સ્પંદન-17

આજે સૂર બન્યા છે બેસૂર
ખબર નહિ કોનો છે કસૂર
વિષાણુ આવ્યો બની અસુર
દાવ પર જીવન બેકસૂર

વિશ્વ છે આખું દંગ
સંજોગો છે આજે તંગ
નથી કોઈ કોઈને સંગ
એકલ પંડે ખેલવો જંગ

સમજ હવે આ ઈશારો
દૂર  કર હવે વિકારો
મળશે જરૂર કિનારો
હૃદય કરશે હાશકારો.

સમય…બદલાતો હોય છે…બદલાઈ જાય છે…બદલાઈ રહ્યો છે….સમય અને પરિસ્થિતિ એક જ સિક્કાની બે બાજુ છે. સમય બદલાય અને પરિસ્થિતિ બદલાય છે. માનવી કહો કે સમાજ, વ્યસ્તમાંથી અસ્તવ્યસ્ત થઈ જાય છે. સદીઓ..બદલાતી રહી છે… ક્યારેક બીજા વિશ્વયુદ્ધમાંથી નીકળેલું વિશ્વ જ્યારે વિકાસની પગથાર પર કદમ માંડી રહ્યું હોય છે, ત્યારે જ આવે છે…2020..
કદમ થંભી જાય છે… દોડ થંભી જાય છે,  ધમધમતાં બજારો કહો કે વિશ્વના રાજમાર્ગો, વેરાન બને છે…નવા શબ્દો ઉદભવે છે… લોકડાઉન …હવે વિકાસ અને પ્રગતિના દોરાહા પર ઊભેલી માનવસભ્યતા કેદ છે…વિષાણુએ સર્જેલી વિષમતામાં…નવા પડકારો ઉદભવે છે… ક્યાંક છે એકલતા તો ક્યાંક છે એકાંત.  આતુર નયનો શોધતાં હતાં એકાંત અને મળી છે એકલતા.

દેવો અને દાનવોએ ભેગા મળી અમૃત મેળવવા સમુદ્ર મંથન કર્યું.  સૌથી પહેલાં તેમાંથી નીકળ્યું હળાહળ વિષ.  આજે આંધળા વિકાસની દોડમાં, પહેલા થવાની હોડમાં, કંઇક મૂળભૂત ચુકાયું છે, ખોવાયું છે, ગુમાવ્યું છે જેની કિંમત હજુ સમજાઈ નથી. હજુ પણ જાગીને સમજવાની જરૂર છે. નહિતર ભીડમાં પણ એકલતા અનુભવતો માનવી આ હળાહળ વિષ પીવા શંકર ક્યાંથી લાવશે….

ક્વોરંન્ટાઈન…આ શબ્દ એકાદ વર્ષ પહેલાં બહુ જાણીતો ન હતો. પણ કોરોનાકાળે આ શબ્દ ખૂબ પ્રચલિત કરી દીધો. એની  અસર એ થઈ કે જો વાઈરસનું ઇન્ફેક્શન થયું તો ફરજિયાત 10 અથવા 14 દિવસનું ક્વોરંન્ટાઈન.  એક અલાયદા રૂમમાં એકલા જ રહેવાનું. ત્યારે હંમેશા સમાજ, પરિવાર, મિત્રો સાથે રહેવા ટેવાયેલો  માનવી અચાનક જ એકાંત અને એકલતાના સ્પંદનો વચ્ચે ઝોલા ખાતા પાંજરે પુરાયાનો  અનુભવ કરે છે.  પાંજરે પુરાયેલા સિંહ, વાઘ કે પંખીઓ કરતાં તેની મન:સ્થિતિ વધુ સારી હોય તેમ લાગતું નથી. આખી દુનિયાનું જ્ઞાન ધરાવતો હોવા છતાં પોતાના વિશે સાવ જ અજાણ એ વ્યક્તિને જાત સાથે ઓળખાણ કરવાની તક મળે છે. માનવ મહેરામણના કોલાહલમાં દબાઈ ગયેલ અંતરનો અવાજ સાંભળવાની તક સાંપડે છે.

એકલતા અને એકાંત –  આ બંનેમાં બહુ ભેળસેળ થાય છે. પણ તાત્વિક રીતે બંને એકદમ અલગ છે.  એકાંત ભૌતિક છે જ્યારે એકલતા માનસિક છે.  વ્યક્તિ જ્યારે એકલી હોય, આસપાસ બીજું કોઈ ન હોય ત્યારે એકાંતમાં છે. એકાંત એટલે હું મારી સાથે છું. એકાંતમાં વ્યક્તિ બધા આવરણો, બધા મહોરા ફગાવીને સ્વને પામી શકે છે. જે સ્વને નથી જાણતો એ અન્યને ક્યાંથી જાણી શકે?  જેને તપ, ધ્યાન કે સાધના કરવી છે, તે એકાંતમાં જ થઈ શકે. માટે એકાંત ખૂબ પવિત્ર છે અને સાધનાનો રાજમાર્ગ છે.

એકલતા એટલે મારું કોઈ નથી. એકલતામાં વ્યક્તિ એકલી પણ  હોઇ શકે કે પછી પરિવાર સાથે, મિત્રો સાથે, ઓફિસમાં, ટોળામાં – સમૂહમાં પણ હોઈ શકે. વ્યક્તિ એકલી હોય ને એકલતા લાગે એ તો સમજ્યા  પણ બધાં સાથે હોવા છતાં જ્યારે કોઈની સાથે વૈચારિક રીતે, લાગણીની રીતે, ભાવની રીતે જોડાઈ ન  શકાય ત્યારે વ્યક્તિ એકલતા અનુભવે છે. એકલતા દુઃખમાંથી જન્મે છે. અથવા એમ પણ સાચું છે કે એકલતા દુઃખ આપે છે. એકલતા એટલે હતાશા, નિરાશા અને તમામ નેગેટિવ સંવેદનાનો સરવાળો. પણ અહીં એક વસ્તુ અભિપ્રેત છે – આપણી અપેક્ષા. આપણી અપેક્ષા હોય છે કે કોઈ આપણને કંપની આપે, મદદ કરે, વાત સાંભળે, વાત કરે, ફરવા આવે…ઘણું લાંબુ લિસ્ટ થઈ શકે. આ અપેક્ષાની પૂર્તિ ન થાય એટલે એકલતા લાગે. વ્યક્તિને જાત જાતના ભય સતાવતા હોય છે – ગરીબી, રોગ, મૃત્યુ વગેરે…એ બધા કરતાં પણ મોટો ભય તેને એકલતાનો હોય છે.  કારણ કે તેને પોતાની જાત સાથે સમય ગાળવાનું ક્યારેય પસંદ જ નથી કર્યું. મારું તો કોઈ નથી…ને ક્યારેક વાત જીવન મરણ સુધી પણ પહોંચી જાય.

પણ બીજો દૃષ્ટિકોણ તો ભુલાઈ જ જાય છે. હું એટલે કોણ? આ શરીર? ના, મારી અંદર જે ચૈતન્ય છે તે…એ તો હંમેશા એકલું જ હોય…મારી અંદર બીજું કોઈ પ્રવેશી  જ ન શકે. આજે સૌને સ્વતંત્ર, એકલા રહેવું ગમે છે. પણ ખરેખર એવી સ્થિતિ આવી પડે તો વ્યક્તિ એ પણ સહન કરી શકતી નથી, ખોવાઈ જાય છે.  એકલતા કોઈ પણ ઉંમરે અણગમતી છે. તેનો સાચો ઉકેલ એ છે કે આ સમયનો આત્મચિંતન અને સાધના માટે ઉપયોગ કરવો. ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પોતાની એકાંત વ્યથાને ઓગળી ‘ ગીતાંજલિ ‘ જેવા અમર સર્જન આપ્યાં. અંધત્વના એકાંતને અભિશાપના બદલે આશિષ બનાવી અંધ કવિ મિલ્ટને જગતને સ્વર્ગનું તાદૃશ્ય ચિત્રણ કરાવતા બે મહાકાવ્યો આપ્યાં. તેમની વિશ્વવિખ્યાત કૃતિ ‘ પેરેડાઈઝ લોસ્ટ’ નું સર્જન  તેમણે બંને આંખો ગુમાવ્યા બાદ કરેલું.  કાશ્મીરના મર્મી કવિયત્રી લલ્લેશ્વરીએ સ્વેચ્છાએ લાંબો સમય કાશ્મીરની એકાંત ઘાટીઓમાં કાઢી સુંદર સર્જન કર્યું. એથી વિરુદ્ધ આ કોરોનાકાળમાં ઘણા લોકો ડિપ્રેશનનો શિકાર બન્યા. તથા લોકોની સોશિયલ મીડિયા પાછળની ઘેલછા એ આનો પુરાવો છે.  હકીકત એ છે કે વ્યક્તિ એકાંતમાં પોતાની જાત સાથે તાલ મિલાવી શકે છે અને પોતાના હૃદયમાં ઝંકૃત થતાં સ્પંદનો અનુભવી શકે છે. જો અંતર્યાત્રા કરીશું, જાત સાથે જોડાઈશું તો એકલતાની મરુભૂમિને એકાંતના બાગમાં બદલી શકીશું. પછી  તાકાત નથી એકલતાની કે તમને ડગાવી શકે.

રીટા જાની
14/05/2021

ht

સ્પંદન-16

હૈયે છે એવો ઉલ્લાસ
હોઠે આવે જય ગુજરાત.
ધીંગી ધરાની ધીંગી પ્રજા,
દેશ દેશાવરે ફરકે ધજા.
સુખ સમૃદ્ધિ લાવે આણી,
સાહસમાં ન કરે પાછી પાની.
મીઠી બોલી, મીઠા દિલ,
ગરબે ઘૂમે મેલી હેલ.

મોહન અને મોહનદાસની આ પુણ્યભૂમિ, સરદાર પટેલ, ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક અને રવિશંકર મહારાજ જેવા નેતાઓની ભૂમિ, વિક્રમ સારાભાઈ સમા વૈજ્ઞાનિકની ભૂમિ,  નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ અને પ્રેમાનંદની ભક્તિમાં છલકાતી  અહીંની ગુજરાતી ભાષા, અવિનાશ વ્યાસના સંગીતમાં ઝંકૃત થતી, નર્મદ, મેઘાણી, મુનશી અને ઉમાશંકરના સાહિત્યમાં કસુંબીનો રંગ પીને તરબતર થતી આ ધરા ગુજરાત અને તેની ગુજરાતી ભાષા તથા તેની ખમીરવંતી પ્રજાની વાત અનોખી છે. ડાલામથ્થા સાવજની ડણકથી ગાજતી આ ભૂમિએ બે રાષ્ટ્રોના રાષ્ટ્રપિતા આપ્યા છે.

ગુજરાત અને ગુજરાતીઓ સાથે સમૃદ્ધિ સદાયે જોડાયેલી રહી છે.  સોનાની દ્વારિકા અને સુરત સોનાની મૂરત  એ કોઈ પણ સાહિત્યપ્રેમી ગુજરાતી માટે અજાણ્યા નથી. ગુજરાત પાસે લાંબો સમુદ્ર કિનારો છે. તેથી ગુજરાત દરિયાદિલ છે. ક્યારેક સંજાણ બંદરે આવેલા આશ્રય માગતા પારસીઓને પણ આવો અનુભવ થયો હતો.  પરંતુ આનંદ એ વાતનો કે પારસીઓ ગુજરાતમાં દૂધમાં સાકરની જેમ ભળી ગયા. દાદાભાઈ નવરોજી હોય કે ટાટા, કોઈના માટે ગુજરાત અજાણ્યું નથી. દેશ દેશાવરમાં આ મહેક ફેલાયેલી છે. અહીં કોઈ શરણાગત નથી પણ દિલથી સહુનું સ્વાગત છે. દરિયાદિલી ગુજરાતના લોહીમાં છે. આવી જ લાગણી હતી કેટલાક પોલેન્ડના શરણાર્થીઓની જ્યારે બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં 500 સ્ત્રીઓ અને 200 બાળકો સાથે પોલેન્ડથી નીકળેલ જહાજના કેપ્ટનને કહેવાયેલું કે જ્યાં શરણ મળે ત્યાં જજો. જહાજ દેશ દેશ ફર્યું અને બધાએ જાકારો આપ્યો ત્યાં સુધી કે મુંબઈ બંદરે અંગ્રેજ સરકારે પણ ના પાડી. જહાજ આવ્યું ગુજરાતના  જામનગર બંદરે. મહારાજા દિગ્વિજય સિંહ શરણ તો આપે જ છે પણ સાથે જ બાળકોના શિક્ષણ માટે બાલાચડી સૈનિક શાળામાં વ્યવસ્થા પણ કરે છે. શરણાર્થીઓ નવ વર્ષ બાદ વતન પરત ફરે છે.  તેઓ આજે પણ આ ઉપકાર ભૂલ્યા વગર દર વર્ષ જામનગરની મુલાકાત લે છે. ગુજરાત સંવેદનશીલ  છે. આવાં સીમાચિહ્નો ગુજરાતને પ્રસ્તુત કરે છે. તેથી જ ખુશ્બુ ગુજરાત કી આપણને હૃદય સ્પર્શી લાગે છે. કારણ કે આ જ ખુશ્બુ આપણા હૈયા સુધી વસેલી છે અને પ્રેરણા પરિમલ વહાવી રહી છે. …પ્રેરણા પરિમલ વહે છે અને તેમાંથી ખુશ્બુ વહે છે – આ ખુશ્બુ છે સાહસિકતાની. કિનારો આફ્રિકાનો હોય કે અમેરિકાનો કે પછી યુરોપનો, ગુજરાતી સાહસિકતાની સોડમ બધે જ છે. ગુજરાતની સાહિત્ય સમૃદ્ધિ જુઓ તો પણ તમને આફ્રિકાની વાતો મળી આવશે. ગુણવંતરાય આચાર્યની નવલકથાઓ ‘દરિયાલાલ’ જુઓ કે ‘સક્કરબાર’ એ આભાસ થયા વગર રહેતો નથી કે ગુજરાત માટે આફ્રિકા અજાણ્યું હોય. તો યુરોપમાં માદામ કામા હોય કે શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા- ગુજરાતનો દેશપ્રેમ ભારતના સ્વાતંત્ર્યમાં પણ ઝળકે છે. વાસ્કો દ ગામાને કાલીકટ બંદરની રાહ દેખાડનાર કાના  માલમને પણ એક સાહસિક દરિયાખેડું ગુજરાતી તરીકે ન જ ભૂલી શકાય.

