કલમના કસબી: કનૈયાલાલ મુનશી-43

કનૈયાલાલ મુનશીની કલમનો કસબ આપણે માણી રહ્યા છીએ. સાહિત્ય એ કળા છે, તો કસબ શું છે? કસબ એ આગવી ઓળખ છે, જે વિશિષ્ટ છે અને તેથી જ સાહિત્યના પુષ્પગુચ્છમાં રહેલ પુષ્પો પોતાની વિશિષ્ટ સુવાસ પ્રસ્તુત કરે છે. આપણે તેમની ઘણી ઐતિહાસિક ને પૌરાણિક કૃતિઓ માણી. આજે મુનશીના સાહિત્યિક પુષ્પગુચ્છમાંથી એક નવું પુષ્પ ને નવી સુગંધ પ્રસ્તુત છે. એ છે એમની સામાજિક નવલકથા ‘તપસ્વિની’.

ઘણા લાંબા સમય પછી મુનશી પાસેથી ‘તપસ્વિની’ પ્રાપ્ત થાય છે. આમાં ૧૮૫૭ ના બળવાથી ૧૯૩૭ સુધીના ભારતના સામાજિક, રાજકીય પ્રવાહોનું આલેખન કરાયું છે. આ નવલકથાનો મોટો ભાગ રાજકીય વ્રૃત્તાંત સાથે સંકળાયેલો છે.સમગ્ર નવલકથામાં પશ્ચિમની સંસ્કૃતિના  પૂર્વેની આર્ય સંસ્ક્રૃતિમાં રહેલા પરંપરાગત નૈતિક-આધ્યાત્મિક જીવન મૂલ્યોના વિજયનું દર્શન કરાવવાનો એમનો ઉપક્રમ દેખાય છે. આ નવલકથાની શૈલી પણ આત્મ કથનાત્માક છે. એમના પાત્રો અને પ્રસંગો એમની ‘સીધા ચઢાણ’, ‘સ્વપ્ન સિધ્ધની શોધમાં’,‘ I Follow the Mahatma’  અને અન્ય કૃતિઓમાં જોવા મળે એવા છે.  ગાંધીજીના રાજકીય વિચારોથી ઘડાયેલા મુનશીના રાજકીય વિચારોની છાયા એમાં જોવા મળે છે. આ કૃતિ સ્વરાજ પ્રાપ્તિના પુરુષાર્થની કથા છે. એમાં આલેખાયેલાં પાત્રો મધ્યમવર્ગના શિષ્ટ સમાજના છે.  આ નવલકથાના પાત્રો જીવંત, કથાવસ્તુમાં નાટ્યાત્મકતા, વર્ણોનોની ચિત્રાત્મકતા અને સંવાદો ચમકારાપુર્ણ હોઇ અહીં મુનશીની કલા ઝળકી ઉઠે છે.  આમ છતાં આ કૃતિ એટલી લોકપ્રિય બની નથી.  રવિ અને ઉદય તેમજ શીલા અને રાજ એ આ નવલકથાના નાયકો અને નાયિકાઓ છે. રવિ અને ઉદય મુખ્ય પાત્રો તરીકે આલેખાયેલા હોવા છતાં બંનેના ચિત્રણમાં અલગ અલગ પાસાઓનું પ્રતિબિંબ નિહાળી શકાય છે. એકમાં વ્યક્તિત્વ ઘડતરનું અને બીજામાં પ્રણય જીવનનું.  આમ છતાં રવિ મુખ્ય નાયક અને ઉદય ઉપનાયક તરીકે આલેખાયેલ છે.  લગ્નજીવનમાં નિષ્ફળ ગયેલી શીલા ઉદયમાં કવિનું અને લગ્નસુખથી વિમુખ ઉદય શીલામાં તપસ્વીનીના દર્શન કરે છે. આ કૃતિની આધ્યાત્મિકતા રાજના પાત્ર દ્વારા પ્રગટ થાય છે અને શીલાને ઉપનાયિકાના પદે બેસાડે છે. પ્રસ્તુત નવલકથામાં આવતા પાત્રો જેવાં કે – રાજબા, રવિ, શીલા, ઉદય, ગણપતિશંકર, રાધારમણ પોતાના વિશિષ્ટ વ્યકતિત્વની છાપ લઇને આવતા તેજસ્વી પાત્રો છે. 

‘તપસ્વિની’ નવલકથાના બે ભાગ છે. પહેલા ભાગમાં 4 અને બીજામાં 6 મળીને કુલ 10 વિભાગમાં લંબાણપૂર્વક લખાયેલી આ કથા છે. છતાં મુનશીની કમાલ એ છે કે વાચક તેમાં રસતરબોળ બની ડૂબી જાય છે. પહેલા વિભાગમાં વાત છે સંઘર્ષની. આ સંઘર્ષ છે પંચાશી વર્ષે એકલા હાથે હેતાળ માના વાત્સલ્યથી પૌત્રને ઉછેરતા ગણપતિશંકર ત્રિપાઠીનો. દાદાજી બ્રાહ્મણધર્મના પુરસ્કર્તા હતા ને વેદવિદ્યાની સાંગોપાંગ રક્ષા કરવી એ એમનો જીવનધર્મ હતો. તેમણે એકના એક પુત્ર શિવાને સ્વધર્મ ને સ્વદેશ માટે પ્રાણ અર્પણ કરવાની મંજૂરી આપી હતી. અરવિંદ ઘોષની આજ્ઞા માથે ચડાવી એ કલકત્તા ગયો ને ફિરંગીઓ સામેની લડાઈમાં સામી છાતીએ ગોળીઓ ઝીલી એમનો બત્રીસલક્ષણો પુત્ર આઝાદીના મહાયજ્ઞમાં આહુતિરૂપે હોમાઈ ગયો. તેઓ પૌત્ર રવિને પૈસાના પ્રલોભન વિના વિદ્યાભ્યાસનું ગૌરવ શીખવતા હતા. તેઓ કહેતા કે સરસ્વતી મૈયાની એકાગ્ર ભક્તિ વગર બ્રહ્મતેજ પ્રગટતું નથી. દાદાજીએ રવિને ઘણું શીખવ્યું. પણ રવિનું હૃદય ડંખતું હતું કે પ્રભાવની શોધમાં એ પહેલી વાર દાદાજી સાથે દગલબાજી રમ્યો હતો. છેવટે અપરિગ્રહની આકરી પ્રતિજ્ઞાનું પાલન કરતાં શાસ્ત્રીજી ગુજારી ગયા.

અહીં રવિના સંઘર્ષની પણ વાત છે. જેના ચિત્તમાં એક તરફ આદર્શમય દાદાજી, સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં જીવની આહુતિ દેનાર પિતાની છબી છે તો બીજી તરફ ફક્કડ કપડાં, ભભક અને રોફથી દાન કરવાનું આકર્ષણ પણ છે. એક તરફ કૌમુદી, વેદમંત્રો ને રઘુવંશ જાણતા હોવાનું આત્મગૌરવ છે તો બીજી તરફ સરકારી શાળામાં મળેલ તોછડાઇ, તિરસ્કાર અને ઉપહાસનો પડકાર પણ છે. અકસ્માતે તે શીલાની ગાડીની હડફેટે આવે છે ને તેને શીલા અને રાધારમણનો પરિચય થાય છે. મોજમજાને તિલાંજલિ આપી પ્રભાવની શોધમાં નીકળેલો રવિશંકર ત્રિપાઠી વાકપાટવ ખીલવી  કોમરેડ રવિદાસ ચૂડગર બની જાય છે.

સુંદર, સુશીલ અને સંસ્કારી શીલાએ નાની ઉમરમાં પિતા ગુમાવ્યા. તેના લગ્ન ન્યાતના પ્રખર ધારાશાસ્ત્રી અને વિધુર એવા રાધારમણ દલાલ સાથે પંદર વર્ષની ઉમરે થયા. પ્રતાપી અને વૈભવી પતિ મેળવી વ્હાલ અને વિલાસમાં વિહરતી શીલાને થોડા સમયમાં જ પતિના સંસ્કારવિહોણા, સ્વાર્થી, રાગોન્મ્મત્ત અને નિરંકુશ અસલી સ્વરૂપનો પરિચય થતાં જ  ઘરસંસાર ખારો લાગવા લાગેલો. પરસ્ત્રીના સ્પર્શે કલંકિત પતિની અધમતા સહન કરવા કરતાં તેને ઘરમાંથી નાસી જવાનું મન થતું. આવા સંજોગોમાં તે ગાંધીજીની વિચારધારા તરફ આકર્ષાય છે. ત્યારે તેનો પરિચય આઠ વર્ષ વિલાયતમાં ભણી એલીસ સાથે લગ્ન કરી તેને ભારતીય સંસ્કારોથી પરિચિત કરાવવા ઇચ્છતા ઉદય સોલંકી અને તેના પરિવાર સાથે થાય છે. શીલા બારડોલીમાં ગાંધીજીના દર્શન કરી શાંતિ અને અપાર્થિવ વાતાવરણનો અનુભવ કરે છે. શીલાના હૃદયમાં અપરિચિત સમર્પણવૃત્તિ જાગે છે. પણ તેના ઘરસંસારનો સંઘર્ષ તેને ગૂંગળાવે છે.

ઉદય સોલંકી મહારાજાનો ભત્રીજો હતો. તેણે રાજવી થવાનો લોભ જતો કરી બેરિસ્ટરના ધંધામાં આગળ વધવાનો સંકલ્પ કર્યો હતો. ઉદય ઇચ્છતો હતો કે તેની વિલાયતી પત્ની એલીસ ભારતના જીવનમાં ઓતપ્રોત થાય. પણ ત્રણ દિવસમાં જ તેને પ્રતીતિ થઈ ગઈ કે એલીસ પાશ્ચાત્ય જીવનના છીછરા પાણીની માછલી હતી. તેને ઉદયના અથાગ પ્રયત્નો કે પરિવારમાં રસ ન હતો. તેને તો રણચંદાની સાથે ડાન્સ, ડિનર ને હરવાફરવામાં રસ હતો. ઉદયે હંસકુંવરબાનો કેસ લીધો પણ રાજરમતથી અજાણ ઉદયને ખબર જ ન હતી કે  મહારાણીને દહાડા રહ્યા ન હતા ને બાળકો તેમણે ખરીદીને આણ્યા હતા.

આવી રસપ્રદ સંઘર્ષની વાતો સાથે નવલકથાનો રોચક પ્રારંભ થાય છે.  જીવન તો છે એક તારલા સભર આકાશ. આ આકાશમાં અનેક તારલાઓના સૌંદર્યને માણતા આપણે એક પરોઢની પ્રતિક્ષા કરી રહ્યા છીએ. જીવનના આટાપાટાના નવીન દૃશ્ય ને વધુ રોચક વાતો માટે પ્રતિક્ષા આવતા અંક સુધી…..

રીટા જાની

કલમના કસબી: કનૈયાલાલ મુનશી-42




ઋગ્વેદના પ્રસંગો અને મહાપુરુષોની આસપાસ મુનશીએ જે ચાર કથાઓ રચી છે તેમાં ‘લોપામુદ્રા’ ઉલ્લેખનીય છે. મુનશીએ નવલકથા લખી તો નાટકો પણ લખ્યા છે. આ કથાની વિશેષતા એ છે કે તેમાં ખંડ 1 નવલકથા છે તો ખંડ 2,3 અને 4 નાટક છે. આમ છતાં કથાનો પ્રવાહ એટલો તો અસ્ખલિત રસક્ષતિ વગર આગળ ધપે છે કે વાચકને કથાનું બદલાયેલું સ્વરૂપ ક્યાય ખટકતું નથી. આ જ તો મુનશીની કલમની કમાલ છે.

ઋગ્વૈદિક જીવન નવું છે. તેમાં ઇતિહાસના આરંભની તાજગી ને તેજસ્વિતા છે. આપણું માનસ પૌરાણિક સાહિત્યથી ઘડાયેલું હોઈ એ જીવનને કલ્પી શકતું નથી કે પૂરો ન્યાય આપી શકતું નથી. તો એ સમયના માનવ સ્વભાવને સમજવાનું પણ સહેલું તો નથી જ. ત્યારે મુનશી એ જીવન અને સ્વભાવનું સર્જન કરે એ કેવું કપરું કામ છે તેની કલ્પના સહેજે કરી શકાય.

આ એ સમયકાળની વાત છે જ્યારે આર્યો પાંચ જાતિઓમાં વહેંચાઈ ગયા હતા. આ જાતિઓ સપ્ત સિંધુના પ્રદેશમાં રહેતી. સરસ્વતી, દ્રષદવતિ, શતદ્રુ ,પરૂષ્ણિ ,અસિકની, અને વિતસ્તા એ નદીઓવાળા પંજાબનો પ્રદેશ સપ્ત સિંધુ તરીકે ઓળખતો.. આર્યોની ભાષામાં હજુ જંગલી સ્થિતિનાં સ્મરણ હતાં. દંડ, પત્થર અને હાડકાના વજ્ર તેમનાં શસ્ત્રો હતાં. યુદ્ધના દેવ ઇન્દ્ર અને અગ્નિ, સૂર્ય તથા સોમ એમનાં લોકપ્રિય દેવો હતાં. તેમને ગાયો પ્રિય હતી, જે નાણાનાં બદલે કે બક્ષિસમાં પણ આપલે થતી. તેઓ ગોરા અને સુંદર નેત્રોવાળા હતાં. વર્ણવ્યવસ્થા એમનામાં આવી ન હતી. રાજા કે સ્ત્રી પણ ઋષિ બની શકે. રાજ્યપદ કે ઋષિપદ જન્મથી નહીં પણ કર્મથી મળતું. આર્યો ખેતી અને વિવિધ ધંધા રોજગાર કરતાં.તેમની મોટાભાગની મુશ્કેલીઓનું કારણ દસ્યુઓ અથવા દાસ હતાં.દસ્યુઓ જબરા હતાં. તેઓ આર્યોની ગાયો ઉપાડી જતાં, દેવોને તિરસ્કારતાં અને વ્રતવિહીન હતાં. દસ્યુઓ હિંદુસ્તાનના અસલી શિવપૂજક વતનીઓ હતાં. દસ્યુના રાજા શમ્બર સંસ્કારી હતા. પણ એ હાર્યા અને દાસ થઈને રહ્યા, થોડે વર્ષે એ આર્યો બન્યાં ને એમનાં લિંગદેવ – શંકર સ્વરૂપે આજે આર્ય ધર્મમાં પૂજાય છે.

