકીએ, તો આવી જ વાતો વિચારીને આગળ વધતા રહેવું પડે. અને હૈયાધારણ રાખવી પડે કે, બસ હવે એકાદ બે વળાંક પછી મંઝિલ તરફની દિશા ઊઘડશે

એકાદ બે વળાંક હવે આવશે ફક્ત, 

જોજે નવી ઊઘડશે દિશા આજકાલમાં! 

દરેક વ્યક્તિમાં રહેલી આવડત જુદી જુદી હોય છે. દરેકના રસનો વિષય પણ અલગ હોય. એટલે જ્યારે કોઈ સ્પર્ધામાં અનેક જણ ભાગ લેતા હોય, ત્યારે ખરેખર એ સ્પર્ધા માટે જે સૌથી વધુ યોગ્ય હોય, જેને એ વિષય વિશે સૌથી વધુ જાણકારી હોય, જ્ઞાન હોય, તે જ છેક સુધી ટકી રહેશે. બાકીના ક્રમશઃ અટકી જશે. 

દીવામાં જેના તેલ હશે એ જ સળગશે, 

બાકીના હોલવાશે બધા આજકાલમાં! 

વ્યથા જ્યારે ચારે તરફથી ઘેરી વળે ત્યારે જીવન આકરૂં થઈ પડે. આ સ્થિતિમાં જો નિરાશ થઈને બેસી રહો, તો હતાશા કોઈ ખોટું પગલું ભરવા પણ મજબુર કરી દે. તેને બદલે અરે, આજ નહીં તો કાલે, સફળતા જરૂર મળશે એવી આશા સાથે વધતા રહીએ તો ખરેખર તેવું જ થાય. 

વર્ષોથી દિલને રાખ્યું તસલ્લીના ઘેનમાં, 

બસ થઈ જશે સમાપ્ત વ્યથા આજકાલમાં! 

માણસ જિંદગીભર કંઈ ને કંઈ દુવા માંગતો જ રહે છે. જીવનમાં આવતી તકલીફોનો સામનો કરવા તેને માટે એ અનિવાર્ય છે. તકલીફ સાથે દુવા ભળે એટલે જીવનનૈયા સમતોલ રહે. પણ જો દુવા કોઈ બીજાને માટે માંગવામાં આવે તો તે અચૂક ફળે છે

માગી છે મેં ખલીલ જગતભરનાં લાભમાં, 

નક્કી કબુલ થાશે દુવા આજકાલમાં! 

આપણું કામ કોઈને સોંપવું પડે અને તે કહે કે, ‘થઈ જશે આજકાલમાં’ તો આપણને રાહત થાય કે, ચાલો કામ થશે તો ખરૂં આજે નહીં તો કાલે. મિત્રો, હતાશાથી છુટકારો મેળવવા માટે આવું વિચારવું ખરેખર જરૂરી છે. ખરું ને? બીજી એક ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો, નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર 



હેલીના માણસ – 39 | સંસ્કાર | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-39 ‘સંસ્કાર’ એની 38મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ :

ચહેરા વાંકે આયનો તોડો નહીં, 

આયનો જોવાનું પણ છોડો નહીં! 

 

જિંદગીભરની સફર લાંબી સફર, 

ધીમેથી ચાલો બહું દોડો નહીં! 

 

હાથ ઝાલો તો કિનારે લઈ જજો, 

સાવ અધવચ્ચે કદી છોડો નહીં! 

 

પ્રેમ દર્શન છે પ્રદર્શન ના કરો, 

એની મહેફિલ હોય વરઘોડો નહીં!

 

જો ન ફાવે તો ગળે ના લાગશો, 

હાથ કોઈનો ય તરછોડો નહીં! 

 

આ સમયના માથે ક્યાં છે પાઘડી, 

પગમાં ચપ્પલ પણ નહીં જોડો નહીં! 