ગુજરાતનો સ્થાપના દિન એ આનંદની ક્ષણ છે, સંકલ્પની ક્ષણ છે, નવાં સ્વપ્નોથી આંખોને રોમાંચિત કરવાની ક્ષણ છે. તેથી જ ભૂતકાળની ભવ્યતાનો પરિચય એટલું જ પર્યાપ્ત નથી. સમય હમેશાં સરતો રહેતો હોય છે.  ઈમારતોની ભવ્યતા તો જ જળવાય જો તેનું સ્વરૂપ બદલાય.  ઇતિહાસનો પદાર્થપાઠ એ છે કે ઇતિહાસ સર્જવો જરૂરી છે. તેમાં રાચવું એ કદાચ ક્ષણિક આનંદ જ હોઈ શકે.  વસંતના આગમનની વધામણી ખાતાં પહેલાં પુષ્પોના સામ્રાજ્યની રૂપ, રંગ અને મહેકથી સજાવટ કરી લઈએ.

ગુજરાતી એ વિશ્વજાતિ છે.  જો સંકુચિતતા હોય તો એ ગુજરાતી નથી. જેમ તે બધાને આવકારે છે તેમ પોતે પણ દેશ દેશાવર ખેડી બધે પહોંચે છે.  પોતાના આતિથ્ય દ્વારા સૌને સત્કારે છે તો વિદેશમાં જઈને પણ પોતાની સંસ્કૃતિ જાળવી રાખીને ત્યાં સમાઈ જાય છે.  જ્યાં પગ મૂકે ત્યાં દૃઢમૂળ થઈને રહે એટલું જ નહિ પણ સેવા સુવાસથી ખ્યાતિ પ્રસરાવે એ સાચો ગુજરાતી. ફોર્બ્સ અને ફાધર વાલેસ જેવા સવાયા ગુજરાતીઓએ ગુજરાતી ભાષાની અમૂલ્ય સેવા કરી.  તો  માદરે વતનથી માઈલો દૂર પરદેશની ધરતી પર માતૃભાષા ગુજરાતીના સંવર્ધન માટે કામ કરતા  ‘બેઠક’, ‘બે એરિયા ગુજરાતી સમાજ’ , ‘ ઓટલો ‘ અને  તેના જેવા અનેક સંગઠનો વર્ષોવર્ષ ગુજરાત ગૌરવ દિન રંગે ચંગે ઉજવે છે એટલું જ નહિ પણ ગુજરાતની સંસ્કૃતિની આલબેલ પોકારે છે.

ગ્લોબલ ગુજરાતી એ માત્ર આજની વાત નથી, એ તો તેની કાયમી ઓળખ છે.  વિશ્વભરમાં પોતાના લચીલાપણાના ગુણના કારણે દુનિયાભરમાં આપણને ગુજરાતીઓ જોવા મળે છે.  તેના પ્રવાહી સમ સ્થિતિસ્થાપક સ્વભાવના કારણે તે વિશ્વના કોઈપણ સ્થળ, સમય અને સંજોગોમાં ગોઠવાઈ શકે છે. ગુજરાતી દરેક દિશાઓથી આવતા નવા વિચારોને સ્વીકારી શકે છે. તે હંમેશા પરિવર્તન માટે તૈયાર હોય છે – પછી તે વાત વ્યંજનની હોય, વિચારોની હોય, પહેરવેશની હોય, ભાષાની હોય  કે ટેકનોલોજીની હોય. તે સામ, દામ દંડ, ભેદની નીતિ અપનાવી પોતાનું કામ કુનેહપૂર્વક કઢાવી લે છે.  માટે તો વર્ષોથી વેપારમાં ગુજરાતી એક સફળ પ્રજા છે. જીવનને ભારોભાર માણવું એ ગુજરાતી સ્વભાવ છે. તમે દેશમાં ફરો કે વિદેશમાં….સૌથી વધુ પ્રવાસીઓ તમને ગુજરાતના જ મળશે.

ગુજરાતીઓના  ભોજનપ્રેમની વાત વગર આ લેખ અધૂરો જ ગણાય. તેમના ફાફડા, ગાંઠિયા, થેપલા, ઢોકળા જગજાહેર છે. હળવદના ઘીથી લથબથ ચૂરમાના લાડુ, સુરતની ઘારી, વડોદરાનો લીલો ચેવડો, ખંભાતનું હલવાસન, ભરૂચની શિંગ,  ગોંડલના ફાફડા, ભાવનગરના ગાંઠિયા, વલસાડી હાફૂસ અને તલાલા ગીરની કેસર કેરી એમનો આગવો પ્રેમ છે.

ગુજરાત, ગુજરાતી અને ગરબા એક અનોખું સંયોજન છે. નવરાત્રી હોય કે કોઈપણ શુભ પ્રસંગ…ગરબે ઘૂમતા ગુજરાતી આખી રાત ગરબા ગાઈને  પણ થાકતા નથી….ભલે ગલીના નાકા પરની દુકાને જવા વાહન લઈ જતા હોય.

કલા અને મનોરંજનના ક્ષેત્રે પણ ગુજરાતીઓનું યોગદાન રહેલું છે.  દેશી નાટક સમાજ… આઈએનટી..પંચોલી પિકચર્સ…કલ્યાણજી આણંદજી…સંગીતકાર જયકિશન..ચિત્રકાર રવિશંકર રાવળ…આર્ટ ડાયરેક્ટર કનુ દેસાઈ….નોંધનીય નામો છે.

ગુજરાતી પાસે વિઝન છે, દીર્ઘદૃષ્ટિ છે, વેપારની સૂઝ છે અને સાહસ પણ છે.  અમુલ, અંબાણી, અદાણી, ઝાયડસ, કેડીલા, સન ફાર્મા, ટોરેન્ટ ફાર્મા એના ઉદાહરણ છે. આ ખમીરવંતી પ્રજા કચ્છના ભયંકર ભૂકંપ પછી તેનું નવસર્જન કરે છે. કચ્છની મરુભૂમિમાં આજે કેસર કેરી, ડ્રેગન ફ્રૂટની ખેતી થાય છે તો ત્યાં સોલાર પાર્ક ને વિન્ડ ફાર્મ તેને વિકાસના પંથે અગ્રેસર કરે છે.  એવું નથી કે આ રસ્તે તેને કોઈ સંઘર્ષ ન કરવો પડ્યો હોય. પણ સંઘર્ષથી અટકે નહીં, હારે નહિ કે પાછો ફરે નહિ એ જ સાચો ગુજરાતી.

રીટા જાની
07/05/2021

સ્પંદન-15


હતાશા, નિરાશાના વાદળ છાયા,
થીજી ગયાં સ્પંદન સઘળાં, ખમૈયા કર
કાળના ખપ્પરમાં કિલ્લોલતા પરિવાર
ચીસ ધરબાઈ ગઈ દિલમાં, ખમૈયા કર
નયનોમાં સુકાયા શોણિતના અશ્રુ
વેદના બની કંપતો ચિત્કાર, ખમૈયા કર
પ્રાર્થું હે જગન્નિયંતા, ભૂલ માફ કર
બાળને તારી પાંખમાં લે, ખમૈયા કર.

એક તૂ ના મિલા, સારી દુનિયા મિલે ભી તો ક્યા હૈ…
ક્યારેક પ્રાણવાયુ માટે આ શબ્દો સાર્થક થશે એવી તો કોને કલ્પના હોય? ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન આજે એક ક્ષણમાં પુરાઈ ગયાં છે અને એ ક્ષણ … એ ક્ષણ એ અંતર છે… પ્રાણ અને પ્રાણવાયુ વચ્ચેનું, હૃદય અને ફેફસાં વચ્ચેનું, વર્તમાન અને ભવિષ્ય વચ્ચેનું, માનવ અને ટેકનોલોજી વચ્ચેનું, માનવ અને માનવ વચ્ચેનું, સૂનકાર અને ધબકાર વચ્ચેનું. સામાન્ય માનવી -દર્દી હોય કે પરિવારનો સદસ્ય -આશા અને નિરાશાના વમળમાં સપડાયો છે. હવામાં છે … સાઈરનોની ગુંજ, શ્વાસ માટેની તડપન, અધીર આંખો અને ચિત્કાર …મચ્યો છે હાહાકાર.

…આ હાહાકાર….કદાચ ગઈકાલ સુધી આ દોડતી દુનિયાને સ્વપ્ને પણ ખ્યાલ ન હતો કે આવું કઈં થઈ શકે. કાળા માથાનો માનવી શું ન કરી શકે એવા પ્રશ્નો વિચારસભાઓનું કેન્દ્ર હતા. સામાન્ય માનવી વિકાસના ફળ ચાખવાની પ્રતિક્ષામાં મગ્ન હતો. ટેકનોલોજી દરેક વસ્તુમાં કૌવત દેખાડી રહી હતી. વિશ્વના આર્થિક મંચો આર્થિક વિકાસદર હાંસલ કરવાના વિચારો અને ઠરાવોમાં મગ્ન હતાં. આકાશમાં જેટ વિમાનો અને સમુદ્રમાં જહાજો વચ્ચે વૈભવી ક્રુઝ જહાજો, માનવીઓથી ઉભરાતાં એરપોર્ટ અને બંદરો …અને વૈશ્વિકરણની ગ્લોબલ કલ્પનાઓ…આ બધું જ થંભી ગયું. બુલબુલના ગીતો બંધ થયાં અને … ફૂલો મુરઝાયાં.

આજ…વર્તમાન?… એમ્બ્યુલન્સની સાઇરનોની ગુંજ વચ્ચે હોસ્પિટલો હાંફી રહી છે…વિશાળ વ્યવસ્થાઓ પણ વિશાળ નથી તેની પ્રતીતિ સહુને થઈ રહી છે. પી પી ઇ કીટમાં રહેલા દેવદૂતો કહો કે ફ્રન્ટલાઈન વોરિયર્સ, સમગ્ર તબીબી જગત હાંફી રહ્યું છે.

ટેલિવિઝનના સમાચાર કે ફોન…જ્યાં જુઓ ત્યાં એક જ ટોન … લાચારી…નિરાશા… હતાશા..સંતાપ અને જિંદગી અને મોતની ખેંચતાણ…અટકતા શ્વાસ અને અકાળ મૃત્યુ.. પીડા,વેદના ચિત્કાર અને કલ્પાંત… આંસુડાં ચોધાર અને અંતર વરસે અનરાધાર…જાણે કે પ્રલયકાળ … કરૂણામય વિશ્વ બન્યું છે કરૂણતા….મૂંઝવણ અને મનોમંથન… ક્યા ઇસ રાત કી સુબહ નહીં?…
યાદ આવે છે વૈદિક પ્રાર્થના..
तमसो मा ज्योतिर्गमय ।
मृत्योर्मा अमृतं गमय ।
ઊંડા અંધારે થી પ્રભુ પરમ તેજે તું લઈ જા…
મહા મૃત્યુમાંથી, અમૃત સમીપે નાથ લઈ જા…

ના..નિરાશ થવાનો આ સમય નથી. થાકી, હારી, માથે હાથ દઈ, રડીને બેસી જવાનો આ સમય નથી. સમય કપરો છે, પરિસ્થિતિ વિકટ છે, પ્રશ્ન અતિશય મોટો છે પણ…જ્યાં હૈયે હામ છે, ત્યાં કશું જ અશક્ય નથી. માનવ કુદરત સાથે બાથ ભીડતો રહ્યો છે અને સંકટ સામે લડતો રહ્યો છે. પડકાર જેટલો મોટો તેટલો જ નિર્ણય અને નિશ્ચય સાથે આગળ વધવાનો નિર્ધાર અડગ. સાધનો ટાંચા છે, પણ જુસ્સો અડગ છે. ઉકેલ માટે હિંમત, સાથ અને સહકાર જોઈએ, માનવની માનવ પ્રત્યે સંવેદના જોઈએ. આ સમય મોહ ત્યાગી સમર્પણભાવ સાથે આગળ વધવાનો છે. નાવમાં છિદ્ર હશે પણ દોષારોપણનો સમય નથી..ભૂલ કે ચૂક જે હશે તે જોવાશે પણ અટકતા શ્વાસને રોકી લઈએ એ જીવનદાન છે. સમયને વ્યર્થ વેડફવા કરતાં સહુ વિચારે કે હવે શું થઈ શકે અને હું શું કરી શકું?

