સ્પંદન-14



કસોટી તો થાય માત સીતાની પણ
રામ હોય રાજા કે હોય રામરાજ્ય
ક્યાં છે મનનો રાવણ હરાવવાનો મંત્ર
છુપાયો છે દશાનન અત્ર તત્ર સર્વત્ર
શોધું, મળે ક્યાં પરદુઃખભંજન રામ
સંતાપ મનમાં, જોઈ સ્વાર્થના ધામ
જાગ અને જગાડ, તારો આતમરામ
અંશ છે તું પ્રભુ કેરો , કર રામના કામ.

ગંગા , યમુના , હિમાલયની જેમ જ ભારત અને ભારતીય સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલ કોઈ નામ હોય તો તે છે ભગવાન રામ અને માતા સીતા. ભાગ્યે જ કોઈ ભારતીય બાળકનું બાળપણ રામ અને સીતાની કથા વગર વીત્યું હશે. રામ એ કથા નથી પણ કંઇ કેટલાય લોકોની જીવનકથા છે. વાલ્મીકિ હોય કે કંબન કે પછી ગોસ્વામી તુલસીદાસ રામાયણ અને રામચરિતમાનસ તેમના જીવન કાવ્યો અનેક ભારતીય હ્રુદયની પ્રેરણા રહ્યાં છે. તેથી જ રામનવમી એ એવો તહેવાર છે જે સ્નેહ, સમર્પણ, શ્રધ્ધા અને પ્રેરણાની ભક્તિમય જ્યોતથી દીપી ઊઠે છે. ભારતીય હૈયાને મન હ્રુદયના સિંહાસન પર શ્રીરામ હમેશાં વિરાજમાન હોય છે. તેથી જ આદર્શ રાજ્ય એટલે રામરાજ્ય. શ્રીરામ હૃદયના સ્વામી છે અને અંતર્યામી પણ છે. રામનામ હ્રુદયની ગાથા પણ છે અને તપ્ત હ્રુદયની શાતા પણ છે. રામનામ એ એવું સ્પંદન છે જે તારી શકે છે. એ માત્ર માન્યતા જ નહીં અનેકની અનુભૂતિ પણ છે.

રામ નથી માત્ર મંદિરની મૂર્તિ કે નથી ભારતીય મહાકાવ્ય રામાયણનું કોઈ પાત્ર. રામ છે ઉદ્ધારક અને મહાનાયક. રામ ભારતની સંસ્કૃતિ સાથે, તહેવારો સાથે, ભારતીય જનમાનસ સાથે, લોકોના મનની ચેતના સાથે અભિન્ન રીતે જોડાયેલા છે. દ્રશ્ય દિલ્લીના રામલીલા મેદાનનું હોય કે બીજે ક્યાંયનું પણ દરેક ભારતીય બાળકના મનમાં દશેરાના દિવસે થતું રાવણ દહનનું દ્રશ્ય જીવંત હોય છે. તો રાવણના વધ પછી રામના આગમનની ખુશીમાં અયોધ્યાના નગરજનોએ કરેલ સ્વાગતના ઉપલક્ષ્યમાં કરેલ દીપમાળાને યાદ કરીને ઉજવાતી દિવાળીની રાત્રે દીવા પ્રગટાવવાની પરંપરા યાદ કરીએ તો થાય કે રામ હજારો વર્ષ પછી પણ જીવંત છે-દરેક ભારતીય વ્યક્તિના હૈયામાં, પરંપરામાં અને મન મંદિરમાં.