 

જો ખલીલ આંખો છે મારી આયનો, 

દ્રશ્યના પથ્થર વડે ફોડો નહીં! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ – 

‘દુઃખે પેટ ને કુટે માથુ’ આવી એક કહેવત છે. નાના બાળકને અને મોટાઓને પણ જ્યારે પોતાની સાચી સમશ્યા ન જણાવવી હોય ત્યારે પોતાની નારાજગી કે, ગુસ્સો બતાવવા માટે બીજું જ બહાનું કાઢે છે. જે પ્રમાણમાં દેખીતું હોય. આને બિલકુલ મળતી કહેવત હિંદીમાં પણ છે. ‘નાચ ન જાને આંગન ટેઢા’  અહીં પોતાની અણઆવડત છુપાવવા બીજાનો વાંક કાઢવાની વાત છે. ખલીલ સાહેબ કહે છે કે, આયનામાં દેખાતું તમારું મોં ન ગમે, તેથી આયનો ન તોડાય અને આયનામાં જોવાનું પણ ન છોડાય. એ તો જે હશે તે દેખાડશે, સાચા મિત્રોની જેમ. 

ચહેરા વાંકે આયનો તોડો નહીં, 

આયનો જોવાનું પણ છોડો નહીં! 

કોઈ સ્થળે પહોંચવા માટે તે દિશામાં પ્રયાણ તો કરવું પડે. ત્યાં પહોંચવામાં જરૂરી સમય તો લાગે જ. એના માટે ખોટી ઉતાવળ કરવી યોગ્ય નથી. એમાં ય જિંદગીની સફર તો જ્યારે પતવાની હોય ત્યારે જ પતે. આપણા ચાલવાથી કે દોડવાથી એમાં કોઈ ફેર ન પડે. ઘણાંનો સ્વભાવ એટલો ઉતાવળીયો હોય કે, એ વાતવાતમાં ‘જલદી કરો, જલદી કરો’ બોલશે. પણ બધું જલદી પતાવીને જવું છે ક્યાં? 

જિંદગીભરની સફર લાંબી સફર, 

ધીમેથી ચાલો બહું દોડો નહીં! 

સામાન્યરીતે આપણે ભગવાનને કહેતા હોઈએ છીએ કે, મારી જીવનનાવ તમારે સહારે છે પ્રભુ, એને પાર ઉતારજો અધવચ્ચે ક્યાંય છોડશો નહીં. આપણે પણ કોઈને, કોઈ બાબતે મદદ કરીએ તો એની જરૂરીયાત પ્રમાણે છેક સુધી સાથે રહેવું જોઈએ. એક વાર કોઈનો હાથ પકડો તો પછી છોડવો ન જોઈએ. ફાવે તેમ છે કે, નહીં તે પહેલાં વિચારવું જોઈએ. 

હાથ ઝાલો તો કિનારે લઈ જજો, 

સાવ અધવચ્ચે કદી છોડો નહીં! 

કોઈને કોઈ માટે ખરેખર પ્રેમ હોય તો એનો દેખાડો કરવાની જરૂર ન પડે. એનાં દર્શન અનાયાસ થતાં હોય છે. એને ન તો જતાવવાની જરૂર છે, ન જણાવવાની. સામેવાળાને એનો અહેસાસ થઈ જતો હોય છે. માતાને પોતાના બાળક માટે કેટલો પ્રેમ છે, તેની વાત માતા ક્યારેય નહીં કરે, છતાં દુનિયાભરનાં બાળકો જાણે છે કે, માતાનો પ્રેમ અણમોલ છે અતૂલ્ય છે. 

પ્રેમ દર્શન છે પ્રદર્શન ના કરો, 

એની મહેફિલ હોય વરઘોડો નહીં!