એક પ્રસંગ યાદ આવે છે ….
સૌરાષ્ટ્રની રસધારમાં મેઘાણી એ લખ્યું છે કે …
મેઘાણી એક વાર મહુવા, ભાવનગરની બજારમાંથી નિકળતા હતા અને એક ૮૦ વર્ષના માજીને મજુરી કરતા જોયા એટલે મેઘાણીએ પુછ્યું કે ,” મા, તારે કોઇ દિકરો નથી?
માની આંખમાં ઝળઝળીયા આવી ગયાં.. એણે કહ્યું કે,” દિકરો તો હતો ભાઇ,, અમે ખારવા(માછીમાર) છીએ.. મારો દિકરો ભાવનગરના એક શેઠનું વહાણ ચલાવતો હતો. આજથી પંદર વર્ષ પહેલા મધદરિયે વહાણ તુટી ગયું અને મારો દિકરો દરિયામાં ક્યાંક ખોવાઈ ગયો. એનો બાપ તો નાનપણમાં જ પરલોક ચાલ્યો ગયો હતો.. એટલે મારું મોત આવે ત્યાં સુધી મજુરી કરું છું. “
મેઘાણી એ કીધું કે, “તો પછી તમે શેઠ પાસેથી વળતર ન માંગ્યું?”
“અરે ભાઇ, કેવી રીતે માંગું? એ શેઠે એનું લાખો રૂપિયાનું વહાણ મારા દિકરાને ભરોસે મુક્યું હતું અને મારો દિકરો એને કાંઠે ન લાવી શક્યો.. ક્યાં મોઢે હું વળતર લેવા જાઉં..?”
સમજદારીનું આના કરતાં ઉંચું આસન ના હોય શકે. પૃથ્વી ગોળ છે, તમે જ્યાં ઉભા છો ત્યાં જ કેન્દ્ર છે.. જ્યાં છીએ ત્યાં અને તેજ ઊંચું સ્થાન છે. આપણામાં કેટલું ઉંડાણ છે એ મહત્વનું છે.

આજનો સમય પડકારનો સમય છે…જવાબદારી લેવાનો સમય છે….સમજદારી બતાવવાનો સમય છે. આપણે નિયમોનું પાલન કરીએ…માસ્ક પહેરીએ… વગર કારણે બહાર જવાનું ટાળીએ… જે લોકો સંક્રમિત છે, તેમને બનતી મદદ કરીએ…બહારથી પુરવઠો, ટિફિન, દવા પહોંચાડીએ, તેમને શ્રધ્ધા અને હિંમત આપીએ, પર્યાવરણની રક્ષા કરીએ, વૃક્ષો વાવીએ. ટૂંકા ગાળાના ઉપાય જરૂર કરીએ પણ દીર્ઘ દૃષ્ટિએ વિચારીએ.

યાદ રહે માનવજાત સામેના આ મહાયુદ્ધમાં આપણે સહુ સૈનિક છીએ. વિજયનું પહેલું પગલું એટલે સમજદારી અને જવાબદારીની ભાવના સાથે શિસ્ત અને નિયમોનું પાલન. આ યુદ્ધ ભલે મહાભારત સમાન વિકટ હોય પણ યાદ રાખીએ કે આપણા સારથી કૃષ્ણ છે. ગીતા હવે જીવવાની છે, માત્ર પઠન નહીં. આ સમય વિષાદયોગનો નથી પણ જ્ઞાન, ભક્તિ અને કર્મયોગનો છે.

આવા સમયે અદના આદમીના નાના નાના પ્રયત્નો પણ મોટી સેવા બની જાય છે….કેટલાંક કર્મયોગના ઉદાહરણો..

સિવિલ હોસ્પિટલમાં હેડ નર્સ તરીકે ફરજ બજાવતા રેખાબેન બ્રહ્મભટ્ટને કિડનીમાં પથરી થઈ હતી. કોરોનાનાં સમયમાં પથરીની પીડા અતિ ગંભીર બની હતી. ત્યારે સર્જરી કરી સ્ટેન્ટ મૂકવાની જરૂર પડી. કોરોનના દર્દીઓની સારવારને જીવનમંત્ર બનાવનાર રેખાબેન ઓપરેશનના બીજા જ દિવસે ડ્યુટી પર હાજર થઈ ગયા.

એક પોલીસકર્મીએ પોતાના લગ્નની હલ્દી એટલે કે પીઠી ચોળવાની વિધિ ડ્યુટી પર એટલે કે પોલીસ સ્ટેશનમાં કરી.

બનાસ ડેરીના એન્જિનિયરોએ ઓકસીજનની અછતની વાત જાણી જાતે જ ઓક્સીજન પ્લાન્ટ બનાવી ઉત્પાદન શરૂ કરી દીધું.

નાગપુરના 85 વર્ષના બુઝુર્ગ નારાયણજી માટે પરિવારજનોએ ખૂબ મહેનત પછી હોસ્પિટલમાં એક બેડની વ્યવસ્થા કરી. એવામાં એક યુવાન સ્ત્રી તેના પતિ માટે બેડ ન મળવાથી દુઃખી હતી. તો નારાયણજીએ સ્વેચ્છાએ પોતાનો બેડ આ યુવાનને આપ્યો ને પોતે ઘેર ગયા ને 3દિવસ બાદ અંતિમ શ્વાસ લીધા.

આવા તો અનેક કિસ્સા પ્રકાશમાં આવી રહ્યા છે ત્યારે જો દરેક વ્યક્તિ પોતાના યોગદાનનો દીપક પ્રગટાવશે તો એ વાતમાં કોઈ શંકા નથી કે ઈશ્વર પણ સહાય કરશે…કાળા વાદળ હટશે અને સોનેરી સૂરજ જરૂર ઉગશે….

વિલાયો નથી હજી રણકાર
સમયનો વસમો છે પડકાર
બંધ નથી હજી ધબકાર
આંખમાં પણ છે એક ચમકાર
મચ્યો ભલે ચોતરફ હાહાકાર
પ્રાર્થું હરિને વારંવાર
માનવ દિલમાં છે વિશ્વાસ
હરિ પણ કરશે ચમત્કાર.

રીટા જાની
30/04/2021

https://youtu.be/A1F-q3WRcb0

સ્પંદન-14



કસોટી તો થાય માત સીતાની પણ
રામ હોય રાજા કે હોય રામરાજ્ય
ક્યાં છે મનનો રાવણ હરાવવાનો મંત્ર
છુપાયો છે દશાનન અત્ર તત્ર સર્વત્ર
શોધું, મળે ક્યાં પરદુઃખભંજન રામ
સંતાપ મનમાં, જોઈ સ્વાર્થના ધામ
જાગ અને જગાડ, તારો આતમરામ
અંશ છે તું પ્રભુ કેરો , કર રામના કામ.

ગંગા , યમુના , હિમાલયની જેમ જ ભારત અને ભારતીય સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલ કોઈ નામ હોય તો તે છે ભગવાન રામ અને માતા સીતા. ભાગ્યે જ કોઈ ભારતીય બાળકનું બાળપણ રામ અને સીતાની કથા વગર વીત્યું હશે. રામ એ કથા નથી પણ કંઇ કેટલાય લોકોની જીવનકથા છે. વાલ્મીકિ હોય કે કંબન કે પછી ગોસ્વામી તુલસીદાસ રામાયણ અને રામચરિતમાનસ તેમના જીવન કાવ્યો અનેક ભારતીય હ્રુદયની પ્રેરણા રહ્યાં છે. તેથી જ રામનવમી એ એવો તહેવાર છે જે સ્નેહ, સમર્પણ, શ્રધ્ધા અને પ્રેરણાની ભક્તિમય જ્યોતથી દીપી ઊઠે છે. ભારતીય હૈયાને મન હ્રુદયના સિંહાસન પર શ્રીરામ હમેશાં વિરાજમાન હોય છે. તેથી જ આદર્શ રાજ્ય એટલે રામરાજ્ય. શ્રીરામ હૃદયના સ્વામી છે અને અંતર્યામી પણ છે. રામનામ હ્રુદયની ગાથા પણ છે અને તપ્ત હ્રુદયની શાતા પણ છે. રામનામ એ એવું સ્પંદન છે જે તારી શકે છે. એ માત્ર માન્યતા જ નહીં અનેકની અનુભૂતિ પણ છે.

રામ નથી માત્ર મંદિરની મૂર્તિ કે નથી ભારતીય મહાકાવ્ય રામાયણનું કોઈ પાત્ર. રામ છે ઉદ્ધારક અને મહાનાયક. રામ ભારતની સંસ્કૃતિ સાથે, તહેવારો સાથે, ભારતીય જનમાનસ સાથે, લોકોના મનની ચેતના સાથે અભિન્ન રીતે જોડાયેલા છે. દ્રશ્ય દિલ્લીના રામલીલા મેદાનનું હોય કે બીજે ક્યાંયનું પણ દરેક ભારતીય બાળકના મનમાં દશેરાના દિવસે થતું રાવણ દહનનું દ્રશ્ય જીવંત હોય છે. તો રાવણના વધ પછી રામના આગમનની ખુશીમાં અયોધ્યાના નગરજનોએ કરેલ સ્વાગતના ઉપલક્ષ્યમાં કરેલ દીપમાળાને યાદ કરીને ઉજવાતી દિવાળીની રાત્રે દીવા પ્રગટાવવાની પરંપરા યાદ કરીએ તો થાય કે રામ હજારો વર્ષ પછી પણ જીવંત છે-દરેક ભારતીય વ્યક્તિના હૈયામાં, પરંપરામાં અને મન મંદિરમાં.

આજનો યુગ તો યંત્રયુગ છે, ટેકનોલોજીનો યુગ છે, મેનેજમેન્ટના માંધાતાઓનો યુગ છે તેમાં વળી રામ પ્રેરક હોઈ શકે ખરા? ભક્તિની શક્તિ એ જ છે કે તે પ્રશ્નોને ઉત્તરના સ્વરૂપમાં બદલી શકે, માનવને માર્ગ બતાવે. અવતારી પુરુષોનું જીવનકાર્ય પણ તે જ સૂચવે છે. રામ અવતાર છે અને તેથી જ રામકથામાંથી પણ આપણને આજના સંજોગોમાં સંદેશ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. આ રામનવમીના પુનિત પર્વના સંદર્ભમાં કેટલાંક મધુ બિંદુઓ …
….જીવન એટલે જ ક્ષણોનો સરવાળો. કેટલીક ક્ષણોનું સાંનિધ્ય ગમે, તેથી માનવી સુખ અનુભવે અને અણગમતી ક્ષણોને દુઃખ તરીકે અનુભવે. રામના જીવનમાં પણ આરોહ અવરોહ રહ્યા જ હતા. રાજ્યાભિષેકની તૈયારી હોય અને માતા કૈકેયીને રાજા દશરથે આપેલા વચનને કારણે રામને ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પ્રાપ્ત થાય. આને શું કહેવું? એક તરફ રઘુકુળની વચન પાલનની પરંપરા છે. માત્ર ગાદીનો ત્યાગ નથી પણ ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પણ છે. રામ એ પ્રેરણામૂર્તિ છે, મર્યાદા પુરુષોત્તમ છે. ધૈર્ય, ગાંભીર્ય અને સમતા એ રામના ગુણો છે. રામ વનવાસ સ્વીકારે છે. વનવાસ એટલે જ અનિશ્ચિતતા. રાક્ષસોથી ભરેલા વનમાં સલામતિનો અભાવ તો સ્વાભાવિક જ હોય. પણ જ્યાં આત્મશ્રધ્ધા છે, હાથમાં ધનુષ છે અને પોતાના સામર્થ્યમાં વિશ્વાસ છે, ત્યાં ભય નથી. ભય, શક્તિનો વિનાશ કરે છે અને આત્મશ્રધ્ધા, શક્તિનો સંચાર કરે છે.
…….યુગો બાદ ……
આપણે ….ગઈ કાલની દોડતી દુનિયા , ભૌતિક સુખોથી ઊભરાતી દુનિયા ….2020…દોડ અચાનક થંભે છે….લોકડાઉન .. કવોરંટાઈન …કેટલાક લોકોની મૂંઝવણ …અને ઉત્તર?… ધીરજ , ગંભીરતા , સમતા અને આત્મશ્રધ્ધા. ભય નથી એમ નહીં પણ આપણા ધનુષ બાણ એવી આપણી ટેકનોલોજીમાં શ્રધ્ધા રાખી આત્મસામર્થ્ય કેળવીએ. ચૌદ દિવસનું કવોરંટાઈન ચૌદ વર્ષના વનવાસ સામે કંઈ નથી. નિરાશ ન થઈએ. આપણે રામના ભકતો છીએ. આત્મવિશ્વાસ અને ઈશ્વરકૃપા સાથે આગળ વધીએ. માનવજાત અજેય છે અને રહેશે. વાઇરસ માયાવી છે અને રૂપ બદલે છે. યાદ રહે રાક્ષસો પણ માયાવી હતા અને રૂપ બદલી શકતા. યાદ રહે…યુગ ગમે તે હોય…
લક્ષ્મણરેખા જ્યાં સુધી ઓળંગવામાં આવતી નથી ત્યાં સુધી રાવણ પણ કંઈ કરી શકતો નથી. લક્ષ્મણરેખા એ મર્યાદા છે -આપણી, આપણા શક્તિ અને સામર્થ્યની. જે ક્ષણે લક્ષ્મણરેખા ઓળંગાય છે, ત્યારે તે ક્ષણે જ રાવણ અટ્ટહાસ્ય કરી શકે છે. પ્રશ્ન સમર્થતાનો નથી , મર્યાદાનો છે. મર્યાદામાં રહી આત્મશ્રધ્ધા સાથે માર્ગ શોધવો એ જ સંદેશ છે, મર્યાદા પુરુષોત્તમ રામચંદ્રજીનો.

