કહેવત – ગંગા સમીક્ષા – ૨ કલ્પના રઘુ

મિત્રો, કહેવતો સાહિત્યનું એક મહત્વનું અંગ છે. એના લેખકનું નામ કે ગોત્ર હોતું નથી. વસ્તુ કે પરિસ્થિતિના સંદર્ભમાં સહજ રીતે સરી પડેલું કથન! કહેવત બોલવા માટે કોઈ અનુભવ કે ડિગ્રીની પણ જરૂર નથી હોતી. પેઢી દર પેઢીથી વપરાતી, રોજ-બરોજ બોલાતી ઊક્તિ! કોઈ પણ વાતનો નિચોડ એક જ ઊક્તિમાં એટલે કહેવત!

‘નારી-શક્તિ’ પર મેં ૧૦૦ લેખો કેનેડાથી પ્રકાશિત થતાં ગુજરાત ન્યૂઝલાઈનપેપરમાં લખ્યાં. પછી કોલમ બંધ કરી. તેની પાછળના કારણોમાં એક કારણ હતું, મારા લેખ વાંચીને કેટલાંક કુટુંબમાં પરદેશમાં એવું બનતું કે વહુ, સાસુને કહે કે મમ્મી, કલ્પનાઆંટીને આપણા ઘરની વાતો કરી હતી? ખરી વાત તો એ હતી કે મને એમના ઘર વિષે કશું જ ખબર ના હોય. અનેક પરિવારોની સાચી અને કાલ્પનિક વાતોનો મારા લેખમાં સમાવેશ થતો પરંતુ તેની આવી ધારદાર અસર વાચકોમાં થશે એવી મને કલ્પના ન હતી. પરિણામે આ કોલમ બંધ કરી. આ વાત સાંભળીને જાણીતા કવિ તુષાર શુક્લએ મને કહ્યું કે તમારું લખાણ કેટલું અસરકારક કહેવાય? મને સર્ટિફિકેટ મળી ગયું.

આવું જ કહેવત-ગંગામાં બન્યું. ઘણી કહેવતો પશુ-પક્ષી પરથી બનતી હોય છે. હાથી, ઊંટ, કૂતરો, સિંહ, સાપ, ગાય, ભેંસ, શિયાળ, મોર, ચકલી વગેરે. જ્યારે પશુ-પક્ષીના અને માનવના શરીર, રીતભાત, ખાસીયતો કે સ્વભાવમાં સામ્યતા જોવા મળે છે ત્યારે એવી કહેવતનું સર્જન થાય છે. ખૂબજ જાણીતી કહેવત, ‘હાથી પાછળ કૂતરા ભસે‘, મેં તેના વિષે લેખ લખ્યો. મને ખબર ન હતી કે આ કહેવતની ફેસબુક પર જોરદાર અસર થશે! બન્યું એવું કે, એક રાજકીય નેતા વિષે એક જણે પોતાની દ્રષ્ટિએ ખૂબ જ હકારાત્મક વાતો લખી. અંતમાં એ નેતાના વિરોધ પક્ષ માટે પોતાની વાત સચોટ અને સ્વાભાવિક બનાવવા પહેલી વ્યક્તિએ લખ્યું, હાથી પાછળ કૂતરા ઘણાં ભસે’. પછી તો શું થાય? હાથી અને કૂતરા શબ્દો એકબીજાના વેરી બની ગયા! … સામસામે શબ્દોની આપ-લે અને લોકોની કોમેન્ટમાં ફેસબુક ભરાવા લાગ્યું. મારા મનમાં કહેવત-ગંગા ચાલુ થઈ. જેવી દ્રષ્ટિ તેવી સૃષ્ટિ‘, ‘તમાશાને તેડું ના હોય‘. છેવટે કોઠી ધોઈને કાદવ જ નીકળે‘. અંતે એક વ્યક્તિએ બીજી વ્યક્તિને ફેસબુક પર બ્લોક કરી. કથા પૂરી થઈ. કોઈએ કહ્યું, જવા દો ને, એ તો પૂંછડે બાંડો ને મોઢે ખાંડોછે. જુઓને દશા થઇ ને, ‘વાંદરી નાચે ને મદારી માલ ખાય‘. ‘કજિયાનું મૂળ હાંસી ને રોગનું મૂળ ખાંસી‘.

કહેવત ક્યાં?, ક્યારે?, કોના અને શેના સંદર્ભમાં વપરાય છેઅને સાંભળનાર વ્યક્તિ કે જેના વિષે કહેવત બોલાઈ હોય એટલે કે સામેની વ્યક્તિ તેનો અર્થ કેવી રીતે લે છે તેના પર પરિસ્થિતિનો આધાર રહે છે. નહીં તો ‘વાતનું વતેસર’ થતાં વાર નથી લાગતી. કહેવત ક્યારેક સોય કે ક્યારેક તલવારનું કામ કરે છે. મિત્રો, દુશ્મન બની જતાં વાર નથી લાગતી. આવા સંજોગોમાં શબ્દોને પકડ્યા વગર કહેવતનો મર્મ સમજવા કોશિશ કરવી જોઈએ. તો ક્યારેક આંખ આડા કાનકરવામાં જ શાણપણ છે.

નોંધ: મારા લેખમાં લખેલ લખાણને કોઈએ અંગત ગણવું નહીં. માત્ર માણવું. કહેવત હંમેશા શીખ આપી જાય છે જેને જીવનમાં ઉતારવા પ્રયત્ન કરવો જોઈએ. આ મારી મા છેઅને આ મારા બાપની બૈરી છે‘ … ‘મા’ માટે કયું વાક્ય કાનને ગમશે તે મિત્રો, આપના પર છોડુ છું.

