૪૮ – શબ્દના સથવારે – મૂળ – કલ્પના રઘુ

મૂળ

 ‘મૂળ’ એટલે વનસ્પતિ કે કોઇપણ પદાર્થની જડ, ટીકા વગેરેનો ગ્રંથ, અસલ મૂડી, આકાશમાં એક નક્ષત્ર, આદિ પુરુષ, મુખ્ય, પ્રધાન, પ્રથમ, પાયો, મંડાણ, નદીનું ઉત્પતિ સ્થાન, મૂળ કારણ, પૂર્વજ, જેનાં વીર્યથી વંશ વિસ્તાર પામ્યો હોય તે પુરુષ, આરંભ, એક જાતની મૃગયા, કંદમૂળ, જટા, પરિગ્રહ, પર્વતની તળેટી, મૂળ લખાણ, આધાર, પીપરીમૂળ નામની ઔષધિ, પુષ્કરમૂળ, બીજમંત્ર, ગણિતમાં સંખ્યાનો ઘાત, આદ્ય, તદ્દન, બિલકુલ. અંગ્રેજીમાં મૂળને ‘root of plant or tree’, ‘foundation’, ‘base’, ‘source of river’, ‘origin’, ‘root-cause’, ‘19th lunar mansion’, ‘original text or writing’, ‘original ancient’, ‘bottom cost’, ‘fundamental price’ કહેવાય.

જ્યોતિષશાસ્ત્રમાં ૨૭ માહેનું ૧૯મું નક્ષત્ર મૂળ છે. આ અધોમુખ નક્ષત્ર છે. આ નક્ષત્રમાં જન્મ લેનાર વૃધ્ધાવસ્થામાં શરીરે રોગી, કલાનુરાગી, માતૃપિતૃહંતા અને આત્મીય લોકોને ઉપકારક થાય છે. મૂળરાજનો જન્મ મૂળ નક્ષત્રમાં થયો હતો. ડૉક્ટર જ્યારે રોગનું નિદાન કરે ત્યારે રોગનાં મૂળને શોધી તેનું નિવારણ પહેલા કરવું જોઇએ તો જ રોગ નાબૂદ થઇ શકે.

મને ‘ધાડ’ ફિલ્મની એક સુંદર વાત યાદ આવે છે. ચેરીઆના છોડ વિશે. તેમાં જોતાંજ પ્રશ્ન થાય કે ખાતર વિહોણા, ચીકણી માટીવાળા, કાદવનાં ઢગલામાં દરિયાનું ખારૂં પાણી પીને આ છોડ ક્યાંથી ખોરાક મેળવતો હશે? અને કેવી રીતે જીવતો હશે? ફિલ્મનો હીરો કહે છે, આ છોડનાં મૂળિયાં પહેલાં કાદવમાં ઉંડા જાય છે તેથી એ છોડ પોતાનાં થડ ઉપર મજબૂત બને છે. પણ કાદવમાં પોષણ ન મળતાં એ મૂળિયાં પાછાં બહાર નીકળી થડની આજુબાજુ પથરાઇ જઇ પોતાનાં કાંટા મારફત હવામાંથી પોષણ મેળવે છે! પરંતુ કોઇવાર વંટોળિયાનાં કારણે કાદવનાં ઢગલાં પર ધૂળ પથરાય ત્યારે ચેરીઆનાં મૂળિયાંનાં કાંટા ધૂળથી દટાઇ જાય છે અને આ છોડ સૂકાઇને મરી જાય છે. ચેરીઆ પાસેથી માનવે શિખવાનું છે, જીવતાં રહેવાનો ભેદ. જીવન છે એટલે જીવવાનું છે પરંતુ મૂળ સાથે જોડાઇ રહેવું એટલુંજ જરૂરી છે. માનવ જીવનમાં અનેક પ્રકારનાં સમયાનુસાર વાવાઝોડાં આવતાં જ રહેવાનાં પરંતુ પોષણ તમારૂં મૂળ જ પૂરું પાડે છે તે વાત ભૂલવી ના જોઇએ. આ વાત આકાશમાં ઉડતો નિર્જીવ પતંગ સમજાવી જાય છે. પતંગ દોરીથી જ્યાં સુધી જોડાયેલો છે ત્યાં સુધી તે ગમે તેટલો ઉંચો ચગે, વાંધો નથી આવતો. પરંતુ જેવો તે કપાઇ જાય છે, તેનાં મૂળથી છૂટો પડી જાય છે ત્યારે શરૂઆતમાં આકાશમાં ખૂબ ઉંચે જાય છે, પવન તેને દૂરદૂર ખેંચી જાય છે. તેને લાગે છે કે મૂળથી દૂર જવામાં તેની ખૂબ ઊંચી ઊડાન થઇ રહી છે પરંતુ આખરે તે નીચે બેહાલ દશામાં ફેંકાઇ જાય છે.

