હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ- ૧૧) લોકગીતના શબ્દાર્થ !

લોકગીતના શબ્દાર્થ !

 

હે … નળિયું હતિયું નકોર , તે દિ’ બોલાવતો બરડા ઘણી ;
( હવે ) જાંઘે ભાંગ્યા જોર , તે દિ’ જાતાં કીધાં જેઠવા !”


       આપણે આવો કોઈ દુહો સાંભળીયે એટલે ‘વાહ ગઢવી વાહ !’ એમ દાદ આપવા બેસી જઈએ ! એનો અર્થ શું છે તે તો રામ જાણે !
નાનપણનાં ઘણી વાર એવું બન્યું છે કે કોઈ ગરબો કે ગીત પૂરું આવડતું ના હોય અને કોઈ શબ્દો બરાબર સમજતા ના હોય તો ગીતના ઢાળમાં આવે તેવા પ્રાસમાં શબ્દો બેસાડીને ગીત પૂરું કરી દઈએ! અને એ બધું ત્યારે ચાલતુંયે ખરું ! એ વખતે ગીતના શબ્દો શોધવા માટે કોઈ પદ્ધતિએ ક્યાં હતી ? પુસ્તકાલયો પણ ક્યાં એટલા બધાં હતા ?
એ સમયે ટેપ રેકોર્ડર અને ટી વી પણ નહોતાં. જે પ્રોગ્રામ કરીએ તેમાં ત્યારે જ હાર્મોનિયમ તબલાં સાથે ગાવાનું હોય અને રેકોર્ડિંગ પણ થતું નહીં, એટલે તમે


‘ કાનુડાને મિસરી ભાવે;’ એમ ગાઓ , કે
‘ કાનુડાને ખીચડી ભાવે ;’ એમાં કોઈ ફરક પડતો નહીં !
કોઈને એનો વાંધોય નહોતો!


       આ અર્ધી સદી પહેલાંની વાત છે. તો,એનીયે પહેલાં,આજથી સો વર્ષ પૂર્વે , મેઘાણી જયારે લોકસાહિત્યની ખોજમાં નીકળતા,ને ત્યારે તો આપણો દેશ ગુલામ હતો,ત્યારની પરિસ્થિતિ તમે કલ્પી શકો છો !


      લોકસાહિત્ય એટલે લોક જીભે જ જીવતું રહેલું સાહિત્ય !
આ સાહિત્ય જે પેઢી દર પેઢી જીવતું રહ્યું હોય તે સાહિત્ય ! એ અપભ્રંશ ન થાય તો જ નવાઈ ! એટલે એમાં સાચું શું છે તે જાણવા માટે બે ચાર જણને મળીને પછી તેમાંથી સાચી વાત શોધવી પડે , સમજવી પડે!
અને પછી એને સુજ્ઞ પ્રજા સમક્ષ જીવંત કરીને મૂકવું : તે પણ એકલે હાથે! કેટલું અઘરું કામ !

 

       મેઘાણી એક જગ્યાએ ( ‘ચારણો અને ચારણી સાહિત્ય’-માં) લખે છે;
‘ એ ના ભૂલો કે આપણે સુવર્ણની શોધે ચાલ્યા છીએ!
રતિભાર સારુંયે ઢગેઢગ ધૂળ પોપડા ધોવા પડશે! એ માટે જીવતાં જાગતાં જે થોડાં ઘણાં ભાટ ચારણ છે તેમનાં ઉર કપાટ હળવે હાથે જુગતીપૂર્વક ઉઘાડજો .. એ પાણીની ચકલી નથી તે કળ ફેરવતાં જ દરુડી પડવા માંડે ; એ તો સૂર્યમુખી છે,ખીલશે,જો આપણે સૂર્યકિરણ બનીએ તો ! અને એટલે તો એ પોતે જાણેકે સૂર્યકિરણ બનીને એ લોકો પાસે જાય છે અને ખજાનો મેળવે છે ! અને આપણને સુંદર લોકવાર્તાઓ , વ્રતકથાઓ ,લોકગીતો ,ગરબા ,છંદ ,દુહા વગેરેનો ખજાનો મળે છે . ક્યારેક એ આપણને એ વાર્તા ,કથા ,ગીત પાછળનું રહસ્ય સમજાવે છે અને પછી તો એ કૃતિ કંઈક ઓર જ રસસપ્રદ બની જાય છે .. હા ,એમાં ક્યારેક જુગુપ્સાપ્રેરક ,અનૈતિક , અજુગતું સાહિત્ય પણ આવી જાય ..
પણ સુજ્ઞ સમાજને આ બધું જ રુચિકર હોવું જરૂરી નથી .

 

       આ લેખમાળામાં કંઈક મહત્વનું પણ ચર્ચાસ્પદ પણ રજૂ કરું છું , કારણકે સામાન્ય રીતે વાર્તાઓ ,નવલકથાઓ , વગેરે તો આપણે પુસ્તકાલયમાંથી લઈનેય વાંચતાં હોઈએ છીએ .જે થોડું વિચિત્ર છે, ઓછું ખેડાયેલું છે તેવું કંઈક પીરસવાનો પ્રયાસ છે.દા. ત. આ દુહો આપણે એમને એમ ગાઈએ તોયે મઝા આવે છે , પણ અર્થ સમજાય તો ત્યારની સમાજ પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આવે અને … ? અને રસનો આસ્વાદ ઊડી જાય !

‘ચૂંદલડી રે ઊડી,પાભાંડલી રે ઊડી… ‘ ગીતનો દુહો :
હે … નળિયું હતિયું નકોર , તે દિ’ બોલાવતો બરડા ઘણી ;
( હવે ) જાંઘે ભાંગ્યા જોર , તે દિ’ જાતાં કીધાં જેઠવા !”


       અર્થ સમજાયો અને દુઃખ , જુગુપ્સા , ગુસ્સો બધાં ભાવ લાગણીઓ ધસી આવ્યાં! આપણો દેશ અંગ્રેજોના શાસન હેઠળ ગુલામ હતો ; દેશની રક્ષા કરનાર કોઈ નહીં , ને તેમાંયે આ તો અભણ પ્રજા ! કોઈ અંગ્રેજ ગોરો કોઈ લાલચ આપીને આ નાવિક કન્યાનો ઉપભોગ કર્યા બાદ તરછોડી દે છે , ત્યારે ‘ શ્રુંગારની એ ભ્રષ્ટતા , છેતરામણીનું આ દર્દ ગીત છે !

 

       જયંત કોઠારી મેઘાણીનું લોકસાહિત્ય વિવેચન માટે લખે છે :
‘જાંઘોના જોર ભાંગી ગયાં છે , એમાં એ ગુપ્ત કરુણતાનો ઈશારો છે .
‘ નળિયું હતું નકોર ..’ જયારે એ યુવાન સ્ત્રી નિરોગી હતી … ત્યારે એ બરડા ડુંગરનો ગોરો અમલદાર એને બોલાવતો ,હવે જંઘાઓ કામની નથી રહી ..આ બધું વાંચીને સુજ્ઞ સમાજ તો જુગુપ્સા જ પામે ને ? એટલે લોકસાહિત્યમાં આવું તેવું નૈતિક અનૈતિક પણ આવે ..

 

       જો કે આડ વાત પર જઈને કહીશ કે, આપણે ભદ્ર સમાજે સંસ્કારના ધોરણો તો બહુ ઉંચા રાખ્યા હતા,પણ આ બિચારા કચડાયેલા વર્ગને દિશા સુઝાડવાં એમણે શું કર્યું ? કાંઈ જ નહીં !હા , ગાંધીજી , રવિશન્કર મહારાજ અને મેઘાણી જેવાઓએ દલિત વર્ગ સામે જોયું , એમને પ્રેમ કર્યો ! આમ જોઈએ તો પ્રેમી અને પ્રેમિકાનાં ગીતો જે આપણે સૌ માણીએ છીએ તેમાં ઊંડા ઉતરીએ તો તેમાં પણ વફાદારીનો પ્રશ્ન થાય છે ..આપણું સૌનું જાણીતું આ લોકગીત કેવું છે તે તમે જ નક્કી કરો :

‘’ચાંદો ઉગ્યો ચોકમાં ઘાયલ ચાંદો ઉગ્યો ચોકમાં ;
એ લે’રીડા! હરણ્યું આથમી રે , હાલાર શે’રમાં , અરજણિયા !”
હરણી નક્ષત્રમાં ચાંદો ઉગ્યો છે . કોઈ પરણેલી પ્રેમિકા ગોવાળિયા અરજણયાને ચેતવણી આપીને મોહ પામતી સંબોધી રહી છે .

ઝાંપે તારી ઝૂંપડી ઘાયલ, ઝાંપે તારી ઝૂંપડી!
આવતાં જાતાંનો નેડો લાગ્યો રે અરજણિયા !


નેડો = સ્નેહ !
પાવો વગાડયમાં ઘાયલ પાવો વગાડયમાં!
પાવો રે પરણેતર ઘરમાં સાંભળે રે..


       અને પછી પ્રેમિકા એને કહે છે કે વર અને પછી સાસુડી બધાં સાંભળી જશે .. વગેરે વગેરે અને છેલ્લે કહે છે કે ઉનાળુ પાક જુવાર જે ૬૬ દિવસમાં તૈયાર થાય છે તે છાસઠયો – સાહટિયો – થાય ત્યારે ત્યાં આવજે.