મુનશી એ કાળના આર્યોનો પરિચય આપતાં કહે છે કે તેઓ સુંદર કપડાં પહેરી ટાપટીપ કરતાં ને નોકરો ને દાસો રાખતાં. યુદ્ધમાં બખ્તર પહેરતાં ને આયુધો વાપરતાં. તેઓને ઘોડ દોડની શરત અતિ પ્રિય હતી તો તેઓ દ્યૂત પણ રમતાં. ઋષિઓ સોમ પીને અને સામાન્ય લોકો સુરા પીને નશો કરતાં. ઋષિઓ મોટા આશ્રમોમાં રહેતા ને વિદ્યાભ્યાસ કરાવતા. વર્ણાશ્રમ વગરના સમાજમાં સ્ત્રી સમાનતા તો હતી પણ લગ્નગ્રંથી શિથિલ હતી ને કુમારિકાના પુત્રો અધમ ન ગણાતા. ઋષિઓમાં આદર્શમયતા, દેવોની ભક્તિ સત્ય અને તપની ઝંખના, વારે વારે દેવો સાથે વાત કરવાની ટેવ હતી ને તેમને સમજવા ઘણા કઠણ હતાં. ‘અતિથિગ્વ’ માંસ ખવડાવનાર માનભર્યું બિરુદ હતું.

મુનશી કથાનો ઉધાડ ખૂબ નાટકીય ઢબે કરે છે. ભરતોના વિશાળ જનપદ પર ભૃગુઓનું પ્રબળ સૈન્ય ચઢી આવે છે. રાજા ખેલ,ગાધીરાજની પુત્રી સત્યવતીને પરણવા માગે છે. પણ સત્યવતી તે માટે તૈયાર નથી. ભૃગુઓના શ્રેષ્ઠ એવા અથર્વણ – ઋચીક ત્યાં આવી ચડે છે, જેને સૌ પથિક માની બેસે છે. અને નાટકીય ઘટનાક્રમને અંતે સત્યવતી અને ઋચીકના લગ્ન થાય છે. ભરતો અને ભૃગુઓમાં આનંદોત્સવ થાય છે.

‘લોપામુદ્રા ‘ની કૃતિમાં મુનશી હિંદુસ્તાનના ઇતિહાસના પહેલવહેલા ખરા બનાવો વણે છે. તૃત્સુ જાતિના રાજા દિવોદાસ શૂરવીર અને ઉદાર હતાં. તેણે દસ્યુઓના રાજા શમ્બર સાથે અનેક વાર યુદ્ધ કર્યું અને તેને મારી નાખી તેના નવાણું ગઢ લઈ લીધા. તેને સુદાસ નામે પુત્ર હતો. દેવો મિત્રાવરુણના બે પુત્રો હતા – અગસ્ત્ય અને વસિષ્ઠ. વસિષ્ઠ તૃત્સુઓના પુરોહિત હતા. ભરત નામની પ્રતાપી જાતિમાં વિશ્વામિત્ર ઋષિ થયા, જે કુશિકના વંશજ અને ગાથીનોની દીવ્ય વિદ્યાના વારસ હતા.વિશ્વામિત્રના પિતા ગાધી હતા. ગાધીને વિશ્વરથ અને ઋચીક ને જમદગ્નિ એમ પુત્રો થયા. ઋગ્વેદ પ્રમાણે લોપામુદ્રા એક ઋષિ હતા. તેમણે અગસ્ત્ય ને લલચાવીને પતિ કર્યા. એ પ્રસંગે રચેલા મંત્રો ઋગ્વેદમાં છે.

રંગભેદ, ધર્મભેદ અને સંસ્કૃતિભેદના પ્રશ્નો કેટલા પુરાતન છે તેની ખબર પડે છે. તે સમયે આર્યો અને દસ્યુઓ વચ્ચે રંગનો, ધારાનો અને સંસ્કૃતિનો ભેદ હતો. શમ્બર અને એના દસ્યુઓ લિંગની પુજા કરતાં. દસ્યુઓ શક્તિમાં, વીરતામાં કે સુખનાં સાધનોમાં આર્યોથી ઉતરતા ન હતા, પણ વિદ્યામાં અને સંસ્કારમાં ઉતરતા હતા.આર્યો દસ્યુઓને પકડી ગુલામ બનાવી રાખતાં. ત્યારે પ્રશ્ન એ થયો કે સમાજમાં એમનું સ્થાન શું? દાસીના પુત્રનું કુટુંબમાં સ્થાન શું? આ પ્રશ્નો પર લડાઇઓ થઈ, માથા કપાયાં, વેર થયાં. કેટલાક વિદ્વાનોના મતે વસિષ્ઠ અને વિશ્વામિત્ર વચ્ચે વેરનું કારણ પણ આ જ હતું. વસિષ્ઠ શુદ્ધિના પ્રતિનિધિ હતા. વિશ્વામિત્રે દસ્યુઓને આર્ય બનાવવા કીમિયો કરી નવી રીત શીખવી. આર્યત્વ જન્મથી નથી આવતું પણ ગાયત્રીમંત્રથી શુદ્ધ થઈ, સત્ય અને ઋતથી પ્રેરાઈ , યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવાથી માણસ નવો જન્મ પ્રાપ્ત કરી દ્વિજ બની આર્ય બને છે. આ મંત્રને પરિણામે આ દેશમાં રંગભેદ જતો રહ્યો અને સંસ્કારભેદ પ્રમાણે પ્રજાના વિભાગ પડી ગયા. જે વિપ્રનું કાર્ય કરતા તે બ્રાહ્મણ કહેવાયા. જે સામાન્ય પ્રજા વિશોમાં વહેંચાઈ હતી તે વૈશ્ય કહેવાયા ને જે દ્વિજ નહોતા થયાં તે શુદ્ર કહેવાયા.

ઋષિ લોપામુદ્રા ઉષાની પુત્રી છે. રૂપ અને સૌંદર્યમાં અદ્ભુત છે. તે જ્યાં જાય ત્યાં પુરૂષોને નવી આંખો આવી છે. તેમણે કેટલાં હૈયાં સંતાપ્યા છે. તેઓ દેવી સમા દેદીપ્યમાન છે. તેમની બોલીમાં દેવવાણી સંભળાય છે.જ્યારે તેઓ ડગ ભરે ત્યારે તેમના પાદચિહનોમાંથી શુદ્ધિની સરિતા વહે છે. તેઓ માને છે કે આર્ય અને અનાર્યના, કાળા અને ગોરાના, ઊંચ અને નીચના ભેદ મહર્ષિ માટે નથી. વિદ્યા અને તપનું બળ હોય તો દૂર ને દૂર, જંગલોમાં, ભૂખ ને દુ:ખથી રખડતાં માનવજંતુઓ ઉદ્ધારની વાટ જોતાં બેઠાં છે. તેઓ અગત્સ્યને પણ આર્યોનું પુરોહિતપદ છોડી દેવોનું અધૂરું કાર્ય પૂરું કરવા નિમંત્રણ આપે છે.

‘લોપામુદ્રા’ એ ઋષિ લોપામુદ્રાની તેજસ્વિતા અને અગત્સ્ય માટેના તેમના પ્રેમની કથા તો છે જ પણ તેનાથી પણ વધુ આકર્ષક અને વાચકોને જકડી રાખતી કથા છે યુવરાજ વિશ્વરથના ઋષિ વિશ્વામિત્ર બનવાની. તેમાં વિશ્વરથનું મનોમંથન છે, શામ્બરી પ્રત્યેનો પ્રેમ ને એ પ્રેમ માટે વેર ને યુદ્ધ વહોરી લેવાની તૈયારી છે, ગુરુ અગસ્ત્ય ને ભગવતી લોપામુદ્રા પ્રત્યે આદર ને ભક્તિ છે, બાલસખી રોહિણી માટેનો પ્રેમ છે, ઈર્ષાખોર તૃત્સુ યુવરાજ સુદાસ સાથે નોકઝોક છે, તપનું ઊંડાણ છે, દેવોનો સાક્ષાત્કાર છે, સ્વેચ્છાએ રાજદંડને શૃંખલા માની ત્યાગ કરવાની હામ છે, પોતાના અને પારકા, મિત્ર કે શત્રુ – સૌના હૈયા જીતવાનો ઇલમ છે. વિશ્વરથ તો ઘડાયો છે અમી દ્રવતા હૃદય સાથે, દેવોએ પ્રેરેલી બુદ્ધિ સાથે, સર્વગ્રાહી આર્ષદૃષ્ટિ સાથે. શામ્બરીના મૃત્યુ બાદ એ બાલસખી રોહિણી સાથે લગ્ન કરે છે જેની શ્રદ્ધા એ વિશ્વરથનું બાહુબળ છે, જેનો પૂજાભાવ તેનું કવચ છે તો જેની પ્રેરણા એનો જયઘોષ છે. વિશ્વરથ વિદ્યા અને તપને પોતાની રાજ્યલક્ષ્મી ગણે છે અને વિશ્વરથમાંથી વિશ્વામિત્ર બને છે. ત્યાગીઓમાં શ્રેષ્ઠ બની અંતે નાનપણથી તેનો દ્વેષ કરતા સુદાસનું દિલ જીતી લે છે. દેવો, પિતૃઓની આજ્ઞા શિરે ધારણ કરી ઋતમાંથી ચલાયમાન ન થવાય એ પ્રાર્થના સાથે કથા સમાપ્ત થાય છે.

કથા ભલે પૂરી થાય પણ મુનશીની ખૂબી એ છે કે તેઓ વાચકને પૌરાણિક યુગમાં છોડી જાય છે. જેમ દેવાધિદેવ મહાદેવની જટામાં કેદ ગંગાનું અવતરણ, મહારાજ ભગીરથના તપના કારણે થયું અને આપણી શ્રધ્ધાએ જીવનમાં ધન્યતાનો અનુભવ કરાવ્યો. કદાચ વેદકાળની કથાઓનું પણ એમ જ છે. ‘લોપામુદ્રા’માં આપણે માણેલી ધન્યતાની પળો એ પણ મુનશીએ ઉતારેલ સાહિત્યગંગા જ છે.

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 41



કોરોનાકાળે ઘણા સમીકરણ બદલી નાખ્યા. દિવાળી ભલે દર વર્ષ જેવી ઝાકઝમાળ ન લાગતી હોય પણ વાતાવરણમાં તેનો થનગનાટ તો અનુભવાય છે. મેગેઝિનો વાચકો માટે વિશેષ દિવાળી અંકનું નજરાણું લઈને આવે છે તો વર્તમાનપત્રો કેલેન્ડર, પંચાંગ અને વાર્ષિક રાશિ ભવિષ્ય વાચકો માટે લાવે છે. આજથી એક શતાબ્દી પૂર્વે ‘ગુજરાતી’ સાપ્તાહિકમાં એક ચાલુ નવલકથા આવતી ને દિવાળીમાં એક નવલકથાનું પુસ્તક તેના ગ્રાહકોને  ભેટ અપાતું. 1914ની શરૂઆતમાં મુનશીને ‘ગુજરાતી’માં ચાલુ વાર્તા લખવા માટે ઓફર મળી. પહેલાં તો મુનશીની હિંમત ચાલી નહિ પણ કોલમના ચૌદ આના જતા કરવાનું રુચ્યું નહિ ને એ રીતે ‘વેરની વસૂલાત’ ચાલુ વાર્તા તરીકે પ્રગટ થવા લાગી. મુનશીના પ્રથમ પ્રયત્નને ખૂબ સત્કાર મળ્યો. તેઓ પોતાનું નામ છૂપું રાખવા માગતા હતા. કારણ કે બીજા સોલિસિટરો જાણે કે મુનશી વાર્તા લખવામાં સમય ગાળે છે માટે ધંધામાં બરાબર ધ્યાન નહિ આપતા હોય અને તેમને બ્રીફ મળવાનું બંધ થઈ જાય.  પણ બન્યું તેથી સાવ ઊલટું. કાકાના દરબારનાં સુરતી સોલિસિટરો તનમન પર ખુશ હતા. દર સોમવારે ‘ગુજરાતી’માં પ્રગટ થયેલા છેલ્લા હપ્તાની ત્યાં ચર્ચા થતી અને પોતાના પ્રયત્નોની પ્રશંસા મુનશી મૂંગા મોઢે સાંભળતાં.

‘વેરની વસૂલાત’ માત્ર નવલકથા જ નથી. એ તો મુનશીના આત્મવિકાસનું એક સીમાચિન્હ છે. તેમાં મુનશીના પોતાના અનુભવો તો છે જ પણ ઢોળ ચડાવેલા સ્વાનુભવોનું આલેખન પણ છે. એ કલ્પનાસૃષ્ટિ જો સાચી હોત તો મુનશી કેવા હોત, જો તેમની ઇચ્છાઓ અને અપેક્ષાઓ પૂર્ણ થઈ હોત તો તેઓ કઈ રીતે સૃષ્ટિ રચત, વૈરાગ્ય પ્રાપ્તિના પ્રયત્નો સફળ થયા હોત તો તે કેવા બનત, આ બધાનું એ ચિત્ર છે. એમાં તેમના વડોદરા કોલેજના પ્રોફેસર અરવિંદ ઘોષના સ્પર્શથી ને ગીતાના સેવનથી સર્જાયેલી મુનશીની આર્યત્વની ભાવના અનંતાનંદ રૂપે મૂર્ત થઈ છે. મુનશીની ઝંખના તેમણે જગતને ગુરુ આપીને પૂરી કરી. જગત બાળપણમાં બાલિકા તનમનને ચાહે છે. તનમન મરી જતાં તે ગાંડો થઈ જાય છે. સ્વામી અનંતાનંદ તેને બચાવે છે, તેને ગીતાનો આદેશ અને દેશભક્તિ શીખવે છે. આખરે, તે મુત્સદ્દી રઘુભાઈની પુત્રી રમાને પરણે છે ને રત્નગઢનો દિવાન બને છે. મુનશીએ પોતાની છેલ્લા નવ વર્ષની ઉર્મિઓ અને અનુભવોના સંસ્કાર આ કલ્પના સંસારમાં જીવીને અંગત જીવનના અસંતોષને દૂર કર્યો.