રામ પ્રત્યેની ભક્તિ જ્યારે આપણી શક્તિ અને પ્રેરણા બને તો જ રામનું અવતાર કાર્ય સિદ્ધ થયું ગણાય. જેમ હબલ ટેલિસ્કોપ દ્વારા વૈજ્ઞાનિકો અવકાશનો તાગ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે કદાચ તેવી જ યાત્રા આપણે કરવાનો પ્રયત્ન છે. આ એ યુગમાં ડોકિયું કરવાનું છે જેની માહિતી માત્ર રામાયણ દ્વારા મળે છે. જીવન માત્ર વ્યક્તિગત નહીં પણ સમષ્ટિના વિકાસનું સાધન છે, યજ્ઞ છે. તેમાં પ્રાપ્તિ જ નહી પણ સમર્પણની પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ. યાદ આવે છે એક દ્રશ્ય …
ઋષિ વિશ્વામિત્રને યજ્ઞ કરવો છે. મારીચ અને સુબાહુ નામના રાક્ષસો તેમાં વિઘ્ન કરે છે. ઋષિ રાજા દશરથના દરબારમાં આવી કહે છે કે રામ અને લક્ષ્મણને આશ્રમમાં યજ્ઞના રક્ષણ માટે મોકલો. દશરથ પુત્ર પ્રેમના કારણે આનાકાની કરે છે પણ ગુરુ વશિષ્ઠ આગ્રહને લીધે મોકલે છે. કુમારોની ઉંમર લગભગ સોળ વર્ષ છે. વિશ્વામિત્ર અને કુમારો ચાલી નીકળે છે. વિશ્વામિત્ર તેમને બલા અને અતિબલા વિદ્યાઓ શીખવે છે, દિવ્ય શસ્ત્રાસ્ત્રો પ્રદાન કરે છે. જેનાથી રામ મારીચને ભગાડે છે અને સુબાહુનો વધ કરે છે. યજ્ઞનું રક્ષણ કરે છે. શું છે આ સંદેશ? આ શિક્ષણનો પ્રેક્ટિકલ ઉપયોગ છે. પણ તે ઉપરાંત શિક્ષણનો કે જીવનનો હેતુ સમાજના હિતનો છે અને રાજકુમાર હોય તો પણ તેમાં અપવાદ નથી. પરાક્રમ કહો કે પ્રશ્નોને સ્થળ પર જ નિકાલ કરવાની વ્યવસ્થાનું શિક્ષણ અહીં પ્રતીત થાય છે. અહીં બાળકને રણમેદાન છોડીને ભાગી જવાનું શિક્ષણ નથી, પણ સામનો કરવાનું શિક્ષણ છે. સલામતિ શોધવા રાક્ષસોથી ભયભીત થવાનું નથી તેમનો સામનો કરવાનો છે. શાબ્દિક શિક્ષણ નહી, પણ ચારિત્ર્યઘડતર એ શિક્ષણનો હેતુ હોવો જોઈએ એવો ધ્વનિ અહી છે.

રામાયણ એ માત્ર રામની વાર્તા નથી કે નથી રાજાનો ઇતિહાસ. રાજગાદી માટે કાવાદાવાની વાતો ઇતિહાસમાં અગણિત છે પણ અહીં છે ભાઈનો પ્રેમ. ભરત રામને કહે છે કે અયોધ્યાની રાજગાદી પર રામનો જ અધિકાર છે તો હે રામ! તમે પાછા આવો. રામ કહે છે પિતાના વચન ખાતર વનવાસમાંથી પાછા તે નહીં ફરે. ભરત રામની ચરણ પાદુકાને સિંહાસન પર મૂકી રામના પ્રતિનિધિ તરીકે રાજ્ય ચલાવે છે. અહીં સત્તાની લાલસા નથી પણ ભાઈના પ્રેમ ખાતર ત્યાગ છે… ટ્રસ્ટીપણાની ભાવના છે. ભાઈના પ્રેમનું આ ઉદાહરણ અજોડ છે.

અને… રામ . ક્યારેક થાય કે કેમ તેને મર્યાદા પુરુષોત્તમ કહેતા હશે? રામ પાસે શક્તિનો અહંકાર નથી પણ સમગ્રનો અને સહુનો સ્વીકાર છે. યાદ કરીએ અહલ્યા, શબરી અને કેવટને તો લાગશે કે જે કંઈ માર્ગમાં આવ્યું તે રામ સ્વીકાર કરે છે – અહલ્યાનો ઉદ્ધાર હોય, શબરીના પ્રેમથી વીણેલાં બોર હોય કે કેવટનો રામના પગ ધોવાનો આગ્રહ. રામ પ્રેમ મૂર્તિ છે. રામ સહુને સ્વીકારે છે અને તે પણ પોતાની કોઈ અપેક્ષા કે આગ્રહ વગર. રામ માટે કોઈ પરાયું નથી. માનવ તો ઠીક પણ પક્ષીરાજ જટાયુ હોય કે વાનર સમૂહ – કોઈની શક્તિ ઓછી નથી અને સહુના યોગદાનથી રામસેતુ પણ બાંધી શકાય એ જેવી તેવી સિદ્ધિ નથી. હનુમાન હોય કે અંગદ, સહુને રામનું કામ કરવું છે – સમુદ્ર પાર કરવો હોય કે લંકાદહન – અહીં શ્રેષ્ઠ થવાની હોડ નથી, ઉત્સાહ છે, સમર્પણ છે. નેતૃત્વ કહીશું કે ભક્તિ – ના, આ શબ્દોથી વર્ણવી નહીં શકાય. આ છે અદભુત.

રીટા જાની
23/04/2021

સ્પંદન-13


નવલ વર્ષે નવ પ્રભાત! લઇ આશ નવલી આવ તું,
વેદનાના કારમા ગત કાળ છોડી આવ તું.
પાંદડી પળને ખીલી આનંદની રમ્ય પળ તું,
મેઘધનુષી સ્વપ્ન સંગે ભાવિને સજાવ તું.
કાળ કાચબો, કાળ સસલું, કાળ છો અકળ ભલે,
અકળમાંથી સકળને પામું, એ સૂઝને આપ તું.
યાચના નહીં, માગણી નહીં, હ્રુદય શુદ્ધિ પ્રાર્થું હું,
પરદુઃખે પામું પીડા, સંવેદના એ આપ તું.
સહવસન નહિ, સહજીવન છે ચાહના મારી સદા,
સ્નેહની મીઠી સરવાણી ખળખળ ફરી વહાવ તું.

કાલ અને આજ…તારાઓનું વિશ્વ વિદાય લે છે… એક નવું પ્રભાત ઉગી રહ્યું છે…નવું પ્રભાત એટલે જ નવી આશા, નવા અરમાનો અને નવી દ્રષ્ટિ. ગઈ કાલનો સૂર્ય કદાચ આહ સાથે અસ્ત થયો હતો, પણ આજનો સૂર્ય નવી રાહ સાથે આકાશમાં પગલાં પાડી રહ્યો છે. આ પગલાં સાથે જ ભારતના જુદા જુદા પ્રદેશોમાં કંઇક નવીન, કંઇક અનોખું થવાની આશા સાથે નવું વર્ષ આગમન માટે થનગની રહ્યું છે. પાનખર હવે એક ભૂતકાળ બની ગઈ છે…વસંતના આગમનની કૂંપળોએ પાંદડી બનીને સ્વપ્નોની સૃષ્ટિના મેઘધનુષના  રંગો પતંગિયાંને હવાલે કરી દીધા છે. કુદરતી ગાન હવે મધમાખીના ગુંજારવ સાથે ધીમું પડ્યું છે. નવા વર્ષનું આગમન માનવ હૃદયને પ્રફુલ્લિત કરતું આવી પહોંચ્યું છે. ગુડી પડવો કહી મહારાષ્ટ્રમાં ઉજવાય, સંવત્સર પડવા તરીકે કોંકણમાં, તામિલનાડુમાં પુથંડુ , વિશુ તરીકે કેરળમાં ઉજવાય; કર્ણાટક, આંધ્ર કે તેલંગાણામાં ઉગાદી તરીકે, આસામમાં બોહાગ બિહુ, પંજાબમાં વૈશાખી, બંગાળમાં પોઇલા બૈશાખી, કાશ્મીરમાં નવરેહ તરીકે તો મણિપુરમાં સાજીબુ નોંગમપાંબા કાઇરોબા તરીકે, ઓરિસ્સામાં ચૈત્યપરબ ઉજવાય તો સિંધીઓનું નવું વર્ષ ચેટીચાંદ….નામ રૂપ જૂજવાં …પણ ભારતનો આત્મા કહો કે ભારતીય મનનો ઉલ્લાસ કહો, દરેક હૈયામાં એક જ એહસાસ છે…એક જ આશ છે…એક જ પ્યાસ છે…એક પ્રાર્થના છે…હે પ્રભુ આ નવા વર્ષના નવીન રાહ પર અમારા સ્નેહની સરવાણી વહે…ખળખળ….પળપળ ..સર્વનું મંગલ થાય…શુભ થાય…શુભેચ્છાઓનું વહેણ વહે..નવ વર્ષના આગમનની શુભેચ્છાનો સંદેશ.


માનવ ઇતિહાસના પર્ણો ખુલવાની રાહ જોઈ રહયાં છે. કંઈ કેટલીયે કથાઓ પ્રગટ થવાની તૈયારી સાથે સમયની ધાર પર તૈયાર થઈ ઊભી છે. બસ એક પલકારની જ વાર છે. આ પલકારનું પ્રાગટ્ય એટલે જ નવા વર્ષનો દિવસ. માનવીનું ભવિષ્ય સમયાંતરે નિતનવા સ્વરૂપે ઉભરતું રહ્યું છે. ક્યારેક ગુફામાં રહેતો માનવી આજે અવકાશ તરફ જવાની તૈયારી કરી રહ્યો છે. ચંદ્ર હોય કે મંગળ કદાચ માનવજાતના ભવિષ્યમાં થોડાં કદમ જ દૂર છે. ભવિષ્ય ભલે અજ્ઞાત લાગે પણ જેને હૈયે હામ છે, આંખોમાં સ્વપ્નો છે અને દિલમાં અરમાન છે, તેવા માનવી માટે અશક્યમાંથી શક્યતા તરફ જવાનું પહેલું કદમ એટલે જ નવું વર્ષ. જ્યારે નીલ આર્મસ્ટ્રોંગે ચંદ્ર પર પહેલું કદમ માંડ્યું ત્યારે તે પણ અશક્ય જ લાગતું હતું ને? અશક્યતા અને શક્યતા એટલે જ શૂન્ય અને એક વચ્ચેનો – નવસર્જનનો સંબંધ. આ નવસર્જનનો પડદો ઉંચકાય છે નવા વર્ષના પ્રથમ દિવસે. એક એ અનંત તરફ જવાનું દ્વાર છે. નવા વર્ષના પ્રથમ દિવસે ભવિષ્ય તરફનું આ દ્વાર ખુલે છે. ઉત્સાહથી થનગનતા માનવની ભવિષ્યની દોટ તરફનું આ પહેલું કદમ જાણે કે બાળકની પા પા પગલી. બાળકની પા પા પગલી એટલે જ રોમાંચ. તેમાં આત્મશક્તિનું દર્શન છે તો પ્રથમતાનો રોમાંચ પણ છે. જીવનમાં પ્રથમતાનો રોમાંચ અનેરો હોય છે. યાદ છે પ્રથમનો રોમાંચ? પ્રથમ વરસાદ, શાળાનો પ્રથમ દિન, પ્રથમ મિત્ર, પ્રથમ પ્રેમ, પ્રથમ નોકરી, પ્રથમ હવાઈ મુસાફરી, પ્રથમ વિદેશ પ્રવાસ…પ્રથમ એ ઉત્સાહથી ઉભરાય છે. તેમાં નાવિન્ય પણ છે અને દૃષ્ટિ પણ.


ચૈત્રી શુકલ પ્રતિપદાનો આ દિવસ  વિશિષ્ટ એ રીતે છે કે બ્રહ્મપુરાણ અનુસાર આ દિવસે બ્રહ્માજીએ સમય અને વિશ્વનું સર્જન કરેલું. બ્રહ્માજી નવસર્જનના પ્રણેતા છે. નવું વર્ષ એ નવસર્જનની પ્રથમ પળ. પ્રથમ પળ એટલે જ મનમાં ઉત્સાહ, આનંદનો ફૂવારો તો તનમાં જોમ અને જોશ, કંઇક નવીન રાહને પામવા હૈયે હામ સાથે જ ભવિષ્ય તરફ ઉઠતા કદમ.