આજનો યુગ તો યંત્રયુગ છે, ટેકનોલોજીનો યુગ છે, મેનેજમેન્ટના માંધાતાઓનો યુગ છે તેમાં વળી રામ પ્રેરક હોઈ શકે ખરા? ભક્તિની શક્તિ એ જ છે કે તે પ્રશ્નોને ઉત્તરના સ્વરૂપમાં બદલી શકે, માનવને માર્ગ બતાવે. અવતારી પુરુષોનું જીવનકાર્ય પણ તે જ સૂચવે છે. રામ અવતાર છે અને તેથી જ રામકથામાંથી પણ આપણને આજના સંજોગોમાં સંદેશ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. આ રામનવમીના પુનિત પર્વના સંદર્ભમાં કેટલાંક મધુ બિંદુઓ …
….જીવન એટલે જ ક્ષણોનો સરવાળો. કેટલીક ક્ષણોનું સાંનિધ્ય ગમે, તેથી માનવી સુખ અનુભવે અને અણગમતી ક્ષણોને દુઃખ તરીકે અનુભવે. રામના જીવનમાં પણ આરોહ અવરોહ રહ્યા જ હતા. રાજ્યાભિષેકની તૈયારી હોય અને માતા કૈકેયીને રાજા દશરથે આપેલા વચનને કારણે રામને ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પ્રાપ્ત થાય. આને શું કહેવું? એક તરફ રઘુકુળની વચન પાલનની પરંપરા છે. માત્ર ગાદીનો ત્યાગ નથી પણ ચૌદ વર્ષનો વનવાસ પણ છે. રામ એ પ્રેરણામૂર્તિ છે, મર્યાદા પુરુષોત્તમ છે. ધૈર્ય, ગાંભીર્ય અને સમતા એ રામના ગુણો છે. રામ વનવાસ સ્વીકારે છે. વનવાસ એટલે જ અનિશ્ચિતતા. રાક્ષસોથી ભરેલા વનમાં સલામતિનો અભાવ તો સ્વાભાવિક જ હોય. પણ જ્યાં આત્મશ્રધ્ધા છે, હાથમાં ધનુષ છે અને પોતાના સામર્થ્યમાં વિશ્વાસ છે, ત્યાં ભય નથી. ભય, શક્તિનો વિનાશ કરે છે અને આત્મશ્રધ્ધા, શક્તિનો સંચાર કરે છે.
…….યુગો બાદ ……
આપણે ….ગઈ કાલની દોડતી દુનિયા , ભૌતિક સુખોથી ઊભરાતી દુનિયા ….2020…દોડ અચાનક થંભે છે….લોકડાઉન .. કવોરંટાઈન …કેટલાક લોકોની મૂંઝવણ …અને ઉત્તર?… ધીરજ , ગંભીરતા , સમતા અને આત્મશ્રધ્ધા. ભય નથી એમ નહીં પણ આપણા ધનુષ બાણ એવી આપણી ટેકનોલોજીમાં શ્રધ્ધા રાખી આત્મસામર્થ્ય કેળવીએ. ચૌદ દિવસનું કવોરંટાઈન ચૌદ વર્ષના વનવાસ સામે કંઈ નથી. નિરાશ ન થઈએ. આપણે રામના ભકતો છીએ. આત્મવિશ્વાસ અને ઈશ્વરકૃપા સાથે આગળ વધીએ. માનવજાત અજેય છે અને રહેશે. વાઇરસ માયાવી છે અને રૂપ બદલે છે. યાદ રહે રાક્ષસો પણ માયાવી હતા અને રૂપ બદલી શકતા. યાદ રહે…યુગ ગમે તે હોય…
લક્ષ્મણરેખા જ્યાં સુધી ઓળંગવામાં આવતી નથી ત્યાં સુધી રાવણ પણ કંઈ કરી શકતો નથી. લક્ષ્મણરેખા એ મર્યાદા છે -આપણી, આપણા શક્તિ અને સામર્થ્યની. જે ક્ષણે લક્ષ્મણરેખા ઓળંગાય છે, ત્યારે તે ક્ષણે જ રાવણ અટ્ટહાસ્ય કરી શકે છે. પ્રશ્ન સમર્થતાનો નથી , મર્યાદાનો છે. મર્યાદામાં રહી આત્મશ્રધ્ધા સાથે માર્ગ શોધવો એ જ સંદેશ છે, મર્યાદા પુરુષોત્તમ રામચંદ્રજીનો.