આ કૃતિ પૂરી કરતાં મુનશીને 6 મહિના થયાં. મુનશી નોંધે છે કે આ સાથે સુક્ષ્મતમ ભાવોના તરંગો અને કલ્પનાસૃષ્ટિનાં વિહાર પૂરા થયા.  “ગયા જન્મનાં સુખદ સંભારણા હોય તેમ મને ફિક્કી સુંદર રમા દેખાય છે – અવાસ્તવિક સૃષ્ટિની પેલે પારથી, હરતી, ફરતી, વાતચીત કરતી;  જગત ભોંય પર સુવે તો પોતાનાથી પથારીમાં કેમ સિવાય તેનો વિચાર કરતી; કુંદન ભાભી પાસે રાંધતાં શીખતી. તો બીજી તરફ  એલ્ફિન્સ્ટન કૉલેજમાં જતી. એકલી, સ્વજનહીન, ગંભીર, ગરીબ બિચારી શીરીન જોઈને હૈયું ભારે થાય  છે. ત્યાં દેખાય છે રામકિસન, ટટ્ટાર ને તોછડો, રણુભા રત્નગઢના નરેશને પોતાના સદગત માલિકની રીતિ અનુસરવાથી; બાલ અરુણ આનંદથી ઉછળતો, ‘ભાઈ’ ને ‘રમાબહેન’ વચ્ચે દોડાદોડ કરતો અને જગતનાં દૃઢ પગલાં, સંસ્કારી જીવન અને શુષ્ક અવાજ દેખાય છે. જગતને જોતાં – જાણે જાતે જ હોય તેમ – ઉન્નત માનવતાની પાંખે ઊડતો, આ અનંત મંડલને કીર્તિ અને દેશભક્તિના પંથે દોરતો; અનંતાનંદના મહાન હિંદના સ્વપ્ન સિદ્ધ કરતો અને મુનશીને આ સત્ય, મૂર્તિમંત અને વાસ્તવિક લાગે છે. મુનશીને આ કૃતિ અતિ પ્રિય છે કારણ કે એમાં આત્મકથાના પ્રકરણો છે, આત્મલક્ષી પ્રસંગો પણ છે અને એમની અંગત ભાવનાઓ પણ છે. એક મિત્રે છેહ દીધો તેથી આત્માને સંયમિત કરતી ગીતાની શિસ્ત સ્વીકાર્યા પછી આત્મ કઠણ કરવાનો આ પ્રયાસ છે.

મુનશી કહે છે કે ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલી આ વાર્તાના પહેલા બે ભાગમાં આત્મકથા નીતરે છે. પણ ત્રીજા ભાગનો જગત એ લેખક પોતે જ – પણ આદર્શના ચિત્રપટ પર ચિતરાયેલા, સ્વપ્નચિત્ર સમા. શીરીન અને રમા તદન કાલ્પનિક છે. શીરીન એ રમાનું બુદ્ધિપ્રધાન અડધિયું છે, તો રમા મૃદુ, નમ્ર અને આત્મસમર્પણ જેને સાધ્ય છે એવી તેજસ્વી સ્ત્રી છે. શ્યામલાલ જુલ્મી, લોભી ને તડાકી છે, જે આપણને દરેક સામાજિક ક્ષેત્રમાં મળી આવશે.

‘વેરની વસુલાત’માં મધ્યમવર્ગની એક વિધવાના પુત્ર જુગલકિશોર અને તનમનની કરુણ પ્રેમકથાનું નિરૂપણ થયેલું છે. રાજ રજવાડાંઓમાં ચાલતી ખટપટોના પરિવેશની ભૂમિકા પર સર્જાયેલી આ નવલકથામાં જુગલકિશોર અને તનમનની પ્રણયોર્મી અને અનંતાનંદની ભાવનાશીલતા તેના રંગદર્શી અને કૌતુકરંગી નિરૂપણથી  સર્જકની નવીન અને આકર્ષક શૈલીથી ઘનશ્યામ વ્યાસ ઉર્ફે કનૈયાલાલ મુનશીને લોકપ્રિય વાર્તાકાર તરીકેનો યશ આપ્યો. વાર્તા જેની પ્રેરણાથી લખાઈ છે તે જગતની હ્રુદયેશ્વરી તનમનનું પાત્ર લઈ મુનશી સાહિત્ય દ્વારા પોતાનું હ્રુદય ખોલે છે. મુનશીને ભૂતકાળ જોડેનો પોતાનો સંબંધ તોડી નાખવાનો પાઠ જાતને શીખવવો હતો. હ્રુદયનાં રહસ્યો એક વાર જાહેર પ્રકાશમાં મૂક્યાં એટલે એમાંના ઝેર ઉતરી જાય છે. માટે જ મુનશી આ  પડકારી સત્ય આલેખે છે. એકપણ અગત્યનો પ્રસંગ તેઓ ભૂલ્યા નથી. બાર વર્ષની વેદના, ઉદ્વેગ ને પ્રણયદ્રોહ કર્યો કે કેમ, તેની હ્રુદયવિદારક અકળામણો, જેના માટે શરમાવાનું કોઈ કારણ નથી.

શીરીન માફક સંસાર, એનાં કર્તવ્ય અને આશાઓના ભગ્નાવશેષ હાથમાં રહ્યા છે – અને તે પણ જગતને મળ્યા તેવા ગુરુની પ્રેરણા વગરના.  એ વિચારે છે કે કોણ જાણે ક્યારે વાસ્તવિક જીવનને કાલ્પનિક જગત એકાકાર થઈને નિર્વાણ મળશે….આમ મરણ પથારીએ પડેલો માણસ છેલ્લા રામ રામ કરે તેમ રત્નગઢમાં સહચર સાધતી માનવતા ને સુકુમારતાને રામ રામ કરે છે. એ બંને જાય છે એમની કલ્પના સૃષ્ટિનાં સુમધુર જીવનપંથે…. આંખ આગળથી તેઓ અદૃશ્ય થાય છે…..જગતમાં પાછળ રહી જાય છે માત્ર હું ને અંધકાર!” આમ લેખક પોતાના જીવનની જન્મ કુંડળી માંડે છે જેમાં એમની અભિલાષા ને એનું ભાવિ વંચાય છે અને નવલકથા પૂર્ણ થાય છે. એવું કહેવાય છે કે મેજર ધ્યાનચંદ ભારતમાં રમે કે પરદેશમાં ને સામે કોઈપણ ટીમ હોય…તેમનું નિશાન તેઓ અચૂક સાધતા….ગોલ ફટકારી દેતા. મુનશીની નવલકથા ઐતિહાસિક હોય કે સામાજિક ….વાચકના દિલમાં અનોખું સ્થાન ધરાવે છે. ‘વેરની વસૂલાત’ પણ તેમાં સાંગોપાંગ પાર ઉતરે છે.

રીટા જાની

 

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 40

ગુજરાતનો પર્યાય રહ્યો છે સમૃદ્ધી. સમૃદ્ધિ ધનની હોય, સાહિત્યની હોય, સંસ્કારોની હોય કે સંસ્કૃતિની. સમૃદ્ધિને જાણવી, માણવી અને સમૃદ્ધિનું સર્જન અને સંવર્ધન કરવું એ જીવનનું ધ્યેય રહેતું હોય છે. આ લેખમાળા પણ એ દિશા તરફનો એક પ્રયાસ છે

ગુજરાતની એ સાહિત્યસમૃદ્ધિના પ્રહરી બની માદરે વતનથી માઈલો દૂર બે એરિયા, કેલિફોર્નિયામાં માતૃભાષા ગુજરાતીની સેવા અર્થે ધૂણી ધખાવીને બેઠેલી સંસ્થા ‘બેઠક” ના ઉપક્રમે ‘વ્યક્તિ અને અભિવ્યક્તિ -5’ અંતર્ગત એક ખૂબ સુંદર દૃશ્ય શ્રાવ્ય કાર્યક્રમ ઝૂમના માધ્યમથી વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પર યોજાઇ ગયો. જેનો વિષય હતો કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી.  જેના દ્વારા મુનશી, તેમનું મેઘધનુષી વ્યક્તિત્વ, અને તેમના સાહિત્યસર્જનનો ચિતાર રજૂ કરવામાં આવ્યો.

મુનશીના  કેલીડોસ્કોપિક વ્યક્તિત્વના પાયામાં છે તેમનો ગુજરાત પ્રેમ અને એટલે જ તેમનો સાહિત્યવૈભવ કયાંક ને કયાંક ઇતિહાસમાં ડોકિયું કરે છે અને આપણને પ્રાપ્ત થાય છે એક એવા મુનશી કે જે છે ગુજરાતની અસ્મિતાના સર્જક, પરિચાયક મુનશી કે જેમની સાહિત્ય રસકલ્પનામાં છલકાય છે ગુજરાતનો સંસ્કૃતિ વૈભવ, ઇતિહાસ વૈભવ અને ભાષા વૈભવ . વૈભવ ક્યારેક વારસાનું સર્જન હોય તો ક્યારેક વ્યવહારનું . મુનશીના સાહિત્યવિશ્વમાં બંનેનું પ્રતિબિંબ છે. મુનશી ઐતિહાસિક નવલકથાના કિંગમેકર છે, ગુજરાતી અસ્મિતાના ઉદગાતા છે.

  આજે અસ્મિતા શબ્દ નવો નથી. પરંતુ, અસ્મિતા શબ્દ આજે જે સંદર્ભમાં પ્રયોજાય છે તેનો પ્રથમ ઉપયોગ કરવાનું શ્રેય કનૈયાલાલ મુનશીને જાય છે. તેમણે ફક્ત એ શબ્દનો ઉપયોગ જ નથી કર્યો પણ ગુજરાતની અસ્મિતાને ઈતિહાસનાં પૃષ્ઠોમાંથી બહાર લાવી ઉજાગર કરી છે. પોતાનાં સર્જન દ્વારા પૂરી જિંદગી અસ્મિતાની આરાધના કરી છે. હા, જેના ધબકારમાં ગુજરાતી પ્રજા એની અસ્સલ ઓળખ છુપાવીને બેઠી છે તેવા સોલંકીયુગના , ગુજરાતના, વૈભવી  ભૂતકાળને તેમણે જીવંત કર્યો. તેમની પાસે વિચારોની મોકળાશ છે. તેઓ ઇતિહાસમાં પણ પોતાની કલ્પનાના રંગો ઉમેરે છે. ક્યારેક એ માટે ટીકાનો પણ ભોગ બને છે.

મુનશી સૌને ગમે છે કારણ કે; તેમના લેખનમાં રસની વિવિધતા છે, બુદ્ધિની કુશાગ્રતા છે તો હ્રુદયની સુકુમારતા પણ છે, રાજકારણના આટાપાટા છે તો પ્રેમની છાલકો પણ છે, તેમનાં પાત્રો તેજસ્વી ને ધારદાર છે તો મહત્વાકાંક્ષી ને માનવતાસભર પણ છે.  મુનશીએ  ભૂતકાળમાંથી જીવંત ઇતિહાસના પ્રસંગો લીધા, વર્તમાન સમયને અનુરૂપ  ઢાળ્યા અને ભવિષ્યની પેઢી માટે સંસ્કૃતિવારસાનું સર્જન કર્યું. ઘણા ગુજરાતી માસિક, સાપ્તાહિકના તંત્રી ને સ્થાપક, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના  પ્રમુખ, સાહિત્યના અદભૂત સર્જક, કલમના કસબી , શબ્દના શિલ્પી ,ગુજરાતની અસ્મિતાના આરાધક છે સાહિત્ય સ્વામી મુનશી.

83 વર્ષના તેમના જીવનકાળમાં તેમના મેઘધનુષી વ્યક્તિત્વના  સપ્તરંગી કિરણો નિખરી ઉઠયા. તેજસ્વી ધારાશાસ્ત્રી, પ્રખર મુત્સદ્દી, સ્વતંત્રતા પૂર્વેના અને પછીના સમયગાળાના ઉત્તમ રાજપુરુષ, ભારતીય વિદ્યા ભવન જેવી વિદ્યા સંસ્થાના સ્થાપક અને કુલપતિ, ગુર્જર અસ્મિતાના આરાધક, ભારતીય સંસ્કૃતિના જ્યોતિર્ધર, સાહિત્યકાર, શિક્ષણ શાસ્ત્રી, સ્નેહી, પત્રકાર, ગૃહપ્રધાન, ગાંધીભકત, દેશી રાજ્યોના વિલીનીકરણમાં સરદારના સાથી, સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના સેનાની, ભારતના રાજ્ય બંધારણના સમર્થ ઘડવૈયા, ખોરાક ખાતાના પ્રધાન, સ્વતંત્ર પક્ષના નેતા… કેટ કેટલાં ક્ષેત્રે સિદ્ધિના સોપાન સર કર્યાં. સર્જક મુનશીને જાણવા હોય તો વ્યક્તિ મુનશીને જાણવા જરૂરી છે. ભગવાન કૌટિલ્ય, પરશુરામ, મુંજાલ અને મુંજના પાત્રો એમના માનસપુત્રો છે, તો મીનળદેવી, મૃણાલ, મંજરી જેવા તેજસ્વી સ્ત્રીપાત્રો પણ તેમની કલમનો જ કસબ છે. તેમણે કથા સાહિત્ય અને નાટ્ય સાહિત્યને નવી દિશા અને નવી ગતિ આપી. સંખ્યા અને સત્વ બંને દૃષ્ટિએ સભર સાહિત્ય સર્જન કરી એક નવો યુગ પ્રગટાવ્યો . તત્કાલીન સમાજ વ્યવસ્થા  અને માનવીય નિર્બળતાઓનો ઢાંક પીછોડો કરતા વ્યવહાર પર તેઓ તીવ્ર કટાક્ષ કરે છે. એમને રૂઢિ અને પરંપરાનું વિસર્જન કરવું છે. ધર્મના નામે થતાં અધર્મને ઉઘાડો પાડવો છે. એમને પોતાના વિચારોથી, લેખનથી પ્રજાને ઢંઢોળવી છે, જગાડવી છે.

અત્રે આપણે મુનશીના સ્થૂળ જીવનની ઘટનાઓને જતી કરીએ છતાંય સંક્ષેપમાં કહીએ તો મુનશીની જીંદગી પણ એવી કોઈ સીધી પરસાળ નથી જ્યાં રૂકાવટ વિના સહેલાઈથી પ્રવાસ કરી શકાય.  પિતાનું વહેલું મૃત્યુ,લક્ષ્મી ને લીલા, વકીલાત, ઘનશ્યામ  નામે લેખન  – એના ઉદાહરણો છે.

વકીલાત અને રાજકારણમાં અતિવ્યસ્ત હોવા છતાં આ સમર્થ સર્જકે ગુજરાતી સાહિત્યમાં પચાસેક પુસ્તકોનું પ્રદાન કર્યું છે તો કેટલાંક અંગ્રેજી પુસ્તકો પણ લખ્યાં છે . તેમના સમગ્ર સાહિત્ય સર્જનમાં તેમનો સુક્ષ્મ ભાવદેહ પ્રતીત થયા વિના રહેતો નથી. અર્વાચીન ગુજરાતના સર્વ સર્જકોમાં કથા અને રસની દૃષ્ટિએ વિચારતા મુનશી શ્રેષ્ઠ સર્જક બની રહે છે.