સંવેદનાના પડઘાની ભીતરમાં -૨

અંગત સગાને ત્યાંથી લગ્નમાં દીકરીને વળાવીને ઘેર પાછા ફરતાં ,દીકરીને વળાવતા તેના માતા-પિતા અને ભાઈબહેનને રડતાં જોઈ મારું યુવાન હ્રદય વલોવાઈ ગયું.મેં મારા પિતાને પૂછ્યું”કેમ છોકરીને પોતાનું ઘર છોડીને છોકરાને ઘેર જવાનું? છોકરો લગ્ન કરીને છોકરીના ત્યાં ન આવી શકે?”
બાળપણથી આજ સુધી આવા અનેક રીતરિવાજો,અંધશ્રદ્ધા અને ધાર્મિક માન્યતાઓ જોઈ મારા મનમાં અનેક વિચારોનો વંટોળ વાતો.માંગી શકાય એવા લોકો પાસે તાર્કિક જવાબો માંગતી અને દલીલો કરતી.આવીજ મનમાં ઉદ્દભવેલ સંવેદનાને તમારી સમક્ષ રજૂ કરવાનો મોકો મળ્યો “સંવેદનાના પડઘા “ કોલમ દ્વારા.
સામાજિક સંસ્થા જેવા પરિવારમાં ઉછેર,સંયુક્ત રુઢીચુસ્ત પરિવારમાં લગ્ન અને પચ્ચીસ વર્ષની બુટિકની સફરે જીવનમાં અનેક લોકો સાથે મળવાનો સંજોગ આપ્યો.મારાં હ્રદયમાં ઘૂંટાતી વેદના લોકોના મનમાં ઘર કરી ગયેલ ખોટી માનસિકતા જોઈને અસહ્ય બની જતી.
લગભગ દરેક બાળકી કે યુવતી નજીકના કુટુંબીજન કે કૌટુંબિક મિત્ર કે સગા દ્વારા ભોગવેલી શરીરના અંગત હિસ્સા સાથે થયેલ છેડછાડ કે બળાત્કારની વાત પોતાની અંદર જ છુપાવીને રાખે છે.પોતે અંદરને અંદર જ ગભરાઈને એકલી જ રડીને ચુંમાઈને રહે છે.દરેક યુવતીએ દરેક સ્ત્રીએ ખાલી થવાની જરુર છે. ભારેલો અગ્નિ તમારા હ્રદયને ધુમાડાથી ભરી કાળુંમેશ કરી દેશે. અને આ લાગણીઓને બધા બહાર કાઢી શકે માટે સર્જાઈ વાર્તા “મને પણ” .કોઈએ કીધું “ભાઈ હું તો આવું ન લખી શકું” પણ કોઈએ તો પહેલ કરવી પડે ને? કોઈ લખતા પહેલા પોતાની ઈમેજનો વિચાર કરે. પણ કોઈ પણ જાતની ક્રાંતિની કોઈકે તો પહેલ કરવી પડેને?મીઠું -મીઠું ,ગળ્યું તો સૌ પીરસે ,નગ્ન સત્યની વાત, સમાજની આંખો ખોલવા કોઈકે તો કરવી પડેને?આ વાર્તા વાંચીને કોઈ બાળકી કે યુવતી પોતાની અંગત વીતીની વાત માતા-પિતાને કરશે તો મારી વાતનો સાચો પડઘો પડ્યાનો આનંદ થશે.
દુનિયા અને વિજ્ઞાન કૂદકે અને ભૂસકે આગળ વધી રહ્યું છે ત્યારે પણ સ્ત્રીઓના માસિક પીરિયડ અંગેની આપણા દેશના લોકોના મગજમાં ઘર કરી ગયેલ ખોટી માન્યતા કે પિરીયડ ચાલતો હોય ત્યારે સ્ત્રી મંદિરમાં ન જઈ શકે.”માનસિકતા બદલાઈ નથી” વાર્તા દ્વારા મેં ખૂબ ભણી ગણીને અમેરિકાઆવ્યા પણ પિરીયડમાં સેવાના રુમમાં દીવો કરવા ન જવાય તે માનસિકતા બદલાઈ નથી તે સમજાવવા પ્રયત્ન કર્યો. માસિક એ ધર્મ નથી એક શારિરીક પ્રકિયા છે તે સમજાવવા પ્રયત્ન કર્યો.
સ્ત્રીનું શોષણ સમાજમાં અનેક રીતે થાય છે.તેના ગમા અણગમાનો પતિએ પણ સ્વીકાર કરવો જોઈએ.સ્ત્રીના જીવનમાં તેના પતિ સિવાય તેના બાળકો,માતા-પિતા અને ભાઈ-બહેન પણ તેના હ્રદયનેા એક ભાગ હોય છે. ખૂબ સંવેદનશીલ હ્રદય ધરાવતી સ્ત્રીને અંગત લોકોના જીવનની મુશ્કેલીઓ પણ અસર કરતી હોય છે. અને ત્યારે તેનું મગજ કોઈ બીજી જગ્યાએ રોકાએલ હોય છે .ત્યારે તે સંભોગ માટે તૈયાર નથી હોતી. પતિની માંગણી મોટાભાગની સ્ત્રીઓ ઠુકરાવી શકતી નથી.આવા સમયે પત્નીની અનિચ્છાએ કરેલ સંભોગ પણ પતિએ પત્ની પર કરેલો બળાત્કાર જ છે.આ બળાત્કારનો શિકાર તો ઘણી સ્ત્રીઓ થતી હોય છે. પરંતુ આપણા પુરુષપ્રધાન દેશમાં આ અંગે બોલવાની સ્ત્રીઓની હિંમત ઓછી હોય છે.અને આ વિચારની રજૂઆત માટે “પ્રેમની પરિભાષા શું?” ની વાત લખાઈ.
આવા અનેક વિષયો  જેનાથી લોકો પીડાઈ તો રહ્યા છે પણ બધા સહેમીને સહન કરેછે.તેની સાચી સમજ અને તે ની સામે અવાજ ઉઠાવવાની જરુર પણ છે જ.મેં  મારી અંદર આ અંગે સળગી રહેલ સંવેદનોને વાર્તા દ્વારા વાચા આપી છે.
હું માત્ર નારીશક્તિ જિંદાબાદનાં જ નારા ગાવામાં માનતી નથી અને એટલે જ તેની રજૂઆત માટે યુવતીઓએ પણ પોતાના શરીરની મર્યાદા સમજી તે પ્રમાણે વર્તન કરવું જોઈએ.ખોટી હિંમત કરી દીકરીઓએ અડધી રાત્રે એકલા ન ફરવું જોઈએ.આ વાત સમજાવવા એક સત્યઘટના પર આધારિત વાર્તા “સ્ત્રી ની શારીરિક મર્યાદા” લખાઈ.
આમ વર્ષોથી મનમાં ઘરબાઈ રહેલી વાતો “સંવેદનાના પડઘા”દ્વારા લોકો સુધી પહોંચાડવાનો એક નમ્ર પ્રયાસ કર્યો જે મારા વાચકોએ ખૂબ સરસ રીતે વધાવ્યો.
જિગીષા પટેલ

Sent from my iPad

હળવેથી હૈયાને હલકું કરો -૨૧

આજે કમ્પ્યુટર, ઇન્ટરનેટ, સ્કેનર, પેન ડ્રાઈવ, સ્કાય ડ્રાઈવ,કલાઉડ અને બ્લૂ ટૂથ જેવા અનેક સાધનો અને ટેકનીક ધરાવતા ડિજીટલ યુગમાં ઇ – પુસ્તકો, ઇ – સામયિકો અને ઇ- પુસ્તકાલયો અસ્તિત્વમાં છે. ત્યારે મને મારી જિંદગીનો એક પ્રસંગ યાદ આવે છે પુસ્તકો ન હોય તો શું થાય એની ગંભીરતા મને ત્યારે સમજાઈ હતી .
ત્યારે હું ૭માં ધોરણમાં હોઈશ, અમે શાળામાં ચાર ખાસ મિત્રો. રોજ શાળાએ સાથે જવાનું અને સાથે આવવાનું ,ચાલતા આવતા એટલે ટોળટપ્પા કરતા અને મજા પણ ખુબ આવે,ખાસ વરસાદનાં દિવસોમાં રેઈનકોટ અને છત્રી હોવા છતાં સાથે પલળવાનો ખુબ આનંદ આવતો.મને આજે પણ યાદ છે કે હું નાની હતી ત્યારે જ્યારે પણ વરસાદ શરૂ થાય તો રેઇનકોટ પહેરીને મારા પપ્પાનો હાથ પકડીને બિલ્ડિંગની નીચે વરસાદમાં રમવા જતી રહેતી. મને વરસાદના છાંટાને સ્પર્શ કરવો ખૂબ જ ગમે છે. નાની હતી ત્યારે મારી બંને હથેળીઓને ભેગી કરીને તેમાં વરસાદને પકડવાનો પ્રયત્ન કરતી હતી.
તે દિવસે  પણ હું મારા મિત્રો સાથે આમ જ વરસાદને માણી રહી હતી .ત્યારે અચાનક મારી એક મિત્રને શું સુઝ્યું કે એણે એક અળસિયું પકડી મારી ઉપર ફેક્યું અને હું ધ્રુજી ઉઠી! હું બૂમાબુમ કરતી કુદકા લેવા માંડી .મારી બીજી બહેનપણી મારી મદદે આવી અને મારા શરીર પરથી અળસિયાને ફેંકી મને શાંત કરી. પણ હું ડરથી હીબકા લેતી રહી. બધા મારી એ મિત્ર પર ખીજાયા પણ એ તો હસતી રહી.એટલે બધાએ એને પકડી અને એની બેગ ખેંચી પાણીમાં તરતી મૂકી દીધી .હવે એ ખીજાઈ. ભાગીને બેગ લીધી પણ બધા પુસ્તકો પલળી ગયા .હવે રડવાનો વારો એનો હતો ,એ રડતી રડતી ઘરે ભાગી ગઈ.આ પ્રસંગના બે દિવસ પછી ફરી સોમવારે હું શાળા એ જવા નીકળી ત્યારે એને બોલવા ગઈ તો એ ન આવી પણ એનો ભાઈ આવી કહી ગયો હવેથી એ તમારી સાથે નહિ આવે.
અમને કંઈ સમજાયું નહિ પણ ઉપરથી એના બેન બોલ્યા “તારી મમ્મીને કહેજે મને મળી જાય.” આમ તો એ તેના મમ્મી હતા પણ મમ્મીને એ બેન કેમ કહે છે તેની મને ખબર નહોતી . હું પૂછું તો કહે “બધા ઘરમાં એને બહેન કહે છે એટલે હું પણ બહેન જ કહું છું.”
ખેર ! આ વાત કરતા મહત્વની વાત એ હતી કે હું મમ્મી સાથે એમને મળવા ગઈ ત્યારે વાસ્તવિક્તાએ મારી આંખ ખોલી નાખી.
બહેને મારી વાત મારી મમ્મીને કહેતા કહ્યું “તમારી છોકરીએ જૂઓ શું કર્યું છે ,આ છોકરીની બેગને પાણીમાં મૂકી બધા પુસ્તકો ખરાબ કરી નાખ્યા હવે એ ભણશે કેવી રીતે ? સાચે જ એના બધાં પુસ્તકો ખરાબ થઇ ગયા હતા .નોટબુકમાં સહી ફેલાઈ જતાં લખાણ ભુસાઈ ગયા હતા,અને પાઠ્યપુસ્તકો ભીનાં થતાં ફાટી ગયા હતા.
ત્યારે મમ્મીએ એમની માફી માંગતા કહ્યું “બાળકો મસ્તીમાં શું કરે છે એની એમને ખબર હોત તો આવું કદાચ ના થાત .તમે કહો તો બીજા પુસ્તકો લાવી આપું પણ બેન વધારે ખીજાયા અને બોલ્યા અમે ભીખ નથી માંગતા પણ તમારી છોકરીને સારા સંસ્કાર આપો,પછી તેમણે જે વાત કરી તેનાથી મારી મમ્મીએ પણ શરમ અનુભવી.આ છોકરી મારી દીકરી નથી કે નથી મારી બહેન પણ એના માબાપના મૃત્યુ પછી એ અનાથ થઇ ગઈ ત્યારથી મેં એને ઉછેરી છે.આ એક રૂમ રસોડામાં અમે ૧૨ જણ રહીએ છીએ.હું બાળકોના વર્ગો લઇ ભણાવી ઘરના બે છેડા ભેગા કરું છું પણ આ રીતે પુસ્તકો ફાટી જાય તો એનું ભણતર રોળાઈ જશે.હવે એ આ વર્ષ કેવી રીતે પૂરું કરશે? પુસ્તકોનું મહત્વ તમારી દીકરીને ક્યારે સમજાશે ? “
આટલા વર્ષે હૈયાની વાત કરતા શરમ અનુભવું છું.મારે લીધે એક છોકરીનું ભણતર અટકી ગયું હોત તો?શું હું મારી જાતને માફ કરી શકત? મસ્તીનું પરિણામ આવું પણ આવી શકે તેની મને કલ્પના પણ ન હતી.તે દિવસે મારી મમ્મીએ બીજા પુસ્તકો એને લઇ આપ્યા અને સ્કુલ માટે ભણવાની ફી પણ આપી. પણ આ બધું અમારી ભૂલ ઢાંકવા માટે નહિ પરંતુ મને મારી ભૂલનો અહેસાસ થાય તે માટે અને ભૂલનો હું સ્વીકાર કરું તે માટે તેમણે મને પાઠ ભણાવ્યો.
ભૂલનો સ્વીકાર કરવાથી કેટલા હળવા થવાય છે તેનો અહેસાસ મને આજે પણ થયો છે.
મિત્રો ,તમને પણ જિંદગીનો કોઈ પ્રસંગ યાદ આવે અને તેની વાતો કરી દિલને હળવું કરવું હોય તો હળવેથી તમારા હૈયાની વાત અહીં મોકલજો.કદાચ તમારી વાત કોઈને દિશા દેખાડી જાય તો કહેવાય નહિ. આમ પણ સરળતા, સહજતા અને સ્વીકાર જિંદગીના ત્રણ સુત્રો યાદ રાખી વહેંચવા જેવા છે.