રામ પ્રત્યેની ભક્તિ જ્યારે આપણી શક્તિ અને પ્રેરણા બને તો જ રામનું અવતાર કાર્ય સિદ્ધ થયું ગણાય. જેમ હબલ ટેલિસ્કોપ દ્વારા વૈજ્ઞાનિકો અવકાશનો તાગ મેળવવા પ્રયત્ન કરે છે કદાચ તેવી જ યાત્રા આપણે કરવાનો પ્રયત્ન છે. આ એ યુગમાં ડોકિયું કરવાનું છે જેની માહિતી માત્ર રામાયણ દ્વારા મળે છે. જીવન માત્ર વ્યક્તિગત નહીં પણ સમષ્ટિના વિકાસનું સાધન છે, યજ્ઞ છે. તેમાં પ્રાપ્તિ જ નહી પણ સમર્પણની પ્રાથમિકતા હોવી જોઈએ. યાદ આવે છે એક દ્રશ્ય …
ઋષિ વિશ્વામિત્રને યજ્ઞ કરવો છે. મારીચ અને સુબાહુ નામના રાક્ષસો તેમાં વિઘ્ન કરે છે. ઋષિ રાજા દશરથના દરબારમાં આવી કહે છે કે રામ અને લક્ષ્મણને આશ્રમમાં યજ્ઞના રક્ષણ માટે મોકલો. દશરથ પુત્ર પ્રેમના કારણે આનાકાની કરે છે પણ ગુરુ વશિષ્ઠ આગ્રહને લીધે મોકલે છે. કુમારોની ઉંમર લગભગ સોળ વર્ષ છે. વિશ્વામિત્ર અને કુમારો ચાલી નીકળે છે. વિશ્વામિત્ર તેમને બલા અને અતિબલા વિદ્યાઓ શીખવે છે, દિવ્ય શસ્ત્રાસ્ત્રો પ્રદાન કરે છે. જેનાથી રામ મારીચને ભગાડે છે અને સુબાહુનો વધ કરે છે. યજ્ઞનું રક્ષણ કરે છે. શું છે આ સંદેશ? આ શિક્ષણનો પ્રેક્ટિકલ ઉપયોગ છે. પણ તે ઉપરાંત શિક્ષણનો કે જીવનનો હેતુ સમાજના હિતનો છે અને રાજકુમાર હોય તો પણ તેમાં અપવાદ નથી. પરાક્રમ કહો કે પ્રશ્નોને સ્થળ પર જ નિકાલ કરવાની વ્યવસ્થાનું શિક્ષણ અહીં પ્રતીત થાય છે. અહીં બાળકને રણમેદાન છોડીને ભાગી જવાનું શિક્ષણ નથી, પણ સામનો કરવાનું શિક્ષણ છે. સલામતિ શોધવા રાક્ષસોથી ભયભીત થવાનું નથી તેમનો સામનો કરવાનો છે. શાબ્દિક શિક્ષણ નહી, પણ ચારિત્ર્યઘડતર એ શિક્ષણનો હેતુ હોવો જોઈએ એવો ધ્વનિ અહી છે.

રામાયણ એ માત્ર રામની વાર્તા નથી કે નથી રાજાનો ઇતિહાસ. રાજગાદી માટે કાવાદાવાની વાતો ઇતિહાસમાં અગણિત છે પણ અહીં છે ભાઈનો પ્રેમ. ભરત રામને કહે છે કે અયોધ્યાની રાજગાદી પર રામનો જ અધિકાર છે તો હે રામ! તમે પાછા આવો. રામ કહે છે પિતાના વચન ખાતર વનવાસમાંથી પાછા તે નહીં ફરે. ભરત રામની ચરણ પાદુકાને સિંહાસન પર મૂકી રામના પ્રતિનિધિ તરીકે રાજ્ય ચલાવે છે. અહીં સત્તાની લાલસા નથી પણ ભાઈના પ્રેમ ખાતર ત્યાગ છે… ટ્રસ્ટીપણાની ભાવના છે. ભાઈના પ્રેમનું આ ઉદાહરણ અજોડ છે.

અને… રામ . ક્યારેક થાય કે કેમ તેને મર્યાદા પુરુષોત્તમ કહેતા હશે? રામ પાસે શક્તિનો અહંકાર નથી પણ સમગ્રનો અને સહુનો સ્વીકાર છે. યાદ કરીએ અહલ્યા, શબરી અને કેવટને તો લાગશે કે જે કંઈ માર્ગમાં આવ્યું તે રામ સ્વીકાર કરે છે – અહલ્યાનો ઉદ્ધાર હોય, શબરીના પ્રેમથી વીણેલાં બોર હોય કે કેવટનો રામના પગ ધોવાનો આગ્રહ. રામ પ્રેમ મૂર્તિ છે. રામ સહુને સ્વીકારે છે અને તે પણ પોતાની કોઈ અપેક્ષા કે આગ્રહ વગર. રામ માટે કોઈ પરાયું નથી. માનવ તો ઠીક પણ પક્ષીરાજ જટાયુ હોય કે વાનર સમૂહ – કોઈની શક્તિ ઓછી નથી અને સહુના યોગદાનથી રામસેતુ પણ બાંધી શકાય એ જેવી તેવી સિદ્ધિ નથી. હનુમાન હોય કે અંગદ, સહુને રામનું કામ કરવું છે – સમુદ્ર પાર કરવો હોય કે લંકાદહન – અહીં શ્રેષ્ઠ થવાની હોડ નથી, ઉત્સાહ છે, સમર્પણ છે. નેતૃત્વ કહીશું કે ભક્તિ – ના, આ શબ્દોથી વર્ણવી નહીં શકાય. આ છે અદભુત.