મુનશી  આજે પણ જીવંત છે….તેમના પાત્રો દ્વારા. કલાકાર  મૌનિક ધારિયા અને ઉર્જિતા કિનારીવાલાએ મુનશીની વિખ્યાત નવલકથા ‘પૃથીવીવલ્લભ’ના મુંજ, મૃણાલ અને ‘જય સોમનાથ’ની ચૌલાદેવીનું પાત્ર  આ મંચ પર પોતાની કલાના કામણ પાથરી  જીવંત કર્યું અને દર્શકોના દિલ જીતી લીધા. એ પહેલાં એ બંને નવલકથાનું રસદર્શન કરાવ્યુ કાર્યક્રમના અતિથિવિશેષ અને સિદ્ધહસ્ત લેખિકા અને કવિયત્રી જયશ્રીબેન મર્ચંટે.

દેશવિદેશથી ઉપસ્થિત રહેલા દર્શકોએ આ કાર્યક્રમની પ્રત્યેક પળ  જીવંત બનાવી,.’ બેઠક ‘ના સંસ્થાપક પ્રજ્ઞાબેન દાદભાવાલા અને તેમની ટીમે આ  કાર્યક્રમને સફળ અને યાદગાર બનાવ્યો. જેથી એ વાતની પુષ્ટિ થઈ કે 21મી સદીમાં હજુ પણ લોકોને મુનશી પ્રત્યે પ્રેમ છે, ‘બેઠક’ પ્રત્યે પ્રેમ છે અને ગુજરાતી સાહિત્ય પ્રત્યે પણ પ્રેમ છે.

રીટા જાની.

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 39

હું જાણું છું કે આજે શુક્રવારે તમે મારી લેખમાળાના નવા લેખની આતુરતાપૂર્વક રાહ જોતા હશો .પણ આજે હું તમારા માટે કોઈ લેખ લઈને નથી આવી. પણ તેથી કંઈ વધુ, નવીન, રસપૂર્ણ આમંત્રણ લઈને આવી છું. કાલે હું આવી રહી છું… તમારી સાથે મુનશીની વાતો લઈને…રૂબરૂ….મારી પૂરી ટીમ સાથે…. મુનશીની સાહિત્યયાત્રાની દ્દશ્ય – શ્રાવ્ય સફર કરાવવા….ઝૂમ પર…. તો શબ્દસ્વામી અને સાહિત્યસ્વામી મુનશીના સાહિત્યની રસલ્હાણ માણવા….. પોતાની કલાના કામણ પાથરી મુનશીના પાત્રોને મંચ પર એ યુગને જીવંત બનાવતા જોવા જરુર પધારશો….

સાહિત્ય યાત્રાના આ પડાવ પર હું મારા તમામ વાચકોનો ઋણ સ્વીકાર કરી હૃદયપૂર્વક આભાર માનું છું અને 31ઓક્ટોબરના કાર્યક્રમમાં સહભાગી બનવા આમંત્રણ આપુ છું.

“બેઠક” પ્રસ્તુત કરે છે. “વ્યક્તિ અને અભિવ્યક્તિ-શ્રેણી-૫” કલમના કસબી:કનૈયાલાલ મુનશી.

તારીખ:૩૧મી ઓક્ટોબર ૨૦૨૦ શનિવાર સવારે ૯.૦૦ AM-PST અને

ભારતમાં ૩૧મી ઓક્ટોબર ૨૦૨૦ શનિવાર સાંજે ૯.૩૦ PM

Zoom Meeting ID: 880 8522 5861

Password: bethak

રીટા જાની

કલમના કસબી: કનૈયાલાલ મુનશી -37

જીવનના સીધા ચઢાણ ભલભલાને હંફાવી દેવા શક્તિમાન છે. તેથી વચ્ચે વચ્ચે વિરામ લઈને જ આગળ વધી શકાય. ગત અંકમાં આપણે મુનશીની આત્મકથા ‘સીધા ચઢાણ’ ને અડધે રસ્તે વિરામ આપેલો. એડવોકેટની પરીક્ષામાં તે વખતે બહુ થોડા પાસ થતાં. એમાં પણ પ્રથમ પ્રયત્ને પાસ થતાં માતા, સગાં વહાલાં, મિત્રો, ન્યાત, ભાર્ગવ સમાજ – સૌએ અભિનંદન અને માનપત્રની વર્ષા વરસાવી. ને મુનશીએ એક ચેમ્બર ભાડે રાખી પોતાના કામની શરૂઆત કરી. સાથે અંગ્રેજી બોલવાનો મહાવરો કેળવવા માંડ્યો. એનો સીધો લાભ એ થયો કે મુનશીને જગતના સાહિત્યસ્વામીઓનો પરિચય થયો. એટલું જ નહિ પણ પરભાષા શીખતાં શૈલી ને સાહિત્યરચના, વાકપટુતા ને વાર્તાલાપનાં કેટલાંક સનાતન રહસ્યોની સમજ પડી.

કોઈ પણ નવી વસ્તુની શરૂઆત ક્યારેય આસન નથી હોતી. એનો અનુભવ મુનશીને પોતાની નવી નવી વકીલાત શરૂ કરતાં થયો. જમિયતરામકાકાએ તેમને નાની નાની બ્રીફ મોકલવા માંડી ને ભુલાભાઈ દેસાઈની ઓળખાણ કરાવી સાંજે એમની ચેમ્બરમાં કામ શીખવું એવું નક્કી થયું. ભુલાભાઈ વકીલાતની ટોચે પહોંચેલા, હજારો રૂપિયા કમાતા, નવા ઊગેલા સૂર્યની ભભકથી ચમકતા ને ન્યાયાધીશો પણ એમની મીઠી વકાલતથી પાણી પાણી થઇ જતાં. આ ધ્રુજતા શિખાઉના બે વર્ષ તો ખાસ નોંધપાત્ર પ્રગતિ વગર જ ગયા. નાની નાની અપીલો, દાવા અરજીઓ ને ખરડાઓથી શરૂઆત કરી. પણ ધીરે ધીરે બધા નવા ધંધાદારી મિત્રો ભેગા મળતાં, કાયદાનાં કોકડાં ઉકેલતા, ભૂલો કરતાં ને ગોટાળા પણ ઉકેલતા અને એમ કરતાં થતાં કડવા મીઠા અનુભવો પર હસતાં. ક્યારેક અસીલો પણ છેતરી જતા, ફી ન આપતાં પણ ધીરે ધીરે પ્રતિષ્ઠિત સોલિસિટરો સાથે પરિચય થયો. ભુલાભાઈ સાથે રહી એમની અથાગ મહેનત, પૃથક્કરણ શક્તિ અને ન્યાયાધીશના મન જીતવાની ચતુરાઈ મુનશી પણ શીખ્યા. ભુલાભાઈ અને તેમના પત્નીએ મુનશી અને તેમના પત્ની લક્ષ્મીને અપનાવ્યા. ભુલાભાઈના દાવા અરજીઓ, જવાબો ને અભિપ્રાયના થોકબંધ ખરડાઓ મુનશી તૈયાર કરતા ને એમની બ્રીફોની તારવણી પણ કાઢતાં. ભુલાભાઈના નિકટના સહવાસથી યુરોપીય સંસ્કૃતિના ઘણા પાઠ એમની પાસેથી શીખ્યા. છાંટોપાણી ન લે તો મુંજી, અસંસ્કારી ને વેદિયા ઢોરમાં ખપે એટલે સુરાપાનને શિષ્ટતાનું લક્ષણ માની અપનાવ્યું પણ માંસ અને બ્રિજ રમવાનું ન સ્વીકાર્યું.

મુનશી એ સમયના નવા એડવોકેટના સંઘર્ષની અને ત્યારના પ્રખ્યાત એડવોકેટ , સોલિસિટર અને ન્યાયાધીશ એવા નરીમાન, છોટુભાઈ, ચીમનભાઈ, મોતીલાલ સેતલવાડ, જ્હૉન ડંકન ઇન્વેરારિટી, મેકલાઉડ, સ્ટ્રેંગમેન, દીનશા મુલ્લાં, સર લલ્લુભાઈ, ઝીણા વગેરેની ખાસીયતો, તેમની કામ કરવાની પદ્ધત્તિ, રાજકીય અને ધંધાકીય આંટીઘૂંટી તથા મુનશીના તેમની સાથેના સંબંધો વગેરેની ખૂબ રસપ્રદ વાતો કરે છે. કેટલાક કેસની ચર્ચા પરથી એ સમયના સામાજિક, ધાર્મિક અને ધંધાકીય વાદ વિખવાદનો ખ્યાલ પણ વાચકને આવે છે. તો ખૂબ મહેનત કરીને મુનશી એક કેસમાં પોતાના મંતવ્યનું સુંદર પ્રતિપાદન કરે છે ત્યારે તેમની સખત કસોટી કરનાર ભુલાભાઈએ જે હેતભર્યા શબ્દો કહ્યા તેથી મુનશીને પ્રતીતિ થાય છે કે ધંધાના સીધાં ચઢાણની ઉપલી ધાર તેમણે વટાવી છે.

મુનશીના મિત્રો તેમને ગુજરાતીમાં લખવા માટે પ્રેરતાં ,પણ તેમની હિંમત ચાલતી ન હતી. જ્યારે મુનશીને કોઈ ઉદ્વેગ થાય ત્યારે તેને અવલંબીને કોઈ કાલ્પનિક પ્રસંગ ઊભો કરી તેની નોંધ કરવાની ટેવ તેમને નાનપણથી જ હતી. આ પ્રયોગ કરવા તેમણે ‘મારી કમલા’ નામક ટુંકી વાર્તા ‘ઘનશ્યામ વ્યાસ’ના નામથી લખી. આ વાર્તાને સત્કાર મળ્યો. એટલું જ નહિ પણ ત્યારના પ્રખર સાહિત્યકાર નરસિંહરાવ ભોળાનાથ દિવેટીયા તેમને શોધી તેમની ઓરડીએ પહોંચ્યા ને મુક્ત કંઠે ગુજરાતી સાહિત્યક્ષેત્રે મુનશીને આવકાર આપ્યો. આ અણધારી મુલાકાતે મુનશીની હિંમત વધારી અને એક સાહિત્ય સફરની શરૂઆત થઈ. મુનશીની સર્જનકલા ત્રણ પ્રકારે થતી. પહેલા પ્રકારમાં તેઓ આત્મકથા કરતાં ને પોતે અનુભવેલું સુખ કે દુઃખ કહેતા. ‘મારી કમલા’,’ કોકિલા’,’ વેરની વસૂલાત’ અને ‘પૃથીવીવલ્લભ’માં પહેલો પ્રકાર પ્રધાન છે. બીજા પ્રકારમાં તેઓ એક સ્વાનુભવને પહેલાં કલ્પનામાં સંઘરી રાખી ,પછી તેને મૂર્તિમાન કરતી કાલ્પનિક વ્યક્તિ કે પ્રસંગને અવલંબીને વાર્તા લખતાં. ‘પાટણની પ્રભુતા ‘બીજા પ્રકારમાં આવે. જ્યારે ત્રીજા પ્રકારમાં વણઅનુભવેલી મનોદશા ઘટાવી, તેનો કાલ્પનિક સ્વાનુભવ કરી તેના પર મુખ્ય પાત્રો ને પ્રસંગોની રચના કરતાં. ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’ અને ‘જય સોમનાથ’માં ત્રીજા પ્રકારનું પ્રાબલ્ય નજરે પડે છે. લેખક તરીકે મુનશી પોતાનું નામ છુપુ રાખવા માગતા હતા. કારણ કે તેમને ડર હતો કે કે જો બીજા સોલિસિટરો જાણે તો એમ માને કે તેઓ ધંધામાં બરાબર ધ્યાન નથી આપતા. તેથી તેમને બ્રીફ મળતી બંધ થઈ જાય. પણ હકીકત એનાથી અલગ હતી. તેમની નવલકથાની પ્રશંસા તેઓ મૂંગા મોઢે સાંભળતાં.

ધીરે ધીરે મુનશી પોતાના ધંધા, સાહિત્ય અને રાજકીય ક્ષેત્રે આગળ વધતા રહ્યાં. ગુર્જર સભા, ષડરિપુમંડળમાં તો સક્રિય હતા જ પણ ‘ભાર્ગવ – ત્રિમાસિક’, ‘આર્ય પ્રકાશ’,’ સત્ય’માં લેખો લખવાના શરૂ કર્યા. ‘સમાલોચક’, ‘સાહિત્ય પ્રકાશક કંપની’ અને ‘સાહિત્ય સંસદ’ની સ્થાપના કરી. રાજકીય ક્ષેત્રે ‘યંગ ઇન્ડિયા’ શરૂ કર્યું ને હોમરૂલ સાથે પણ જોડાયા. કોંગ્રેસ, ગાંધીજી, ઝીણા, અરવિંદ,લોકમાન્ય તિલક, ગોખલે, સર ફિરોઝશાનો પણ તેમના જીવન પર પ્રભાવ હતો. ધર્મ અને રાજકારણ વિશે તેમની એક આગવી વિચારધારા હતી. સાથે ‘વેરની વસૂલાત’, ‘કોનો વાંક’, ‘પાટણની પ્રભુતા’, ‘ગુજરાતનો નાથ’ જેવી સાહિત્યની અવિરત લેખન યાત્રા પણ ચાલુ જ હતી. તો અંગત જીવનમાં લક્ષ્મીના આત્મસમર્પણની કોઈ સીમા ન હતી.પણ હૃદયના ભાવો શબ્દોમાં કે આચારમાં વ્યક્ત કરવાની તેની પરિમિત શક્તિના કારણે વિદ્યા ભૂખ્યા, આવિર્ભાવના રસિયા અને અંકુશ વિનાના તાદાત્મ્ય પર રચેલી પ્રણય ભાવના સેવતા યુવકના જીવનના ભાવજગતના સંઘર્ષની વાત ઉપસી આવે છે.