સંસારના બધા સંબંધો, દરેકને ગમે જ તેવું નથી હોતું. પરંતુ તેમ છતાં બધા જ સંબંધોને નિભાવવા પડે છે. ખરેખર તો આપણે સંબંધો નિભાવવા જોઈએ. અમુક વ્યક્તિઓ આપણને મળે કે, આપણે ઘેર આવે તો આપણને ખૂબ ગમે છે. અંદરથી એક ઉમળકો આવે છે. અને આપણે અનાયાસ જ એને ભેટી પડીએ છીએ. તો જેના માટે ખાસ લાગણી ના હોય અથવા થોડું મનદુઃખ થયું હોય, તેવી વ્યક્તિને મળીએ ત્યારે ભેટી ન પડીએ, તે સ્વાભાવિક છે, પણ તેની સાથે હાથ મેળવીને આવકાર તો આપવો જ જોઈએ. તે આપણાં સંસ્કાર છે. 

જો ન ફાવે તો ગળે ના લાગશો, 

હાથ કોઈનો ય તરછોડો નહીં! 

દરેકને સારા નરસા દિવસોનો અનુભવ થતો હોય છે. એક સરખા દિવસો કોઈના રહેતા નથી. મોંઘી ગાડીઓમાં ફરનારને પગપાળા ચાલવાના દિવસો આવી જાય ત્યારે એવું પણ બને કે, પગમાં પહેરવા ચપ્પલ કે બુટ પણ તેની પાસે ન હોય. સમય પણ ક્યાં ઓળખ આપીને આવે છે? એવી કોઈ ઓળખ હોય સમયની, તો ખબર પડે ને! 

આ સમયના માથે ક્યાં છે પાઘડી, 

પગમાં ચપ્પલ પણ નહીં જોડો નહીં! 

ખલીલ સાહેબ કહે છે કે, મારી આંખો આયના જેવી છે. એમાં મનગમતા અને અણગમતાં એમ બધાં ય દ્રશ્યો ઝીલાતાં રહે છે. મહેરબાની કરીને એવું કોઈ દ્રશ્ય ન મોકલશો જે પથ્થરનુ કામ કરે અને આંખના આયનાને તોડી જ નાખે. 

જો ખલીલ આંખો છે મારી આયનો, 

દ્રશ્યના પથ્થર વડે ફોડો નહીં!

આપણે કયા સંજોગોમાં શું કરવું જોઈએ અને શું ન જ કરાય તે સમજી લેવું જરૂરી છે. અમુક હદથી બદતર વર્તન ન કરવું, તે આપણાં સંસ્કાર છે. અને કોઈ સંજોગોમાં એ ન ગુમાવાય! સંસ્કાર જ મનુષ્યની ઓળખ છે. અને એ જ બીજાં પ્રાણીઓથી આપણને અલગ પાડે છે. મિત્રો, ખલીલ સાહેબની આ ગઝલ ગમી આપને? બીજી આવી જ ગઝલ લઈને મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર. 

રશ્મિ જાગીરદાર 

હેલીના માણસ – 38 | વિવેકબુદ્ધિ | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-38 ‘વિવેકબુદ્ધિ’ એની 37મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ – 

નાહક પરાઈ આગમાં પડતાં નથી અમે, 

મતલબ કે, અમને ખુદને પણ નડતાં નથી અમે! 

 

ખુદની વિવેકબુદ્ધિને કામે લગાડીએ, 

કોઈ ચડાવે એ રીતે ચડતા નથી અમે! 

 

ફળ તોડીએ તો તોડીએ ઉંચી જ ડાળથી, 

નીચી નમેલી ડાળને અડતાં નથી અમે! 

 

મરજી અમારી હોય તો સામે જઈ મળીએ, 

નહિતર તો શોધવાથી પણ જડતાં નથી અમે! 

 

બીજા કોઈના જૂતામાં પગ નાખતાં નથી, 

ખુદ પૂર્વજોનાં રસ્તે પણ પડતાં નથી અમે! 

 

આજે ખલીલ એટલો વિશ્વાસ સોને છે, 

કોઈને પણ છેતરતાં કે નડતાં નથી અમે! 