નવસર્જન એટલે શું? માનવજીવનમાં નવસર્જન એટલે કલ્પના અને પ્રયત્નોને સફળતાની પ્રાપ્તિ સુધી લઈ જવાની પ્રક્રિયા. સ્વપ્નો અને કલ્પનાની સવારી જીવનકથાને કેવો વળાંક આપી શકે તેની વાત કરતાં જ યાદ આવે એક સુંદર વાસ્તવિક જીવનકથા. હજુ ગઈ સદીની જ વાત….તે એક બેઘર કલાકાર હતો. તેને crazy mouse ના મોટા સપના હતા, જે કોઈને ગમતા ન હતા. તેણે ડિઝનીલેન્ડનું સર્જન કર્યું. જી હા, આ વાત છે વૉલ્ટ ડિઝની અને તેના સર્જનની. તેનું કુટુંબ એટલું ગરીબ હતું કે તે રોજના 1300 છાપાં વેચતો. આ બધા પૈસા તેના પિતા લઈ લેતા. તેના ભાઈઓ થાકીને ભાગી ગયા. જીવનની બધીજ મુશ્કેલીઓ, વિઘ્નોએ તેને વધુ મજબૂત બનાવ્યો. તેની 19 વર્ષની ઉંમરે તેણે પોતાના જીવનના સ્વપ્ન એવી એક એનિમેશન કંપનીની સ્થાપના કરી. પણ એક પણ કાર્ટૂન વેચવામાં નિષ્ફળ ગયો. એની કંપનીએ દેવાળું ફૂંકયું. ચાલતા શીખવું હોય તો પડીને જ ચાલતા શિખાય. હવે એક જૂના ગેરેજમાં તેણે એનિમેશન સ્ટુડિયો બનાવ્યો. પછીના પાંચ વર્ષ કોઈ કમાણી વગર જ પસાર થયા. છેવટે તેની એક ટૂંકી ફિલ્મ સફળ થઈ. પણ તેણે પોતાના જ પાત્રોના કોપિરાઇટનો હક ગુમાવ્યો. તે ભાંગી પડ્યો. તેને રહેવા માટે કોઈ જગ્યા ન હતી અને ખાવા માટે પણ સાંસા હતા. જો તમે કોઈ વસ્તુમાં માનતા હોય તો સંપૂર્ણ શ્રદ્ધા સાથે આગળ વધો. હવે તેણે એક નવા પાત્ર સાથે શરૂઆત કરી. પણ પ્રેક્ષકોને એ પણ પસંદ ન પડ્યું, છતાં તેણે બીજી ફિલ્મ બનાવી. તો એ માટે કોઈ વિતરક ન મળ્યો. છેવટે, તેના ત્રીજા પ્રયત્નમાં તેને સફળતા મળી. તેનું પાત્ર ‘મિકી માઉસ’ ખૂબ પસંદગી પામ્યું. “If you can dream it, you can do it.” તેથી તેણે પૂરી લંબાઇની એનિમેટેડ ફિલ્મ બનાવી. બધાએ તેને કહ્યું કે તે સફળ નહીં થાય. એમાં ત્રણ વર્ષ નીકળી ગયા, તેની પાસે પૈસા ખૂટી પડ્યા. તેને પોતાનું ઘર ગીરવે મૂકવું પડ્યું. ત્યાર પછી તેની ફિલ્મ ‘snowwhite & seven dwarfs’ ખૂબ સફળ બની અને અઢળક કમાણી કરાવી વૉલ્ટ ડીઝનીને 22 એકેડેમી એવાર્ડ મળ્યા અને 59 વાર નોમિનેટ થયા જે આજ દિન સુધી એક રેકોર્ડ છે. માટે એમ કહી શકાય કે નવસર્જન માટે જરૂરી છે સ્વપ્ન, ધીરજ, મહેનત અને હિમ્મત. આપણે પણ પાનખરની નિરાશાને ખંખેરી નવાં પર્ણોને પલ્લવિત કરીએ..

સૌને નવ વર્ષની શુભેચ્છાઓ….
वसंतस्यागमे चैत्रे
वृक्षाणां नवपल्लवाः |         
तथैव नववर्षेऽस्मिन्
नूतनं यश आप्नुहि ||

રીટા જાની
16/04/2021

સ્પંદન-12

ખુશી મારી વહેતું નીર, રોકે એને ના કોઈ પાળ
હંસી મારી ફૂલ સુગંધ, મહેકે એ તો હર કદમ
આનંદને મળ્યું અસીમ આભ,મલકે ઉમળકે
ઓચ્છવ છે આ જીવન કેરો, ઋજુ હ્રુદય છલકે.

આપણને સૌને અનુભવ હશે કે કોઈ ખુશમિજાજ વ્યક્તિ પોતાની હાજરી માત્રથી વાતાવરણ પલટી શકે છે.  યોગમાં પંચકોષના સિદ્ધાંત અનુસાર જેનો આનંદમય કોષ બરાબર છે તેને કોઈ રોગ થતાં નથી.  હમણાં 20માર્ચે વર્લ્ડ હેપીનેસ ડે ગયો. તેમાં 149દેશો પૈકી ભારતનું સ્થાન 139મું છે. ત્યારે પ્રશ્ન થાય કે ખુશી, આનંદ, હેપીનેસ પ્રાપ્ત કરવું શું  આટલું મુશ્કેલ છે?

હાસ્ય એ મનુષ્યને મળેલી અનન્ય ભેટ છે. મનુષ્ય સિવાય કોઈ પ્રાણી હસી શકતું નથી. રડવા માટે કારણ હોય છે, હસવા માટે કોઈ કારણની જરૂર નથી. હાસ્ય  વાતાવરણને પ્રફુલ્લિત બનાવી દે છે, જીવંત અને ગમતીલું બનાવે છે. ખરેખર તો સ્મિત કે હાસ્ય એ સહજ છે.  કોઈએ સુપ્રસિદ્ધ લેખક જ્યોતીન્દ્ર દવેને પૂછ્યું,” તમે નાના હતા ત્યારે શું કરતાં હતા?” તો તેમનો જવાબ હતો કે મોટો થતો હતો. વિનોદ ભટ્ટ, અશોક દવે કે શાહબુદ્દીન રાઠોડ રોજબરોજની , આસપાસની ઘટનાઓમાંથી જ હાસ્ય શોધી લે છે. બાળક કેવું ખડખડાટ હસે છે. પણ આપણે ઉંમર વધવાની સાથે કે જ્ઞાન વધવાની સાથે વધુ ને વધુ ગંભીર થતાં જઈએ છીએ. ભલે એકની એક જોક પર વારંવાર હસી ન શકતા હોઈએ, પણ એકના એક પ્રોબ્લેમ પર વારંવાર બળાપો કાઢી શકીએ છીએ . આપણા વાણી અને વર્તન પર આપણા વિચારોનો પ્રભાવ હોય છે. જેવું વાવો તેવું લણો. તમે ઘુરકિયા કરો તો સામે મોરના ટહુકાની આશા રાખી ન શકો.  પણ જો તમે રાગ રાગિણી છેડો તો આપોઆપ વાતાવરણ સંગીતમય બનશે. શ્રી માતાજી કહે છે એમ ” તમે સદાયે જીવન પ્રત્યે સ્મિત વેરતા રહો, તો જીવન પણ હંમેશા તમારા પ્રત્યે સ્મિત વેરતું રહેશે.”

હમણાં એક સરસ વાર્તા વાંચવામાં આવી. એક રાજા હતો. તેની પાસેની  તમામ સુખ સમૃદ્ધિ   છતાં એ બિલકુલ ખુશ ન હતો.  એક દિવસ તેની નજરે એક નોકર ચડ્યો, જે કામ કરતા કરતા ખુશીથી ગીતો ગાતો હતો.  રાજાને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું.  તે પોતે સર્વ સત્તાધીશ થઈને હતાશ અને નાખુશ છે અને આ નીચી પાયરીનો સામાન્ય મજૂર આટલો ખુશ! રાજાએ તેને બોલાવીને તેની ખુશીનું કારણ પૂછ્યું. નોકરે કહ્યું, ” મહારાજ,  હું ભલે એક સામાન્ય મજૂર છું પણ મારી કે મારા પરિવારની જરૂરિયાત બહુ ઓછી છે. ફક્ત માથે એક છાપરું હોય ને પેટ ભરવા ગરમ ભોજન મળે તો બહુ છે.” રાજાએ તેના મંત્રીને બોલાવીને આ વાત કરી. મંત્રીએ કહ્યું કે એ ખુશ છે કારણ કે તે 99ની ક્લબમાં જોડાયો નથી. રાજાએ પૂછ્યું કે આ 99ની ક્લબ શું છે?  મંત્રીએ કહ્યું કે એ જાણવું હોય તો આ નોકરના ઘરની બહાર 99 સોનામહોર થેલી મૂકી દો.  રાજાએ એમ કર્યું. નોકર તો સોનામહોર થેલી જોઈ ખુશ થઈ ગયો. તેણે સોનામહોર ગણી. તો 99 હતી. હવે તેને લાગ્યું કે કોઈ 99 ન મૂકે. તેણે અનેક વાર ગણ્યું, ચારે તરફ જોયું પણ એક સોનામહોર ન મળી. હવે તેણે નક્કી કર્યું કે તે વધુ મહેનત કરશે અને 100 સોનામહોર પૂરી કરશે. બસ, હવે તે બદલાઈ ગયો. તે ચીડિયો થઈ ગયો, ગીતો ગાતો બંધ થઈ ગયો. તે તેના પરિવાર સાથે પણ ઘર્ષણમાં ઉતરતો કે તેઓ તેને પૂરતી મદદ કરતા નથી જેથી તે 100 સોનામહોર પૂરી કરી શકે.

રાજાને તેનું વર્તન સમજાયું નહિ. તેમણે મંત્રીને પૂછ્યું. મંત્રી એ કહ્યું કે હવે તે 99ની ક્લબમાં જોડાઈ ગયો છે. 99ની ક્લબ એટલે એવા લોકો જેમની પાસે સુખી થવા માટે પર્યાપ્ત સાધનો છે, છતાં સંતોષ નથી. તેમને વધુ 1 જોઈએ છે. કારણ કે તેમને લાગે છે કે છેલ્લે આ  એક  મળશે પછી તેઓ સુખી થશે. સાચી વાત એ છે કે જીવનની જરૂરિયાત તો ઘણી ઓછી છે. પણ ઈચ્છા અને લાલસા વધુ છે, જેના માટે તે પોતાની ઊંઘ ગુમાવે છે, સુખ શાંતિ ગુમાવે છે.  આ 99ની ક્લબની સભ્ય ફી તો શૂન્ય છે પણ તેમાં જોડાય તો આખી જિંદગી તે ભર્યા કરે છે.  લિયો ટોલ્સટોયની વાર્તામાં પણ કંઇક આવું જ છે. રાજા તેને કહે છે કે સૂર્યોદયથી સૂર્યાસ્ત સુધીમાં તે જેટલી જમીન કવર કરે એટલી તેની. લોભ અને મોહમાં તે ખાધા પીધા વગર દોડ્યા કરે છે ને સૂર્યાસ્ત સમયે ઢળી પડે છે ને જીવ પણ ગુમાવે છે.  દરેકે પોતાની જાતને પૂછવાનું છે કે ક્યાંક તમે તો આ રેસમાં જોડાયા નથી ને?

ચંદ્ર યાન કદાચ માનવીનું પહેલું અવકાશી કદમ હોય કે મંગળ યાનની યાત્રા, અવકાશના ઊંડાણને માપવા મથતો માનવી પોતાના મનના ઊંડાણને તો ખુશીની પળોથી ભરવા જ પ્રવૃત્તિમય હોય છે. આ ખુશીની પળો જો માણી શકાય તો તે જ માનવજીવનની અસલી વિકાસ યાત્રા છે. ખુશીની આ વિકાસયાત્રાને ક્યારેક કોઈ માઈલ સ્ટોન સાંપડે છે. ખુશી કહો કે હેપીનેસ- દરેકને મળે કઇ રીતે? પ્રશ્ન કદાચ અઘરો છે, પણ ઉત્તર એટલો અઘરો નથી. જેમ રાત અને દિવસનું સંકલન છે, તે જ રીતે ખુશી અને હાસ્યનું પણ સંકલન છે. ખુશીનું તાળું ખોલવા માટે  હાસ્યરસ એ ચાવી છે. એ ચાવી જેને મળી તેનું જીવન ખુશહાલ હોય, હોઠો પર હસી છલકતી હોય, દિલના હર ધબકારે પ્રેમ અને લાગણીની વર્ષા હોય. પ્રાચીન હોય કે અર્વાચીન, દરેક સંસ્કૃતિનો પાયો છે ખુશી. જીવન રડવા સાથે શરૂ ભલે થાય, પૂરું તો ન જ થવું જોઈએ. કાલિન્દીના કલ કલ નીર હોય કે ગંગાના વહેતાં વારિ, જીવનની હર પલ છે ખુશીની સવારી. દેશ હોય કે વિદેશ,  આર્કટિકથી એન્ટાર્ટીક સુધીના કોઈ પણ સ્થળે, ઊંચેરા આભની અટારીએ આંબતો માનવી પણ અંતે તો ચાહે છે ખુશીની હર પળ.
પલકોના પલકારે,
હસી છલકે કિલકિલાટ,
ખુશી મહેકે ખિલખિલાટ
હળવા રહીએ, હસતાં રહીએ
જીવન બને એક આનંદયાત્રા.

રીટા જાની
09/04/2021




સ્પંદન-11

રંગ છલકતો અંગ અંગ
મુખડું મલકે સંગ સંગ
આજ  ઉઠે  ઉર ઉમંગ
દિલમાં જાગે એક તરંગ
સજી પિચકારી રંગ રંગ
તન મન નાચે એક સંગ.