લીલો સાહટિયો ઘાયલ લીલો સાહટિયો,
લીલે સાહટિયે મોજું માણશું રે અરજણિયા!

મેઘાણીનાં લોકસાહિત્યની કેટલીક અમર કૃતિઓ : વહુએ વગોવ્યા મોટા ખોરડાં ,
માડી હું તો બાર બાર વર્ષે આવીયો ,
સોના વાટકડી ,
બાર બાર વર્ષે નવાણ ગળાવ્યાં ,
વગેરે વગેરેની રસપ્રદ વાતો આવતે અંકે !

૮-કબીરા

કબીરાની સાથે તેના માતાપિતાની સમર્પણ સમજ અને સ્વીકાર
“સત્ય પ્રેમકા ભર ભર પ્યાલા,આપ પિયે ઔર પિયાવે,
કે પરદા દૂર કરે અખિયન કા,બ્રહ્મા દરસ દિખલાવે…
                કબીર ….ઓ કબીર…. હમ જુલાહે હૈ બેટા! કયા પૂરા દિન ગાતા રહેતા હૈ સબ સાધુઓકો ઈક્કઠા કરકે, તુમ્હારા ધ્યાન અપને ધંધેમેં લગાઓ બેટા ! હમેં જોગીયા નહી બનના હૈ……કબીરની માને તો આ આધ્યાત્મના અનોખા વણકરની એક પણ વાત સમજાતી નહોતી.”ઘર કી મૂર્ગી દાલ બરાબર” એને તો કબીરાની આ બ્રહ્મવાક્ય જેવી વાણીમાં રસ નહોતો.માને તો પોતે કેટ કેટલા સમર્પણ અને મહેનત થકી ઊભો કરેલો વણકરનો ધંધો દીકરો સરસ રીતે કરે અને ઘર ચલાવવા બે પૈસા રળી ગરીબાઈની ભૂખ ભાંગે તેમાં રસ હતો.આ બાજુ માની બૂમાબૂમ,બીજી બાજુ કબીરના પિતાએ કબીરને વણેલી ચાદરો આપી હતી તેને વેચવાની હતી.કબીર તો તે ચાદરો વેચવાના પોટલા એકબાજુ મૂકી ભજન કરવા બેસી ગયા.કબીરનાં પિતા પણ ગામનો માણસ ચાદરોનું રખડતું પોટલું આપવા આવ્યો ત્યારે કબીર પર ગુસ્સે થઈ ગયા કે “બેટા !તું ભજન કરવામાં ,ધંધામાં ધ્યાન નહી આપે તો કેમ ચાલશે?આ મહેનત કરી વણેલી ચાદરો,તું વેચીશ નહી તો આપણા ઘરનો ગુજારો કેમ ચાલશે?
               માતા પિતાની નજરે સમજીએ . બંનેની ઈચ્છા હતી કબીર વણકર તરીકે દક્ષતા પ્રાપ્ત કરે પણ કબીર માટે આ શક્ય જ ન હતું. હા એણે ચાદર વણતા જીવન વણી નાખ્યું, એમના માબાપે કેટલો સંઘર્ષ કર્યો હશે તેની કલ્પના તો કરો પણ આ સંઘર્ષ સમય જતા સમજણમાં પરિવર્તન પામ્યો.કબીર કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ નથી – એ વાત સમયે તેમનામાં દ્રઢ કરી હશે. અનહદ સાથેના આવા અનર્ગળ પ્રેમની ભાષા સમજતા સામાન્ય માણસને તો વાર જ લાગે ને?
              કબીરના જીવનના કેન્દ્રબિંદુમાં પ્રભુ છે અને જીવનનાં સર્વ કાર્યો આ કેન્દ્રબિંદુમાંથી જ થતા હોય છે આથી કાર્યોનો સહજ આનંદ આવા જીવનને ગતિ આપે છે, શક્તિ આપે છે અને સ્થિતિ આપે છે. પરંતુ મોટે ભાગે માનવીનાં કાર્યો અહંકાર,ફળની ઇચ્છાઓ, આવેગોથી થતા હોય છે આથી આવાં કાર્યો જીવનને પરિપૂર્ણતાની દિશામાં લઈ જઈ શક્તાં નથી.કબીર તો પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત હતા. એને તો એના સાહેબ પર પોતાની જાત કરતા પણ વધુ વિશ્વાસ હતો.વ્યવસાયે વણકર હતો.એમના પિતાનો વ્યવસાય એમને મળ્યો.તણાવાણા ભેગા કરી ચાદર વણવી એ વારસાગત મળ્યું.એમના પિતા ઈચ્છતા કે એ સારો વણકર થાય અને જીવન નિર્વાહ પણ થાય પણ કબીર ક્યારેય ધંધામાં ઠરીઠામ ન થયા.પણ ક્યાંથી થાય ? ફકીર જો હતાં… ……એટલે કબીરો તો એ ગાતો કે
          “ભલા હુઆ મેરી ગગરી ફૂટી,મેં પનીયા ભરનસે છૂટી,
                     ભલા હુઆ મેરી માલા તુટી, મેં માલા ફેરનેસે છૂટી.”
“ધીરે ધીરે રે મના ધીરે સબકુછ હોય,
માલી સીંચે સો ઘડા વક્ત આયે ફલ હોય.”
             કબીરાએ પોતાના માતાપિતાને સમજાવતા સમજાવતા આખા જગતને બે લાઈનમાં જીવન જીવવાની ચાવી બતાવી દીધી. માતાપિતાએ પૂછ્યું કે “બેટા ! તારી વાત ,તારી સમજ સાચી પણ તું શું ચાહે છે ?”ત્યારે કબીરાએ કહ્યું:
“ચાહ ગઈ ,ચિંતા મીટી ,મનવા બેપરવાહ,
જિસકો કછુ નહી ચાહિયે વહી હૈ શહેનશાહ.”
           કબીરાની આવી વિદ્વતાભરી વાતો સાંભળી તેના માતપિતાને પણ દીકરાની પ્રભુ પરની અનૂઠા પ્રેમ ,વિશ્વાસ અને અખંડ શ્રદ્ધાની વાતોની સમજ આવતી ગઈ. કબીર સ્વભાવે ફકીર હતા..જે હોય તેને સહજ સ્વીકારી લ્યો ને….આવી સહજ ફ્કીરતાનો જોટો જડવો મુશ્કેલ હતો.એકવાર કબીરને કોઈએ પૂછ્યું:
ઈશ્વરની પાસે જવાનો માર્ગ કયો?કબીરે જવાબ આપ્યો: ‘અરે! માર્ગની વાત કરીએ તેમાં જ દૂરતા આવી જાય છે.હું પ્રાણી છું અને ઈશ્વર મારો પ્રાણ છે પછી દૂરતા કયાં રહી? દૂર હોય તો માર્ગ હોય. દૂર ન હોય તો માર્ગ કેવો?’ અને તેમણે ગાયું:
“પાની બીચ મીન પિયાસી ,મોહિં સુન સુન આવૈ હાઁસી.”
          યોગ ગુરુ ગોરખનાથાબાબા એકવાર કબીરને કાશીના ગંગા કિનારે એ જોવા લઈ ગયા કે કબીર કોના પ્રેમમાં લીન છે? ગોરખનાથ બાબાએ કીધું “ચાલ ,તું મને શોધી બતાવ!”ગોરખનાથજીએ દેડકો બની ગંગામાં કૂદકો માર્યો.કબીરે તો ગંગામાં એક હાથ નાંખ્યો અને ગોરખનાથ બાબાને દેડકા રુપે હાથમાં લઈ બહાર કાઢ્યા. હવે કબીરનો વારો હતો. કબીરે ગંગામાં કૂદકો માર્યો. ગોરખનાથ બાબાએ કબીરાને શોધવા આમ તેમ બહુજ ગોતા લગાવ્યાં પણ કબીર હાથમાં ન આવ્યા.જયારે ગોરખનાથબાબાએ હાર માની ત્યારે કબીર હાથ જોડીને બહાર આવ્યા.  કબીરે કીધું” મેં તો ગંગાની લહેરનું રુપ ધારણ કર્યું હતું”આવી હતી કબીરની સુરતી અને આવો હતો કબીરનો પ્રેમ.કબીરાની આવી પ્રેમમાં ઓગળીને એકાકાર થતી કબીરવાણી સાંભળી માતાપિતા પણ બહુજનસમુદાયની જેમ કબીરાને સહર્ષ સ્વીકારવા લાગ્યા.
              કબીર નો આત્મવિશ્વાસ તો જૂઓ “તું મારી આંખમાં એકવાર આવી જા કે પછી આંખો જ બંધ કરી દઉં.- પછી હું કોઈને ના જોઉં અને તને પણ કોઈને ન જોવા દઉં. મારી આંખના એકાંતખંડમાં કીકી રુપી પલંગ પાથરી અને પલકોના પરદા પાડીને મેં મારા પિયુને રીઝવી લીધો છે.”
“નૈંનો કી કરી કોઠરી,પુતરી પલંગ બિછાય
પલકોં કી ચિક ડારિ કૈ,પિયા કો લીયા રિઝાય.”
           કબીરે સત્યને પીને અનુભવીને પ્રગટ કર્યું માટે કબીર એક સુસાંસ્કૃતિક વિચારક હતો.વણકર ખરો પણ પ્રભુની હાજરીનો સભાનપણે સતત અનુભવ કર્યો.પ્રભુની ચેતના સાથે તાદાત્મ્ય સાધ્યું છે. આ વાત કબીરના માબાપને અને સામાન્ય વ્યક્તિને સમજતા વાર લાગે તેમાં નવાઈ નથી. આધ્યાત્મિક જીવનની બક્ષિસ પ્રભુ સર્વને કંઈ એમ ને એમ આપી દેતા નથી. અંતઃસ્થ પ્રભુ કંઈ એમ ને એમ જ પોતાના ઉપર રાખેલો પડદો ઉઠાવી દેતા નથી.
             સંઘર્ષમાંથી સમજ કેળવી અને તેનો સહજ સ્વીકાર કરીને આત્માને વણતા વણતા કબીરે તેમના માબાપની વણકર બનવાની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી અને પરમાત્માને આંખોમાં પરોવી એવી દક્ષતા પ્રાપ્ત કરી કે પોતાના આત્માને જાણી પાણીમાં લહેરની જેમ તરી ગયો.