કહેવત – ગંગા * આભાર દર્શન – કલ્પના રઘુ

“કહેવત ગંગા”ના 51 લેખ પૂરા કર્યા. સાહિત્યનો સાગર અમાપ અને અગાધ છે … અસંખ્ય કહેવતોથી ભરપૂર! આ 51 લેખો લખતાં મને અનેક કહેવતો યાદ આવતી. સાથે-સાથે સમાનાર્થી અને વિરોધાર્થી કહેવતો તો ખરી જ! મિત્રો, વાંચતી વખતે તમારી દશા પણ મારા જેવી જ હશે, ખરું ને? હોય જ ને!
સદીઓથી બાપ દાદાઓના મુખમાંથી પ્રગટેલી શબ્દ ગંગા. કંઈક બની ગયું, શબ્દો સરી પડ્યાં અને તે પણ હ્રદય સોંસરવા ઊતરી જાય તેવા અને બોલચાલમાં વહેવા માંડ્યાં, કહેવત સ્વરૂપે! મેં પ્રયત્ન કર્યો માનવની લાગણીઓ, વિચાર, સ્વભાવ, રીત-રિવાજોને તેમાં આવરી લેવાનો. જેથી આજની પેઢી તેનાથી અવગત થાય, સૌને બોધપાઠ મળે અને જૂની પેઢી તેને વાગોળે.
હું મારી આ કૉલમને વધાવવા બદલ તમામ વાચકોની આભારી છું. મને આનંદ છે પણ સંતોષ નથી કારણ કે તૃપ્તિ અવરોધ ઊભો કરે છે. કલમને અટકાવવી નથી. “બેઠક” શરૂ થઈ ત્યારથી “બેઠક”માં અને “શબ્દોના સર્જન” પર મારું પ્રદાન આપીને હું પ્રજ્ઞાબેન સાથે રહી છું. આ તેમનો મારા તરફનો પ્રેમ કહેવાય. તેમણે ગુજરાતી ભાષાના સંવર્ધન માટે, મને જે તક પૂરી પાડી તેના માટે મારી પાસે કોઈ શબ્દો નથી. કહેવત લખ્યા પછી જ્યારે વાંચું છું ત્યારે આનંદ થાય છે. આ નિજાનંદ મને આગળ લખવા પ્રેરે છે.
કહેવતોને સચોટ બનાવવા મેં વાર્તાઓ, ઉચિત ઉદાહરણ, પંકાયેલી પંક્તિઓ, ઉક્તિઓ અને ગૂગલનો સહારો લીધો છે. જેના પણ વાક્યો જાણે-અજાણે લેખને શણગારવા લીધા છે, તે સૌનો હું આભાર માનુ છું. હા, મેં મારા અને અન્યનાં વિચારોને આપના મનોસાગરમાં ભળી જાય તેવી મનોકામના સાથે મારી રીતે “કહેવત ગંગા”માં વહાવ્યાં છે. મારી આ યાત્રાનાં અન્ય પાસાઓને આવરી લેવા હવે પછીના લેખોમાં પ્રયત્ન કરીશ.
પ્રજ્ઞાબેન થકી ઓગસ્ટ 2013માં મારો “શબ્દોના સર્જન”ના લેખક તરીકે જન્મ થયો. 5 ઓગસ્ટ 2013ના દિવસે “હું તો કંઈ જ નથી” લખીને મેં મારા શબ્દોને કલમ થકી સાકાર કરવા સપનાની વણઝાર રચી. નિજમાંથી નિકળી નિજને મળવા નિત્યાનંદ બની ખોવાઈ ગયું મારું સપનું. આ સાહિત્યના સાગરમાં દરેક વિચાર વાચકોના હૃદયને સ્પર્શીને જીવવાની જડીબુટ્ટી બની રહે તેવી મારી પ્રભુને યાચના. વાચકોની સાથે હું પણ વિકસી રહી છું. આભાર, કલ્પનાના સાથી રઘુનો. આભાર, સખી, માતા, શિક્ષક, સહકાર્યકર પ્રજ્ઞાબહેનનો! હા, હું તો કંઈ જ નથી … આ તો મા સરસ્વતીની કૃપા છે.