લેખક મુનશીની વાત કરીએ તો તેમને ગુજરાતના ઈતિહાસનો પહેલેથી જ શોખ હતો. જ્યારે તેઓ ગુજરાતી વાંચવા અને લખવા લાગ્યા ત્યારે ગુજરાતની ભક્તિના અંકુર તેમના હૃદયમાં ફૂટવા લાગ્યા. ‘પાટણની પ્રભુતા’ લખતાં પ્રણયોર્મિઓ કાબૂમાં આવી હતી. ‘પૃથીવિવલ્લભ’ એ મુનશીના હ્રુદયની જ્વાળામાંથી સર્જાય છે,માટે જ એમાં કલાત્મકતા વધુ છે. સાહિત્યના પ્રભાવમાંથી વ્યવસ્થાવૃત્તિ ડોકિયાં કરતી અને તે કલ્પનામાં ગુજરાતની મહત્તા સર્જી રહી. તેમના પાત્રો તેમની કલ્પનાના ગર્ભમાંથી બહાર પડતાં, જે તેમના પ્રાણ અને અસ્થિ હતાં. મુનશી પોતાને કલાકાર તરીકે અનુભવતા. મુનશીની સૃષ્ટિ વાચકને જીવંત લાગે, કારણ તેમની કલ્પનાના સંતાનો માનવતાથી તરવરતાં હોય. તેથી જ સર્જક સફળ બને. જો લેખકની સર્જેલી સૃષ્ટિનાં સ્ત્રી પુરુષો વાચકની કલ્પનામાં ઘર કરવા શક્તિમાન હોય તો એ પાત્રોને અસ્તિત્વમાં આવવાનો એમનો અધિકાર સિદ્ધ થઈ જાય છે. મુનશી કહે છે કે જ્યારે તેમણે મુંજાલ કલ્પ્યો ત્યારે તેમનામાં ગુજરાતની અસ્મિતા પ્રગટી. આમ મુંજાલ મુનશીની ગુજરાતની અસ્મિતાનો પિતા અને સંતાન બંને છે. ગુજરાતની અસ્મિતા મુનશીના જીવનમાં એક પ્રચંડ બળ બની રહ્યું તે માટે મુનશી રણજિતરામનો ઋણ સ્વીકાર કરે છે. તેમનાં હૃદયમાં એક જ વિચાર હતો કે આપણી સંસ્કૃતિ ક્યારે વિજય પામે ને પરિણામે એક નવીન ગુજરાત અવતરે. નવીન ગુજરાત એ માત્ર એક સ્વપ્ન ન હતું પણ એક જીવંત વ્યક્તિ હતી. એ બધાને એ જ લક્ષ્ય તરફ પ્રેરતા – ગુજરાતના ગૌરવ, એકતાનતા, અસ્મિતા તરફ. મુનશીએ ફક્ત વાર્તા લખીને સંતોષ માનવના બદલે સાહિત્ય અને કલાના તથા માનવતાના પોતાના આદર્શો ગુજરાત સમક્ષ મૂકી તથા શ્રી, વિજય અને ભૂતિ મેળવવા પોતાના સ્વભાવજન્ય ધર્મને જ સ્વધર્મ બનાવ્યો. એ માટે ખૂબ વાંચન અને લેખન કર્યું.

મુનશીએ ગુજરાતની અસ્મિતાનું મુખપત્ર ‘ગુજરાત’ શરૂ કર્યું. એ અરસામાં તેમના મિત્રોએ લીલાબહેનની ઓળખાણ કરાવી. સ્ત્રીઓના હક્ક વિશેનો એમનો ઉત્સાહ અપરિમિત હતો. એવામાં લીલાએ એના લખેલાં રેખાચિત્રો ‘ગુજરાત’માં છપાવવા મુનશીને મોકલ્યા. એ વાંચીને મુનશીને એવું લાગ્યું કે બાવીસ વર્ષની આ યુવતીએ સામાન્ય પરિચય પછી આ બાણ માર્યું હતું ને ત્રીસ વર્ષની મુનશીની સ્વસ્થતાને આરપાર વીંધી મર્મ સ્થળને એણે ભેદ્યું હતું. લીલાને તેઓ બરાબર ઓળખતા ન હતા કે ન હતી એની સંસાર ઘટનાની કોઈ માહિતી. પણ ભવેભવની સખી મળી હોય એમ મુનશીનું હ્રુદય પોકારી રહ્યું હતું એ વાત ચોક્કસ હતી. તેર વર્ષની
સમાધિને પરિણામે સાક્ષાત્કાર પામેલી ‘ દેવી ‘ પટને પેલે પાર – છતાં નિકટ – જીવતી ઊભી હતી …

‘સીધાં ચઢાણ ‘ એક આત્મકથા પણ છે અને કદાચ એ મુનશીની જીવનયાત્રાનું વર્ણન પણ છે. સૂર્યપ્રકાશને ત્રિપાર્શ્વ કાચમાંથી પસાર કરીએ તો પ્રકાશનો સપ્તરંગી વર્ણપટ પ્રાપ્ત થાય છે. જીવનયાત્રામાં પણ કંઇક આવું જ છે. રંગબેરંગી નયનરમ્ય પતંગિયું બનતાં પહેલાંની કશ્મકશ એ પતંગિયાની જીવનકથની છે તો સાથે જ જીવનનો પરિવર્તન મંત્ર પણ છે. એવરેસ્ટ પરનું પહેલું કદમ એ સ્વપ્નસિદ્ધિ , સંકલ્પસિધ્ધિ અને લક્ષ્યસિદ્ધીની ગાથા છે. સંકલ્પ અને સિદ્ધિનું આ અંતર મુનશીની સ્વપ્નસિદ્ધી અને સીધાં ચઢાણની યાત્રા છે. આપણા લક્ષ્યની સિદ્ધિ ….એક નવા સોપાન પર …આવતા અંકે...


રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -36



મુનશીની આત્મકથા પણ કોઈ નવલકથાથી કમ રસપ્રદ નથી. મુનશીએ પોતાની આત્મકથા ત્રણ ભાગમાં આલેખી છે.
1. અડધે રસ્તે
2. સીધાં ચઢાણ
3. સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં
આજે આપણે ઇ.સ. 1907 થી ઇ.સ. 1922 સુધીના સંસ્મરણો આલેખતી આત્મકથા ‘સીધાં ચઢાણ’ની વાત કરવી છે. સીધાં ચઢાણ એ આત્મકથા છે પણ એ માત્ર પોતાની વાતો નથી. સાહિત્ય એ આત્માના ગીત અને
સંગીતની અનુભૂતિનો સમન્વય છે .

મુનશી દર વર્ષે પોતાની ડાયરીની શરૂઆતમાં બે સૂત્રો લખતાં.
* મરણ તો નિશ્ચિત છે જ,
તો પછી શેં બેસી રહેવું –
લાંબા જીવનના અંધકારમય દિવસોમાં –
નકામા, નેમ વગર ને નામ વગર?

* જીવન તો દેવદીધા ભાર છે:
એને નીરખી લે, ઊંચકી લે.
સ્વસ્થ રહી એકનિષ્ઠાથી નિભાવી લે;
શોકનો માર્યો હારતો ના,
પાપનો બીધો ડગમગતો ના.
ને સ્થિર પગલે આગળ વધ.
આગળ ને ઊંચે –
ધ્યેય સિદ્ધ થાય ત્યાં સુધી.

આ બે સૂત્રો મુનશીની મનોસ્થિતિ અને જીવન પ્રત્યેના તેમના દૃષ્ટિકોણને સારી રીતે સમજાવે છે. સમય હતો હિંદની સ્વાતંત્ર્ય ચળવળનો. મુનશી વડોદરા કોલેજમાં ભણતાં. સૌ વિદ્યાર્થીઓ અરવિંદ ઘોષની ભાવપ્રધાન તલ્લીનતા અને મહારાજ સયાજીરાવ ગાયકવાડના પ્રજાહિતના કાર્યોથી અંજાયેલા હતા. વિદ્યાર્થી મુનશી પર મહારાજ સાહેબના પ્રવચનનો ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો, જેમાં તેમણે કહ્યું કે દરેક વ્યક્તિ પોતાના માટે, ન્યાત માટે નહિ પણ રાષ્ટ્ર માટે કર્તવ્ય કરે. રૂઢિ અને પૂર્વગ્રહને જીતી મહાન રાષ્ટ્રભાવનાના ભાતૃભાવથી, રાષ્ટ્રીય કલાસાહિત્યથી અને સમૃદ્ધ વ્યાપારથી શોભતું રાજ્યતંત્ર બનાવવું એ આ બહાદુર, મુત્સદ્દી અને સમર્થ રાજવીની આકાંક્ષા હતી.

ઇ.સ. 1907માં મુનશી એલ.એલ.બી. નો અભ્યાસ કરવા મુંબઈગરા બન્યા. હવા ઉજાસભરી હવેલીમાં એકલા ઉછરેલા તાપીબહેનના લાડકા દીકરા માટે કોલાહલ, દુર્ગંધ અને ગંદકીથી ભરપૂર ખોલીમાં રહેવું અસહ્ય હતું. તેથી તેઓએ પિટીટ લાઇબ્રેરીને જ પોતાનું પ્રેરણાસ્થાન ને ઘર બનાવ્યું. બી.એ. માં પ્રથમ આવવા માટે ઇલિયટ પારિતોષિક અને પ્રથમ એલ.એલ.બી. માં પહેલા આવવા માટે અંબાલાલ સાકરલાલ પારિતોષિક મળેલું. બંને પારિતોષિક પુસ્તકરૂપે હતા. દલપતરામની સાથે મળી એ પુસ્તકો વેચી ખર્ચ માટે સોએક રૂપિયા મેળવ્યા. આજે એક વર્ષમાં પુસ્તકોના બે સેટ ખરીદનાર માબાપ ને બાળકોને એ યુગની અછત અને કરકસરની વાત કેમ સમજાશે? મુંબઈની રંગભૂમિ અને જયશંકર સુંદરી મુનશીની ભાવસમૃદ્ધીમાં જડાઈ ગયા હતા.

મુનશીની બાલસખી ‘દેવી’ની આસપાસ તેમણે એક નાનીશી સૃષ્ટિ રચી હતી. તેમની ઝંખના થોકબંધ કાગળ અને નોંધમાં ધબકતી. ધીમે ધીમે દેવી સંસ્મરણમૂર્તિ મટીને સદાની સહચરી થઈ ગઈ. મુનશી તેની સાથે પ્રેમ સંવાદ કરતાં. અને આ સંવાદોએ જ મુનશીની સર્જનાત્મક કળાનો પાયો નાખ્યો. પોતાની શક્તિના ભાન વિનાના સાહિત્યકારની સર્જકવૃત્તિ આ રીતે ડોકિયાં કરતી હતી :
” સ્વપ્નસૃષ્ટિના પ્રકાશમાં જ્યાં સંસ્મરણો આછી છાયા સમાન પ્રસરે છે, ત્યાં એક સ્વરૂપ દેખાય છે: પ્રકાશમય, દૈવી અને મોહક; આવતી ઉષાના તેજસ્વી અને શરમાતા સૌન્દર્યથી શોભતું. મારા જીવનને શાસતિ એ તારલિકા છે. ઉલ્લાસથી એ મારી નાવ હંકારી જાય છે. એ મારું આશ્વાસન ને એ મારી પ્રેરણા. એ મારે માટે તલસે છે. હું અનંત કાળની અવગણના કરુ છું, વિયોગનો દુસ્તર સાગર હું તરી જાઉં છું. અમે મળીએ છીએ – કદી છૂટાં ન થવાં.અને સાથે ને સાથે જ રહીએ છીએ. દરેક સ્થળે – સ્વર્ગનાં સૌન્દર્ય મંદિરમાં, ભવ્ય કો વિશ્વખંડમાં, દૂર ચમકતા કો તારા પર અને પ્રલયકાળમાં અને સાથે ને સાથે લય પામી છીએ. “
ચાર વર્ષ પછી આ આખો સ્વાનુભવ ‘વેરની વસૂલાત’માં નવો દેહ ધરે છે. મુનશી મહામહેનતે પોતાની અસ્વસ્થ મનોદશા પર સ્વામિત્વ મેળવે છે.

મનુકાકા સાથેનો પત્રવ્યવહાર વિદ્યાર્થી મુનશીને પ્રગટ કરે છે તો તેમની પાસે અંગ્રેજીમાં ભાષણ, પ્રાર્થનાઓ કે માનપત્ર લખાવી નીચે ગુજરાતી ઉચ્ચારણ પણ લખાવી વાંચતા કેવું હાસ્ય નીપજે છે એની વાત મુનશી કરે છે. શિખા, અબોટિયું જેવી રૂઢિઓ છોડી, છોડાવી, મિત્રોને નાટકના ગીતો ગાતાં, કસરત કરતાં કર્યા, સ્ત્રીઓને અક્ષરજ્ઞાન આપ્યું ને અઘરણીની ન્યાતનો રિવાજ બંધ કર્યો એટલું જ નહિ ભરૂચમાં ‘દાદાભાઈ નવરોજી ફ્રી લાઇબ્રેરી’ નું મકાન ઊભું કર્યું. એમાં સમાજ સુધારો કરવાની મુનશીની ધગશ દેખાઈ આવે છે.

મુનશીએ અંગ્રેજીમાં લેખો લખવાનો શરૂ કર્યું, જે ત્રણેક જગ્યાએ પ્રગટ થતાં. ને 1910માં એલ.એલ.બી. પાસ થયા. મુનશી ડિગ્રી લેવા મુંબઈ ગયા ત્યારે એડવોકેટ ભુલાભાઈ દેસાઈને મળ્યા, જેઓ અનાયાસે જ તેમના ભાવિના ઘડતરમાં ફાળો આપી રહ્યા. તેમની તબિયત નાદુરસ્ત રહેતી. તેથી પત્ની લક્ષ્મીને લઈને મુંબઈ આવ્યા. તેમણે અનેક ઉભરા કાઢ્યા. પિતા નહોતા, પૈસાની તાણ હતી, મનુકાકા સાથે મૈત્રીમાં અનેક અપમાનો સહ્યાં હતાં. દામ્પત્યજીવનમાં અપૂર્ણતા હતી. જીજીમાના દુઃખના પ્રત્યાઘાત થતાં હતાં. મનને અને શરીરને નિર્બળતા સાલતી હતી. અસંતુષ્ટ અને અકળાતી મહત્વાકાંક્ષાના શૂળ હૈયું કોરતાં હતાં. જીવનના સીધા ચઢાણ ચડતા અનહદ મુશ્કેલીઓ તેમને ગૂંગળાવી રહી હતી. ત્યારે લક્ષ્મી નિ:શબ્દ સેવાથી પતિદેવને રીઝવતી. એ એટલું બધું કરતી કે એને જોઈ મુનશીના પગમાં નવું ચેતન આવતું ને તેમનું મનસ્વી ને સ્વાર્થી હ્રુદય લક્ષ્મીને વશ થઈ એના તરફ મમતાથી વળવા લાગ્યું. મુનશી લખે છે કે તેમના સદભાગ્યે કસોટીના અને નિર્ધનતાના સમયમાં તેમને લક્ષ્મી મળી , જે તેમની અભેદ્યતાની સર્જનહાર હતી. એના હસતાં મુખે આવકારથી મુનશીના થાક ને અકળામણ દૂર થઈ એ સ્વસ્થતા અનુભવતા. લક્ષ્મી તેમનામાં પૂર્ણ આત્મશ્રદ્ધા પ્રગટાવતી, જેના વગર મુનશી નિશ્ચિત પણે ભાંગી પડ્યા હોત એવું તેમણેનોંધ્યું છે. તેઓ સાથે હસતાં, બોલતાં, આનંદ કરતાં ને ખૂબ મઝા કરતાં. લક્ષ્મીના અદ્ભુત આત્મસમર્પણથી એ મુનશીના જીવનની ભાગિયણ બની ગઈ.