જીગીષા પટેલ 

વિનું મર્ચન્ટ વાર્તા ૨૦૨૦ -જયશ્રીબેન મર્ચન્ટ

  મિત્રો કલમ ઉપાડો અને તમારા મૌલિક વિચારોને પ્રસ્તુત કરો.

વિષય:”મને કેમ વિસરે રે”.-વિષય  “મને સાંભરે રે” પણ એ જ શીર્ષક સાથે પણ લખી શકાય અથવા જે વાર્તા લખવાના હો એને નવું શીર્ષક પણ આપી શકાય.

ઇનામ –

  1. 1st $125,
  2. 2nd $75,
  3. 3rd $51. 
  4. 2 consolation prizes of each $25.

       last date of submission April 15, 2020

Send to -pragnad@gmail.com

  1. વાર્તા મૌલિક અને કોઈ પણ મિડીયામાં પ્રકટ ન થઈ હોવી જોઈએ. ૨૦૦૦થી વધુ શબ્દોની  વાર્તા આ સ્પર્ધા માટે સ્વીકારવામાં આવશે નહીં.
  2. જો વાર્તા સત્યકથા પર આધારીત હોય તો એના આલેખન પહેલાં નીચે પ્રમાણે લેખકનું કથન હોવું જરૂરી છે: “વાર્તા સત્ય ઘટના પર આધારીત છે અને પાત્રો તથા દેશકાળના નામઠામ ગોપનીયતા જાળવવા લેખકે બદલી નાખ્યા છે.”
  3. આ બાબત અંગે આયોજકો કે નિર્ણાયકોની કોઈ જવાબદારી રહેશે નહીં. નિર્ણાયકનો નિર્ણય અંતિમ રહેશે અને તે અંગે કોઈ બાંધછોડ કરવામાં આવશે નહીં.

ચારેક વાર્તાઓ અહી સંદર્ભ માટે મુકેલ છે. આના પરથી સમ્જી શકાશે કે ક્યા ક્યા વિષયો પર લખી શકાય.વાત પોતાની હોય, અન્યની હોય કે સ્દંતર કાલ્પનિક હોઈ શકે. આ માત્ર થીમ છે પણ એની અંદર શું લખવું એ સર્જક પર અધારિત છે. 

  1. શરીરની બાહર-૨
  2. હરખીમાસી-૨
  3. મારું ઘર ક્યાં
  4. I. જિંદગી એક સફર હૈ સુહાના – એપીસોડ ૯- આજ ફિર જીનેકી તમન્ના હૈ-૨

૭-કબીરા

કબીરો મારો અધ્યાત્મિક અને વ્યાવસાયિક બંને અર્થમાં વણકર

 