કલ્પનારઘુ 

હળવેથી હૈયાને હલકું કરો -૨૦

અનુભૂતિનું અત્તર- ૩

આયુષ

વસંતઋતુના આગમન સાથે પ્રકૃતિ સોળે શણગાર સજી મહોરી ઉઠેલી .  કોલેજના બીજા વર્ષમાં અભ્યાસ કરતી , યૌવનના ઉંબરે દસ્તક દેતી હું એટલે કે પ્રકૃતિ , પર્વતમાંથી નીકળતી ઉછળકૂદ કરતી નદી સમાન અને મારી મનોસ્થિતિ પણ કોઈ રંગબેરંગી પતંગિયા સમ. મારું સુખી કુટુંબ ને લાડકોડમાં ઉછેર.  વેદનું   કુટુંબ  અમારા માટે વર્ષોથી પરિચિત. વેદ જોતા જ ગમી જાય એવો ફૂટડો જુવાન. અભ્યાસ પૂરો કરી ફેમિલી બિઝનેસમાં ગોઠવાઈ ગયેલ. તેમના તરફથી મારા માટે માગું આવ્યું અને બંને પક્ષે બધું જ યોગ્ય. ના પાડવા માટે કોઈ કારણ નહીં . મુલાકાતો ગોઠવાઈ ને ગોળધાણા પણ ખવાઈ ગયા. એવું નક્કી થયું કે  મારો અભ્યાસ પૂરો થાય પછી લગ્ન કરવા. બસ, પછી તો યુવાનીનો થનગનાટ અને અમે તો માનો કે આકાશમાં જ ઉડવા લાગ્યા. અમે રંગીન કલ્પનાની દુનિયામાં ખોવાઈ જતાં. એવો એક પણ દિવસ ન હોય જ્યારે અમે એકમેકને મળ્યા ન હોઈએ. અમને જોઇને લોકો કહેતા પણ ખરા કે આને કોઈની નજર ના લાગે. દિવસો…મહિનાઓ…વર્ષો વીત્યાં .. મારો અભ્યાસ પૂર્ણ થયો , મને બેંકમાં જોબ મળી અને અમે લગ્નબંધનમાં જોડાઈ ગયા.
            માતા-પિતા સમ સાસુ-સસરા, પાણી માંગો ત્યાં દૂધ હાજર થાય એવું સંપન્ન કુટુંબ, આંખોના ઈશારામાં મારી વાત સમજી જાય એવો મારો પ્રેમાળ વાલમ.સુખમાં વધારો કરવા આવી ગયા અમારા બે બાળકો- મારી જ નાની આવૃત્તિ સમી રૂપકડી દીકરી ઝંખના અને વેદની નાની આવૃત્તિ સમો અમારો રાજકુમાર આયુષ. સમય પાણીના રેલાની માફક કોઈ આફત કે અવરોધ વગર વહી રહ્યો હતો.
             આયુષનો પ્રથમ જન્મદિવસ જરા ધામધૂમથી ઉજવવાનું નક્કી કર્યું. અમે બંનેએ સાથે મળી બધું પ્લાનિંગ કર્યું. હોંશથી તૈયારીઓ કરી. ને એ દિવસ આવી ગયો. એ દિવસ નહિ પણ હતી કાળરાત્રિ. મારા પર તો જાણે આભ તુટી પડ્યું. સવારનું કામ આટોપી લીધું છતાં આજે વેદ કેમ ના ઉઠ્યો માટે તેને જગાડવા ગઈ તો તેનું શરીર ઠંડું લાગ્યું . તેને જગાડવા પહેલા તો બૂમ પાડી પછી ઢંઢોળ્યો પણ કોઈ જવાબ નહિ . કશુંક ન બનવાનું બની ગયું હોય તેવી ભીતિ લાગી . હ્રુદયનો ચિત્કાર ચીસ બની ગળામાં જ સમાઈ ગયો. હું અવાક બની ગઈ.ડોકટરે કહ્યું કે હૃદયરોગના હુમલામાં વેદ પરલોક સિધાવી ગયો છે. જન્મોજન્મ સાથે રહેવાના વાદા કરીને વેદ 32 વર્ષની વયે મને આ જગતના મહાસાગરમાં મધદરિયે મૂકી ચાલી ગયો. મારી તો પૂરી દુનિયા લૂંટાઈ ગઈ. મારું પૂરું અસ્તિત્વ કાચના ટુકડાની માફક વિખેરાઈ ગયું. હું સાનભાન ગુમાવી એક જીવંત લાશ બની ગઈ.
                મારા દાદી એમ કહેતા કે “દુઃખનું ઓસડ દહાડા”. પણ આ દુઃખ એવું હતું જેનો કારમો ઘા કેમે કરીને ભરાય એવો ન હતો. આંખના આંસુ સુકાતા ન હતા. આંસુના પડળ સાથે હવે મને નજરે પડ્યું વૃદ્ધ માતાપિતાનું એ દુઃખ, જેમણે પોતાની એકનો એક લાડકવાયો ગુમાવ્યો હતો. હું જોઈ શકી 3 વર્ષની ઝંખના અને 1 વર્ષના આયુષની આંખોના પ્રશ્નો અને મુંઝવણ કે કિલ્લોલ કરતું ઘરનું વાતાવરણ અચાનક કેમ બદલાઈ ગયું. મારા માતાપિતાએ મને તેમના ઘેર લઈ જવા કહ્યું. પણ મને લાગ્યું કે  જીવનમાં અત્યાર સુધી વાંચેલું અને મેળવેલું તમામ જ્ઞાન આચરણમાં મૂકવાનો સમય હવે આવી ગયો છે. તે રાત આંખનું મટકું પણ માર્યા વગર મેં ભવિષ્યની રૂપરેખા આલેખી. પોતાની જાતને સંતુષ્ટ કરવાથી ખુશી નથી મળતી. ખુશી મળે છે યોગ્ય હેતુ માટે પ્રતિબદ્ધતાથી. મારા હ્રુદય પર પથ્થર મૂકી મેં નિર્ણય લઈ લીધો.  મારા સાસુ-સસરાને મેં જણાવ્યું કે હું અહી તમારી સાથે જ રહીશ. હવે હું તમારો દીકરો, તમારી વૃદ્ધાવસ્થાની લાકડી બનીશ. હું જ બંને બાળકોના માતાપિતા બનીશ. ખબર નહિ મેં ક્યાંથી આટલી હિંમત સમેટી પણ મારું જીવન એક અર્થસભર હેતુ માટે સમર્પિત કર્યું. મારો અંતરનો ખાલીપો, વલવલાટ છુપાવી સામાન્ય જીદંગી તરફ ડગ માંડ્યા.
          સમય વહેતો રહ્યો. હું પણ આખરે તો એક માનવી ને. ભલે બહાર ન બતાવું પણ ક્યારેક હું થાકી જતી, હારી જતી. સદાય હસતો ચેહરો હંમેશા ચિંતાની લકિરોથી નિસ્તેજ લાગવા માંડ્યો. બેંકમાં મારી કેશિયરની કેબિનમાં હું ચૂપચાપ મારું કામ કરતી રહું તો ક્યારેક અતીતમાં ખોવાઈ જાઉં. મારા સહકર્મીઓની  સહાનુભૂતિ હંમેશા મારી સાથે હતી. છતાં મારી બાજુની કેબિનમાં બેસતો ઈશાન  મને ખૂબ સપોર્ટ કરે. આમ તો એ સ્વભાવે ધીર ગંભીર પણ ખૂબ સહૃદયી. મારે એકલા હાથે બંને બાળકો અને સાસુ-સસરાની જવાબદારી સંભાળવાની . ક્યારેક બેંકમાં વધુ કામ હોય તો ક્યારેક બાળકોની શાળાએ જવાનું હોય તો ક્યારેક વૃદ્ધ સાસુ-સસરાની ડોક્ટરની એપોઇન્ટમેંટ હોય.  મારી મદદ માટે મેં પૂછ્યું ન હોય છતાં મારી જરૂરતના સમયે ઈશાન એ રીતે મદદ કરે કે મને ખબર પણ ન પડે. આમ મારી મુશ્કેલીના સમયમાં એક દિવાલ બનીને ઊભો રહેતો ઈશાન અને હું ખૂબ સારા મિત્રો બની ગયા. પડકારોનો સામનો કરવા એક સાથી મળવાથી મારા ચેહરા પરનું સ્મિત પણ ધીરે ધીરે પાછું આવ્યું. મારું મૌન તેને સમજાઈ જતું ને તેની આંખોના ભાવ હું પારખી લેતી.ઘેર પણ કોઈ ને કોઈ કામ અંગે તેની અવરજવર રહે. ઘરના સૌની સાથે પણ તે આત્મીય બની ગયો.
     એક દિવસ જ્યારે ઈશાન બાળકોને પાર્કમાં ફેરવીને મૂકી ગયો પછી મારા સાસુ સસરા એ પૂછ્યું કે તમે બંને શા માટે લગ્નથી જોડાઈ નથી જતા? તારું કન્યાદાન અમે કરીશું. આ પહેલાં માતા, પિતા, મિત્રોએ ઘણીવાર મને મુવ ઓન કરવા પૂછેલું અને કાયમ મેં ના પાડેલી. પણ આજે મને વિચાર કરતી કરી દીધી. મેં ઈશાન સાથે વાત કરી. તેને તો આ ક્ષણનો જ ઈન્તેજાર હતો. પણ મારી કેટલીક શરત હતી. આ બે બાળકો જ અમારા બાળકો રહે અને લગ્ન પછી મારે નવું બાળક ન જોઈએ. મારા સાસુ સસરા ની જવાબદારી પણ અમારી રહેશે. ઈશાને મારી બંને વાત સહર્ષ સ્વીકારી લીધી. વેદના માતાપિતાએ મારું કન્યાદાન કરી દીકરીની જેમ મને ઈશાન સાથે વળાવી.
          નવા વાતાવરણમાં ગોઠવાતા અમને થોડો સમય જરૂર લાગ્યો પણ ઈશાનના પ્રેમ અને  સૂઝબૂઝના કારણે તકલીફ ન પડી. બંને બાળકો અભ્યાસમાં વેદ જેવા જ તેજસ્વી હતા. ઝંખના તો બોર્ડમાં પણ નંબર લાવી. વધુ અભ્યાસ માટે તેઓ અમેરિકા ગયા અને ત્યાં જ લગ્ન કરી વસી ગયા. અમે પણ બેંકમાંથી નિવૃતિ થયા ને ક્યારેક ઇન્ડિયા તો ક્યારેક અમેરિકા આવતા જતા.અમે અમેરિકા દીકરા આયુષને ત્યાં હતા ને ઇન્ડિયા જવાનું વિચારતા હતા.આયુષ નો એવો આગ્રહ હતો કે તેના દીકરા રાહીલની 4 થી બર્થડે ઉજવીને જ જઈએ. તેથી અમે રોકાઈ ગયા. રાહીલના બર્થડે માટે સાંજે 150 લોકોની પાર્ટી રાખી હતી. બધા ખૂબ ખુશ હતા. બર્થડેની સવારે રાહીલ કૂદતો કૂદતો ઉઠ્યો. તે અને તેની મમ્મી લજ્જા આયુષને જગાડવા ગયા. ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન…લજ્જાની કાળજું કંપાવતી ચીસ… હેબતાઈ ગયેલો રાહીલ…હું દોડી….પણ 34 વર્ષના આયુષના આયુષ્યની દોરી હાથમાંથી સરકી ગઈ….તે પણ પિતાની જેમ અકાળે અમને રડતાં, બિલખતા છોડી અનંતની વાટે ચાલી ગયો….મને સમજ નહોતી પડતી કે હું જાતને સંભાળું, લજ્જાને સાંત્વના આપુ કે રાહીલને  આશ્વાસન…મારી રડીને લાલઘૂમ થયેલી આંખો આકાશમાં તાકીને આ અનુત્તર પ્રશ્નોના જવાબ શોધતી રહી…