ઘણાં લોકોનાં ઘરમાં ફેમીલી ટ્રી હોય છે. તેનાં થડમાં અને મૂળમાં પરદાદાનાં ફોટાં હોય છે જેનાં દ્વારા આવનાર પેઢીને પણ મૂળનું સ્મરણ રહે છે. આ સંસ્કારની વાત છે. હમણાં હું એક સીનીયર ડૉક્ટર દંપતિ સાથે ગણેશ પૂજામાં જતી હતી. તેમની ગાડીમાં ગણેશ સ્તોત્ર વાગી રહ્યું હતું. મેં સહજ કહ્યું કે હું આજ સ્તોત્ર પૂજામાં ગાવાની છું. ત્યારે તેઓએ એક સુંદર વાત કરી. ‘આ મારાં પિતાજીનાં અવાજમાં તેમણે ગાયેલાં, તેમને ગમતાં, સ્તોત્ર, પાઠ અને ભજનોની સી. ડી. છે. હું હંમેશા કારમાં આજ વગાડું છું’. કેટલું સુંદર! તેમનાં સ્મરણમાં તેમનાં મૃત મા-બાપની યાદ જીવંત હતી. મૂળ સાથે જોડાયેલી વ્યક્તિ કે વસ્તુ ક્યારેય સૂકાતી કે નાશ પામતી નથી. મૂળ દ્વારા તાજગી, પોષણ, સંસ્કાર મળે છે. સમય, શિક્ષણ, ટેક્નોલોજીને કારણે સંતાન ગમે તેટલી ઉંચાઇએ પહોંચે પરંતુ એ ઉંચાઇ મા-બાપનાં ખભા પર ઉભા રહ્યાં પછીની છે એ સંતાને ભૂલવું જોઇએ નહીં કારણકે મૂળમાં આપણાં શરીરમાં પિતૃઓનાં ડી. એન. એ. રહેલાં હોય છે. શરીરનો રંગરૂપ બદલાય છે પણ મૂળ તે જ રહે છે. પુસ્તક ચાહે ગમે તેટલું જૂનું થાય, તેનાં શબ્દો બદલાતાં નથી.

આધુનિક સમયમાં એવું માનવામાં આવે છે કે અતીત પછાત હતું, વર્તમાન અને ભવિષ્ય વિકાસમાન છે. આ પશ્ચિમની વિચારસરણી છે જ્યારે ભારતની મનીષા બિલકુલ વિપરીત છે. આપણે માનીએ છીએ કે મૂળ શ્રેષ્ઠ છે. માનવની શ્રેષ્ઠતા તેનાં મૂળ પર, ગર્ભમાં છૂપાયેલાં બીજની શ્રેષ્ઠતા પર આધારિત છે.

શ્રીકૃષ્ણે ગીતાજીનાં ૧૫મા અધ્યાયમાં કહ્યું છે,

ઊર્ધ્વમૂલમધઃશાખમશ્વત્થં પ્રાહુરવ્યયમ
છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ યસ્તં વેદ વેદવિત

સામાન્ય રીતે વૃક્ષોનું મૂળ નીચે અને પ્રશાખાઓ ઉપરની બાજુએ હોય છે. ઉપરની બાજુએ મૂળવાળા તથા નીચેની બાજુએ શાખાઓવાળા સંસારરૂપી આ પીપળાનાં ઉલટા વૃક્ષને પ્રભુ અવિનાશી કહે છે. શ્રીકૃષ્ણ આ સંસારરૂપી વૃક્ષને અશ્વસ્થની ઉપમા આપીને દ્રઢ વૈરાગ્યરૂપી શસ્ત્ર વડે તેનું છેદન કરીને પરમ તત્વની પ્રાપ્તિ કરવાનું કહે છે એટલા માટે તુલસીદાસે રામાયણમાં કહ્યું છે,

‘નરક-સ્વર્ગ, અપવર્ગ નિસેની, ગ્યાન, બિરાગ ભગતિ શુભ દેની’.

માનવજીવનની તીર્થયાત્રાનું એકમાત્ર અંતિમ લક્ષ્ય છે સત્‍ ચિત્‍ આનંદ. આનંદનો મૂળ ઉર્જા સ્ત્રોત આપણી અંદર છે અને એ માણસનો મૂળ સ્વભાવ છે માટે માનવે પોતાનાં મનનાં મૂળ સુધી પહોંચવું જ રહ્યું.