લૉ ક્લાસમાંથી ટ્રામમાં ઘેર આવતાં તેમનો પરિચય ચંદ્રશંકર પંડ્યા સાથે થયો. ને તેમણે ‘ધી યુનિયન’ સભામાં જવાનું શરૂ કર્યું, જે પાછળથી ‘ગુર્જર સભા’ કહેવાઈ. ત્યાં દર રવિવારે મિત્રમંડળ ભાષણ કરવા મળતું. પહેલા તો મુનશીને સંકોચ થતો કે તેમને સારું અંગ્રેજી બોલતાં નથી આવડતું. પણ એક વાર તેમણે પોતાની ચિત્રાત્મક અંગ્રેજીમાં તીખી તમતમતી રીતે આગળના વક્તાની ઝાટકણી કાઢી ને પોતાની પ્રગતિનું એક સીમાચિહ્ન વટાવી દીધું. પહેલી વાર મુનશીને એવું મંડળ મળ્યું, જે સાહિત્યને જીવનનું પ્રથમ અંગ માનતું હતું, એના સંસ્કારો સાહિત્યકારોએ ઘડ્યા હતા, ઉચ્ચ અભિલાષાઓ રાખવી એને ધર્મ માન્યો હતો. મુનશી પણ સંસ્કાર તરસ્યા હતા, સાહિત્યિક જીવન તેમને પ્રિય હતું. તેથી તરત જ તેઓ આ મંડળમાં ભળી ગયા. મુનશીની પ્રવૃત્તિઓ અને ઉપલબ્ધિઓ વધતી ગઈ. નવા નવા મંડળોમાં ભાષણ આપતાં થયાં. ‘મોતીલાલ પારિતોષિક નિબંધ’માં વિજેતા બન્યા, જેનું પારિતોષિક લેડી રતન ટાટાના હાથે મળ્યું. ‘ગુર્જર સભા’માં મંત્રી બન્યા. ‘ભાર્ગવ ત્રિમાસિક’ની સ્થાપના કરી ને તેના તંત્રી બન્યા. ‘સમાજ સુધારા કોન્ફરન્સ’ માં પણ મંત્રી બન્યા.

મુનશીના સમયમાં એડવોકેટની પરિક્ષા જાણે જુવાનિયાના જીવન વેડફી મારવા રાખવામાં આવી હોય એમ મનાતું. શું વાંચવાનું તેની કોઈ મર્યાદા નહિ, ક્યા વિષયના પ્રશ્નપત્ર નીકળશે એ પણ નક્કી નહિ, માર્ક્સ પણ નહિ, ભાગ્યે જ કોઈ પહેલે વર્ષે પાસ થાય. બેચાર વર્ષ બેસવું પડે એ તો સામાન્ય અનુભવ. ડુમ્મસના બંગલે જઈ પરીક્ષાની તૈયારી કરી ને પરિક્ષા પૂરી કરી માથેરાન ગયા. મુનશી નોંધે છે કે તેમણે જિંદગીમાં પહેલી જ વાર પર્વત જોયો. એનાં પરના વૃક્ષોની ઘટા, એની એકાંત ઝાડીઓ, એનાં ગાતા બુલબુલ ને જંગલી પુષ્પોએ હંમેશા તેમને શાંતિ અને પ્રેરણા આપ્યા છે. અહીં તેમણે જીવનના કેટલાક મહાસંકલ્પો કર્યા ને આ જીવન કથની પણ ત્યાં બેસીને જ લખી. પહેલા પ્રયત્ને જ એડવોકેટની પરિક્ષા પાસ કરવા મુનશી નસીબદાર રહ્યા. બહુ પડ્યા, આથડ્યા, ઘા પણ બહુ ખમ્યા. આખરે સીધા ચઢાણ વાળી ટૂક તેમણે વટાવી….પણ એનાથી બીજી વધારે કપરી ટૂક મુનશીની આંખ સામે ઉભી હતી….આત્મકથા એક તરફ જીવન સિદ્ધિની પ્રસ્તુતિ છે તો બીજી તરફ સાહિત્યરસનો આસ્વાદ પણ છે . જીવનસિદ્ધિ એ સોપાનસિદ્ધિ છે અને સ્વપ્નસિદ્ધી અને લક્ષ્યસિદ્ધિની વચ્ચે અગત્યના સોપાનનું ગૌરવપ્રદ સ્થાન છે સંકલ્પસિદ્ધિનું. સાહિત્યરસની આ સફર એ જીવન સંગીતની સુરાવલી છે. સૂર વહેતાં રહે છે, સુરાવલીઓ સર્જાતી રહે છે અને સફરના મુકામો બદલાતા રહે છે. સાહિત્યરસ સહિત જીવન સંગીતની સુરાવલીઓના વિશેષ પ્રસંગો સાથે મળીશું આવતા અંકે…..

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -35



આપણે છેલ્લા બે હપ્તાથી ‘જય સોમનાથ’ની વાત કરી રહ્યા છીએ. આજે વાત કરીશું તેના ત્રીજા અને અંતિમ ચરણની.આ કથામાં તત્કાલીન ગુજરાતી સમાજનું તથા દેશના વહીવટનું જીવંત નિરૂપણ છે. અહીં ભીમદેવ, ચૌલા, ઘોઘાબાપા, સામંત, વિમલ મંત્રી, ગંગ સર્વજ્ઞ જેવાં જીવતાં જાગતાં પાત્રો સર્જી, પાત્રોની ઐતિહાસિક ઘટનાઓની રસિક ગૂંથણીથી એકધારો રસ પ્રવાહ અસ્ખલિત વહાવીને સર્જકે લોકહૃદયમાં ચૈતન્ય પ્રગટાવ્યું છે. અતીતની અસ્મિતાના ભક્ત ને પ્રશંસક તથા ભારતીય સંસ્કૃતિના ઉપાસક મુનશીજી ભાવક – વાચક સમક્ષ પ્રગટે છે. તેમની ઐતિહાસિક નવલકથાઓ હકીકતે ઇતિહાસરંગી રોમાન્સ છે. સોમનાથ મંદિરનું પુનનિર્માણ હકીકતે સ્વપ્નદૃષ્ટા મુનશીનું સ્વપ્ન હતું. ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્રબાબુએ મુનશીને આમંત્રણ આપી મંદિરનું કામ શરૂ કરાવ્યું. ત્યારે એમણે કહ્યું હતું કે “નવસર્જનની શક્તિ હંમેશા વિધ્વંસક શક્તિ કરતાં વધુ હોય છે એ વાત સોમનાથ મંદિર સિદ્ધ કરે છે.’

હમ્મીર પ્રભાસ તરફ ચઢી આવે છે એ કરતા ભીમદેવ મહારાજ સેના સાથે આવે છે તે ખબરથી પ્રભાસમાં અજબ ચેતન આવી ગયું. ચૌલા પણ તેને બચાવનાર પ્રતાપી ભીમદેવને પોતાની અકથ્ય ઉર્મીઓથી આવકારવા વ્યાકુળતાથી રાહ જોઈ રહી. ‘જય સોમનાથ ‘ ની ઘોષણા સાથે પાટણના નરેશનો ભવ્ય સત્કાર થયો. ગુરુદેવ ગંગ સર્વજ્ઞએ દેવીની પૂજાના પુણ્યધામોમાં ચાલતો અત્યાચાર બંધ કરાવ્યો. ત્યાંથી ચૌલાને છોડાવી તથા શિવરાશિને પ્રાયશ્ચિત આપ્યું. તેથી તેમનો પટ્ટશિષ્ય શિવરાશિ એમ માનતો હતો કે એ મહાપાપને લીધે જ ગુરુને વિનાશવા હમ્મીર આવતો હતો. ભીમદેવની પ્રેરણાથી પ્રભાસમાં તૈયારીઓ શરૂ થઈ. ચૌલાને ભીમદેવ અને ગુરુદેવની સરભરાનું કામ સોંપાયું ને ભીમદેવની સેવા કરવી એ તેના શ્વાસ ને પ્રાણ થઈ ગયા.

ક્યાંક શંખનાદ થયા તો ક્યાંક રણશિંગુ ફૂંકાયું તો વળી ક્યાંક ભેરીનાં નાદ થયા. જાણે મોટી રેલ આવતી હોય એમ હમ્મીરની સેના અભેદ્ય વ્યુહમાં પ્રભાસના આસપાસ પ્રલયની માફક વીંટળાઈ વળી. દરિયા સિવાયની ત્રણ બાજુએથી પ્રભાસ ભીડાઈ ગયું. હમ્મીરે જગત જીતવાના એમના ક્રમમાં અનેક વાર આવા ગઢો પર આક્રમણ કરેલું. પણ આ ધામ બધાથી શ્રેષ્ઠ હતું. અહીં આવવા એમણે અણખેડેલા રણ ખેડ્યાં હતા ને અપ્રતિમ સાહસ કર્યાં હતાં. આસુરી પ્રાબલ્ય ધરાવતાં હમ્મીરના પ્રચંડ સૈન્ય સામે ભગવાન સોમનાથની લાજ રાખવાની ભયંકર પ્રતિજ્ઞા લઈ નાનકડું ક્ષત્રિય સૈન્ય ખડું હતું.

આજની હાઈ ટેક પેઢીને કદાચ આ યુદ્ધનો અંદાજ પણ ન આવે. પણ ત્યારે યુદ્ધમાં કુશળ વ્યૂહ રચના ને સાધનોની સાથે શારીરિક બળનો પણ મોટો ફાળો રહેતો. ભીમદેવ મહારાજ ક્યારેક ઘોડા પર તો ક્યારેક પગ પર ફરીને સૈનિકોને આજ્ઞા કરતાં, અચૂક બાણો છોડતા ને ‘જય સોમનાથ’ની ગર્જનાથી બધાને પ્રોત્સાહિત કરતા. મંદિરના શિખર પરથી ચૌલા અને ગુરુદેવ રુદ્રના અવતાર સમા ભીમદેવ મહારાજનું શૌર્ય નિહાળતાં. ગુરુદેવે ભીમદેવના અદભુત શૌર્યની વાત સાંભળી હતી, પણ નજરે આજે જ જોયું. હમ્મીરનું સૈન્ય ધાર્યું હતું તેનાથી મોટું હતું તો ભીમદેવનું બળ પણ ધાર્યું હતું તેનાથી વધુ હતું. મધ્ય દરવાજા પર ભીમદેવ મહારાજ અને દ્વારકા દરવાજા પર રા’ એ રંગ રાખ્યો અને પોતાની બાહોશીથી દુશ્મનના સૈન્યને ફાવવા ન દીધું. જૂનાગઢ દરવાજે પરમારે સૈનિકોને પ્રેરવામાં અને પોતાનું શૌર્ય બતાવવામાં કોઈ કસર છોડી ન હતી. છતાં ત્યાં પરિસ્થિતિ કઠણ બની. ભીમદેવની ઈચ્છાને અનુસરી વૃદ્ધ માતાપિતા ને નવપરિણીત વધૂને છોડી તે રણે ચડ્યો હતો ને બહાદુરીથી દુશ્મનો સામે ઝુઝતા મૃત્યુના મોંમાં પડ્યો હતો.

ભીમદેવ મહારાજ પોતાના ઉતારે ગયા ત્યારે તેમના કાનમાં સ્વર્ગીય સંગીત ગુંજતું હતું .એમણે અપ્રતિમ શૌર્ય દાખવ્યું હતું . દાવાનળ સમા હમ્મીરને પાછો હટાવી સત્કાર અને કીર્તિ મેળવ્યા હતા. હર્ષથી પ્રફુલ્લ તેમનું મન ચૌલાનો વિચાર કરવા બેઠું. પોતાની જાતને પાર્વતી માનતી એ અદ્ભુત બાલિકા હતી. જગતની જંજાળ એને સ્પર્શતી નહિ. ચંદ્રિકા મઢી એક નાનકડી ઊર્મિ હોય તેમ જ આખા જીવનની પળેપળમાં અપૂર્વ છટાથી નાચતી હતી. એ તો ચંદ્રના તેજની, પુષ્પોની સુવાસની, જળતરંગોના નૃત્યની બની હતી. આવા વિચાર કરતાં તેઓ અધીરા બની ચૌલાને ઝંખતા હતા. ને ચૌલા તો એક અંધારા ખૂણામાં લપાઈને અધીરા થતાં મહારાજને હસતે નયને જોઈ રહી હતી. એની દૃષ્ટિએ તો પાટણ પતિ ભીમ રણે ચઢયા ન હતા, પણ ભગવાન શંભુ પોતે ત્રિપુરાસુર સાથે યુદ્ધે ઉતર્યા હતા. કૈલાસ પર એ – હિમવાન પર્વતની કન્યા – પતિની વાટ જોતી બેઠી હતી. વિજયી શિવ અત્યારે એની વાટ જોતાં હતા. અચાનક તેનાથી હસી દેવાયું ને ભીમદેવે એને પકડી પાડી ને ફૂલની માફક હાથમાં લઈ આલિંગન આપ્યું. પાર્વતી અને પરમેશ્વર કહી ચૌલા ભીમદેવ હાથમાં લપાઈ ગઈ. અદ્ભુત રાત્રિ હતી, ચંદ્ર અમી વરસાવતો હતો, આંખો મીંચી પોતાના ભગવાનને શરણે ચૌલા ગઈ.