રીટા જાની

“સંવેદનાના પડઘા” જીગીષા પટેલ

   મિત્રો આજે જીગીષાબેનના લેખનના ૫૧ ચેપ્ટર પુરા થયા તો આનંદ છે તો ચાલો તેમને વધાવીએ.
રાજુલબેનની મિત્રતા થકી મને જીગીષાબેનની  ઓળખાણ થઇ, પછી તો’ બેઠક’ના નિયમિત સભ્ય બન્યા બધાની સાથે ‘બેઠક’ના વિષય લખવાની પ્રવૃત્તિ શરુ કરી મારુ કામ માત્ર એને પ્રોત્સાહન આપવાનું બન્યું ,વિચાર તો હતા સાહિત્ય વાંચ્યું હતું એટલે કલમ ચાલવા માંડી.અને તેમણે સંવેદનાના પડઘા લખવાની કોલમ શરુ કરી. 
આમ જોઈએ તો એમની સંવેદનાના પડઘા દરેક ચેપ્ટરમાં પડઘાયા અને આપણે સહુએ એને વધાવ્યા , “સંવેદનાના પડઘા”માં જિંદગીના બનતા પ્રસંગો, વાતો, વાર્તા રૂપે વહેતા થયા છે. વાર્તા માનવ જીવનમાં અનેક રંગોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે એ વાત ખબર હતી પણ એમને વાંચતા અનુભવી.  જીગીષાબેને કોઈ પણ જાતનો અંચળો ઓઢ્યા વિના જે સંવેદના અનુભવી તે નરી સરળતાથી કોઈ પણ અયાસ કે પ્રયાસ વગર અને જ્ઞાનનું પ્રદર્શન કર્યા વગર આપણી સમક્ષ મૂકી. પરિણામે આપણે સૌ એમાં ખેચાતા ગયા અને પછી તો બુધવારે હવે જીગીષાબેન શું નવું લઇ આવશે તેવી ઉત્સુકતા જાણે રહેવા માંડી.
એમનું સાહિત્વાંયનુ વાંચન હતું જ પણ મને ક્યારેક એવું લાગતું કે જીગીષાબેન માણસોને વાંચી શકે છે,એટલે શબ્દોમાં સરળતા સાથે આભા હતી પણ ક્યાંય છેતરામણો આભાસ નહોતો.. માનવી ભલે વિકાસ કરતો હોય પણ આપણે સહુ માનવીની સંવેદનાને સૌથી ઉપર અને સૌથી આગળ મુકીએ છીએ.કારણ માનવીની સંવેદના જ માનવીને  તાજા કરારા રાખે  છે! આજના જમાનામાં જયારે માણસ રૂપિયા કામવવામાં પોતે પરચુરણ જેવો થતો ગયો છે ત્યારે સંવેદના પડઘા માણસને સંભાળય એ ખુબ મોટી વાત છે.  .એ જ પડઘા એ જ અહેસાસ ,એ જ લાગણી ,એ જ ઝાકળનાં બિંદુની ભીનાશ  અને  એ જ સંવેદનાનો અનુભવ આપણે તેમની દરેક વાતોમાં,વાર્તામાં અનુભવ્યો છે.  
જીગીષાબેને તેમના ૫૧ લેખો પુરા કરી આપણને “સંવેદનાના પડઘા”માં  સાહિત્યનો આનંદ સાથે માનવીની લાગણીનો, સંબંધનો , અહેસાસ કરાવી જાગૃત કર્યા છે તો ક્યારેક  આપણા અંદરના માયલાને  કોઈની અંગત જિંદગીમાં ડોકિયું કરાવી સંવેદનાના પડઘા સંભળાવ્યા છે. સાચું કહું સરળતા અને સહજતા કોને ન ગમે? બસ તો તમને બધાને પણ એમની વાતો અને વાર્તાઓ ગમી હોય અને સહૃદયથી સ્વીકારી હોય તો એમના આ પહેલા પ્રયત્નને જરૂર વધાવજો   
બેઠક અને તેના દરેક સર્જકો અને વાંચકો તરફથી જીગીષાબેનને ‘અભિનંદન’.
હું એમને ફરી આમંત્રણ આપું છું કે જાન્યુઆરી મહિનાથી આપ “શબ્દોના સર્જન” પર એક નવા વિષય સાથે આપની કલમ રજુ કરો. તે દરમ્યાન આ લેખ લખતા થયેલા આનંદ અને અનુભવને આપ દર બુધવારે  લખી ચાલુ રાખો જેથી બીજાને લખવાની પ્રેરણા મળે.
આપણી ભાષા સમૃદ્ધ છે માટે વાંચન અને સર્જન સાથે ગતિમય રહેવી જોઈએ. આપણી માતૃભાષાને સાચવવાની જવાબદારી સૌની છે. જીગીષાબેન તમારા યોગદાનની ‘બેઠક’ કદર કરે છે અને અમે તમારા માટે ગૌરવ અનુભવીએ છીએ.
   – પ્રજ્ઞા દાદભાવાલા

સંવેદનાના પડઘા-૫૧

દસ વર્ષની જીયા કલાસમાં છેલ્લી પાટલી પર બેસીને માથું નીચું કરીને ડૂસકા ભરી રહી હતી.ક્લાસ ટીચર મિસ મેરીની નજર પડતા જ તે જીયા પાસે જાય છેઅને તેને પૂછે છે ,
“ બેટા કેમ રડે છે?” ટીચરનું તેને આવું પૂછવાની સાથે જ તે જોર જોરથી રડવા લાગે છે.
ત્યારે જીયા કહે છે કે “મારું હોમવર્કનું ફોલ્ડર મમ્મીના ઘેર રહી ગયું છે અને પપ્પા મારું લંચ બેગમાં મૂકવાનું ભૂલી ગયા.લંચબોકસ ઉતાવળમાં રસોડામાં જ રહી ગયું.અને ફરીથી ડૂસકે ચડે છે….
જીત અને યાસ્મીનની પરાણે મીઠી લાગે તેવી દીકરી એટલે જીયા.જીત અને યાસ્મીને પોતાની પસંદગીથી લગ્ન કર્યા હતા.તેમના લગ્નજીવનનાં બાર વર્ષ ખૂબ સરસ વીત્યા હતા.અને અચાનક કોની નજર લાગી અને તેમનો સંસાર હતો નહતો થઈ ગયો.
યાસ્મીન ઘર છોડીને જઈ રહી હતી ત્યારે જીત તેને ગળગળા અવાજે કાકલૂદી કરી રહ્યો હતો કે,
“મીનુ,તું મને છોડીને ન જા,હું તારા વગર નહીં રહી શકુ.જીયુનો તો વિચાર કર”
પણ યાસ્મીન જીતની એકપણ વાત સાંભળવા તૈયાર ન હતી.જીયા પણ મમ્મીને રડતી જોઈને રડી રહી હતી.તે માને પૂછી રહી હતી કે “મોમ આપણે કયાં જઈએ છી? ડેડીને મૂકીને મારે નથી આવવું” પણ યાસ્મીન કોઈની કોઈ વાત સાંભળવા તૈયાર ન હતી..
પોતાના જે ઘરને તેણે પ્રેમથી સજાવ્યું હતું તેને તે આજે અચાનક પરાયું લાગવા લાગ્યું હતું.તેના ઘરનું નામ પણ તેમણે ‘જીયા’ રાખ્યું હતુ.જીત નો જી અને યાસ્મીનનો યા……
આ ઘરમાં આજે એની છેલ્લી રાત હતી.પાપણનું એક પણ મટકું માર્યા વગર તે બાલ્કનીમાં ઊભી રહી બેકયાર્ડમાં ઉડી રહેલા આગિયાને જોઈ રહી હતી.આ જ આગિયા તેને આ ઘરમાં રહેવા આવી ત્યારે પ્રેમમાં મદહોશ મોસમમાં ધરતી પર ઊતરેલા તારા લાગતાં હતાં જે આજે એને તેની આજબાજુ ઊડતા ગરમ અંગારા જેવા લાગતાં હતા.જ્યારે કોઈ સંબધ તૂટે છે ત્યારે તેના તૂટવાથી માત્ર બે જ વ્યક્તિના દિલ નથી તૂટતા,તેની આજુબાજુના બધા લોકો – તેમના બાળકો,બંને પતિ-પત્નીના માતાપિતા,કુંટુંબીજનો સૌના હ્દયની દિવાલો પણ હચમચી જાય છે.અને કુદરતમાં પણ આપણા મનનું જ પ્રતિબિંબ આપણને દેખાય છે.
યાસ્મીન ઘરમાં આવી ત્યારથી આજ સુધીના તેનાં લગ્નજીવનનાં એક એક દિવસને યાદ કરીને ,તેના આંસુ રોકાવાનું નામ નહોતા લેતા..તેને આ ઘરમાં જીતે ગોદમાં ઉઠાવીને સરપ્રાઈઝ આપી કરાવેલ ગૃહપ્રવેશ,જીયાના જન્મની વાત સાંભળી જીતે તેને જે રીતે પ્રેમમાં નવડાવી હતી……જીતની કંપનીના અવિરત વિકાસમાં તેનો ફાળો ……તેણે કરેલી અનેક ભવ્ય પાર્ટીઓ …… ખૂબ પ્રયત્ન કરવા છતાં તે કશું ભૂલી શકતી નહતી. તે જીતને બેહદ પ્રેમ કરતી હતી અને આજે………..તેની સગી આંખે જોયેલ દ્રશ્ય ,તેની આંખથી ખસવાનું નામ નહોતું લેતું.સવાર પડતાંજ તે ટેકસી કરી હંમેશ માટે ચાલી ગઈ…..
આ પરિસ્થિતિનો સ્વીકાર કરવો સૌથી અધરો જીયા માટે હતો.કાલ સુધી મમ્મી -પપ્પાની વચ્ચે સૂતી જીયા આજે બેઘરમાં વહેંચાઈ ગઈ….અત્યાર સુધી જીત અને રોમાને આડો સંબધ છે તેવી લોકોની વાતો તો યાસ્મીન કાને ધરતી જ નહોતી.ઓફીસના કામ અંગે બન્નેને સાથે મુસાફરી કરવી પડતી તેથી એરપોર્ટ પર અને રોમાને ઘેર જીતની અવરજવર રહેતી .સેક્રેટરી હોવાનો નાતે ઓફીસ અને બહારની મિટીંગોમાં પણ તે હમેશાં જીતની સાથે જ હોતી.અને લોકોને તો બસ પંચાતનું બહાનું જ જોઈએ .રોમા પણ ઓફીસના અને આસપાસના લોકોને પોતાને જીત સાથે ખાસ સંબધ છે તેવી વાત જ કરતી.
જીયાને કંઈજ સમજ પડતી નહતી! એક અઠવાડિયું મમ્મી પાસે અને એક અઠવાડિયું પપ્પા પાસે.પપ્પાના ઘેર હોય ત્યારે તેની સાથે ક્યારેક સાઇકલની પાછળ દોડતી કે તેની સાથે બોર્ડગેમ રમતી કે ગાર્ડનમાં પાણીની ટોટીથી તેની સાથે પાણીથી રમતી તેની મમ્મી નથી અને મમ્મીના નાના ઘરમાં તેના રમકડા નથી.
જીત તો અચાનક યાસ્મીનના ઘર છોડવાથી સાવ એકલો થઈ ગયો હતો અને જીતની સેક્રેટરી રોમા તો પોતાના દાવમાં પોતે જીતી ગઈ તેનો જશન મનાવી રહી હતી.જીતના પૈસાની કમાણી જોઈને રોમાને કોઈપણ હિસાબે જીત જોઈતો હતો.ઓફીસમાં રોજ જીતની ભાવતી ચીજ લાવીઅઠવાડિયામાં બેએકવાર તે જીતનું ટિફિન ભરેલું જ પાછું જવા દેતી.કામથી બહારગામ જીત સાથે જાય તો પણ જાણીને જીતના રુમમાંથી જ યાસ્મીનને કોઈને કોઈ બહાને ફોન કરતી.રોજ અવનવા બહાના કાઢી જીત તેનેજ વધુ મહત્વ આપે છે તેવું યાસ્મીનને બતાવવા પ્રયત્ન કરતી.પરતું યાસ્મીનને તો તેના પ્રેમ પર અતૂટ વિશ્વાસ હતો.પરતું એ દિવસે તો તેણે હદ જ વટાવી દીધી.યાસ્મીન કોઈ કામથી એક દિવસ માટે બહારગામ ગઈ હતી.રાતની દસ વાગ્યાની ફ્લાઈટમાં પાછી ઘેર આવી તો રોમા જાણીને કોઈ લેટર આપવાનો બહાને જીતના ઘેર આવી અને જેવી યાસ્મીનની ગાડીનો અવાજ સાંભળ્યો તો બાથરુમ વાપરવા બાથરુમમાં જતી રહી અને જેવી યાસ્મીન રુમમાં આવી તો બાથરુમમાંથી કપડાં વગર ખાલી ટુવાલ વીંટીને બહાર આવી.યાસ્મીન આ દ્રશ્ય જોઈને હવે જીતની કોઈ વાત સાંભળવા તૈયાર નહતી.
રોમાના સ્ત્રી ચરિત્રથી અને મંથરાવૃત્તિથી જીત અને યાસ્મીનનો ઘરસંસાર ભડકે બળી ગયો. પરી જેવી
જીયાનું બાળપણ રોળાઈ ગયું.જીતે રોમાને પોતાની કંપનીમાંથી કાઢી મૂકી પણ હવે બહુ મોડું થઈ ગયું…..
યાસ્મીનની દશા ચાતકથી છુટી પડેલી ચાતકી જેવી થઈ ગઈ.તે તેના જીતને કોઈ હિસાબે ભૂલી શકતી નહતી.તેને દરેક વારમાં,તહેવારમાં,ખાન-પાનમાં,પાનખર,વસંત અને વરસાદમાં ચારેકોર જીત જ દેખાતો હતો.જીત વગરની તેની માનસિક હાલત ગાંડા જેવી થઈ ગઈ હતી.તે હવે હરતી ફરતી લાશ જેવી બની ગઈ હતી. તેની જિંદગી સાવ મૂરઝાઈ ગઈ હતી.ખાધાપીધાં વગર સુનમુન ઘરના વરંડાંમાં જતા આવતા લોકોને જોતી તે કલાકો બેસી રહેતી.ક્યારેક તેના મગજમાં શું વિચાર ચાલતો તો એકદમ ઊભી થઈ જીતને ગમતી સાડી પહેરી એકદમ સરસ તૈયાર થઈ જીયાને કહેતી “ચાલો ચાલો જીયુ ,પાર્ટી ફ્રેાક પહેરી તૈયાર થઈ જા હમણાં બધા મહેમાન આવી જશે”
અને પછી ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડતી.જાણે તેને થતું…….
તેરે હમ નામકો જબ કોઈ પુકારે કહીં,જી ધડક જાતા હૈ મેરા કહીં તું હી ન હો……
તે દિવસે જીયાની વર્ષગાંઠ હતી.જીયા સવારે જીત સાથે જમવા ગઈ.જીતે પૂછ્યું “બેટા તારે શું ભેટ જોઈએ છે?” ત્યારે પોતાની ઉંમર કરતા મોટી થઈ ગયેલ દીકરીએ કીધું” ડેડી મને એ કહો કે એ રાત્રે એવું શું થયું કે મમ્મી ઘર છોડી ચાલી ગઈ?મને ખરેખર સાચી વાત કહો.” જીતે બધી સાચીવાત જીયાને કહી અને તે પણ કીધુ કે “મેં યાસ્મીનને કેટલુંયે સમજાવા કોશિશ કરી પણ તે મને સાંભળવા તૈયાર ન જ થઈ.બેટા ! તું તારી મમ્મી કેટલી જિદ્દી છે તે જાણેછે ને! મીનુ મારા માટે ખૂબ પઝેસીવ હતી.”જીયાને આજે મમ્મી પર બહુજ ગુસ્સો આવ્યો હતો.તે આજે તો ઘેર જઈને મમ્મી સાથે વાત કરવાનું નક્કી કરીને ઊભી થઈ.જીત તેને ગાડીમાં
યાસ્મીનનાં ત્યાં ઉતારવા આવ્યો.વાતોમાં જીયાને ઘેર આવતા મોડું થઈ ગયું હતું.જીયાની રાહ જોઈને યાસ્મીન વિહ્વળ બની ગઈ હતી.જીયાને પણ ઘેર આવતા મોડું થયું હતું એટલે તેણે પણ પપ્પાને જરા જલ્દી કરવાનું કીધું.
પૂર ઝડપે ગાડી ચલાવતો જીત જેવો યાસ્મીનના ઘર પાસે ગાડી રોકવા ગયો કે યાસ્મીન દોડતી સામેથી આવી. હજુ ગાડીને જીત બ્રેક મારે ત્યાંતો યાસ્મીન જોરથી ગાડી સાથે અથડાઈને ફંગોળાઈને સામે પડી.તેની છેલ્લી કારમી ચીસ પણ હતી……..
જી………ત…. જી…….યા…..
જીયાને પોતાની મા સાથે કરવાની વાત અધૂરી રહી ગઈ……જીત અને જીયા યાસ્મીનના નશ્વર દેહ પર વીંટળાઈને હૈયાફાટ રુદન કરી રહ્યા હતા……