વસંતના વધામણે, ગ્રીષ્મના આંગણે, આપણે આવી ઊભા છીએ પૃથ્વીના રંગમંચ પર …. દ્રશ્ય છે હોળીની ઉજવણી…રંગનો ઉમટયો છે સાગર… તન રંગાયું … મન રંગાયું …કુદરત બની એક રંગ ચિત્ર…રંગો સાથે છે માનવીનો અતૂટ નાતો… આંખોમાં ઉભરાય છે સુંદર દ્રશ્યની હારમાળા…જ્યાં કુદરતના કેનવાસ પર ઉષા અને સંધ્યાના રંગો …દૂર દૂર લહેરાતો વાદળી કે નેવી બ્લ્યુ સમુદ્ર  અને તેની સાથે મિલન માટે અધીર આસમાન… નાસાના કોઈ ફોટોગ્રાફમાં ઉભરતી બ્લૂ રંગની પૃથ્વી… લીલાંછમ વનો અને પહાડો …બરફથી આચ્છાદિત  હિમાલય …નાયગ્રાના ધોધમાંથી ઉત્પન્ન થતું મેઘધનુષ અને તેમાંથી ઊઠેલાં જલબિંદુઓની રંગમય સૃષ્ટિ …આપણી આસપાસ ફેલાયેલું છે રંગોનું સામ્રાજ્ય …આ રંગો જોતાં જોતાં  દરેક માનવી ઉત્સાહ અને આનંદનો અનુભવ કરે છે… મનમાં નિરાશાની પાનખરનો અંત આવે છે, રંગીલી વસંતથી સુવાસિત બનેલાં પુષ્પો પણ રંગોની રંગોળી પૂરતાં હોય તેમ લાગે છે… મનમાં આનંદના ફુવારા વચ્ચે ટહુકા ઊઠે છે અને ગ્રીષ્મના આગમનની વધામણી ખાતી આવે છે હોળી…

હોળી એટલે જ જુદા જુદા રંગો … આજે આ રંગોને નજીકથી માણીશું …શબ્દોથી જાણીશું અને તેની રંગ છટામાં રંગાઈશું. હોળી ભારતીય સંસ્કૃતિની સોડમ છે. તહેવાર છે સામાજિક, રંગ છે સાંસ્કૃતિક પણ તેના મૂળ છે પૌરાણિક. હોલિકા અને પ્રહલાદની પૌરાણિક કથાના મૂળમાં છે ધર્મસંદેશ. અસત્ય પર સત્યના વિજયની ગાથા એટલે જ હોળી.  અશ્રદ્ધા અને અસત્યને ભક્ત પ્રહલાદની જેમ નિર્ભયપણે શ્રદ્ધાના અગ્નિમાં સ્વાહા કરી ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણ સાથે  આગળ વધવામાં આવે તો ઈશ્વરી શક્તિ માનવનું કલ્યાણ કરવા માટે પ્રગટે છે તેવો સંદેશ હોળીના હુતાશન કે અગ્નિમાંથી પ્રગટ થાય છે, માનવ જીવનમાં ઉલ્લાસ, ઉમંગ અને આનંદના સ્પંદન  જાગે છે. આ આનંદને વધાવવા વસંતના વાયરે આવી પહોંચે છે હોળી અને ધુળેટી. પૌરાણિક અને ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતો તહેવાર સામાજિક રંગોથી રંગાય છે અને તેના ઉપલક્ષ્યમાં દર વર્ષે ઉજવાય છે રંગોનો તહેવાર હોળી.

હોળીનો તહેવાર ભારતીય વેદ સંસ્કૃતિ  કે ઋષિ સંસ્કૃતિની દેન છે. આ સંસ્કૃતિને શ્રદ્ધા છે જ્ઞાનના પ્રકાશમાં, નહિ કે અજ્ઞાન અને વહેમમાં. વહેમ કે અજ્ઞાનના અંધકારને જો જ્ઞાન અને શ્રદ્ધાના અગ્નિની જ્વાળાઓમાં ભસ્મીભૂત કરવામાં આવે તો જ જીવનમાં ઉલ્લાસ અને આનંદ પ્રગટે એવો  શુભ સંદેશ માર્મિક રીતે આ તહેવાર સાથે જોડાયેલ છે. જીવન -વ્યક્તિગત હોય કે સામાજિક- ઋતુચક્ર સાથે જોડાયેલ છે. હોળી એ શિશિર અને ગ્રીષ્મ એટલે કે શિયાળા અને ઉનાળાના સંધિકાળને વધાવે છે. એક તરફ છે સૂર્યની ઉત્તર અયન તરફની ગતિ કે ઉત્તરાયણ  તો બીજી તરફ છે વસંતના વધામણાં લેતી વસંતપંચમી જ્યાં માનવ ઉભો છે ગ્રીષ્મના આંગણે. ઋતુઓનું આ ચક્ર સમયાંતરે સમાજજીવન સાથે જોડવાની પ્રણાલિકા એટલે જ હોળી.

હોળીનો તહેવાર સમાજજીવનને રંગે છે પણ આ રંગસૃષ્ટિ ક્યાંથી ઉદભવે છે? ખેડૂતના ખેતરમાં ઘઉં અને સરસવના સોનેરી પીળા રંગની સૃષ્ટિ છવાઇ છે, વનના વૃક્ષો કેસુડાના કેસરી ફૂલોથી શોભે છે, આંબાની ડાળીઓ આમ્રમંજરીથી મહેકે છે, પ્રકૃતિ કરવટ બદલે છે, સમાજજીવન આ સુંદરતાને હોળીના રંગોથી વધાવે છે. ગુલાબી ગુલાલ હોય કે પિચકારી ઉડે છે રંગોની, આનંદની, ઉત્સાહની છોળો વચ્ચે ક્યાંક ઢોલ ઢબુકે છે, પગ થરકે છે,નૃત્યના તાલે હોળી ગીતો ગવાય છે, ઠંડાઈના દોર વચ્ચે ગ્રીષ્મની ગરમીના ઓવારણાં લેવાય છે અને કાવ્ય પંક્તિઓમાં ક્યાંક ‘ હોલી ખેલત નંદલાલ ‘ તો ક્યારેક ‘ હોલી ખેલે રઘુવીરા ‘ ની પંક્તિઓ સાથે વાતાવરણ જીવંત બને છે. ક્યારેક આ ગીતો હાસ્ય ગીતો કે હાસ્ય કવિતાનું રૂપ લે છે. સાહિત્ય અને સંગીત  કે નૃત્ય સાથે જ ક્યાંક ભક્તિનો રંગ પણ પ્રગટે છે. રાધા અને કૃષ્ણના સંબંધોના ભક્તિમય વાતાવરણમાં ક્યારેક મથુરા, વૃંદાવન તો ક્યારેક રાધાજીનુ જન્મસ્થાન બરસાના પણ અદભુત રીતે રંગાય છે. બરસાનાની લઠ્ઠમાર હોલીમાં ગોપીઓના વેશમાં રહેલી સ્ત્રીઓ લઠ્ઠ કે લાઠીથી પુરુષ ગોપવર્ગને હોળી રમાડે છે.

જીવનચક્ર, ઋતુચક્ર અને સંસારચક્રના સમાંતર પ્રવાહોમાંથી પસાર થતો માનવી ક્યારેક કુદરતને ભૂલે છે. પરિવર્તન તેને ક્યારેક પળોજણ લાગે છે. તે પોતાને પડકારો સામે એકલો અને અસહાય અનુભવે છે. વિજ્ઞાન હોય કે ટેકનોલોજી, તેની રાહોને આસાન  બનાવે છે. પરંતુ સફળતા અને સરળતા બંને જુદી વસ્તુ છે. સફળતા કુદરતી સાધનોના ઊપયોગથી ઉદભવે છે, પણ સરળતા કુદરતના સાંનિધ્યને માણવામાં છે. કારણ, માનવી આખરે તો કુદરતનું બાળક જ છે. કુદરતને આત્મસાત કર્યા વગરનો વિકાસ નિરર્થક છે. બ્રહ્માંડના તરંગો માનવીના મનના સ્પંદનોથી પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ ઉમંગો જ્યારે રંગોનું સ્વરૂપ લઇ સમાજ જીવનને પ્રેમના, ભાઈચારાના, સાહચર્યના રંગોથી રંગે છે, ત્યારે સર્જાય છે રંગોનો ફુવારો. આ રંગમયતા બને છે હોળીનો તહેવાર. ઢોલ ઢબુકે છે, મન મલકે છે, તન થરકે છે, રંગોથી દિશાઓ છવાય છે અને જયઘોષ કાને પડે છે…. હોલી હૈ ભાઈ હોલી હૈં…

રીટા જાની
26/03/2021

અજ્ઞાતવાસ-૧૦-જિગીષા દિલીપ

ટીના સાથે સહજીવનનાં શપથ

 
મને હવે ચિમનભાઈએ રેસ સ્વીકારવાની(ઘોડા ખાવાની) છૂટ આપી દીધી હતી.જો કે મારા થકી કમાએલા પૈસાનો તેમનો એકાઉન્ટટ હિસાબ રાખતો પણ મને તો માત્ર પગાર જ મળતો.પણ મારું બીજા બુકીઓ સાથેનું દેવું ભરાતું જતું હતું ,એટલે હું ખુશ હતો.ચિમનભાઈ ને તો મારા રુપમાં જાણે સોનાનાં ઈંડા મૂકતી મુરઘી મળી ગઈ હતી. તે તો કોણ જાણે મને દિકરાથીએ વધીને પ્રેમ કરીને ખૂબ માન આપતા.મને આમને આમ તેમના ત્યાં ત્રણ ચાર મહિના થઈ ગયાં હતા.ભાઈ છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી તેમનાં ખૂબ પ્રશંસા પામેલ નાટક માટે ગુજરાતની ટૂર પર હતાં.બહેન અને રુખીબા પણ ભાઈનાં મોટા શો હોય ત્યારે અમદાવાદ અને આસપાસ ટ્રાવેલ કરી રહ્યાં હતાં.ઘરનાં બધાંનું ધ્યાન ભાઈનાં ધૂમ મચાવી રહેલ નાટક પર હતું.તે દિવસે મોટી રેસ સ્વીકારીને ચિમનભાઈના ખાતામાં મોટી રકમ મારા તરફથી આવી. રેસ સ્વીકારીને જે પૈસા મળ્યા,તે તો ચિમનભાઈએ પોતાની પાસે રાખ્યા,પણ ભેટ તરીકે મને પૈસાનું એક મોટું કવર આપી કીધું ,” જા ,દીકરા આજે પાર્ટી કર.”
 
મેં ચિમનભાઈને ત્યાંથી જ ધીમા દબાતા અવાજે ટીનાને ફોન કર્યો.તે જમવા અને ઊંઘવાનાં સમય સિવાય તેની ખાસ મિત્ર,તેનાં જ ફ્લોર પર,સામે બારણે રહેતી વ્યોમાનાં ત્યાંજ હોતી.વ્યોમાનાં પિતા એક્સીડન્ટમાં ગુજરી ગયેલા અને મમ્મી ખૂબ બીઝી ગાયનેકોલોજીસ્ટ હતાં. વ્યોમાને ભાઈબહેન હતાં નહીં એટલે ટીના લગભગ તેમનાં ઘેર જ રહેતી.ટીનાનાં પપ્પા ખૂબ શ્રીમંત મોટા વ્યાપારી હતાં.પણ સંકુચિત માનસ ધરાવતા હતા.ટીનાને વ્યોમાની સાથે બહાર જવા દેતા અને બંને બહેનપણીઓ એકબીજાની સાથે જ ભણતી અને રહેતી.ટીનાનાં પિતાને છોકરાઓ તેમનાં ઘેર આવે,કે રોજ ફોન કરે તેવું ,જરાપણ ગમતું નહીં.ધરમાં હીટલરની જેમ માત્ર તેમનું જ રાજ ચાલતું.પરતું વ્યોમા બાજુનાં જ ઘરમાં હતી અને તેનાં ઘરમાં કોઈ પુરષ હતો નહીં ,એટલે ટીના ત્યાં રહેતી તો તેમને કોઈ વાંધો નહોતો.બંને બહેનપણી ટીનાને ત્યાં પણ અવારનવાર તેના પપ્પા સાથે પણ જમતી અને બેસતી એટલે તેમને વ્યોમા તેમની દીકરી જેવીજ લાગતી.ચુલબુલી વ્યોમા અમારા ગૃપમાં જ હતી અને મારી પણ ખૂબ સારી મિત્ર હતી એટલે ટીનાને હું મળતો ત્યારે વ્યોમા પણ ઘણીવાર અમારી સાથે જ હોતી.અમે ફોન પર વાતો કરતાં ત્યારે વ્યોમાને ઘેર જ હું ટીનાને ફોન કરતો.
 
મેં વ્યોમને ઘેર જ ટીનાને ફોન કર્યો. તે મારાથી ખૂબ નારાજ હતી,પણ મેં તેને કહ્યું મારે તારું ખાસ કામ છે તારી સાથે અંગત વાત કરવી છે,મને પ્લીઝ એકવાર મળવા આવ.મેં ટીનાને હાજી અલીની બહાર જ્યુસ સેન્ટર પાસે ઊભા રહેવાનું કહ્યું.હું ટેક્સી કરીને ચિમનભાઈને ત્યાંથી સીધો પહોંચ્યો.હું રસ્તામાં વિચારતો હતો કે ટીના આવશે કે નહીં?પણ ટેકસી જ્યારે ટ્રાફીક લાઈટ પર ઊભી હતી ત્યાંજ મેં એને દૂરથી જ્યુસ સેન્ટર પાસે છત્રી લઈને ઊભેલી જોઈ.અનોખા આનંદ સાથે મારું મન નાચી ઊઠ્યું.હું ટેક્સીમાંથી ઉતરીને ઝીણાં વરસતાં વરસાદમાં ભાગીને ટીના પાસે પહોંચી ગયો.તેણે મને તેની સાથે છત્રીની અંદર લીધો.ટીના ચૂપચાપ હતી પણ તેનાં મૌનમાં અનેક ફરિયાદોનો સંવાદ હતો.અમે હાજીઅલીની અમારી કાયમી બેઠક તરફ ચાલવાનું શરુ કર્યું.
 