 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ : 

જેને પારકી પંચાત કરવાની ટેવ હોય એને અનેક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે. સૌથી પહેલાં તો પોતાનો અમૂલ્ય સમય નકામી વાતોમાં વેડફાય છે. તો વળી જે લોકોની પંચાત કરે, તેમની સાથે સંબંધ બગડે, એટલું જ નહીં એ લોકોને માનનારા, તેમને સાથ આપનારા સૌ પણ શત્રુ બની રહે. સામે જેને એવી ટેવ નથી તેને કોઈ દુશ્મન કે વિરોધી ન હોય અને એટલે એને ન તો કોઈ નડે કે ન પોતે નડે! 

નાહક પરાઈ આગમાં પડતાં નથી અમે, 

મતલબ કે, અમને ખુદને પણ નડતાં નથી અમે. 

ઘણીવાર એવું બનતું હોય છે કે, બીજા જેને પારકી પંચાત કરવાનો રસ હોય તે વાત વાતમાં આપણને પણ તેમાં ખેંચવા પ્રયાસ કરે, બલ્કે આગ્રહ કરે. કહોને કે આપણને એમાં ઢસડી જાય! તો આવા સમયે સતેજ થઈ જવું પડે. કોઈનું કહ્યું માનીને ઝંપલાવી દેવાને બદલે, પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વિચારવું પડે અને સાચો નિર્ણય લેવો પડે. અહીં દરેકને પોતાની વિવેકબુદ્ધિ ઉપયોગી નિવડે છે. 

ખુદની વિવેકબુદ્ધિને કામે લગાડીએ, 

કોઈ ચડાવે એ રીતે ચડતા નથી અમે! 

સિંહ માટે કહેવાયું છે કે, તે ભુખ્યો રહે પણ ઘાસ ન ખાય. આની પાછળ તો કદાચ તેના શરીરનું બંધારણ હોઈ શકે, કે વિજ્ઞાન હોઈ શકે. પણ મનુષ્યની વાત કરીએ તો એ ક્યાં તો વેજીટેરીયન હોય કે નોન-વેજ ખાનાર હોય.  મારે તો આ ચાલે જ નહીં ને મારે તો આ જોઈએ જ. આ થિયરી પર ચાલનારો એક ખાસો મોટો વર્ગ હોય છે. અમેરિકા જેવા દેશમાં જન્મેલા આપણાં બાળકો ઘરનું બનેલું ખાવાનું ટાળે છે. તો બહારનું ન જ ખાનારો વર્ગ પણ છે. એ સૌને લાગે છે કે, પોતે જ સાચા! તેમની મજાક ઉડાવતાં ખલીલ સાહેબ આ શેર આપણને કહે છે. 

ફળ તોડીએ તો તોડીએ ઉંચી જ ડાળથી, 

નીચી નમેલી ડાળને અડતાં નથી અમે! 

ઘણાં મોટાઈ એટલી હદે જતાવતા હોય છે કે, એપોઇન્ટમેન્ટ વગર કોઈને ન મળે. અને એપોઇન્ટમેન્ટ આપ્યા પછી પણ ઈચ્છા થાય તેને મળે નહીં તો ધરાર ના પાડી દે. જેમને એનું કામ હોય તે મળવાની આશામાં આંટા માર્યા કરે. પણ એ હાથમાં આવે તો ને! પણ હા, જ્યારે એમને કોઈનું કામ હોય ત્યારે સામે ચાલીને તેને મળવા જશે. 

મરજી અમારી હોય તો સામે જઈ મળીએ, 

નહિતર તો શોધવાથી પણ જડતાં નથી અમે

કોઈની સાથે સરખામણી કરતાં રહેવું, અમુક અંશે તેના જેવું કરવું, કોઈ સમજી ન જાય તે રીતે તેની નકલ કરવી. ઘણાંને આવી ફાવટ હોય છે. પણ જ્યારે તેમની આવી હરકતો પકડાઈ જાય ત્યારે અતિશયોક્તિ યુક્ત વાણીનો આશરો લેશે. અને મોટેથી કહેશે કે, અમે અમારી કેડી ખુદ કંડારીએ છીએ. અમે તો અમારા પૂર્વજોનાં પગલે પણ નથી ચાલતા. 