ઝીની ઝીની બીની ચદરિયા
કાહે કા તાના કાહે કી ભરની કૌન તાર સે બીની ચદરિયા.
        અધ્યાત્મના વાગ્મય વણાટની એક આકર્ષક ઝલક ,ભારતની જ્ઞાન-ભક્તિ અને વૈરાગ્યની કવિતામાં જાતિપાંતિના ભેદ વિના નિહાળવી હોય તો તે મારા કબીરામાં તમે જોઈ શકશો.વ્યાવસાયિક અને આધ્યાત્મિક બંનેય અર્થમાં કબીરો મારો વણકર! જીવનની ચાદર તો વણાતી જ હતી, સાથે કવિતાની – શબદની ચાદર પણ વણાતી રહી અને એ ચાદરે અનેકને અનેક રીતે હેત અને હૂંફની, શાંતિ અને સુખની નવાજેશ કરી છે.કબીરે વણકર હતા માટે અનુભવ સહજ જ્ઞાનભક્તિરસના પદમાં વસ્ત્રના વણાટ માટે યોજાતી પરિભાષામાં પોતાનું અલૌકિક દર્શન રજૂ કર્યું .
           ભારતીય સંત કવિતામાં જીવજગત અને બ્રહ્મના સંબંધની તેમજ કાયા-માયાની ક્ષણભંગુરતા અને મિથ્યાપણાનીયે વાતો ચાલતી આવી છે.કાયાને કાચના કૂંપા સાથે,કાચી માટીના કુંભ સાથે જેમ સરખાવવામાં આવે છે તેમ કાપડ કે કંથા સાથે,ચૂંદડી કે ચાદર સાથે પણ સરખાવવામાં આવી છે.અહીં મારા કબીરાએ મનખ-દેહને પરમાત્માએ ચાદરની જેમ ઇંગલા,પિંગલા અને સુષુમ્ણાનાડીનાં તાણાવાણાથી વણી છે તેમ કહ્યું છે.
         એઝરા પાઉન્ડે કહ્યું છે આખા જનમારામાં એકાદું ભાવપ્રતીક આપી શકાય તો તે અનેક કાવ્યસંગ્રહો કરતા ચડિયાતું છે. જ્યારે મારા કબીરાએ તો તેમના વિવિધ પદોમાં અસંખ્ય ભાવપ્રતીક અનાયાસે યોજ્યા છે.આથી જ નિકારાગુઆના કવિ સોલંટીનેઈમે કબીરસાહેબને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ કવિ કહ્યા હશે.
           અત્રે પ્રસ્તુત પદ કે શબદની ઉપાડની પંક્તિમાં ઝીણી ઝીણી વણેલી ચાદરનું બળવાન ભાવપ્રતીક કબીરાએ યોજ્યું આ રુપકાર્થમાં કહેવાયેલી ચાદર કોણે વણી છે તે વિશે તેમણે કહ્યું નથી. પરંતુ આ ચાદર એટલે કાપડનું અતિ બારીક, સૂક્ષ્મ અને સંકુલ રચનાવિધાન જેમાં છે તે મનુષ્યદેહ- એમ વગર કહ્યું વ્યંજિત થઈ જાય છે.શરીરરુપી ચાદર વણનારે ચાદરના વણાટમાં કયો તાણો વાપર્યો છે,કયો કાંઠલો વાપર્યો છે ,કયો વાણો વાપર્યો છે? આમ પૂછીને કબીરસાહેબ પોતે જ એનો જવાબ આપે છે:કબીરને જે અનુભવ જ્ઞાન થયું તેના થકી તેમણે જવાબ મેળવી શબ્દમાં પ્રગટ કર્યું.જેને કલમ પકડતા આવડતું ન હોય અને અક્ષર પાડતા પણ આવડતું ન હોય એની વાણીમાં આવી વાત ઉપજે છે એ શું કહે છે? યોગ અને તત્વ દર્શન ની ઊંડાઈ અને ઉચાઇ ક્યાંથી આવી ?એમાંથી પ્રગટતું દર્શન અને રહસ્ય આપણને અચંબામાં નાખી દે છે.
“ઇંગલા-પિંગલા તાના ભરની સુષમન તાર સે બીની ચદરિયા.”
            સરળ દેખાતી વાત આનો અર્થને શોધીએ તો જ તેની ગહનતા પામી શકાય.
યોગ અનુસાર મનુષ્યદેહ સૂક્ષ્મ નાડીઓ સૂર્યનાડી અને ચંદ્ર નાડીથી રચાયેલો છે૧) ઈડા (ઇંગલા), (૨) પિંગલા, (૩) સુષુમ્ણા. શરીરમાં ઘણું ખરું કાર્ય આ મુખ્ય ત્રણ નાડી દ્વારા ચાલે છે. જે વ્યક્તિ પોતાની જાત ને શાંત અને નિર્વિચાર કરી લે છે તેને આ લો લાગી જાય…
         સાધારણ મનુષ્યદેહમાં આ નાડીઓ સુષુપ્તાવસ્થામાં પડી હોય છે. યોગીઓ યોગસાધના દ્વારા ચેતાતંત્રની આ વિશિષ્ટ અને વિલક્ષણ નાડીઓને જાગ્રત કરે છે ત્યારે તેમને બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર થાય છે એવું મનાય છે.મનુષ્યના શરીરમાં ત્રણ વિશિષ્ટ નાડીઓ ઉપરાંત યોગીઓની ગૂઢ કલ્પનાનુસાર આઠ કમળસ્થાનો છે.કપાળમાં બેચક્ષુઓનાં મદયસ્થાને ,સમગ્ર ચેતનાનું કેન્દ્ર છે.શરીરમાં યોગીઓએ કલ્પેલાં  દસ ચક્રસ્થાનો ઉપરાંત  દેહમાં વિહિત પંચતત્વગુણોની જાગૃતિ પણ શરીર ભીતર પ્રકટેલી ઊર્જા થકી સંભવિત છે(આકાશ, વાયુ,અગ્નિ, પાણી,અને પૃથ્વી તથા સત્વ,રજસ અને તમસ રુપ ત્રણ ગુણો) શરીરમાં આવા આવા સૂક્ષ્મભવ્ય અનુભવબિન્દુઓ સુષુપ્ત છે.ત્યાં ધ્યાન અને સમાધિ દ્વારા ચિત્તને સ્થિર કરતા જ્ઞાનનો સૂર્યોદય થાય છે. આ સૂર્યોદયથી દેહમાં રહેલા આઠ કમળસ્થાનોમાંનાં કમળબીજ પ્રફુલ્લિત થતા દેહને કદાપિ ન થયા હોય તેવા અદ્ભુત અનુભવ થાય.વિષ્ણુના નાભિકમળમાંથી બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ થયેલ તેવીજ રીતે દેહના કમળસ્થાનો અંકુરિત થતા તેમાંથી બ્રહ્માંડ અને તેનીય પેલે પારના બ્રહ્માનંદની અનુભૂતિ જન્મે છે.દેહમાં આવી અનનુભૂત ચેતના પ્રદીપ્ત થતા દેહની ભીતર ઊર્જાના ઓઘ ઊભરાવા લાગે.
            આજ વાત કબીરો પણ કહે છે.કબીર માત્ર ચાદરને વણતા નથી પણ સાથે ચેતાતંત્રની આ વિશિષ્ટ અને વિલક્ષણ નાડીઓને જાગ્રત કરે છે.કાર્યમાં જ ધ્યાન અને કાર્યમાં સમાધિ, ચાદર ના તાણાવાણા વણતા વણતા ચિત્તને સ્થિર કરવાનું, કબીરે એવું જ કર્યું હશે …. કબીરની અહી અનુભૂતિનો રણકો પ્રગટે છે અને માટે જ પ્રકટેલી ઊર્જા થકી શબ્દમાં પ્રગટ કર્યું છે .જીવભાવમાંથી શિવભાવ પ્રગટ થાય છે.ચાદર વણતા દિવ્ય ઊર્જાનું સાધકમાં અવત૨ણ દેખાય છે. વિશિષ્ટ ભાતવાળાં અને દિવ્યશક્તિવાળાં શરીર પિંડને વણનારે ચાદરરુપે વણ્યો છે.કોણે વણી છે આ ચાદર ? તેના જવાબમાં કબીરો કહે છે-
“સાંઈકો બુનત માસ દસ લાગે, ઠોક-ઠોક કે બીની ચદરિયા.”
        કબીર કહે છે – મારા સાંઈને આવી સૂક્ષ્મ ભવ્ય ચાદર વણતા દસ માસ લાગે છે. અહીં તેમણે માતાના ગર્ભાશયમાં ઊછરીને જન્મતા “બાળપુદગલની સમયાવધિની” વાત સૂચવી છે.આગળ જોવો શું કહે છે.
“સો ચાદર સુર નર મુનિ ઓઢિન, ઓઢિ કે મૈલી કીની ચદરિયા,”
            આ સંકુંલતાભરી ચાદર મનુષ્યમાત્રે ઓઢી છે.મનુષ્ય યોનીમાં સુર કહેવાતા દેવાંશી પુરુષોએ અને તત્વજ્ઞાતા મુનિઓએ પણ ઓઢી છે.અને ઓઢી ઓઢીને મેલી કરી મૂકી છે. આ ચાદર જન્મવેળાએ જેવી સમુજ્જવલ અને સ્વચ્છ હતી તેવી ન રહેતા કર્મના કષાયોથી અભ્યંતર રજોટાઈને મલિન બની ગઈ છે. ભક્તિનું કવચ ન હોય તો શરીરને એના યૌગિક અર્થમાં જાણનારાઓ પણ વ્યવહારજગતના કિલ્મિષોથી અસ્પૃશ્ય રહી શકતા નથી એમ કહેવું કબીરાને અભિપ્રેત હોય એવું લાગે છે અને તે ગાય છે:
“સો ચાદર સુર નર મુનિ ઓઢી,ઓઢ કે મૈલી કીની ચદરિયા”.
        આ ચાદર કેટકેટલાં જતનથી ઓઢવાની હોય છે! કોલસાની ખાણમાં રહીને અમલિન રહેવા જેવી આ અઘરી બાબત છે.જો જરા પણ ગફલત થઈ તો કલંક લાગ્યું જ સમજો! આ ચાદર જીવનભર ઓઢવી અને મૃત્યુ સમયે એ ચાદરના વણનારે જેવી હતી તેવી અમલિન સોંપી દેવી તેમાં જ જીવની અને જીવનની કૃતકૃત્યતા, ધન્યતા,સફળતા અને સાર્થકતા છે -આ વાત કબીરાની ગૂઢ અને અનુભવધન્ય વાણીમાં શબ્દસ્થ છે .જેનું જીવન શુધ્ધિ અને શુચિતાવાળું હોય છે તે જ સૌને જીવન પ્રિય અને આદરયોગ્ય લાગે છે. ધ્રુવ,પ્રહલાદ,શુકદેવ જેવી વિભૂતિઓ તેમની જીવન ચાદરને નિર્મલતાથી ઓઢી છે.
        મારા કબીરના આ જ્ઞાનભક્તિરસ પૂર્ણ પદને સંપૂર્ણ આત્મસાત્ કર્યા વિના વાંચી જવાથી એની દિવ્ય અનુભૂતિથી અસ્પૃષ્ટ અને વંચિત રહી જઈએ તેવું મને લાગે છે.આજની આપણી શિક્ષણ પદ્ઘતિમાં આપણે બુદ્ઘિને અગ્રસ્થાને મુકી છે. આપણા ઘણાખરા નિર્ણયો બુદ્ઘિથી લેવાતા હોય છે. પણ આધ્યાત્મિક સાધનામાં આગળ વધવા માટે બુદ્ઘિના નિર્ણયો કામ નહીં આવે.કબીરો ભણેલો નથી છતાં કબીરા પાસે આંતિ૨ક યાત્રા છે. વણકરના વ્યક્તિત્વથી અસ્તિત્વ સુધીની યાત્રા કબીર પાસે છે.સંસા૨માં ૨હીને ધ્યાન સાધના કરીને આધ્યાત્મના શિખ૨ પા૨ ક૨તો જાય છે. ચાદર વણતા વણતા કબીર પોતાના પદોમાં ઇંગલા,પિંગલા અને સુષુમ્ણાનાડીનાં તાણાવાણાને વણી આધ્યાત્મિક સાયન્સને ઉપસાવ્યું છે.ક્બીરો માત્ર વણકર નથી કે નથી માત્ર કવિ. કારણ કવિ માનવ-કલ્પનાનો ઉદગાયક  ગણાય છે.ભક્ત અનુભવના પ્રદેશનો ઉદઘાટક (ખોલનાર )છે.તે અનુભવના પગલા પાડ્યા વિના આંબી શકતો નથી.કબીરો મારો અધ્યાત્મિક અને વ્યાવસાયિક બંને અર્થમાં વણકર જ છે.
       મંકરંદ દવે એટલે જ કહે છે: “મદયકાલીન ભક્તોની કૃતિઓને આધુનિક સાહિત્યકીય માપદંડોથી માપવા જતા તેમને અન્યાય થવાનો સંભવ છે.કારણ કે તેમની રચનાનું પ્રેરક બળ સાહિત્યસર્જન નથી,પણ તેમના અનુભવોનો સહજ ઉદગાર છે” અને અખાએ એટલે જ કહ્યું છે કે” અનુભવીને કવિમાં ન ગણીશ”. “કવિ પાસે કલ્પના તથા શબ્દોનો ભંડાર છે અને તેની પાછળ ચાલી આવતી મનોમય ઝાંખી છે. ભક્ત પાસે મનસાતીત દર્શન છે અને તેની પાછળ વાણી પાંખો પ્રસારતી આવે છે”.
અનુપ જલોટાના અવાજમાં આ કબીરની રચના સૌએ સાંભળી હશે .મારાં કબીરાના અવાજને સરળતાથી તમારા સુધી પહોંચાડવાના મારા નમ્ર પ્રયત્નને આપ સમજવા કોશિશ કરશો.

જીગીષા પટેલ

“वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम ”-નયનાબેન પટેલ.

 

મિત્રો, આજનું વાચિકમ પ્રસ્તુત છે.તમારા પ્રતિભાવ ગમશે.