અમે હાજીઅલીની દરગાહની પાછળની પથ્થરની પાળી પર બેઠાં.ઉછાળા મારતા દરિયાનાં મોજાંનો અવાજ અમારી વચ્ચેનાં મૌનને તોડતો હતો.દરિયા પરથી વાતો ઠંડો પવન અમારા બંનેનાં ઊના ઉચ્છ્વાસને ઠંડા પાડવા કોશિશ કરી રહ્યો હતો.વરસાદનાં છાંટાં નહીં જેવાં પડી રહ્યાં હતાં.અમે છત્રી ઓઢીને જ એકબીજાની સાવ લગોલગ બેઠાં હતાં.ટીના હજુ શાંત જ હતી.મેં એનો હાથ મારાં હાથમાં લઈ સહેજ પંપાળ્યો અને એનાં પરાણે દબાવી રાખેલ આંસુંનો બંધ તૂટી ગયો.મેં એને શાંત રાખવા કોશિશ કરી.હું પણ તેને લાંબાં સમય પછી મળ્યો હતો એટલે મારી ભીતર પણ કેટલીય અનકહી ઊથલપાથલ ચાલી રહી હતી.હું એને બેહદ પ્રેમ કરતો હતો પણ માત્ર પ્રેમથી જીવન ચાલતું નથી એ વાસ્તવિકતા હું ટીનાને સમજાવવા માંગતો હતો.ટીનાને દુ:ખી જોઈને વાત ક્યાંથી શરુ કરવી તે હું વિચારી રહ્યો હતો.એક હાથથી છત્રી આડી કરી મેં એનાં ગાલ પરનાં આંસુંને પી લઈ ગાલ પર એક વહાલ ભર્યું ચુંબન કર્યું.ક્યાંય સુધી હું એને પીઠ પર મારો વહાલભર્યો હાથ પ્રસરાવી ,ધપધપાવતો રહ્યો અને તે રડમસ અવાજે તેનું માથું મારા ખભા પર ઢાળી કહી રહી હતી,કુલ…. તને કેવીરીતે સમજાવું કે તને જોયા વગર કે ફોન પર વાત કર્યા વગરનાં દિવસો કાઢવા મારે માટે કેટલાં મુશ્કેલ હતાં!
 
હાજીઅલી દરગાહની પાછળ અવરજવર નહીંવત હતી.દરિયો,વરસાદ,પવન અને આકાશનાં ભૂરા વાદળોને સાક્ષી બનાવી તેનો હાથ મારાં હાથમાં લઈ મેં ટીનાને કહ્યું,”હું આ પંચમહાભૂતોનાં આ ચાર અસ્તિત્વની સાક્ષી રાખી કહું છું,હું તને બેહદ પ્રેમ કરું છું.અગ્નિની સાક્ષીએ આપણે લગ્નનાં ફેરા લઈશું ત્યારે ફરીથી સહજીવનની શપથ લઈશ.પણ જો આપણે કાયમ જિંદગી સાથે વિતાવવી હોય તો મારે જીવનનિર્વાહ માટે પૈસા કમાવા વ્યવસાય કરવો જ પડશે.ભણવું પડશે.ભાઈ એક્ટર છે એટલે વારસામાં કોઈ ધંધો મળે તેમ છે નહીં.તારા પપ્પા પણ મને ભણતર વગર કે કેરીયર બનાવ્યા વગર તારી સાથે લગ્ન માટે હા પાડશે નહીં.એટલે હું અમેરિકામાં ભણવા જવા માંગતો હતો.”તેમ તેને સમજાવ્યું.મારો ટોફેલનો સ્કોર સરસ આવ્યો અને એડમીશન પણ અમેરિકાની યુનિવર્સિટીમાં મળી ગયું હતું ,પણ હું હજુ નાનો છું કહી બહેનોએ ગ્રેજ્યુએશન કરી આવવા કીધું અને હવે ટાઈમ જતો રહ્યો અને મારો સ્ટુડન્ટ વીઝા પતી ગયો,મારે વિદ્યાનગર જવું નથી તેમજ પૈસા માટે ઘોડાની રેસનો મોટો દાવ,તેમાં થયેલ મોટી હાર,અને મારું ઘરમાંથી ભાગીને અમદાવાદ જવું અને તેમાંથી બહાર નીકળવાની બધી વાત,તેમજ હાલ પપ્પાનાં મિત્રને ત્યાં નોકરી કરુ છું એવું પણ તેને મેં કીધું.પૈસા વગર ખાલી પ્રેમથી જીવન ચાલે નહીં,તે વાત ટીનાને મેં બરાબર સમજાવી.અમે ફરી મળવાનો વાયદો કરી વહાલથી છૂટાં પડ્યાં.
 
બીજે દિવસે સવારે ભાઈ અને બહેન અમદાવાદથી આવી ગયાં.મને તૈયાર થઈ બહાર નીકળતો જોઈ ભાઈએ પૂછ્યું,”ક્યાં જાય છે?”
મેં કહ્યું”,ચિમનભાઈ ને ત્યાં.”
ભાઈએ કહ્યું,” હજુ જાય છે?”
મેં કહ્યું,”હા કેમ?.”
ભાઈ કહે,”ચાલ હું પણ આજે તારી સાથે આવું છું.”
 
હું ને ભાઈ ચિમનભાઈને ત્યાં પહોંચ્યા.ચિમનભાઈએ તો ભાઈને ખૂબ માન આપીને બોલાવ્યા અને બેસાડ્યા.
ચિમનભાઈ તો ભાઈ પાસે મારાં વખાણ કરતાં થાકતાં નહોતા.ચિમનભાઈએ બધી મારાં ઘોડાજ્ઞાનની વાતો ભાઈ પાસે કરી.બુકીઓ સાથે મારાં હિસાબ પતી ગયાંની વાત પણ કરી અને મારાં હિસાબની વધેલી રકમ ભાઈને આપવાની વાત કરી. મારા હિસાબનો પૈસાનો આંકડો સાંભળી ભાઈ આશ્ચર્ય સાથે ઊભા થઈ ગયાં!!ભાઈએ કહ્યું ,”મારે એ પૈસા નહીં જોઈએ,તમે નકુલને જ આપી દો.”
 
ભાઈએ ચિમનભાઈ સાથે જે વાત કરી તેનાથી હું ઊભો થઈ ગયો.ભાઈએ ચિમનભાઈને કહ્યું”,આપનો ખૂબ ખૂબ આભાર કે તમે નકુલનાં બુકીઓનેા હિસાબ પતાવી દીધો.પરતું કાલથી નકુલ આપને ત્યાં નહીં આવે ,અમારે તો એને ભણવા અમેરિકા મોકલવાનો છે અને તેની બહેનોને શશીએ નકુલ અમેરિકા ભણવા જવા પૈસા કમાવવા રેસ રમ્યો,તે વાત કરી એટલે એ લોકો નાનાભાઈને ગમે તેમ કરી અમેરિકા બોલાવી લેવા માંગે છે અને તેના ગ્રીનકાર્ડ માટે એપ્લાય કરી દીધું છે.એટલે એ તો અમેરિકા જશે હવે.
 
ચિમનભાઈએ કહ્યું,” તમારે એને અમેરિકા મોકલવાની કોઈ જરુર નથી.તેનાં ઘોડાજ્ઞાન પરથી હું ચોક્કસ કહીશ કે તેણે અહીં રહી આ જ કામ કરવું જોઈએ.ભાઈ તેમની સાથે હાથ મિલાવી ,આભાર માનતાં ,હાથ જોડી,હસતાં હસતાં ઊભા થઈ ગયાં.ભાઈ રસ્તામાં મને કહે,”તારી માને કંઈ ખબર પડે નહીં કે તું બુકીનાં ત્યાં નોકરીએ રહ્યો છું,ધ્યાન રાખજે નહીં તો હું અને તું બંને ઘરની બહાર હોઈશું ! સમજ્યો.”ચિમનભાઈએ મારાં હિસાબનાં પૈસા ભાઈએ લેવાની ના પાડી,એટલે મોટું કવર મને એક સરસ બેગમાં ભેટની જેમ આપ્યું.
 
બે ત્રણ દિવસ પછી હું સાંજે બહારથી ઘેર આવ્યો તો બહેન ગુસ્સામાં રાતીચોળ અને ભાઈ તેને કંઈક સમજાવી રહ્યાં હતાં. મને જોઈને બહેન તાડુકી”,કોઈ ન મળ્યું ! તે ચિમનભાઈની દીકરી જોડે તેં ચક્કર ચલાવ્યું.”
“હું તો બાધાની જેમ બહેન સામે જોતો જ રહ્યો! ભાઈ કહે ,”હું તારી માને સમજાવું છું પણ તે માનતી જ નથી.”મેં પૂછ્યું ,”પણ થયું શું આ બધું,મને કોઈ કંઈ કહેશો?.”
 
ભાઈ કહે,” ચિમનભાઈ આવ્યા હતા અને કહેતાં હતાં,” નકુલ તો હવે મારો દિકરો છે,મેં તો તેનો ફોટો મારા બેડરૂમમાં લગાવી દીધો છે અને તેમની સ્વરૂપવાન દીકરી માટે તારું માંગું લઈને આવેલા અને હા પાડી દઈએ તો તને ડીગ્રી માટે તેમની ઓળખાણથી ડોનેશન આપી જયહિંદ કોલેજમાં એડમીશન પણ અપાવી દે અને પૈસા પણ ડોનેશનનાં તે ભરી દે તેમ કહેતા હતાં.”
 
હું તો આ સાંભળી સાવ આભો જ બની ગયો! અને મારાથી બોલાઈ ગયું”,બહેન !મને તો મારી ફ્રેન્ડ ટીના ગમે છે! ” અને બધાં એક બીજાની સામે આશ્ચર્ય સાથે જોઈ રહ્યાં!!!!
 
જિગીષા દિલીપ
 
 

 

સ્પંદન-10


 




અજબ શી સ્વપ્નની સૃષ્ટિ
બંધ નયનોને મળી જે દૃષ્ટિ
સ્વપ્ન સવારી કેવી મજાની
પરવા નહી કોઈ રજાની
આશા મળે અભિલાષા ફળે
સ્વપ્નપરીનો રાજકુમાર મળે
દૂર કરી દિનરાતની ભરમાર
નિરાકાર સપનાં કરીએ સાકાર


રંગ છે.. રંગમંચ સમાન રંગમય સૃષ્ટિ પણ છે ..પરંતુ દ્રશ્ય જોવા માટે જરૂરી નથી કે પડદો ખૂલે ..અહીં નયન – પડદો બંધ થાય અને સૃષ્ટિના દ્રશ્યો દેખાય …આ છે સ્વપ્ન સૃષ્ટિ … ક્યારેક અજબ ક્યારેક ગજબ .
આ જાદુઈ સૃષ્ટિને કલ્પનાની પાંખો છે…અસીમ આસમાન છે…તો…ઉડવા તૈયાર છો ને…એક અનેરી દુનિયામાં કદમ માંડીએ…સ્વપ્નોને સાકાર કરી લઈએ.

સ્વપ્ન એ શૂન્યનું સર્જન છે કોઈ આશા કે અપૂર્ણ અભિલાષાનું ગર્જન છે. કોઈ એજન્ડા વગર આગળ વધતી કહાણી છે, જેમાં કોઈની મધુર યાદો સમાણી છે. પ્રશ્ન થાય કે શૂન્યનું સર્જન એટલે શું ? નિ:શબ્દનો શબ્દ એટલે શું ? શાંત સમુદ્રનો ઘૂઘવાટ એટલે શું? સવાલ ત્રણ પણ જવાબ એક. એ છે સ્વપ્ન. જેમ ફિલ્મનો સ્ક્રીન દ્ર્શ્યોથી છવાઇ જાય તેમ મનના નેપથ્યમાં કહાનીનું સર્જન થાય છે, નિ:શબ્દ મનમાં શબ્દ ઊઠે છે, સુંદર દ્રશ્યોની પરાકાષ્ઠા સર્જાય છે, મનની રંગભૂમિ પર પાત્રોની કે પ્રસંગોની વણઝાર ઊઠે છે. વાસ્તવમાં અશક્ય, પણ સ્વપ્નમાં શક્ય બને છે. શાંત સમુદ્રમાં પણ ઘૂઘવાટની અનુભૂતિ થાય છે. ત્યારે મનમાં પોકાર ઊઠે છે કે આ સત્ય છે?

સ્વપ્નને સીમા હોતી નથી – ન ભૌગોલિક , ન આર્થિક , ન વાસ્તવિક. બાલ્યાવસ્થા હોય કે કિશોરાવસ્થા સ્વપ્નોનો પ્રકાર બદલાય, પણ વણઝાર નહીં. સ્વપ્નોનો રાજકુમાર ક્યાં હશે અને કોના મનમાં હશે તે કોણ કહી શકે? યુવાવસ્થા તો જાણે સ્વપ્નોની જ દુનિયા. દુનિયા બદલી નાખવાના સ્વપ્નોનું જોમ અને જોશ યુવાવસ્થાનો જ ઇજારો છે . ‘એક મહલ હો સપનોં કા ‘ એ યુવાવસ્થામાં માત્ર ગીત નથી રહેતું, ક્યારેક વાસ્તવ તરફ પણ કદમ માંડી જતું હોય છે.  યુવાની એવો પ્રદેશ છે જ્યાં ‘સપનો  કા સૌદાગર’ અને ‘સપનો કી રાની’ બંને શબ્દો એક નવી દુનિયા વસાવતાં હોય છે.  ફિલ્મો હોય કે સાહિત્ય , સ્વપ્નોનો અંત ક્યારે પણ આવતો નથી.

સ્વપ્નો તો હોય છે રંગીન પણ જીવન? જીવનની દોડ ક્યારેક બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફિલ્મ જેવી હોય છે. વાસ્તવિકતા સ્વપ્નો પાછળ દોટ મૂકે છે. માનવ ચંદ્ર પર પગ મૂકે તે ક્યારેક સ્વપ્ન હતું અને હવે? માનવની મંગલ સવારી  કહો કે માર્સ પ્રોજેક્ટ, આજે અવકાશ વિજ્ઞાનીઓનું સ્વપ્ન નથી ? સ્વપ્ન અને વાસ્તવિકતા… જાણે કે તેજ અને તિમિર…. અને જીવન? હૂ તૂ તૂ  …ની રમત.