બીજા કોઈના જૂતામાં પગ નાખતાં નથી, 

ખુદ પૂર્વજોનાં રસ્તે પણ પડતાં નથી અમે! 

વ્યક્તિ કેવી જિંદગી જીવે છે તે ઘણું અગત્યનું છે. અને એની એ જીવનશૈલીના આધારે લોકોમાં તેની એક છબી કંડારાય છે. એ વ્યક્તિ શું કરી શકે અને શું ન જ કરી શકે, તેની ક્ષમતાની લોકોને જાણ હોય છે. એની ફિતરતથી પણ લોકો વાકેફ હોય છે. જીવનભર કોઈને પરેશાન કરવાની કે છેતરવાની ઈચ્છા ન હોય તે બીજાને મદદ કરે કે ન કરે પણ કોઈને નડે તો નહીં જ. લોકોને એની ખાત્રી હોય છે. 

આજે ખલીલ એટલો વિશ્વાસ સોને છે, 

કોઈને પણ છેતરતાં કે નડતાં નથી અમે!

સલાહ તો મફત મળે એટલે આપણે જરૂર હોય કે નહીં વણમાગી સલાહ ચારે બાજુથી મળતી રહે પણ આપણે શું કરવું જોઈએ અથવા શું યોગ્ય છે તે વિવેકબુદ્ધિ વાપરીને વિચારવું પડે. મિત્રો, આ સલાહ તમને કેવી લાગી? આવી મઝાની બીજી એક ગઝલ સાથે આપણે મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર. 

રશ્મિ જાગીરદાર 

હેલીના માણસ – 37 |ભાગ્ય રેખાઓ| રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-37 ‘ભાગ્ય રેખાઓ’ એની 36મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ –

મારી આ આંખો, મારો ચહેરો રિયાસત પારકી, 

દિલની આ જાગીરમાં ચાલે હકૂમત પારકી!

 

ભાગ્ય રેખાઓય મારી મારા કહેવામાં નથી, 

છે હથેળી મારી પોતાની ને કિસ્મત પારકી! 

 

વાયદા કરતો રહ્યો મારી જરૂરતને સદા, 

ધ્યાનમાં રાખી હંમેશાં મે જરૂરત પારકી! 

 

એ રીતે હું પણ પરોપકારી ગણાઉં કે નહીં, 

મેં વસાવી છે મારા દિલમાં મહોબ્બત પારકી! 

 

આંખ લગ પહોંચું છું દિલમાં ડોકિયું કરતો નથી, 

જાણીને શું કરવી છે મારે હકીકત પારકી! 

 

કોઈને થોડી મદદ કરવાની જ્યાં કોશિશ કરું, 

કે તરત માથે પડે આખી મુસીબત પારકી! 

 

પણ ખલીલ આ જિંદગીમાં મારો હિસ્સો કેટલો, 

શ્વાસ મારા, જિંદગી મારી ને મિલકત પારકી! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ :

આપણી આંખો આપણાં કહ્યામાં ખરી? જે જોવા કહીએ તે જ જુએ? ના એતો ગમી જાય તેને જુએ. નજર એક વાર પડે પછી ઈચ્છા મુજબ પાછી પણ ના ફરે. ચહેરો પણ મનના ભાવોને પ્રતિબિંબીત કરે. આપણે ધારીએ તેવા ભાવ ન લાવી શકાય. મન દુઃખી હોય, રડતું હોય, ત્યારે હસવાનો પ્રયત્ન કરીએ તો એ હાસ્ય તો રૂદન કરતાં ય કરૂણ બની રહે. આ બધા પર આપણો કાબુ છે જ ક્યા એ બધું તો પારકી માલિકીનું! દિલ આપણું પણ એના પર રાજ ચાલે બીજાનું! 

મારી આ આંખો, મારો ચહેરો રિયાસત પારકી, 

દિલની આ જાગીરમાં ચાલે હકૂમત પારકી!