આ તરફ સામંત ચૌહાણ વહાણમાં જરૂરી સામાન સાથે આવી લાગ્યા. ને તેમણે યવનોએ બાંધેલા તરાપાના સેતુના દોરડા કાપી દુશ્મનનો વ્યૂહ ઊંધો પાડ્યો. સામંતે ભીમદેવને કહ્યું કે ચૌલા મારી ધર્મની બહેન છે. જો આજ રાત પછી એ પાટણના ધણીની પત્ની ન થવાની હોય તો અહી જ ફેંસલો કરી લઈએ. એમ કહી સામંતે ખંજર કાઢી ભીમદેવની છાતી પર ધર્યું. ભીમદેવે કહ્યું કે યુદ્ધ પતે એટલે તું જ કન્યાદાન દેજે. પણ સામંતના કહેવાથી ગુરુદેવને બોલાવી ભીમદેવ અને ચૌલાના ઘડિયા લગ્ન લેવાયાં. બહેનને રક્ષા બાંધવા આવનું કહી તે દ્વારિકા દરવાજે દોડી ગયો. બીજી તરફ ચૌલા પોતાના હાથમાંથી ગઈ જાણી ગાંડા બનેલા શિવરાશિએ કપટપૂર્વક પોતાના એક માણસને સામંતની પાછળ દ્વારિકા દરવાજેથી બહાર મોકલી યવનોને સુરંગમાં થઈને આવવાનો છુપો રસ્તો બતાવ્યો. ભીમદેવ અને રા’ બહાદુરીથી દુશ્મનોને રોકી રાખવામાં સફળ થયા હતા પણ છુપા રસ્તે આવેલા દુશ્મનોએ જૂનાગઢી દરવાજો ખોલી નાખ્યો ને રજપૂત સેનામાં હાહાકાર મચ્યો. રા’ એ અભૂતપૂર્વ પરાક્રમો કરી શહીદી વ્હોરી. ને મહારાજ પણ પડ્યા. હજુ થોડો જીવ હતો. ત્યાં સામંત આવ્યો ને એણે મહારાજ અને ચૌલાને મોકલી આપ્યા કે જો એ જીવતાં હશે તો ગુજરાત ભસ્મમાંથી ઊભું થશે.

પ્રભાસમાં કતલ, લૂંટ ને આગનું સામ્રાજ્ય હતું. શિવરાશિએ હમ્મીરને મંદિરમાં જતા રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તે એના માથામાં તલવાર મારી મંદિરમાં ગયો. હમ્મીરે ઘણા મંદિરો જોયા હતા ને તોડ્યા હતા. પણ અસ્ત થતાં સૂર્યના પ્રકાશમાં ઝગમગતો આવો મણિમય પ્રાસાદ એણે જોયો ન હતો. તેણે લોખંડની ગદા મારી. સૃષ્ટિ વખતે સર્જાયેલા ભગવાન સોમનાથના બાણના ત્રણ કકડા થઈ ગયા.

ભીમદેવને કંથકોટ ને ચૌલાને ખંભાત લઈ જવામાં આવ્યા. હમ્મીરનું સૈન્ય થાકીને બળવો કરે એવું લાગવાથી તે પાછો ફર્યો. ઘોઘાબાપાની યશગાથા ઘેર ઘેર ગવાતી થઈ. મહારાજ પાટણ આવ્યા ને ગઢ નવો થવા લાગ્યો. મહારાજે સોમનાથ પાટણ ફરી બંધાવી સ્થાપના કરવાનો હુકમ આપ્યો. ચૌલાને ભાન થયું કે એ સગર્ભા હતી. પણ એ ભ્રષ્ટ ને અધમ બની હતી એમ તે માનવા લાગી. તેણે પાટવી કુંવરને જન્મ આપ્યો. તેણે વ્રતનું બહાનું કરી મંદિરની સ્થાપના સુધી પ્રભાસમાં રહેવાનું નક્કી કર્યું. દેવને રીઝવવાનું મૂકી મનુષ્યને પ્રેમ કરવાનો તેને અફસોસ હતો. તેને લાગતું હતું કે ભગવાનના કકડા થયા ને તે – ભગવાનની દાસી – શા માટે જીવતી રહી. આ જગત એને પોતાનું ન લાગતું. તે યંત્રવત ખાતીપીતી ને નૃત્યના કપડામાં હીરા, મોતી, માણેક ભર્યા કરતી.

છેવટે, ભગવાનની પ્રતિષ્ઠાનો એ શુભ દિવસ આવી ગયો. નવું પ્રભાસ અનુપમ સૌંદર્યથી શોભતું હતું. ભીમદેવ મહારાજના વૈભવ અને કીર્તિને સીમા ન હતી. ગર્વમાં હરખાતા ને યુદ્ધની રાત્રે માણેલા ક્ષણિક આનંદને વિસ્તારવાના સપનાં જોતાં તે પ્રિયતમા ચૌલાને મળવા ગયા. પણ કોઈ પરલોકવાસીની હોય એમ તેને જોતાં આભા બની ગયા.

સાંજની આરતીનો સમય થાય છે. ઝાકઝમાળ સભામંડપમાં મણિમય સ્તંભો ને દિવાઓના તેજ છે. ચંદનચર્ચિત, બીલીના ઢગમાં શોભતા ભગવાનના દર્શન થાય છે. ઉપર સુવર્ણની જલાધરી લટકે છે. ‘જય સોમનાથ’ની ઘોષણા થાય છે અને પ્રભાસ આખું સોમનાથમય બને છે. નૃત્ય શરૂ કરવાનો પોકાર થાય છે. હીરા, મોતી, ને રત્નોથી ઝળકતી દિવ્ય કો દેદીપ્યમાન અપ્સરા બધાને આંજી દેતી નૃત્ય શરૂ કરે છે. અદ્ભુત નૃત્યથી શિવને વિનવે છે, પ્રાર્થે છે, રીઝવે છે, ક્ષમા યાચે છે , શિર પટકે છે ને આક્રંદ કરતી હોય તેવું નૃત્ય કરે છે. ચિત્રવત્ બનેલી મેદની ગાંડી બની જોઈ રહી છે. અચાનક નર્તકીના મુખ પરનું લૂગડું ખસી જાય છે ને એના સ્વરૂપવાન મુખ પર દિવ્ય સુખનું અમર તેજ તપે છે ને આંખોમાં પ્રણયની વિદ્યુત લેખા ચમકે છે. તે ઉમરા પર માથું ટેકવે છે….મૃદંગ અટકે છે….ઝાંઝર પણ અટકે છે….નિશ્ચેતન શરીર શિથિલ બની ઢગલો થાય છે…આ ધન્ય પળે, ચૌલાએ, અધ્યાત્મિક પ્રેમની પરાકાષ્ટાએ, એના ભોળાનાથને સર્વસ્વ સમર્પણ કરી દીધું હતું….

ગંગા સ્નાનની ડૂબકી એ સ્નાન સાથે આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ પણ છે. આવું જ કંઇક ‘જય સોમનાથ’ દ્વારા અનુભવી શકાય છે. યુગો બદલાય, પણ મુલ્યો અવિચળ રહે છે…શ્રદ્ધા અને ભક્તિ, દેશદાઝ અને દેશપ્રેમ , પ્રણય અને સમર્પણ .. રંગોનું મેઘધનુષ્ય યુગો પછી પણ અનુભવાય તે છે કસબ…’જય સોમનાથ’…

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -34



હમણાં જ આશા ભોંસલેને તેમના જન્મદિને કોઈએ પૂછ્યું કે તમે આટલા બધાં ગીતો ગાયાં છે, તેમાં તમારું પ્રિય ગીત ક્યું? આશાજીએ કહ્યું કે જ્યારે કોઈ આવો સવાલ કરે તો બહુ તકલીફ થાય છે. કોઈપણ લેખક, કવિ, ગાયક કે કલાકારને પોતાની બધી કૃતિઓ ગમતી જ હોય, પણ તેમ છતાં કોઈ એક કૃતિ વધુ ગમતી હોય તેવું બની જ શકે. મુનશીના વૈવિધ્યપૂર્ણ સાહિત્ય સર્જનમાં કદાચ મુનશીને આ કૃતિ માટે જરૂર પક્ષપાત રહ્યો હશે એમ મને લાગે છે. તમને જરૂર ઉત્કંઠા જાગે કે હું કઈ કૃતિની વાત કરવા માગું છું. જી હા, એ કૃતિ છે – ‘ જય સોમનાથ’. આઝાદી બાદ સરદાર પટેલ અને મુનશી સોમનાથ મંદિરના પુનનિમૉણ માટે ગાંધીજીને મળ્યા. ગાંધીજી પણ એ માટે સંમત થયા પણ તેમણે કહ્યું કે આ મંદિર રાજ્ય દ્વારા નહિ પણ લોકોના ધન દ્વારા બનવું જોઈએ. સરદાર અને ગાંધીજીનું અવસાન થતાં મંદિરનો તમામ કાર્યભાર મુનશીએ સંભાળ્યો. મુનશીએ એક પુસ્તક પણ લખ્યું – ‘Somnath the Shrine Eternal’ જે તેમનો સોમનાથ પ્રત્યેનો પ્રેમ અને લગાવ દર્શાવે છે. ક્યારેક વૈવિધ્ય મેઘધનુષી રંગોનું ,તો ક્યારેક ફૂલોની ખુશ્બૂથી ભર્યું, તો ક્યારેક વૈવિધ્ય સાહિત્યથી મઢ્યું. આજે જે વૈવિધ્ય છે તે સોનેરી અક્ષરથી પ્રસ્તુત થાય છે કેમ કે તે છે ‘જય સોમનાથ’ .

‘જય સોમનાથ’ માં સોમનાથની ભવ્યતા અને મૂર્તિભંજક ગરજનના હમ્મીરની થોડી રસ્પ્રચૂર વાતો આપણે ગયા અંકમાં કરી. આપના પ્રતિભાવોથી જાણ્યું કે આપે તેને મનભરીને માણી. તો આજે એ નવલના અનુસંધાનમાં આગળ વાત કરીશું….

ગુજરાતના રજપૂતયુગની વીરતાની ગાથાઓ સાથે સામાન્ય રીતે મુનશીની નવલકથામાં પ્રેમતત્વ સુંદર રીતે ઉજાગર થતું અનુભવાય છે. અહીં પણ પ્રણય બેલડી ભીમદેવ સોલંકી અને દેવનર્તકી ચૌલાની પ્રણયકથા વાચકને જકડી રાખે છે. આમાં પ્રેમના સંયોગાત્મક અને વિયોગાત્મક એમ બંને સ્વરૂપનું દર્શન મુનશી કરાવે છે.

કથાની શરૂઆત થાય છે ભગવાન સોમનાથ સમક્ષ ચૌલાના પ્રથમ નૃત્યથી. મહાશિવપૂજા વખતે ચૌલા પહેલી વાર નૃત્ય કરવાની હતી. એ પ્રસંગ માટે એણે કેટલાય વર્ષોથી તૈયારી કરી હતી. જે પળની તે આશાભર્યા હૈયે વાટ જોતી હતી તે આવી પહોંચી. પહેલી વાર તેના પ્રાણ – તેના નાથ – તેના હાજરાહજૂર દેવ સોમનાથને નૃત્યાંજલિ આપવા ધબકતા હૈયે ને થરથરતા પગે તે કૂદી, સભામંડપની વચ્ચે રત્નજડિત દિપાવલીઓના કૌમુદી મનોહર પ્રકાશમાં શ્વેત કમળમાં ઉદભવેલી નારાયણી સરખી તે ઊભી. તેની આંખો ઠરી હતી સોમનાથના લિંગ પર – જેને રીઝવવા એણે એકચિત્તે તપશ્ચર્યા કરી હતી. એ ચૌલા નહોતી – પર્વત કન્યા હતી. આ સોમનાથનું મંદિર ન હતું – નગાધિરાજ હિમાલય હતો. આ લિંગ નહોતું – તપશ્ચર્યામાં નિશ્ચલ એના પ્રાણ હતા. તે ભક્તિભીની ભોળી પૂજારણ બની પાર્વતીના ભાવે શંભુને રીઝવતી હતી. એને લિંગમાંથી શિવજી પ્રગટ થતાં દેખાયા. એના હૈયામાં અકથ્ય ઉત્સાહના પુર ઉમટ્યાં. એ બધું ભૂલી ગઈ. પ્રેમ ઘેલછાથી પાર્વતીને સર્જતા તે પ્રણયવિહ્વળ બની ગઈ. એના પગ ભૂમિને સ્પર્શ્યા વગર ઊડતાં હતા ને હાથ પવનમાં વળતી, ડોલતી, ગૂંચવાતી વેલીઓ બની રહ્યાં. ચૌલાએ સંયમ છોડ્યો. નૃત્ય પ્રણય કાવ્ય બની ગયું….”તમારી.. આ ભવ..ભવોભવ”…બબડી આનંદની અવધિ અનુભવાતાં તે બેભાન બની ધરણીએ ઢળી.

ચૌલાનું આ નૃત્ય જોનારમાં પાટણના ભીમદેવ સોલંકી પણ હતા. અનાયાસે જ એ ચૌલાને કપાલીથી બચાવે છે અને ભીમદેવનું હૈયું ચૌલા ભણી ખેંચાય છે. પણ તેનું કર્તવ્ય તેને ગરજનના હમ્મીરને ખાળવા રણ ભણી ખેંચે છે.

ઘોઘાગઢના ચૌહાણ તેમની અપ્રતિમ વીરતા અને શૌર્ય માટે પ્રખ્યાત હતા. હમ્મીરે ઘોઘાગઢના રાજવીને વિનંતી કરી કે તેઓ રણમાંથી પ્રભાસ જવાનો માર્ગ આપે સાથે હિરામોતીની ભેટ મોકલી. ઘોઘારાણાએ ભયંકર ગર્જના સાથે ભેટને લાત મારી. યવનરાજની પ્રચંડ સેના ગઢને બાજુએ મૂકી આગળ જવા લાગી. તો રણના રાજવીએ ટેક સાચવવા ગઝનીના સુલતાનનો સામનો કરી પૂરા કુળનું બલિદાન દીધું. તો એના પુત્ર સજ્જને રણમાં એકલા હાથે રણના ભોમિયા બની ગરજનના હમ્મીરને ખોટો રસ્તો બતાવી એના સૈન્યમાં ભંગાણ પાડ્યું. રેતીની ટેકરી પર ઉભેલા સુલતાને કાંપતી કાયા ને ભયગ્રસ્ત હૈયે પોતાની સેનાના એક વિભાગને આંધીમાં અદૃષ્ટ થતો જોયો. અહીં મુનશીએ મરુભૂમિની ભયંકર આંધી, અમાનુષી નિર્જનતા, અનિશ્ચેતન ભયાનકતાનું ખૂબ સુંદર વર્ણન કર્યું છે.