જીગીષા પટેલ 

“કવિતા શબ્દોની સરિતા”-રાજુલ કૌશિક

મિત્રો,
રાજુલબેનની કોલમ કવિતા શબ્દોની સરિતા ના ૫૧ લેખ પુરા થાય છે.
તો ચાલો રાજુલબેનને વધાવીએ.
રાજુલબેનની કલમ વધુ ગદ્ય લખતી અને તેને મેં જયારે કવિતા પર લખવા કહ્યું ત્યારે થોડા અચકાયા મને કહે હું કદાચ ૫૧ લેખ પુરા નહિ કરી શકું તો ? એ એમની અવઢવ માત્ર હતી. કવિ અને કવિતા તરફનો આદરભાવ અને એ વણખેડ્યા ક્ષેત્રને પુરતો ન્યાય આપી શકશે કે કેમ એની અવઢવ હતી.  
એ પલાયનવાદી પણ નથી અને નથી એ નિરાશાવાદી. નથી કર્યું એ કામ એમણે સ્વીકાર્યું ત્યારે આદરભાવ થયો અને મારી નજરે માન પણ વધ્યું. શરૂઆતમાં  ભલે અચકાયા પણ પછી સરિતાના વ્હેણમાં એક પછી એક લેખ લખાયા, કવિતાની પંક્તિ મળી એના કરતા કહીશ પંક્તિઓ જાણે ફૂટી.
દરેક વ્યક્તિમાં અંદરની લખવાની ઉત્સુકતા,  જીજ્ઞાસા હોય છે. રાજુલબેનમાં પણ લખવાની ધગશ હતી અને માટે જ કવિતા જાણતા અજાણતા એના જીવનમાં પ્રવેશી ગઈ પાન લીલું જોયું અને હરીન્દ્ર દવે યાદ આવી ગયા ડુંગરો જોયા અને ઉમાશંકર જીવિત થયા અને એમની કલમે કવિતાનો લય જાણે વહેતો કર્યો. તમે હું આપણે સૌ જાણે ખેચાંતા ગયા આપણે સૌ માણતા ગયા કવિતાને, ભાષાની એક પરિપક્વ અભિવ્યક્તિને વાંચતા ત્યારે દરેક કવિ પણ જાણે જીવંત થયા, કવિતામાં જે આનંદ, જે રસ છૂપાયેલો હોય છે તેને શોધી અનુભવી એક ભાવકની જેમ પ્રગટ કર્યા અને એમ કરતા રાજુલબેને કવિની સર્જકતાને ગરવી ઊંચાઈ આપી.
એટલું અહી ચોક્કસ કહીશ કે આજની તારીખે કવિતાના પ્રકારો હેતુઓ ભલે બદલાયા હોય પણ કવિતાના તત્વ આજે પણ આપણને સૌને જોડી રહ્યા છે. જેનો અહેસાસ રાજુલબેને કરાવ્યો અને એના એમના લેખમાંથી કવિતાનો કલરવ પ્રગટ થયો, ક્યારેક એમણે રણમાં વાદળી પણ વરસાવી તો ક્યારેક પાંપણના બંધ તોડી આપણને લાગણીના પૂરમાં ખેચી લઇ ગયા. કવિની કવિતાને પૂરી પ્રમાણિકતાથી ન્યાય આપ્યો પોતાના શબ્દોમાં કવિનો અવાજ શબ્દ અને કવિતાનું સત્વ અને તત્વ દટાઈ ન જાય તેવી જાગૃતા સાથે બધા લેખ લખ્યા પોતે કવિના શબ્દને માણ્યો અને કવિના મિજાજને ભાવને ઓળખી જીવંત કર્યા.
કેટલીક પંક્તિઓ એવી હોય છે કે સમગ્ર કાવ્યના સંદર્ભ વિના પણ માણી શકાય છે એની ખાત્રી અને અહેસાસ રાજુલબેને કરાવ્યો તો ક્યારેક ફૂલો તો ક્યારેક સુંગધની હવા,સાથે વેદના અને સંવેદનાની ભૂમિકા રાજુલબેને પ્રગટ કરી. કવિ તો પ્રકૃતિના સૌન્દર્યને અને પ્રેમીની વેદનાને અનેક પ્રકારે વર્ણવે પણ કવિ અને તેની કવિતા વિશે ચાલતી કલમે વાત કરવી એ પવન પર જાજમ પાથરવા જેવી વાત છે. પણ રાજુલ બેને તેમના ૫૧ લેખો પુરા કરી આપણને “કવિતા શબ્દોની સરિતા”માં સાહિત્યનો આનંદ કરાવ્યો. બેઠક અને તેના દરેક સર્જકો અને વાંચકો તરફથી રાજુલબેનને ‘અભિનંદન’.
હું એમને ફરી આમંત્રણ આપું છું કે જાન્યુઆરી મહિનાથી આપ “શબ્દોના સર્જન” પર એક નવા વિષય સાથે આપની કલમ રજુ કરો. તે દરમ્યાન આ લેખ લખતા થયેલા આનંદ અને અનુભવને આપ દર સોમવારે લખી ચાલુ રાખો જેથી બીજાને લખવાની પ્રેરણા મળે.
આપણી ભાષા સમૃદ્ધ છે માટે વાંચન અને સર્જન સાથે ગતિમય રહેવી જોઈએ. આપણી માતૃભાષાને સાચવવાની જવાબદારી સૌની છે. રાજુલબેન તમારા યોગદાનની ‘બેઠક’ કદર કરે છે અને અમે તમારા માટે ગૌરવ અનુભવીએ છીએ.
         – પ્રજ્ઞા દાદભાવાલા

૪૫ – કહેવત – ગંગા – કલ્પના રઘુ

 
 સાપ ગયા અને લીસોટા રહ્યા
આ કહેવત વાંચતાં જ આજની પેઢીના બાળકોને વિચાર આવે, સાપ તો જોયો હોય પણ આ લીસોટા શું છેઆ કહેવત જૂના જમાનાની છે. જ્યારે ગામડામાં ધૂળિયા રસ્તા હતા. જ્યાંથી સાપ પસાર થાય ત્યાં ધૂળમાં લિસોટા પડે અને તમને ખબર પડે કે સાપ અહીંથી પસાર થયો છે. પછી એ લીસોટા સમયાંતરે પૂરાઈ જાય. હવે તો ગામમાં પણ પાકા રસ્તા થઈ ગયા છે. લીસોટાનો કોઈ સવાલ જ નથી. જ્યારે શહેરોમાં આ કહેવત વિચારવાની નથી.
પરંતુ હા, આજના સંદર્ભે આ કહેવત બોલચાલમાં ખાસ આવે છે. સમય, સંજોગો, વ્યક્તિ, પરિસ્થિતિ વર્તમાનમાંથી ભૂતકાળ બની જાય છે, એક સાપ ની જેમ, અને તે જે નિશાની છોડી જાય છે તેને આપણે લીસોટા કહીએ છીએ. જેને કેડી પણ કહી શકાય. સમયે સમયે સંબંધોના સાપ સરકી જાય છે પણ વ્યકિતના માનસપટ પર લીસોટા છોડી જાય છે. આ લીસોટા કંઈક ખાટી-મીઠી યાદો ને તાજી કરાવી દે છે. ત્યારે વ્યક્તિ બોલી ઊઠે છે, સાપ ગયા અને લીસોટા રહ્યાં.
વર્તમાન અમર નથી. ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું છે, પરિવર્તન એ જ સંસારનો નિયમ છે. સૃષ્ટિચક્ર પરિવર્તનશીલ હોય છે. દરેક સંસ્કૃતિનો ઉદય થઈને પરાકાષ્ઠા સુધી પહોંચીને વિલીન થાય છે. જે તે સંસ્કૃતિને પોતાનો ધર્મ, રીતરિવાજો, રહેણી કરણી, બોલચાલ, અમુક ગ્રંથીઓ, પહેરવેશ, ખોરાક, નીતિ નિયમો અને કાયદાઓ હોય છે. જેને આપણે સંસ્કાર કહીએ છીએ. સમય જતાં દેશ-કાળ, પરિસ્થિતિ પ્રમાણે અને ખાસ તો માણસની સગવડતા પ્રમાણે તેમાં બદલાવ આવે છે. જૂના નીતિ નિયમો, વિધિ-વિધાન ભુલાય છે. નવા ઘડાય છે, જે વ્યક્તિ, કુટુંબ, સમાજ કે ધર્મનો આધારસ્તંભ બને છે. જે નિશ્ચિત અને અનિવાર્ય છે તેને સ્વીકારવું જ રહ્યું.
સ્ત્રી ગર્ભ ધારણ કરે છે ત્યારથી, બાળક જન્મ અને તેના ઉછેરમાં કેટલો બદલાવ આવે છે? સાપના લીસોટાને જો આજની પેઢી અનુસરશે, તો….? તે શક્ય જ નથી. બાળકનું ઘડતર, કેળવણી, માનસિકતામાં તીવ્ર ગતિએ ફેરફાર થઇ રહ્યો છે. ખોરાક, પહેરવેશમાં પણ ફેરફાર નોંધનીય છે. આજે લગ્નજીવન માટે ધર્મનો કોઈ બાધ નથી. એક જ કુટુંબમાં અનેક ધર્મનું પાલન થાય છે અને તેની દરેકને સ્વતંત્રતા હોય છે. એક જ ઘરમાં એકથી વધુ ભાષાનો વપરાશ જોવા મળે છે. પરિણામે વિચારોમાં અસમાનતા અને સ્વકેન્દ્રીપણું વિકસતું જાય છે. વ્યક્તિ માત્ર તેના પોતાના વ્યક્તિત્વ અને અસ્તિત્વનો વિચાર કરે છે. ઘરડાં મા બાપ કે પોતાના સંતાનો માટે સમયનો અભાવ જોવા મળે છે. જગત આખું ભૌતિકતા તરફ દોટ મૂકી રહ્યું છે. સાપના ગયેલા માર્ગ પર આજુબાજુથી ધૂળની ડમરીઓ, પ્રદૂષણનો વંટોળ એટલો જોરથી ફૂંકાઈ રહ્યો છે કે દૂરનું તો ઠીક પણ હમણાં જ કેડી કંડારેલી હોય એટલે કે સાપ ગયો હોય અને રસ્તો ભૂંસાઈ જાય છે.
આ સંજોગોમાં પ્રશ્ન એ ઉભો થાય છે કે શું જૂના રસ્તા યાદ રાખીને સાચવી રાખવા? તેનું જ અનુસરણ કરવું? વ્યક્તિએ પોતાના કુટુંબ અનુસાર, સંસ્કાર અનુસાર, પોતાના પરિવારના હિતમાં હોય તેને પોતાનો જીવનમાર્ગ બનાવવો જોઈએ. બીજાના પેંગડામાં પગ મૂકીને જીવનાર વ્યક્તિની દશા, ના ઘરનો ના ઘાટનો‘  જેવી થાય છે. દેશ પ્રમાણે સંસ્કાર બદલાય છે. જૂની સંસ્કૃતિને યાદ કરીને જીવનાર પોતાના પરિવારને ન્યાય આપી શકતો નથી.
આજે અમારા જમાનામાં, અમે તો આમ … તેવું કહેનારા વડીલો, વૃદ્ધોએ આ કહેવત સતત યાદ રાખીને આજની પેઢી પર પોતાના વિચારોને થોપવા ના જોઈએ. હવે રસ્તા ધૂળવાળા નથી રહ્યા. પાકી સડકો થઇ ગઇ છે. પગલાની જૂની છાપ ભૂંસાતી જાય છે. નવી પેઢીને વિકસવા દો. તેમની સામે તેમનો વિશાળ ફલક છે. પાંખો તમે આપી છે તો ઉડવા દો. આકાશે ઊડતાં પક્ષીનું વિઝન વિશાળ હોય છે. તે બધું જ જોઈ શકે છે. વિચારીને વર્તવાનું તેમના હાથમાં છે. અંકુશ પણ તેમને રાખવા દો કારણ કે આજનો યુવાન આવતી કાલનો સૂત્રધાર છે.
જેણે સાપ જોયા છે તેણે તેના લીસોટા માત્ર યાદ કરવાં જ રહ્યાં. સાપ જેમ સમયાંતરે તેની જૂની કાંચળી ઉતારતો જાય છે અને નવી ધારણ કરે છે તેમ માણસે આ સતત પરિવર્તનશીલ યુગમાં cut, copy, paste કરતાં રહેવું જોઈએ. જોવું, જાણવું, માણવું, ભૂલી જવું અને આગળ વધવું. સાપની જેમ પોતાની નિશાની છોડતાં જવું અને જગ યાદ  રાખે તેવું કાર્ય કરતાં જવું, જેથી લોકો બોલી ઊઠે, સાપ ગયા અને લીસોટા રહ્યાં.