કિસ્મતનાં લેખાંની છાપ એટલે આપણી હથેળીની રેખાઓ. એ રેખાઓ ક્યાં બદલી શકાય છે! રેખા તો કદાચ પેનથી બીજી દોરી શકો. પણ એમ કરવાથી કિસ્મતના લખેલા લેખમાં કોઈ ફેરફાર નથી થતો. એ લેખને નસીબ ગણવામાં આવે છે. હથેળીની રેખાઓ આપણી પણ કિસ્મત લખનાર કોઈ બીજું જ છે. એને લખવું હોય તેવું લખશે એટલે કિસ્મત પણ પારકું જ ને! 

ભાગ્ય રેખાઓય મારી મારા કહેવામાં નથી, 

છે હથેળી મારી પોતાની ને કિસ્મત પારકી! 

દરેક મનુષ્યની પોતાની એક ફિતરત હોય છે. પરોપકારી સ્વભાવના કારણે અમુક લોકો પોતાના કરતાં બીજાની જરૂરીયાતનું વધારે ધ્યાન રાખશે. પોતાની પાસેની વસ્તુની જરૂર બીજાને પડે તો એ આપી દેશે. વિચારશે કે, હમણાં મારે જરૂર નથી તો ભલે એ વાપરે! અને પછી પાછળથી જ્યારે પોતાને જરૂર પડે ત્યારે વિચારે કે, એનું કામ પતશે એટલે આપશે. આમ પોતાને વાયદો કરશે પણ બીજાનું ધ્યાન રાખશે. દિલમાં જે પ્રેમ હોય તે તો બીજાને માટેનો હોય એટલે પોતાના દિલમાં પારકાનો સ્નેહ રાખ્યો તો એ પણ પરોપકાર જ ગણાય ને! 

વાયદા કરતો રહ્યો મારી જરૂરતને સદા, 

ધ્યાનમાં રાખી હંમેશાં મે જરૂરત પારકી! 

આંખોથી આંખો મળે ત્યારે સામેવાળાના દિલમાં શું ચાલી રહ્યું છે તેની ખબર ન પડે. એમ દિલમાં ડોકીયું કરીને બીજા વિશેની જાણકારી મેળવવાની જરૂર પણ શું હોય? કેટલીક વાર આપણને ‘આંગળી આપતાં પહોંચો-પંજો પકડ્યો’ એ કહેવત સાર્થક થતી લાગે. કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય તેને મદદ કરવા જઈએ ત્યારે સંજોગો એવા સર્જાય કે, આખેઆખી એની મુસિબત આપણી બનીને ઉભી રહે. પછી એમાંથી છટકવું પણ શક્ય ન હોય. 

આંખ લગ પહોંચું છું દિલમાં ડોકિયું કરતો નથી, 

જાણીને શું કરવી છે મારે હકીકત પારકી! 

જીવનભર માણસ મિલ્કત ભેગી કરવામાં અને એમાં સતત વૃધ્ધિ થતી રહે તે માટે મથતો રહે છે. પોતાના સ્વાસ્થ્યનું, પોતાનાં બાળકોનું, માબાપનું ને સગાસંબંધીઓનું પણ ઓછું ધ્યાન રાખે છે. બધો સમય, બધી શક્તિ, ધન કમાવવામાં વાપરે છે. પરિણામે શરીર જ્યારે સાથ ન આપે ત્યારે સમજાય છે કે, શ્વાસ અને જિંદગી તો પોતાનાં છે પણ મિલ્કત? એ તો હું છું ત્યાં સુધી મારી પોતાની પણ પછી તો પારકી! 

પણ ખલીલ આ જિંદગીમાં મારો હિસ્સો કેટલો, 

શ્વાસ મારા, જિંદગી મારી ને મિલકત પારકી

જેને માટે આપણે જિંદગી નિછાવર કરીને બેંકોમાં ખાતાં ભર્યાં તે મિલકત તો છેવટે પારકી હોય છે. કેટલી ઉંડી સમજ! મિત્રો, કેવી લાગી આ ગઝલ? આવી મઝાની બીજી એક ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર