૨૧ – કહેવત – ગંગા – કલ્પના રઘુ

મા મૂળો અને બાપ ગાજર

દેખીતી રીતે સીધીસાદી અને સાંભળવામાં રમૂજ પેદા કરે છે તેવી આ કહેવત પાછળ કેટલી ફરિયાદ અને આંસુ છૂપાયેલાં છે! તેને સમજવા ભારતીય સંસ્કૃતિના ભૂતકાળમાં ડોકિયું કરવું જરૂરી બને છે, જ્યાં માબાપ બનતાં પહેલાં પતિપત્ની બનવું જરૂરી હતું.

બાપદાદાનાં સમયમાં પહેલાં તો ઘોડિયા લગ્ન થતાં. જન્મ પહેલાં માબાપ દિકરો આવશે કે દીકરી તેમ ધારીને સામે પક્ષે સંતાનનાં લગ્ન નક્કી કરતાં, પછી બાળલગ્ન થતાં. પછી યુવક કે યુવતીની મરજી જાણ્યા વગર, બંનેએ એકબીજાનું મોઢું પણ જોયું ના હોય અને મા-બાપ લગ્ન નક્કી કરતાં. પહેલાં એક ઘોળમાં પછી એક નાતમાં, એક બોલી, એક ધર્મ, એક પ્રદેશમાં લગ્ન લેવાતાં. કૂ, લોહી, ખાનદાન માટે સૌને અભિમાન રહેતું. વહુ લાવે તો એનું કૂ, મૂળ, વંશાવળી, મા-બાપ, મોસાળ જોઈને સગપણ કરતાં. મા-બાપ, છોકરો કે છોકરી સારાં હોય તો કૂળ, ગોત્ર, કુટુંબ, મોસાળ વગેરે પહેલાં જોતાં. આજે બીજી નાત-જાતમાં, બીજા ધર્મમાં કે બીજા દેશની વ્યક્તિ સાથે લગ્ન કરવાં સહજ વાત ની ગઈ છે જેને કારણે મા મૂળો અને બાપ ગાજર જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ છે.સ્વરૂપ વર્ણસંકર જાતિ ઉત્પન્ન થાય એ સ્વાભાવિક છે.

બે પેઢી વચ્ચેનું અંતર અને ઘર્ષણ જેને જનરેશન ગેપ કહેવાય છે તે સદીઓથી ચાલી આવતી સળગતી સમસ્યા છે. પરંતુ આજના સમયમાં તેનું પ્રમાણ પણ વધ્યું છે. તેનું મૂળ કારણ હવેની પેઢીઓ હાઇબ્રીડ થતી જાય છે. પહેલાં છાણિયુ ખાતર હતું, હવે વિલાયતી ખાતર! મા મૂળો અને બાપ ગાજર હોય તો પાક હાઇબ્રીડ જ થાય ને! મા-બાપ વચ્ચે નાત-જાત, રહેણી-કરણી, આચાર-વિચાર, ધર્મ, ખોરાક, પહેરવેશ, બોલી, સંસ્કારમાં વિસંવાદિતાને કારણે સંતાનનાં ઉછેરમાં અનેક પ્રકારની અડચણો ઊભી થાય છે. સંતાન હંમેશા દ્વિધામાં રહે છે. તેની દશા સેન્ડવીચ જેવી બને છે. મા-બાપમાં છૂટાછેડાનું પ્રમાણ વધે છે. આવાં મા-બાપને કારણે સંતાન અનેક પ્રકારની માનસિક પરિસ્થિતિઓનાં શિકાર બની શકે છે. પતિ-પત્નીનાં સંબંધો ગૂંચવણભર્યા બને છે. પરિણામે મા-બાપની જરૂરિયાતો પૂરી પાડવા, તેમની અપેક્ષાઓને પહોંચી વળવા, તેમની માંગણીઓને સંતોષવા માટે સંતાન નિષ્ફળ જાય છે. મા-બાપ તેમની રીતે અને સંતાનો તેમની રીતે નિષ્ફળ જાય છે. માત્ર અસંતોષ અને ફરિયાદો રહી જાય છે. જે સમાજની સંસ્કૃતિમાં મા મૂળો અને બાપ ગાજર જેવું અસ્તિત્વ ધરાવતાં હોય તેનું આયુષ્ય કેવું અને કેટલું હોય એ તો ભાવિ જ બતાવશે!