ખરેજ….કેવી મજજાની છે સપનાંની દુનિયા…જે ચાહો, સઘળું મળે…સપનાનો રથ ક્ષિતિજે પહોંચે. પણ  શમણાંમાં ઝૂલતી આશાઓ  ક્યારે ઝુરતી થઈ જાય એ ખબર નથી પડતી. તો શમણું ક્યારે સર્જન બનીને આશ્ચર્યો સર્જે છે એ પણ કહેવું મુશ્કેલ છે.  હમણાં 28ફેબ્રુઆરીએ  વિશ્વવિજ્ઞાન દિન ગયો.  ત્યારે આજે એવાં કેટલાંક સ્વપ્નોની વાત કરવી છે જે વૈજ્ઞાનિક શોધ માટે પ્રેરણારૂપ બન્યાં. વિશ્વના કેટલાક વિખ્યાત કલાકારો અને વૈજ્ઞાનિકોની યુરેકા ક્ષણો એમને ઊંઘમાં આવેલ સ્વપ્ન હતાં. આવા અદ્ભુત શોધને સર્જનાર રોમાંચક સ્વપ્નોને જાણીએ અને માણીએ.

*ફ્રેંકેસ્ટેઇન
ઇ.સ.1816માં કિશોર વયની મેરી શેલી વિખ્યાત કવિ લોર્ડ બાયરનને જીનીવા મળવા ગઈ. ત્યાં તેને એક સ્વપ્ન આવ્યું અને સર્જન થયું વિશ્વની સર્વ પ્રથમ વૈજ્ઞાનિક કાલ્પનિક નવલ, જેને આપણે ફ્રેંકેસ્ટેઇન તરીકે જાણીએ છીએ.

*સિલાઈ મશીન
ઇ.સ.1845માં ઇલિયસ હોવને એક હિંસક સપનું આવ્યું. કેટલાક આદમખોર લોકો તેને ઉપાડી ગયા. તેઓએ તેને ધમકી આપી કે 24 કલાકમાં સિલાઈ મશીન તૈયાર કર અથવા દુ:ખદાયક મોત માટે તૈયાર રહે. તે નિષ્ફળ ગયો. તેથી પેલા લોકોએ તેને ભાલાથી વીંધી નાખ્યો.એ ભાલાની ટોચ પર એક છિદ્ર હતું. આથી હોવને ખ્યાલ આવ્યો કે જે સિલાઈ મશીનની શોધ માટે તે મથામણ કરતો હતો તેની સોયમાં એક છિદ્ર રાખવું. ને સિલાઈ મશીનની શોધ થઈ.

* DNA
ડૉ.જેમ્સ વોટ્સનને સપનામાં સર્પાકાર સીડી આવી અને તેમને ડીએનએના ડબલ હેલિક્સ સર્પાકાર માળખાનો વિચાર આવ્યો ને તેમને નોબલ ઈનામ પણ મળ્યું.

*પિરિઓડિક ટેબલ
10 વર્ષથી અગ્રણી રસાયણશાસ્ત્રી મેંડેલેવ બધા જ રસાયણિક તત્વોને એક પેટર્ન વડે જોડવાનો પ્રયત્ન કરતાં હતા. કામ કરતાં કરતાં થાકીને ઘસઘસાટ ઊંઘી ગયા. તેમણે સપનામાં એક ટેબલ જોયું, જેમાં બધા તત્વો જરૂર મુજબ ગોઠવાઈ ગયા. જાગીને તેમણે તરત જ કાગળ પર બધું નોંધી લીધું.

*અણુ માળખું
વૈજ્ઞાનિક નીલ બોહરને સપનામાં અણુનું કેન્દ્ર દેખાયું, જેની આસપાસ ઇલેક્ટ્રોન ફરતા હતા, જાણે સૂર્યની આસપાસ ગ્રહો ફરતા હોય. તેના અંતરની લાગણી એમ કહેતી હતી કે આ સચોટ વાત છે. તેમણે પોતાની શોધ દ્વારા એ સાબિત કર્યું ને નોબલ ઈનામ જીત્યા.

*ગૂગલ
વિદ્યાર્થી તરીકે લેરી પેજને એવો અવ્યક્ત ભય રહેતો કે તેને ભૂલથી સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટિમાં એડ્મિશન મળ્યું છે. જેથી તેને સપનામાં પણ ચિંતા સતાવતી. તેણે એવી કલ્પના કરી કે તે પૂરી વેબ જૂના કમ્પ્યુટર પર ડાઉનલોડ કરી રહ્યો છે. તે રાત્રે ઉઠીને ગણતરી કરતો. તેને ખબર પડી કે આ શક્ય છે. બે વર્ષની મહેનતના અંતે ગૂગલનું સર્જન થયું. આજે આપણે ગૂગલ વિનાની દુનિયાની કલ્પના પણ કરી શકીએ છીએ?

*ટર્મિનેટર
ઇતિહાસની એક અતિ સફળ ફિલ્મની પાછળ ડાયરેક્ટર જેમ્સ કેમેરોનને આવેલ એક સ્વપ્ન છે. તેમણે સ્વપ્નમાં એક ધડાકો થતો જોયો, તેમાથી એક અર્ધ કપાયેલો રોબોટ હાથમાં રસોડાની છરી લઈને જમીન પર ઘસડાતો આવતો હતો. તેમણે જાગીને ટર્મિનેટરના પાત્રનું આલેખન કર્યું અને આર્નોલ્ડ શ્વાઝનેગરના અભિનયે તેને યાદગાર બનાવ્યું.

આપણી જાગૃત અવસ્થાના વિચારો, સ્મૃતિઓ, ઝલક, સ્પંદન, જાણકારીઓ સ્વપ્ન બની ઘણી વાર આપણી સર્જનાત્મકતાને જન્મ આપે છે. માટે સ્વપ્નોનું મહત્વ ઓછું આંકી શકાય નહીં. કલામસાહેબ કહે છે એમ સપનાં એટલે બંધ આંખોએ જે જોઈએ તે નહિ, પણ  સપનાં એ છે જેને પૂરા કરતાં આંખોની ઊંઘ ઉડી જાય. ખલીલ જિબ્રાન કહે કે હવામાં સપનાનો મહેલ બનાવો એનો વાંધો નહિ પણ પછી તેની નીચે પાયા ચણીને એને જમીન પર લઈ આવો. કોઈ પણ કાર્ય પહેલા વિચારોમાં, સપનાઓમાં આકાર લે છે. માટે  સપનાં જેટલા મોટા એટલી સિદ્ધિ પણ મોટી. સપનાં તો ક્યારેય સાચા પડતા હશે એવી વૃત્તિ જે ધરાવે તેના સપનાં તો સાચા ન જ પડે. પણ જે શ્રદ્ધાપૂર્વક સપનાને સાચા કરવા નીકળે છે તેને તો એવું જ બને કે ચાલીએ અને રસ્તો ખૂલતો આવે. સપનામાં જ્યારે સ્વત્વ અને સત્વ પ્રગટે ને ત્યારે ઝુઝવા અને ઝઝૂમવાની શક્તિ મળી જાય છે. માટે હું તો કહીશ કે સપનાં જુઓ. આખરે આ સૃષ્ટિ પણ કોઈક પરમ તત્વના સપનાનો આવિષ્કાર જ છે ને?

રીટા જાની 
19/03/2021


સ્પંદન-9


સંધ્યા અટવાઈ તેજ ને તિમિરે
સુંગંધ ખોવાઈ  સાંજના સમીરે
વહેતી આંખોએ  વેરાયા શમણાં
ગાવું ‘તુ ગીત રહ્યું કંઠમાં હમણાં.

એક અદ્ભુત કલાકાર છે ઈશ્વર. એની સર્જેલી પ્રકૃતિમાં અપરંપાર વૈવિધ્ય છે. એટલાં એના વિવિધ રૂપ ને રંગ છે કે હર ઘડી એક નવું જ દૃશ્ય જોવા મળે. આ સૃષ્ટિ દ્વંદ્વથી ભરેલી છે. સુખ-દુ:ખ, રાત-દિવસ, વસંત-પાનખર, ગ્રીષ્મ-શિશિર, તેજ-તિમિર….વિડંબણા એ છે કે આ દ્વંદ્વમાં માનવી તો અટવાયા કરે છે પણ સંધ્યા પણ તેજ અને તિમિર વચ્ચે અટવાય છે. સંધ્યા એ સંધિકાળ છે. દિવસનો ઉજાસ ઓછો થાય છે અને રાત્રિના અંધકારનો આસાર શરૂ થાય છે.

જીંદગી એ ક્ષણોનો સરવાળો છે. કોઈના માટે એ કોયડો છે તો કોઈના માટે પડકાર. હસતું , કૂદતું બાળપણ જુઓ કે યુવાનીનો થનગનાટ કે વૃદ્ધત્વમાં વર્તાતી મનની મૂંઝવણો; થાય કે આ બધું શું છે? જીવનની દરેક ક્ષણ આપણા કાનમાં કૈંક કહે છે… એ છે ઉંમરનો નિચોડ, એ છે સંસારનો સાર…. ક્યાંક છે દુઃખ અપાર તો ક્યાંક છે ખુશીઓની ભરમાર… ક્યાંક ખુશી તો ક્યાંક ગમ. ખુશી અને ગમમાં અટવાતી આ જીંદગીની દરેક પળ ક્યાંક તેજ અને તિમિર વચ્ચે ઝૂલતી હોય છે. કદાચ મનની યાદોને ઢંઢોળીને શોધીએ તો સૂર નીકળે …મને અંધારાં બોલાવે, મને અજવાળાં બોલાવે.

સમયની સૂરીલી સરગમ પલટાય છે અને પ્રગટે છે પડકારોના પડઘમ. પડકાર એ જીવનનો સાર છે. જીવન દ્વંદ્વની કહાણી બને છે. વેણુનાદનું શ્રવણ કરતી રાધાને કૃષ્ણ વિરહ કેવો સાલતો હશે, એની યાદ પણ આપણા મનને વિહ્વળ બનાવવા માટે પૂરતી છે.  એવી એક સવારને આજે યાદ કરવી છે, જ્યારે ભગવાન રામને રાજ સિંહાસનના બદલે ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પ્રાપ્ત થાય છે. રામ જ્યારે ગર્ભવતી સીતાનો ત્યાગ કરી તેને વનમાં મોકલે છે, તે વેદના યાદ કરીશું તો થશે કે જીવનની દરેક સવાર કે દરેક સાંજ, પ્રત્યેક પળ કે ક્ષણ પડકાર છે. માનવના જીવનનું દરેક કદમ અજ્ઞાત તરફનું કદમ છે.

પ્રેમકથાઓને સમર્પણ અને આદર્શો સાથે સીધો સંબંધ છે. પણ આ માત્ર પુરાતન સમય કે સાહિત્યની અનુભૂતિ નથી. આ તો છે માનવજીવનની પ્રત્યેક ક્ષણનો પડકાર. કદાચ આવી જ કોઈક ક્ષણોનું દર્શન થાય છે જ્યારે રણમાં માતૃભૂમિની રક્ષા કાજે જતા સૈનિકને તેની પત્ની કે પરિવાર વિદાય આપે છે…આ પળો માનવીની અગ્નિપરીક્ષા છે. અંધકારમય વાસ્તવિકતાઓ અને આદર્શોના ઉજાસ વચ્ચે જીવનસંધ્યા પણ તેજ અને તિમિરમાં ખોવાય છે. પ્રભાતે ખીલેલા પુષ્પો સાંજ પડતાં મુરઝાય છે ને સાંજના સમીરમાં એની સુગંધ ખોવાય છે. શમણાં એ દરેક આંખનું આભૂષણ છે. પણ આંખોમાંથી જ્યારે ગંગા જમના વહે, ત્યારે આંખોના એ શમણાં પણ વેરાઈ જાય છે. ક્ષણો થંભી જાય છે…સમય પણ જાણે કે થંભી જાય છે….હ્રુદયનો ધબકાર …કહે છે સ્પંદનની વાત..ત્યારે હૈયામાં ઊઠેલું ગીત કંઠમાં જ રહી જાય છે.

મને ઓશોએ કહેલી રવિન્દ્રનાથ ટાગોરની વાત યાદ આવે છે. તેમણે છ હજાર ગીતો લખ્યા છે. તેઓ વિશ્વના મહાન કવિઓ પૈકી એક છે. તેમનાં બધાજ ગીતો સુંદર છે. છતાં, મૃત્યુ સમયે તેઓ રડીને ઈશ્વરને કહેતા હતા કે “જે ગીત મારે ગાવું હતું તે ગીત તો હજુ મેં ગાયું જ નથી.” તેમની બાજુમાં ઉભેલા મિત્રે તેમને કહ્યું,” તમને તો ખુશી ને સંતોષ થવો જોઈએ. યુરોપના મહાન કવિ શેલી કરતાં ત્રણ ગણા ગીતો તમે રચ્યાં છે, ગાયાં છે.” ત્યારે અશ્રુભીની આંખે કવિવર ટાગોરે કહ્યું,” તમે મારા અંતરની વાત જાણતા નથી. હું કેવળ એક જ ગીત ગાવા માંગતો હતો! પરંતુ એ શક્ય ન બન્યું. હું છ હજાર વાર નિષ્ફળ ગયો. એ બધા પ્રયાસો હતા. મને એનાથી સંતોષ નથી. હું જે ગીત ગાવા માંગતો હતો , તે ગીત હજુ પણ ગાયા વિનાનું જ રહ્યું છે.” આવું કોઈ પણ વ્યક્તિ સાથે બની શકે છે. આપણે ક્યું ગીત ગાવું છે આ જીવનમાં?

રીટા જાની.
12/03/2021

https://youtu.be/9v5gIThYppw