શંકરના સેવાયજ્ઞમાં જતાં સજ્જનના પુત્ર ને ઘોઘારાણાના પૌત્ર સામંતને ચૌલાએ ભભૂતિ વડે તિલક કર્યું ત્યારે સામંતનું હૈયું ચૌલાની મોહક આંખોથી જીતાઈ ગયું. સામંત પણ પિતાની સંકલ્પ સિદ્ધિમાં ભય અને ક્ષોભને પાર કરી મૃત્યુના ભયને પેલે પાર પહોંચી ગયો હતો. તે સંદેશો આપવાના બહાને સુલતાનને મળવા ગયો ને સુલતાનને મારવા ખંજર લઈ કૂદ્યો. પણ સુલતાને બળમાં પોતાની સર્વોપરિતા સિદ્ધ કરી સામંતને દૂર ફેંક્યો. એટલું જ નહિ પણ સામંતની શૂરવીરતાની કદર કરી એને છોડી દીધો. ત્યાંથી એ ભીમદેવને મળવા અણહિલવાડ પાટણ પહોંચ્યો. બધા એને ઘોઘાબાપાનું ભૂત માની ડરતા હતા. તે ભીમદેવને અને તેના મંત્રી દામોદર મહેતાને મળ્યો, હમ્મીરની સેના અને તેની વ્યૂહ રચવાની શક્તિનો ખ્યાલ આપ્યો ને તેનો સામનો કરવાની રણનીતિ નક્કી કરી. એ પ્રમાણે ભીમદેવ પાટણથી નહિ પણ સોમનાથમાં હમ્મીરનો સામનો કરે, સોમનાથ ખાલી કરી લોકોને ખંભાત લઈ જવા ને ત્યાં સૈનિકો રહે અને સામંત થોડા માણસો સાથે પાટણ રહે એવું નક્કી થયું.

ભીમદેવ મહારાજ સુવા ગયા પણ બરાબર ઊંઘ ન આવી. મોટા મોટા રાક્ષસો ગૌબ્રાહ્મણોની કતલ કરતાં દેખાયા. ચારે તરફ વિનાશ પ્રસરતો હતો, બધું બળતું હતું. અનંત ઘોડાની હારો દોડતી, અગણિત બાણોમાંથી વીજળી જેવા તીર છૂટતાં…ને ત્યાં કિરણોની બનેલી બાલિકા ઠપકો દેતી. સેનાને જગાડવાનાં નગારાં સાંભળી ભીમદેવની આંખ ખુલી. તેમણે વસ્ત્રો ને બખ્તર લેવા હાથ લંબાવ્યો તો કમળની નાળ જેવો સુંવાળો હાથ હાથમાં આવ્યો. ને રૂપેરી ઘંટડીના નાદ સમું મધુર હાસ્ય પ્રસરી રહ્યું. ઊર્મિનો સાગર ઉછળ્યો ને સમય થંભી ગયો.

ડંકા ગડગડ્યા…
શંખ અને ભેરીના નાદ થયાં….
ડંકા અને નગારાંએ યુદ્ધનાં નિમંત્રણ દીધાં…
એ કથા લઈને મળીશું આવતા અંકે….

રીટા જાની.

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -33

શબ્દને મળે સૂરનો સથવારો તો નીપજે અમર સંગીત. શબ્દને મળે સંસ્કૃતિનો સથવારો તો નીપજે સાહિત્યની અમર કૃતિ. એવી જ એક કૃતિ છે ‘જય સોમનાથ’. મુનશીજીની કલમની પ્રસાદી એટલે ‘જય સોમનાથ’. દરેક સંસ્કૃતિ એ વિવિધ સમયખંડોની સરવાણી છે. ગુજરાતની સંસ્કૃતિ પણ ઇતિહાસના વિવિધ કાલખંડનો સરવાળો છે. આવા એક કાલખંડની પ્રસ્તુતિ છે ‘જય સોમનાથ’.

સમયની સરિતામાં…
આવા એક કાલખંડના કિનારે ..
ઇતિહાસ કરવટ બદલે છે…
ઇ સ 1024…

જ્યારે મુસ્લિમ આક્રમણકાર મહમૂદ ગઝનીએ ભારત પર આક્રમણ કર્યું. ગુજરાતના દરિયાકિનારે આવેલા સુપ્રસિદ્ધ સોમનાથનું શિવ મંદિર તોડી, તેની મૂર્તિ ખંડિત કરી, અઢળક સંપત્તિ અને મૂર્તિના ટુકડા પોતાના વતન લઈ ગયો. એ ઐતિહાસિક વિગતોને પોતાની કલ્પના સાથે મઢી મુનશીએ આ નવલકથા લખી છે. વીર રાજપૂતોએ ભેગા મળી સોમનાથનું રક્ષણ કરવા શક્ય તેટલા પ્રયત્નો કર્યા હતા. એ શૌર્યકથાની પશ્ચાદભૂમાં કથાનાયક ભીમદેવ સોલંકી અને દેવનર્તકી ચૌલાની પ્રણયકથા મુનશીએ આલેખી છે. આ કથાનું સૌથી સબળ પાસું મુનશીની શૈલી અને પ્રસંગોનું વર્ણન છે. તેમાં પણ મહંમદ ગઝનીનું આક્રમણ, રાજપૂતોની વીરતા, ઘોઘા રાણાની યશગાથા, યુદ્ધનો આબેહૂબ ચિતાર, ભીમદેવ અને ચૌલાનો પ્રણય પ્રસંગ, સોમનાથ ભગવાન સમક્ષ ચૌલાનું નૃત્ય, રણની આંધીનું વર્ણન તથા બંને તરફના લશ્કરોનું વર્ણન નવલકથાનું આકર્ષણ છે.

આજે માણીએ આ પ્રેમ અને  શૌર્યની કથા ‘જય સોમનાથ’ને. અને મળીએ આ નવલકથાના થોડા પાત્રોને સાથે માણીએ થોડા પ્રસંગો અને શબ્દચિત્રો…..

આજે જ્યારે સોમનાથ મંદિરનું ગર્ભગૃહ સોનેરી બન્યું છે તો  ત્યારનું સોમનાથ કેવું હશે એ જાણવામાં આજના વાચકને જરૂર રસ પડશે.  સોમનાથની સમૃદ્ધિ અને જાહોજલાલીની ચર્ચા દેશપરદેશમાં થતી. એ જ તો કારણ હતું કે વિદેશી આક્રમણકારો અફાટ રણ વીંધી સોમનાથ સુધી આવ્યા.  સોમનાથ શિવાલય નહોતું આલય કે નહોતું શહેર. સદીઓની શ્રદ્ધાએ તેને દેવભૂમિસમું સમૃદ્ધ અને મોક્ષદાયી બનાવી મૂક્યું હતું. લોહચુંબકથી ખેંચાતા હોય એમ યાત્રાળુઓ સોમનાથના પરમ પૂજ્ય શિવાલય તરફ આવતાં ને સુર્યતેજમાં ઝગમગતા ભગવાન શંકરના પાટનગર પર ભક્તિસભર નયનો ઠારતા, તેનાં હજાર મંદિરશિખરોની ધજાઓનાં નર્તન વડે હૈયાં ઉત્સાહઘેલાં કરતા, સોમનાથના મંદિરના સોનાના કળશના મોહક તેજથી મુગ્ધ થતા અને તેની ભગવી મોટી ધજાના વિજયમસ્ત ફરકાટમાં મોક્ષમાર્ગ નિહાળતા. નગરના મુખ્ય દ્વાર પર પહોંચી હોંકારો કરતા, ‘જય સોમનાથ’નો ઘોષ કરતા. મંદિરના દરવાજાની બે બાજુએ અદભુત કોતરકામવાળી દીપમાળો હતી. આગળ ભવ્ય અને વિશાળ સભામંડપ હતો, જ્યાં પાંચ હજાર માણસો એકસાથે દર્શન કરી શકતાં. આગળ ગર્ભગૃહમાં ત્રણ ભુવનના નાથ -ભગવાન સોમનાથ- બિરાજતા. આ જ્યોતિર્લિંગ પર દિવસરાત રુદ્રી થતી. તેમની સામે સભામંડપમાં સૂર્યોદયથી મધ્યરાત્રિ સુધી સતત નૃત્ય થતું.  આરતી સમયે દીપમાળો પર હજારો દીવાઓ પ્રગટતા, સભામંડપમાં સોનેરી દીપીઓ પર બત્તીઓ સળગતી, છત પર, થાંભલાઓ પર, ચીતરેલા ત્રિપુરારિના પરાક્રમો જાણે સજીવન થતાં, ચાર ચાર થાંભલાઓ વચ્ચે સોનાની સાંકળે લટકતાં ઘંટોના નાદ થતાં, ગર્ભગૃહની છતમાંથી લટકતા રત્નજડિત દીપકમાં દીવાઓ બળતા અને વચ્ચે છાતી સમાણું ઊંચું, પુષ્પ અને બીલીપત્રોના ઢગમાં છુપાયેલું સોમનાથનું લિંગ કૈલાસનો ભાસ કરાવતું. તેની ઉપર સોનાની જલાધરીમાંથી પાણી પડતું ને પ્રલય સમુદ્રની ગર્જના હોય તેમ ‘જય સોમનાથ’નો  ઘોષ ચોમેlર ફરી વળતો ને આખું પ્રભાસ સોમનાથમય થઈ જતું.

આવા ભવ્યાતિભવ્ય, દેવોના દેવ એવા સોમનાથનો વિનાશ કરવાનું વ્રત લઈ ગરજનનો હમ્મીર મહમ્મુદ રણ ઓળંગી  ચડી આવ્યો હતો. આ જ હતો એ  મ્લેચ્છ જેણે કનોજ, કલિંગર, નગરકોટ ને મથુરાને જમીનદોસ્ત કર્યા હતાં. તેણે મથુરાના વિપ્રવર્યોને ગરજનના બજારમાં સાડા ત્રણ રૂપિયે વેચ્યા હતા. તે હતો ગઝનીનો સુલતાન. ચૌદ વર્ષે તેણે ગઝનીના ભયંકર વીરોમાં પણ કીર્તિ મેળવી હતી. ગરીબ છતાં  ધન મેળવ્યું હતું.  સત્તાહીણો છતાં સત્તા મેળવી હતી. ખોરાસાનની હકુમત મેળવી તેણે ગઝનીની અમીરાત ભાઈ પાસેથી ઝડપી લીધી હતી. જેને એ હાથ અડકાડતો એ શરણે આવતું ને જે ઈચ્છતો તે એને મળતું. પિતાને પંથે જઈ એણે હિંદનું અઢળક ધન લૂંટવું શરૂ કર્યું. હિન્દુ રાજાઓ એની મહેરબાની માગતા થયા. ગ્વાલિયર, કનોજ, દિલ્હી ને સપાદલક્ષના સંયુક્ત સૈન્યો એના પ્રખર પ્રતાપ આગળ અનેક વાર ઓગળી ગયા. ધનના ઢગ સમું નગરકોટ એણે હાથ કર્યું. એને મૂર્તિભંજકની અમર કીર્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો મોહ લાગ્યો ને તે ઇસ્લામનો વિજય સમશેર બન્યો. જાહોજલાલીમાં ભવ્ય એવા મથુરાના મંદિરો ભસ્મીભૂત કરી દેવોના મુકુટકુંડલો એના જનાનાને શોભવતાં થયાં. પૂજ્ય ગણાતા પંડિતો ગઝનીના ગુલામ બની વેચાયા. એના શૌર્યની સીમા ન હતી. એણે ઇસ્લામનો ડંકો જગતભરમાં વગાડવો હતો. સ્થાપત્યે ગઝનીને શણગારવું હતું. સમૃદ્ધિએ એનું સિંહાસન દીપાવવું હતું. મૂર્તિપૂજાનો એ દ્વેષી હતો. એ રાજપૂતોને સંહારતો ને એમનું અડગ શૌર્ય જોઈ મુગ્ધ બનતો. એણે મુત્સદ્દગીરીથી મહાન સેનાનો વ્યૂહ ઊભો કર્યો હતો. અત્યારે એ ધન લૂંટવા આવ્યો હતો. રાજપૂતો પોતાના નાનકડાં રાજ્યોની ટુંકી મહત્તામાં પોતાને સુરક્ષિત સમજતા. તેઓ સરળ, અડગ, ટેકી ને શૂર તો હતા પણ અભિમાનમાં સામાનું બળ પારખવાને અશક્ત હતા. તેઓ જંગના રસિયા હતા પણ ભેગા મળીને લડવાના કાયર હતા. એટલું જ નહિ પણ એક દેશની દાઝ કે એક ધર્મની ભાવના કરતાં સંકુચિત સત્તાશોખ કેળવવા તત્પર હતા. જેનો ભરપૂર ફાયદો હમ્મીરે ઉઠાવ્યો.

‘જય સોમનાથ’ ઇતિહાસના કાલખંડની ક્ષણોને જીવંત કરે છે. આ જીવંતતાનું નિરૂપણ મુનશીજી એવી સુંદર રીતે કરે છે કે આપણને પ્રતીતિ થાય છે કે આ પળો આપણને કંઇક ઇતિહાસબોધ આપી રહી છે. આપણી આજ એ અનેક ગઈ કાલનો સરવાળો છે. કથાનું વિષયવસ્તુ ભલે ઐતિહાસિક હોય પણ તે માત્ર ઇતિહાસ નથી. ભગવાન સોમનાથની પૌરાણિક કથા પ્રમાણે સોમનાથ એ શિવજીનું જ્યોતિર્લિંગ છે. સોમ એટલે ચંદ્ર. ચંદ્રને મળેલા શ્રાપને લીધે પ્રતિદિન ક્ષીણ થઈ રહેલો ચંદ્ર શિવજીનું આરાધન કરે છે. ચંદ્ર ક્ષીણ થતાં બીજના ચંદ્રની કક્ષાએ પહોંચે છે, ત્યારે ભગવાન શિવ પ્રગટ થઈ ચંદ્રને વરદાન આપે છે અને ચંદ્ર બીજના ક્ષીણ ચંદ્રમાંથી વૃદ્ધિ પામી પૂર્ણિમા સુધી પહોંચે છે. ચંદ્રની આ ગતિ જેને આપણે ચંદ્રની કળા કહીએ છીએ તે અપૂર્ણતાથી પૂર્ણતા તરફની ગતિ છે. જીવન તેની કોઈ પણ ક્ષણે અપૂર્ણતાથી પૂર્ણતા તરફની ગતિ જ છે. આ જ રૂપકના પગલે આપણી સાહિત્યયાત્રા પણ પૂર્ણતાના લક્ષ્ય સાથે આગળ વધી રહી છે…
અપૂર્ણથી પૂર્ણ…
બિંદુથી સિંધુ સુધીની યાત્રામાં …
સવિશેષ આવતા અંકે…

રીટા જાની