૪૪ – કહેવત – ગંગા – કલ્પના રઘુ

સીદીબાઈને સીદકા વહાલાં
આ કહેવતમાં માની મમતા દર્શાવવામાં આવી છે. સીદી એટલે હબસી જાતિ અને સિદકા એટલે તેમનાં બાળકો. હબસી જાતિનાં બાળકો તેમના આનુવાંશિક ગુણ પ્રમાણે કાળા જ હોય છે. બીજાને એ ગમે કે ના ગમે પણ સીદીબાઈને તો એ વહાલાં જ હોય. માની મમતા પોતાના સંતાનના રૂપ-રંગ કે ગુણ-અવગુણ જોતી નથી.
પોતાનું બાળક કાળુ કે અપંગ હોય પણ વહાલું લાગે તે સનાતન સત્ય છે. જન્મથી જ અંધ કે અપંગ બાળકનું મા પોતે વૃદ્ધ થાય તો પણ કેટલું કાળજીથી જતન કરે છે, તેવા કિસ્સા સમાજમાં આજે પણ આપણી આસપાસ જોવા મળે છે. ઝૂંપડીમાં રહેતાં ગરીબ બાળકને કે રાજમહેલમાં રહેતા રાજકુમારને તેની માતા નજર ના લાગે માટે કાળો ટીકો કરશે. આ શું સૂચવે છે? એક રાજાએ પોતાનાં પ્રધાનને હુકમ કર્યો કે ગામમાંથી સૌથી રૂપાળું બાળક શોધી લાવો. આખા દિવસની શોધખોળ બાદ પ્રધાન પોતાનું બાળક લઈને આવે છે. આ વાર્તા જાણીતી છે. લોહી તેનો રંગ બતાવે જ છે. દરેક સગાઈથી ઊંચી અને સર્વોત્તમ લોહીની સગાઈ હોય છે. ગમે તે થાય પણ જમણો હાથ મોં ભણી જ જાય એ સત્ય છે.
પુત્રને લીધે પુત નામના નરકથી મુક્તિ મળે છે. પુત્ર નરકથી તારે છે તેથી એ પુત્ર કહેવાય છે. માટે પુત્રની કામના કરવામાં આવે છે. શિવ મહાપુરાણમાં પુત્રનું મહાત્મ્ય કરાયું છે. વરાહ મહાપુરાણમાં સ્વર્ગપ્રાપ્તિ માટે પુત્રને અનિવાર્ય ગણાવ્યો છે. પદ્મપુરાણ, સ્કંદ મહાપુરાણ, બ્રહ્મવૈવર્તપુરાણ, ગણેશપુરાણ, ગરુડપુરાણ, મત્સ્યપુરાણ તેમ જ શ્રીમદ્‍ ભાગવત પુરાણમાં પુત્રપ્રાપ્તિનું મહત્વ ખુબ જ દર્શાવ્યું છે. આમ કન્યાની કામના કરાતી પરંતુ મહત્વ તો પુત્રનું જ હતું. માટે કહેવત પડી સીદીબાઈને સીદકા વહાલાં.
ભરતને રાજગાદી મળે તે માટે કૈકેઇએ દશરથ પાસે માંગેલા વચનો માની આંધળી મમતા બતાવે છે, જે સૌને યાદ છે. અંધ ધૃતરાષ્ટ્રના, આંધળા પુત્રપ્રેમને લીધે જ મહાભારત સર્જાયું હતું. આજે પણ કેટલીક મા પુત્રપ્રેમમાં આંધળી બનીને પતિનો પણ ત્યાગ કરતી હોય છે. વળી પુત્રના અવગુણોને આંખ આડા કાન કરીને તેની પડખે રહેતી હોય છે. આમ આંધળો પ્રેમ ક્યારેક વિનાશ સર્જે છે. બ્લડ ઇઝ થીકર ધેન વોટર એ વાત તો સાચી જ છે. આજે રાજકારણમાં પણ સીદીભાઈને સીદકા વહાલાં એ કહેવત સાચી પડતી જોવા મળે છે.
સંયુક્ત પરિવારમાં જ્યારે બે ભાઇનો પરિવાર સાથે રહેતો હોય અને એક ભાઈ બંનેના બાળકોને કંઈ વહેંચતો હોય તો હાથમાં આંટી પડ્યા વગર રહેતી નથી. સારી અને વધુ વસ્તુવાળો હાથ પોતાના બાળક ભણી જાય છે. આ સદીઓથી ચાલી આવતું સત્ય છે.
માનો પ્રેમ તો આજે પણ અડીખમ હોય છે પણ બાળકનો, સીદકાનો એ પ્રેમ હવે ક્યાં જોવા મળે છે? વૃદ્ધાશ્રમમાં માતા-પિતાને મૂકી આવનાર પુત્રોમાં એ અસ્મિતા હવે ક્યાં છે? મા-બાપની વેદના જોનાર એ સંતાન હવે ક્યાં છે? તેની એક સત્ય ઘટના કહેવી છે. વીસ વર્ષ પહેલાં અમદાવાદના ઘરડાઘરનો બનેલો આ કિસ્સો છે. વિધવા માને દીકરો-વહુ ઘરડાઘરમાં મૂકી આવ્યા હતાં. ઘરડાઘરમાં લોકો પુણ્ય કરવાનાં હેતુથી સાબુ, બિસ્કીટ, ફળ, શેમ્પૂ જેવી રોજીંદી ઉપયોગી વસ્તુઓ, વાર તહેવારે ઘરડાઘરમાં વહેંચતા હોય છે. આ માજી બિસ્કીટ, ચવાણું પોતે ના ખાય અને એક થેલીમાં સંગ્રહ કરે. રવિવારે વૃદ્ધો બહાર જઇ શકતા. એક રવિવારે આ માજી થેલી લઈને બહાર જતા હતા. તેમની થેલી પડી ગઈ. અંદરથી ખાવાની ચીજો ઢોળાઇ ગઈ. પૂછપરછ કરતાં તેમની આંખમાં ઝળઝળિયા આવી ગયાં. જવાબમાં તેમણે કહ્યું હું મારા પૌત્ર-પૌત્રી માટે લઇ જઉ છું. મા જરૂર પડે તેનું કાળજું કાઢીને પણ આપી દે. સીદીબાઈને તેના સીદકા ઘરડાઘરમાં બેઠા બેઠા પણ વહાલાં હોય છે. માનો તેના બાળક પ્રત્યેનો પ્રેમ બિનશરતી હોય છે. એક લોહી છે ને?
કોઈ કલાકારને તેની કલા માટે, કારીગરને તેની કૃતિ માટે, રચનાકારને તેની રચના માટે, ઘટના ઘડનાર કુંભારને માટીના ઘડાની સુંદરતા માટે કે સર્જકને તેના સર્જન માટે પૂછો, તો એ શું જવાબ આપશે? સીદી બાઇને સીદકા વહાલાં!