કલમના કસબી: કનૈયાલાલ મુનશી -3

આપણી આંખ મંઝિલ કે લક્ષ્ય જોવામાં એટલું રોકાયેલી હોય છે કે એ મંઝિલે પહોંચવાના રસ્તા પર જે ખજાનો છે તેને જોતી જ નથી. આપણે ક્યાંય પણ પૂર્ણપણે નથી. હંમેશા વેરાયેલા ને વિખરાયેલા રહીએ છીએ. તેથી એ રળિયામણી અને સોહામણી સફરની મજા ગુમાવીએ છીએ. જીવનના રસ્તાનાં એ વિવિધ રંગો, મન મૂકીને વરસતાં પ્રકૃતિનાં તરંગો, માનવસંબંધોનું  એ ઐશ્વર્ય, મનના ટ્રાફિકજામમાં એવું અટવાઇ જાય છે કે આપણે મહિમાહીન પૂર્ણવિરામને તાકતા રહીએ છીએ અને ચૈતન્યની વસંતના રસ્તાને માણવાથી વંચિત રહી છીએ. મુનશીના સાહિત્યવૈભવને જાણવા તેમના જીવનના રસ્તાની સફર પણ કરવી  જ રહી.

કોઈપણ સર્જન અથાગ પરિશ્રમ અને કલ્પનાનો આવિષ્કાર છે. મુનશીના સર્જનને સમજવા માટે તેમના જીવન અને ઉછેરની બારાખડી ઉકેલવા તેમની જીવન કથાની ત્રણ  કૃતિઓ પહેલા વાંચવી જરૂરી છે.

1.  ” અડધે રસ્તે”.   પહેલો ભાગ 1887થી 1906સુધીનો

2. “સીધાં ચઢાણ” બીજો ભાગ 1906થી 1922 સુધીનો

3.”સ્વપનસિદ્ધીની શોધમાં” ત્રીજો ભાગ 1923થી 1926સુધીનો.


6 બહેનોના ભાઈ  કનૈયાલાલ મુનશીનો જન્મ ઇ.સ. 1887ના ડિસેમ્બરની 30તારીખે થયો હતો.

માતૃપાલવમાં છુપાયેલું બાળપણ એ સમૃદ્ધિનો આસોપાલવ છે. આ એ સમય છે જેમાં વ્યક્તિત્વના અણસાર અને ભણકાર રહેલા છે. વ્યક્તિનું કૌશલ્ય, તેનાં સ્વપ્નો, તેની સમજણ, તેના સ્વભાવનો નકશો તેના બાળપણમાં અભિપ્રેત છે.  તેથી જ “અડધે રસ્તે” ની શરૂઆત થાય છે “ટેકરાના મુનશીઓ “થી. ચારિત્ર્યઘડતર પર મુખ્યત્વે ત્રણ પરિબળો અસર કરે છે.

1. વારસાગત.

2. ઉછેરગત.

3. રાજકીય, આર્થિક.

“ટેકરાના મુનશીઓ “વાંચતા કનૈયાલાલ મુનશીના સંદર્ભમાં આ તમામ પરિબળોનો તેમના જીવન પર  કેવો પ્રભાવ રહ્યો હશે તેનો અંદાજ આવે છે. તેમાં ટેકરાના સ્વામિત્વ અને ગૌરવની વાત આપણી સમક્ષ તાદૃશ થાય છે. ટેકરાના મુનશીઓની કૌટુંબિક વાતો, ભરૂચના ભાર્ગવ બ્રાહ્મણનો મિજાજ, તેમની ઉગ્રતા અને મુત્સદ્દીગીરી,  સામાજિક સ્થાન, તેમની ન્યાત, પૂર્વજોની કીર્તિ, મુનશીગીરીનો રૂઆબ અને કારભાર આપણને જાણે તે સમયખંડમાં લઈ જાય છે. મુનશીઓની વિદ્વતા, વાક્ પટુતા અને ઔદાર્યની મિસાલ લેવાતી હતી. તો ધીરજકાકા જેવા વિનોદવૃત્તી ધરાવતા વડીલો પણ હતા.વિદ્યાવ્યાસંગી, ગર્વિષ્ઠ, બાહોશ અને કર્તવ્યનિષ્ઠ કુળના મુનશીઓએ પરદેશી રાજ્યતંત્રની વફાદારી કરી મુનસફગીરી મેળવી.  મુનશીજી એ સમયની સામાજિક,રાજકીય ,
કૌટુંબિ  સ્થિતિનો તાદૃશ ચિતાર રજૂ કરે છે.          તો એ સમયની સ્ત્રીઓ નું જીવન કેવું હતું, તેમનું સ્થાન કેવું હતું તેની વિસ્તારપૂર્વક વાતો મુનશી કરે છે.  રુખીબા જેવી સ્ત્રીઓ કે જેના પ્રતાપે ભાર્ગવની ન્યાત થરથર કાંપતી ને તેઓ ભયંકર ગાળોના  લાવા સમા દઝાડતા વરસાદથી ગામના છેડે આવેલા ઘરમાં આગ ઉડાડી શકતા તેનાથી બીજી સ્ત્રીઓનું જીવન અનુકંપાપાત્ર બની જતું. તો ગામના ઝગડા,  કુટુંબના ઝગડા, મિલકતના ભાગ માટે યાદવાસ્થળીની વાતોમાં એ સમયનું સમગ્ર સમાજજીવન સુપેરે ઉભરી આવે છે. મુનશીના માતાપિતા-બાપાજી અને બા- માણેકલાલ ઉર્ફે માણકાભાઈ અને તાપીનું પાત્રાલેખન ખૂબ સુંદર છે. બને વચ્ચે પ્રેમ છે, સમજણ છે , આદર્શમય ઐક્ય છે અને સાથે મળીને જીવનના પડકારોનો સામનો કરવાની તૈયારી પણ છે.એ યુગના લોકોનાં અભિમાન અને બાલીશતા કેવાં હતાં;તે કલ્પવા જઈએ તો આજે કલ્પના પણ ન ચાલે. એવું જ સ્ત્રીઓની બાબતે પણ કહી શકાય. સ્ત્રી કેળવણી વિરુદ્ધનો પવન હતો. બાળલગ્ન અને બાળવૈધવ્ય ખૂબ સામાન્ય હતા. મુનશીની બે બહેનો 17 અને 19 વર્ષની વયે વિધવા બની. આ જમાનાને તો “ન્યાત મળી”  કે “ન્યાતની પટલાઈ”  નો અર્થ સમજતા પણ વાર લાગશે.

કેટલાક શબ્દચિત્ર મુનશીની કલમમાં જ માણીએ.

મુનશી પોતાના માટે કહે છે :

* ઘરના છજામાં બેસી લીમડો જોઈ વન, ઉદ્યાનની કલ્પના કરી આનંદ લેતો. છેક નાનો હતો ત્યારે, સરસ્વતી મને એમની મારફતે વિદ્યા મેળવવાના સંદેશા મોકલતી એમ હું માનતો.

*  હું જન્મ્યો ત્યારે ઘણો મોંઘો અને માનીતો હતો.મારા પગલે બાપાજી મામલતદારીમાં કાયમ થયા. હું નાનો હતો ત્યારે મારામાં ઘણું ડહાપણ છે એવી માન્યતા મેં પ્રસારી હતી- કેવી રીતે તે મને ખબર નથી.

* મૃત્યુલોકમાં હું મારી મેળે, દેવોની મહેરબાની વગર આવી ચડ્યો. ઉતરતી વયે બાએ બાધા લીધી કે પુત્ર આવે તો કોઈ દેવદેવીને કંઈ ન કરવું: ને હું આવી પડ્યો. મારામાં દેવો વિશે અશ્રદ્ધા અને આચાર વિચાર ની ભખળતા આજ કારણથી આવી છે એમ ઘરડાં સંબંધીઓ ખાતરીથી માને છે.

* મોંઘા દીકરાનું જતન કરવા બધાં, સકારણ કે અકારણ, કંઈ ને કંઈ કર્યા જ કરતાં, તેથી મને ટેવ પડી ગઈ. એવું કરતાં ચૂકી જાય તો મારો જીવ ગૂંગળાઈ જાય, મને જીવન નિરર્થક લાગે અને વૈરાગ્ય પર પ્રેમ આવી જાય.

* હું ટેકરા પર વૈરનું ફળ બનીને આવી પડ્યો. બાપાજી એ છેલ્લી વારના છોકરા  માટે ભાગ માગ્યો. ચાલીસ વર્ષ પછી મોટાકાકાના કારભાર માં હાથ નાખવાનો પ્રયત્ન થયો…ગજબ થઈ ગયો! યુદ્ધનાં ડંકા નિશાનો વાગવા માંડ્યા, શંખનાદ ફૂંકાયા, પ્રતિશબ્દ થયા ને ટેકરા પર યાદવાસ્થળીનો પ્રારંભ થઈ ગયો.

આ ઝાંખી પરથી ખ્યાલ આવશે કે  કનૈયાલાલ મુનશીના જીવનની શરૂઆત કઇ રીતે થઈ. બાળપણ એક ઉંબરો છે. તે ઉંબરો છોડ્યા પછી કિશોરાવસ્થા અને યુવાવસ્થા આવે છે. બંને ચિત્રમાં રંગ જુદા છે. બાળપણના સંસ્મરણોમાં હજુ બાળક પોતાની આસપાસના  કૌટુંબિક જીવનનો પરિચય મેળવે છે. મુખ્ય રંગ હોય છે વાત્સલ્ય કે તોફાનમસ્તીનો. કિશોરાવસ્થામાં પ્રવેશ્યા બાદ વિકસતી સમજણ વડે ચારિત્રઘડતર થાય છે.

જોઈશું આવતા વખતે…..

રીટા જાની

૩-કબીરા

કબીરો મારો ફકીર
ફિકર સબકો ખા ગઈ, ફિકર સબકા પીર,
ફિકર કી જો ફાકી કરે, ઉસકા નામ ફકીર.
ફકીરનું નામ સાંભળતા જ આપણા દ્રષ્ટિપટ પર ભગવા વસ્ત્રધારી,સફેદ દાઢી અને લાંબા વાળવાળો, હાથમાં ચીપિયો કે કમંડળ લઈ ભીખ માંગતો સાધુ આવી જાય છે.કબીરો તો ફકીરનો અનોખો અર્થ સમજાવે છે.કબીરો કહે છે ફકીર એટલે “ફિકરને ઘોળીને જે ફાકી કરીને પી જાય તે “.
      આજની પેઠીને એક પ્રશ્ન થાય કે ફકીર એટલે શું ? ફકીર એટલે બધી જ જવાબદારી અને સમસ્યાઓની સાથે તાલમેળ બેસાડતાં પ્રભુભક્તિની અંદર લીન રહેવું. નિજાનંદમાં મસ્ત રહે તે ફકીર.
ફકીરી એ મનની નિસ્પૃહ,અનાસક્ત,સ્થિતપ્રજ્ઞ અવસ્થા છે.કબીરજીએ બે જ લીટીમાં આખેઆખી ગીતાનો અનાસક્તિયોગ અને સ્થિતપ્રજ્ઞતાનો સાર સમાવી લીધો છે.ફકીર થવા તમારે તમારા વ્યવસાય કે દુન્યવી જવાબદારીઓને છોડવાની જરુર નથી.બધીજ જવાબદારી સાથે પ્રભુભક્તિમાં લીન રહી,પરમ સાથે તાદાત્મ્ય કેળવવાનું છે.સંસારમાં રહી જળકમળવત રહેવાનું છે.પનિયારી તેની સહેલીઓ જોડે મજાકમસ્તી કરે છે પણ તેના માથે પાણી ભરેલ બે ઘડા પરથી તેનું ધ્યાન હટતું નથી તેમ સંસારમાં રહી પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત રહે તે સાચો ફકીર.સંસારની ચિંતાથી ઘેરાઈને પીર,ભૂત-પ્રેત કે બાવાઓ પાસે જવાની જરુર નથી.ફિકરને ઘોળીને પી જવાની જરુર છે.ફકીરીએ મનની સ્થિતિ છે.કબીરદાસ જેવા ફકીર જે કપડાં વણતા-વણતા ફકીર બની ગયાં. રૈદાસ જેવા ફકીર જે જુતા સીવતાં-સીવતાં ફકીર બની ગયાં.
      શાશ્વત જીવન પુસ્તકમાં જ્ઞાનદાસજી કહે છે”સ્વજન,પરજન,સમાજ,દેશ તથા વિશ્વના કલ્યાણ માટે પોતાની પૂરેપૂરી શક્તિનો ઉપયોગ કરવો તે માણસનું કર્તવ્ય છે પરંતુ સમાધિમાં પહોંચવું તેનું પરમ આવશ્યક કર્તવ્ય છે અને સાચી ફકીરી થકી જ તમે તે સમાધિ સુધી પહોંચી શકો.”
કોઈક કવિએ ફકીરની મોજને સરસ રીતે વર્ણવતા કહ્યું છે કે….,
                 
                  “જો આનંદ સંત ફકીર કરે , વો આનંદ નાહી અમીરી મેં
                   સુખ દુ:ખ સમતા સાધ રહે,કુછ ખોફ નહીં જાગીરી મેં.”
     ફકીર થઈને ગરીબીમાં ગુજરાન કરવું અને માનાપમાનથી રહિત થઈ લોકોની સ્તુતિ અને નિંદાને અવગણીને રહેતા કબીરાએ બધાને અનુભવતા,જોતા,સહન કરતા અને આગળ વધતા એટલે ફકીર થયા. ખુશી કે ગમ મળે એમની એમને પરવા જ ક્યાં હતી ! “કશાની ના ખબર એજ ફકીરી”.કેટલો લઘુતમ ભાવ? એ તો મસ્ત મરજીવા મઝધારેય તરનારા હતા,લેપાયા વગરનું; અનાસક્ત વ્યક્તિત્વ,એ તો હર એક ક્ષણના માણનારા અને બીજાની ઉજળી-મીઠી સવારો થઈને ઉગનારા માટે કબીર એક ફકીર હતા.
                      પેટ સમાતા અન્ન લે,તન હી સમાતા ચીર.
                    અધિક હી સંગ્રહ ના કરે,તિસકા નામ ફકીર.
એમના પદો અને વિચારો જ એમના ફકીરીપણાને છત્તા કરે છે.
        ફકીરની ફકીરી સમજાવતા કબીરજીએ જીવન જીવવાનો સાચો માર્ગ સમજાવ્યો છે.બીજું તેમના જ્ઞાન અને ભક્તિના આ પ્રવાહમાં કોઇ જાતિ કે વર્ણનો ભેદ ન હતો. કોઇ ચોક્કસ વિધિ-વિધાન કે બાહ્ય ક્રિયાકાંડનું પણ તેમાં વિશેષ મહત્‍વ ન હતું. નામ સ્‍મરણનો મહિમા અને પરમ તત્‍વ તરફની ગતિ એજ તેની ચાવીરૂપ બાબત હતી. કબીરે ભક્તિ અને સમર્પણના નવા ચીલા પાડ્યા અને એકતારો વગાડતા અમર સાહિત્‍યનું સર્જન કર્યું. આખા જગતને આ આશા-તૃષ્ણા રુપી ઝેરી નાગણે ડંખ માર્યો છે તેનું ઓસડ-દવા- સંતોષ જ છે .કબીર જીવનના અનેકવિધ રંગોમાં પ્રભુની પ્રસાદીરુપ જીવનને માણતા રહ્યા,સુખદુખમાં સમાન અવસ્થા,નિરહંકારી સંતોષે તેમને ફકીરના સ્થાને મૂકી દીધા.એમના એક એક પદની રચના તો જુઓ ..
                            ગોધન,ગજધન,ગોપીધન,ઓર રતનધન ખાન,
                            પર જહાઁ આવે સંતોષધન,તો સબ ધન ધૂલ સમાન.
                            મારીયે આશા અપની,જીને ડસ્યા સંસાર
                            તાકા ઓખડ તોષ હય,કહે કબીર વિચાર.
જે ક્યારેય સ્કુલમાં ભણવા નથી ગયા એવા કબીરજીની વાણીમાં મને ગીતાનાં બારમા ભક્તિયોગ અધ્યાયના ૧૮ ને ૧૯ શ્લોકનાં પડઘા સંભળાય છે.
       કબીરા બધા જ ધર્મના સારતત્વને અપનાવ્યું અને લેપાયા વગરનું અનાસક્ત જીવન કબીરો જીવ્યો ફકીર કહેવાયૌ.એમણે અનેક પદો રચ્યા પણ ક્યાંય દુનિયાને આકર્ષિત કરવા માટે નહી.અહીં કબીરની પ્રાણ ઉર્જાનું વિજ્ઞાન સમજવા જેવું છે .એ નિર્લેપ રહી બધું જ કાર્ય કરતા,વણકર ખરા પણ ક્યાંય લોલુપતા તેમને ન સ્પર્શી, કર્મ કરતાં નિર્લેપ રહીને પ્રાણ ઉર્જા પોતાની અંદર વહેતી કરી.આ પ્રાણશક્તિથી પોતાના આવરણ તો હટાવ્યા અને મુક્ત થયા પણ સાથે સાથે બીજાને પદો દ્વારા જાગૃતતા આપી.કબીરાને શત્રુ-મિત્ર, માન-અપમાન,ટાઢ-તાપ અને સુખદુ:ખ સરખા જ લાગ્યા અને આસક્તિરહિત,નિંદા અને સ્તુતિને સમાન સમજી દ્રષ્ટા બની જીવ્યા.જે મળ્યું તેને સહજપણે સ્વીકારી સંતોષના ઓડકાર લીધા.આને શું કહેવો? મમતારહિત સ્થિર બુધ્ધિવાળો ભક્તિમાન પુરુષ કે ફકીર અને આજ ફકીરીએ એમને સંત બનાવ્યા અને માટે જ તેમના સાહિત્યનો પ્રભાવ હિન્દુ અને મુસ્લીમ શીખ ધર્મમાં તથા બીજા અનેક સૂફી-પંથમાં જોવા મળે છે.કબીર અહિંસા,સત્ય,સદાચાર આદિ ગુણોના પ્રશંસક હતાં.આમ ફકીરે પોતાની સ્વાનુભવની સરળ અને સહજ ભાષામાં જીવનના અણમોલ સિધ્ધાંતો વર્ણવ્યા.
         ઓશો જેવી મહાન વ્યક્તિને પણ કબીર અત્યંત પ્રિય છે તેથી જ તે કહે છે કે,“મહાવીર અને બુધ્ધ રાજમહેલનાં ઉપવનના ફૂલ છે પણ કબીર તો હિમાલયના જંગલની શોભા વધારતું અપ્રાપ્ય અનોખું સહજ કુદરતની દેનરુપ ફૂલ છે.”.
        કબીરાની પોતાની સરળતા,ફકીરી સ્વભાવ તથા સંત પ્રવૃત્તિના કારણે આજે વિદેશોમાં પણ તેમનો આદર થઈ રહ્યો છે.તેમની અણમોલ વાણીના મનન થકી હું પરમની નજીક મારી જાતને અનુભવું છું. તમને પણ તેમાં ભીંજવી તરબતર કરવા મળીશું આવતા અંકે……
જિગીષા પટેલ