હા, પહેલાનાં સમયમાં દીકરી કોઈ ડ્રાઇવર, રસોઇયા કે પોતાનાથી ઉતરતી જ્ઞાતિનાં છોકરા સાથે ભાગી જઈને સંસાર માંડતી. આ પરિસ્થિતિમાં આજે ફેર પડ્યો છે. આજે છોકરીઓ શિક્ષિત બની છે. પરિણામે પોતાનાથી ઉતરતી કક્ષાનો છોકરો પસંદ કરતી નથી. પરંતુ મૂળા અને ગાજર જેટલી અસમાનતા, સાથે રહ્યાં પછી, સંતાન થયાં પછી પ્રકાશમાં આવે છે. જેમાં ક્યારેય રિવર્સ ગિયર હોતું નથી. ક્યાં સહન કરવાનું, ક્યાં છૂટા પડવાનું. હસીને કે મનેકમને સંવાદિતા કેળવવી એ માત્ર સંસ્કારી વ્યક્તિ જ કરી શકે. મૂળા અને ગાજરનું સંતાન, સફરજન કેવી રીતે હોઈ શકે?

આજની પત્નીને પતિનાં મા-બાપ કે તેમનો ઉછેર ગમતો નથી અને પતિ તેના માબાપને છોડી શકતો નથી. તેવા પતિને પત્ની છૂટાછેડા માંગીને સજા કરે છે ત્યારે પેદા થયેલાં સંતાનોનાં ભવિષ્યની પત્ની બનેલી મા વિચાર નથી કરતી. અમેરિકામાં એક માજી મંદિરના ઓટલે બેસીને રડતાંતાં, મારાં ગ્રાન્ડ ચિલ્ડ્રનની સાથે મારી વહુ વાત કરવા નથી દેતી!” મા-બાપ પેટે પાટા બાંધીને એકના એક દીકરાને પરદેશ ભણવા મોકલે અને બીજી નાત-જાતની છોકરી સાથે પ્રેમલગ્ન કરી કુટુંબથી પરાયો થઈ પોતાનો જુદો માળો બાંધીને બેસી જાય ત્યારે કૂમૂળનો તો સવાલ જ રહેતો નથી. ક્યારેક અજાણ્યું, પરદેશી, અયોગ્ય પાત્ર સામે આવી જાય તો પરણ્યા પછી કારણો ઊભા કરીને છૂટાછેડા માટે કેસ દાખલ કરીને ધનિક છોકરાઓ પાસે પૈસા પડાવતી છોકરીઓનાં ઉદાહરણ સમાજમાં જોવાં મળે છે. વળી છોકરાઓ, એકથી વધુ લગ્નેતર સંબંધો રાખીને છોકરીઓને ફસાવે છે. જૂની પરંપરાઓને વળગણીએ વળગાડીને જ્યારે સંસ્કાર, સંસ્કૃતિ, નાતજાત, ધર્મ, કૂળને ગાવીને પવિત્ર બંધનનાં વાડા બહાર લગ્ન થશે ત્યારે અનેક પ્રકારનાં દૂષણોનો સડો દામ્પત્યજીવનને કોરી ખાશે. હા, અપવાદ દરેક પરિસ્થિતિમાં હોય છે પરંતુ તેનાથી સત્ય બદલાતું નથી.

આજે મોટા ભાગના સંતાનોની પરિસ્થિતિ અને ઉછેર મૂળા અને ગાજર જેવો છે. માળી મૂળા અને ગાજરના બી જમીનમાં વાવે છે. તેનો છોડ થાય પછી તેને જમીનમાંથી ઉખાડીને ઉપયોગમાં લેવાય છે. મૂળથી છૂટા પડેલાં મૂળા-ગાજર જેવી આજની જનરેશનની સ્થિતિ છે. મોટેભાગે તેઓ પોતાનાં કુટુંબનાં વડીલો સાથે, જૂનાં સંસ્કારો સાથે જોડાયેલાં રહી શકતાં નથી.

આજનો યુગ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે પ્રગતિ કરી રહ્યો છે. દરેક પ્રકારનું ભૌતિક સુખ આજની પેઢી માટે હાથવગુ છે. જ્યારે આધ્યાત્મિક રીતે અધઃપતન થઈ રહ્યું છે. ભૌતિક દોટ દોડી રહેલ આર્થિક ઉન્નતિ જ જેનો જીવનમંત્ર છે તેવાં મનમેળ અને સંવાદિતા વગરનાં દંપતીની સ્થિતિ મોટેભાગે ધૂંધળી ભાસે છે. આવા સમયે મૂળા અને ગાજરે સંબંધ બાંધતાં પહેલાં વિચારવું જરૂરી બને છે. પતિ-પત્નીના સંબંધો આજીવનનાં હોય છે. આજનાં સંતાનો ભાવિ સમાજનાં બંધારણનાં ઘડવૈયા છે. માટે સશક્ત સમાજ માટે આ વિચારવું જરૂરી બને છે.