ખુલ્લી બારીએથી ..વાચક- વસુબેન શેઠ

 

પરિચયના અલપઝલપ આ પ્રવાસમાં આજે મળીએ કવિયત્રી ગંગાસતીને
     જીવન માં ઘણી વખત અચાનક કાને એવા શબ્દો સંભળાય છે જેના ઊંડા વિચારો મને આજે પણ સ્પર્શી જાય  છે.જીવનની ક્ષણભંગૂરતા અને મોક્ષ પ્રાપ્તિ માટે જીવને જરૂરી સમજણ મને આપે છે.હું નાની હતી ત્યારે બા ગંગાસતીના ભજનો સંભાળતા સવાસો વર્ષ પહેલા થઈ ગયેલા ગંગાસતીના ભજનો હ્ર્દયને એવા સ્પર્શી ગયા છે કે ભૂલતા નથી.
         લોકકથાઓ અનુસાર ગુજરાતમાં આવેલા સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં રાજપરા ગામમાં વાઘેલા રાજપૂત કુટુંબમાં જન્મેલા ગંગાસતી સુંદર,સૌમ્ય અને રાજપૂત નારી,સુરીલો અવાજ,નામ ગંગા પણ સતી પછીથી ઉમેરાયું સતીનો અર્થ છે આત્મામાં સ્થિર થયેલી સુરતા. ..શીલ એટલે ચારિત્ર ચરિત્ર એટલે મર્યાદા અને મર્યાદા એટલે ધર્મ  આ ત્રણેનો સમન્વય વાળી સ્ત્રી અને સંજોગો પણ જોવો એમના લગ્ન ભાવનગર નજીક આવેલા સમળિયાના ગિરાસદાર કહળસંગ ગોહિલ સાથે થયા અને કહળસંગ ભક્તિ આંદોલનના નિત્ય  અનુયાયી.ગંગાને તો જાણે ભાવતું હતું ને તેજ મળ્યું. તેમને અજોભા નામનો પુત્ર થયો  જેના લગ્ન પાનબાઇ સાથે થયા હતા,કહળભા ગંગા સતીને ખુબજ માનથી બોલાવતા..પછી તો .ગંગાસતી અને કહળસંગનું ઘર ધાર્મિક સંત્સગ નું કેન્દ્ર બન્યું.લોકોનો અને સાધુ સંતનો કાફલો વધવા લાગ્યો જેથી નાના ઘરમાં સમાવેશ ન થતા બન્ને પતિ પત્ની ખેતરમાં ઝૂંપડી બાંધી અને રહેવા લાગ્યા અને ત્યાં સતસંગ ચાલુ રાખ્યો.એવું કહેવાય છે કે એક ખેડૂત ની ગાય સર્પના કરડવાથી મૃતયુ પામી .માનવ સ્વભાવ છે,કોઈયે વ્યગ માં કહ્યું,ભગત ને કહો કે એમની સિદ્ધિ નો ઉપયોગ કરે.કળુભા આવેશમાં આવીને સિદ્ધિનો પ્રયોગ કરવા પ્રેરાયા,ગાય સજીવન થઈ ,ગામમાં વાત ફેલાઈ. આવી પ્રસિધ્ધી એમના સંત્સગમાં બાધા ઉત્તપન કરશે,એમ સમજતા તેમણે પ્રાયશ્ચિતરૂપે દેહ ત્યાગ કરવાનો નિર્ણય લીધો.
       ગંગાસતી રજપૂતાણી હતી તેણે પણ દેહ ત્યાગ કરવાનો નિર્ણય કર્યો પણ કાળુભાઈએ સમજાવ્યા અને કહ્યું  તમને પાનબાઇનું આધ્યાત્મિક શિક્ષણ પૂરું ના થાય ત્યાં સુધી રોકાઈ જવાની મારી આજ્ઞા છે.
ગંગાસતીએ પાનબાઈને ઉદેશીને ભજન રચ્યા આ પદ એક પછી એક આવતાં ગયાં અને ગવાતા ગયાં ને આધ્યાત્મિક શિક્ષણ સરળ ભાષામાં ભજન દ્વારા સમજાવા માંડ્યું.એ બાવન ભજનોનું સત્વ એટલું છે કે તેના બાવન ગ્રંથો રચી શકાય.ગંગાસતી સાહિત્યકાર નથી છતાં તેમનું  પરંપરાગત તથા સત્વશીલ સાહિત્ય તેની આંતરશકિતથી સામન્ય હૈયાના દ્વારે કાયમી સ્થાન મેળવવામાં સફળ બન્યું ભજનવાણીના વિષયમાં ગંગાસતીનું વિરાટઅને વ્યાપક યોગદાનની આજે પણ સાહિત્યમાં નોંધ લેવાઈ છે.ગંગાસતીને ઓળખવા માટે આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિ કેળવી પડે.ગંગાસતીએ જ્ઞાન માર્ગ અપનાવ્યો બ્રાહ્મસ્થિતિને પામ્યા,યોગમાર્ગ દ્વારા નિર્વિકલ્પ સમાધી પામ્યા અને ભક્તિમાર્ગે જઈ ભક્તિ સાથે વચન વિવેક સિદ્ધ કર્યા.અને માટે જ ગંગાસતીને સૌરાષ્ટ્રની મીરાં નહિ સવાઈ મીરાં કહેવામાં આવે છે. 
       જ્ઞાનની અમૃતધારા આ મધ્યયુગના સતીએ સરળ ભાષામાં મઠો અને મંદિેરોની બહાર લોકદરબારમાં લાવીને મૂકી હતી.આ એક અસાધારણ ઘટના હતી. પ્રેમલક્ષણા ભકિતના રંગે અનેક લોકહૈયા રંગાયા હતા.
વીજળીના ચમકારે મોતીડાં પરોવો રે
પાનબાઈ નહીતર અચાનક અંધારા થશે જી,
જોતરે જોતામાં દિવસો વહી જશે પાનબાઈ,
એકવીસ હજાર છસોને કાળ ખસે જી…
        શાસ્ત્રોના વચનો તથા અનેક વિચારકોના તત્વચિંતનને સુપાચ્ય તથા સરળ બનાવીને આ પાનબાઈએ એમની સરળ ભાષામાં થોડામાં ઘણું સમજાવી મુક્યા જાણે દુનિયાના બધાજ ધર્મમાં ગ્રંથોનું જ્ઞાન ભજનમાં સમેટી મૂકી દીધું. ઉપરની આ પંક્તિઓ જયારે જયારે સાંભળું કે વાંચું ત્યારે થાય છે જીવન એક વીજળી ના ચમકારા જેવું છે અંધકારમાં ક્યારે ભળી જશે તેની ખબર નથી.સામાન્ય રીતે માણસ દર મિનિટે પંદર સ્વસો શ્વાસ સેવતો હોય છે. આ ગણતરી પ્રમાણે એક દિવસના એકવીસ હજાર છસો શ્વાસોશ્વાસ લે છે..કેવડી  મોટી વાત ? અને એમણે સરળતાથી જીવનનું મહત્વ ગળે ઉતારી દીધું.એમના પ્રસિદ્ધ ભજન વીજળીને ચમકારેમાં એમની કોઠાસૂઝ કે ગણિતની આવડત અનોખી રીતે છતી થયા વગર રહેતી નથી.
      ગંગાસતીએ ભજનો દ્વારા પાનબાઈ ને સાધુસંતો ના લક્ષણો,ભક્તિ માર્ગ,અહ્મથી થતો નાશ,ગુરુનો મહિમા વગેરે બાવન દિવસમાં નવી નવી રચના કરી પાનબાઈ ને સંભળાવતા અને સમજાવતા.ગંગાસતી ને પુત્રવધુ પણ એવી મળી જે સતીના પંથે ચાલી.ધન્ય છે આ ટ્રિપટી આત્મા ને…. અને બાવન દિવસમાં તો આઘ્યાત્મિક શિક્ષણ પૂરું થયું અનેક સંતો ભક્તોની હાજરીમાં,ચોપ્પન જેટલા ભજનો પુરા કરી,સ્વેચ્છાએ સમાધિ મૃત્યુનું વરણ કર્યું……ત્યાર બાદ પાનબાઈએ પણ ગંગાસતીના શરીરના ત્યાગ પછી ત્રણ દિવસ બાદ શરીરનો ત્યાગ કર્યો. જાત તરફની જાત્રાનું મહત્વ આ સતીએ ગાયું અને સમજાવ્યું …સંસાર વચ્ચે રહ્યાં અને ઉજળા જીવનના આદર્શોની સ્થાપ્ના કરતાં ગયા …સવાસો વર્ષના વ્હાણા વીતી ગયા પણ હજુ ગંગા સતીના ભજનો તો અનેકના કંઠમાં જીવિત છે. આજે પણ તેમની કાળજયી રચનાઓ સમાન આદર ભાવથી અનેક લાકેો સાંભળે છે.આ ભવ્ય વારસાની અનેક વાતો આજે પણ એટલીજ પ્રચલિત છે.મારા બા આ ભજનો ગાતા આને હું પણ ગાઉં છું અને મારી દીકરી આ ટાઈપ કરતા રસથી સંભાળે છે.
સંતવાણી કે ભજનવાણી એ આપણાં સાહિત્યનો એક મહત્વનો તથા સત્વ ધરાવનારો પ્રવાહ છે. આથી આ સાહિત્યનું તેના શૂધ્ધ સ્વરૂપે જતન થાય તે જોવાની આપણી ફરજ છે.
વસુબેન શેઠ
અહી ભજન સાંભળો -http://www.mavjibhai.com/bhajan/034_vijaline.htm

“वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम ”

મિત્રો ,

રવિવાર એટલે કશુક નવું કરવાનું ખરું ને ?

તો ચાલો આજે વાચવાની આળસ આવતી હોય તો આજની આ વિડીયો જોઇને સાહિત્યને માણો.

નયનાબેન પટેલ દ્વારા વાર્તા પઠન – ગોડ બ્લેસ હર

(આપણી માતૃભાષા એ વાંચવા, લખવાથી અંદર ઉતરે છે પણ એથી વિશેષ સાંભળવાથી સમજણના અને વિચારોના મૂળ સુધી પહોંચે છે.’બેઠક’નો હેતુ વાર્તાને સાંભળી શકાય,તેને માણી શકાય અને એ રીતે તેને બહોળા પ્રમાણમાં સાહિત્‍ય રસિકો સુધી દુનિયાના કોઈ પણ ખૂણે પહોંચાડી સાહિત્‍યનાં ક્ષેત્રનું પણ આ ઉત્તમ કામ કરવાનો છે.જેમાં નયનાબેનની સહાયતાથી આપણા યજ્ઞને બળ મળ્યું છે માટે ‘બેઠક’ તેમનો આભાર માને છે.)

કબીરા – ઓળખ

મારા મિત્રો ,હવે હું તમને લઈ જવાની છું એક એવી આધ્યાત્મિક સફરે ……અનહદને પેલે પાર….
અંતરની અનુભૂતિને જેણે સ્વાનુભૂતિથી વાચા આપી એવા રહસ્યવાદી ,સહજ ,સરળ,અનઉપમેય,અવિસ્મરણીય મારા કબીરા પાસે.હા,મને કબીરનું વળગણ લાગી ગયું છે કારણકે તે શબ્દનો નહી અર્થનો કવિ છે. તેની કવિતા ….કવિતાથી આગળ તે વાસ્તવવાદી છે.તેની પાસે ભણતરનું નહી પોતાના અનુભવથી ઊપજેલ સહજ જ્ઞાન છે.

તેના જન્મ અને મરણ રહસ્યમય હતા.એક હિન્દુ વિધવાની કૂખે જન્મ લીધો.લોકલાજથી બચવા માતાએ ત્યજી દીધો.નીરુ અને નીમા નામના મુસ્લિમ વણકર દંપતીએ તેને ઉછેર્યો.આમ જાણે કુરાન અને પુરાણનો સમન્વય થયો.૧૪મી સદીના અંતકાળથી ૧૬મી સદીના પ્રારંભ સુધી તેમની જીવનલીલા વિસ્તરેલી છે.તેમનાં જન્મ જેટલું જ તેમનું મૃત્યુ પણ રહસ્યમય હતું.તેમના મોત પછી મુસ્લિમો કહે કબીરશાહ ને દફનાવીએ અને હિન્દુઓ કહે અમારા કબીરદાસનેા અગ્નિસંસ્કાર કરીએ. તેમના અંતિમ સંસ્કાર માટે તેમના દેહ પરથી ચાદર હટાવી તો દેહના બદલે ફૂલોનો ઢગલો હતો જે હિન્દુ -મુસ્લિમોએ અડધો અડધો વહેંચી લઈ પોતપોતાની રીતે અંતિમસંસ્કાર કર્યા.તેઓ સંસારી હતા.તેમની પત્નીનું નામ લોઈ અને પુત્ર નામ કમાલ અને પુત્રીનું નામ કમાલી હતું.

ખરા અર્થમાં તો કબીર આજે પણ જીવે છે,કોઈ સાંપ્રદાયિકતા કે પંથને કારણે નહી પણ તેમની વિચારોની પ્રભાવકતા અને પ્રસ્તુતતાને કારણે.એમની વાણીનો રણકો એવો નિરાળો છે કે તેમની કવિતાના પુષ્પને કાળ પણ કરમાવી શક્યો નહી.કબીર સંગ છતાં નિસંગના કવિ છે.કબીર નિભ્રાંતિના કવિ છે.

જ્યારથી કબીરને જાણવા અને માણવાની કોશિશ કરી ત્યારથી દરેક સ્થિતિમાં કબીર તેમના દોહા ગાતા ગાતા જાણે મારી સમક્ષ ઊભા રહી,મારે ખભે હાથ મૂકી મને જીવન જીવવાનો સાચો માર્ગ દર્શાવે છે.કબીર મારી પાસે મહાન બનીને નહી,મારાં બનીને આપણાં માના એક બનીને આવે છે.

એક વણકર હોવાનો નાતે કબીરે તેમના આધ્યાત્મિક જ્ઞાનને જીવનની દરેક પરિસ્થિતિમાં વણીનેશબ્દોમાં વહેતું કરે છે.કોઈપણ સંજોગોમાં તે આપણને નિરાશ નહી કરે.મન આનંદમાં મત્ત હોય તો કબીરને મળો.ઉદાસીનાં વાદળ છવાઈ ગયાં છે? કબીરનો જીવનદાયી શ્વાસ તેને વિખેરી નાંખશે.વિરક્તભાવમાં ડૂબ્યા છો?કબીર તરતા શીખવશે.માયામાં ઠગાયા છો? જીવનના દુર્ગમ કોઠાને ભેદી કેમ બહાર નીકળવું, તેનો બોધ કબીર કરશે.કવિતાનાં ચરમ શિખર પર અનુભૂતિના પરમ આનંદ સાથે એકાકાર કરી દેશે.કબીર તમે એકલા પડો તો તમારી સાથે વાત પણ કરે છે.

         ૬૦૦ વર્ષ પહેલા જીવેલા કબીર વર્તમાનમાં પણ જીવંત છે આપણી આસપાસ છે કારણ રાજકીય,ધાર્મિક,સામાજિક ડામાડોળ સ્થિતિમાં કર્મકાંડીઓ,તાંત્રિકો,કાજીઓ,મુલ્લાઓ સમાજને તેની ઈચ્છા પ્રમાણે નચાવે છે ત્યારે માનવ સમાજના ઉદ્ધાર માટે કબીર સમાજને શબ્દબાણથી વીંધે છે.અજ્ઞાની સમાજને જગાડે છે અને નવચેતનાની હવા ફેલાવે છે.ધર્મ અને જ્ઞાતિ જાતિના ભેદભાવ અને સંપ્રદાયની વાડાબંધીથી તે વિરુદ્ધ હતા એટલે તેમણે તેમનો કોઈ સંપ્રદાય સ્થાપ્યો નથી.તેતો કહેતા પરમાત્માને કોઈ પંથ કે સંપ્રદાયથી બાંધી શકાય જ નહી.

         કબીરની વાણીમાં ઉપનિષદના ભણકારા વાગે છે.એમાં ઈશાવાસ્યમ્ ઇદમ્ સર્વમ્ ‘પણ છે. અને”તેન ત્યક્તેન ભૂંજીથા” ની વાત પણ છે. આ ઉપરાંત તેમાં જ્ઞાન,કર્મ,સમાનતા ,અભેદ,નિર્મોહ,સૂફીવાદી,નિમજ્જન એવા કેટલાય તત્ત્વોનો સમન્વય દેખાય છે.                                       

      કબીરવિચારધારાથી પ્રભાવિત કવિવર ટાગોરે તેમના ૧૦૦ દોહાનો અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કર્યો છે.તો ગુરુ નાનકે શીખ સંપ્રદાયના તેમના ગુરુ ગ્રંથસાહેબમાં કબીરજીના ૧૦૦ દોહાને સમાવિષ્ટ કર્યા છે.આમ વિશ્વનો સૌથી પહેલો બિનસાંપ્રદાયવાદી ચિંતક કબીરજી છે.

       આઓ નવા વર્ષના નવપ્રભાતે સૌ કબીરમય બની કબીરરસ પીને મારા કબીરાને સાવ નજીકથી જાણી તેના શબદ અને તેના સાહેબની સાહેબીને માણીએ.

જિગીષા પટેલ