રીટા જાની
23/04/2021

અજ્ઞાતવાસ-૬

ન્યુમરોલોજીસ્ટની આગાહી
વિદ્યાનગરમાં હું મારી જાતને ભણવામાં અને રહેવામાં ગોઠવવાં પ્રયત્ન કરતો હતો,પણ સાઉથ મુંબઈની મારી જિંદગીને ભૂલી નહોતો શકતો.જેમના ત્યાં હું રહેતો હતો,તે ભાઈનાં મિત્ર મનુકાકા અને કાકી મને ખૂબ પ્રેમથી રાખતા.ભાઈનાં કઝીનની ફેક્ટરીમાં મને કોલેજ પછી એપ્રેન્ટીસ તરીકે જોબ ઓફર પણ કાકાએ કરી.હું ફેક્ટરી કોલેજ પછી રોજ જતો,પણ હજુ મારું મન વિદ્યાનગરમાં ગોઠતું નહોતું.એકલતામાં મૌન રહી હું હંમેશા મારી જાત સાથે જ વાતો કરતો રહેતો.ઘોડા અને રેસકોર્સ વગરનું જીવન મને સાવ નીરસ લાગતું.મારાં જીવનમાં જાણે એક સન્નાટો છવાઈ ગયો હતો.તેમજ ટીનએજનાં એ ઉન્માદભર્યા દિવસોમાં ટીનાને મળ્યા વગર હું દુ:ખ ભર્યા હીન્દી ગીતો –
“યે શામકી તન્હાઈયાં ઐસે મેં તેરા ગમ,
પત્તે કહીં,થડકે હવા આઈ તો ચૌંકેં હમ,
જેવા ગીતો સાંભળી દેવદાસ થઈને ફરતો અને મારી યુવાનીની વસંતમાં જાણે પાનખર આવી ગઈ હોય તેવું અનુભવતો.
. મનુકાકા અને કાકી ૬.૩૦ થી ૭.૩૦ ચાલવા જતાં.પછી મિત્રો સાથે ગાર્ડનમાં બેસીને લગભગ ૮.૦૦ વાગે ઘેર પાછા આવતા.ટીના અને મિત્રો કોલેજ પરનાં એસ.ટી.ડી. બુથ પરથી આ સમયે જ મારી સાથે વાત કરતાં.હું મારી ટેવ પ્રમાણે વહેલી સવારે પાંચ વાગે દોડીને છ વાગે ઘેર પાછો આવી જતો.આવીને યોગા કરતો.એ દિવસે અચાનક સવારે ૭.૩૦ વાગે યોગા સર રાજુભાઈનો ફોન આવ્યો.નકુલ,શું કરે છે વિદ્યાનગરમાં?” મેં કહ્યું કેમ સર આવું પૂછો છો?અહીં ભણવા આવ્યો છું તો ભણું છું. આમ પણ વિદ્યાનગરમાં કરવા જેવું બીજુ છે પણ શું?મેં પૂછ્યું,”તમે કેમ છો?ક્યાંથી આજે સવાર સવારમાં હું યાદ આવી ગયો?,”
યોગા સર રાજુભાઈ મારા ઘોડાજ્ઞાન અને એમની ન્યુમરોલોજીને ભેગી કરી મારી સાથે રેસમાં ઘણું કમાએલા,તેથી મારાં સર મટીને મિત્ર વધારે બની ગયા હતાં. તે યોગાસરની સાથે પ્રોફેશનલ ન્યુમરોલોજીસ્ટ પણ હતા.તેમણે કીધું,” નકુલ,એક અઠવાડિયાથી તારી કુંડળીના નંબરનો અભ્યાસ કરું છું ,તો તારા….સંપૂર્ણ યોગ વરસ પછી અમેરિકા બતાવે છે. સો ટકા,ભાઈ ,તું પાછો આવ અને અમેરિકાની તૈયારી કર.” હું મનોમન તો ખૂબ ખુશ થઈ ગયો. અને તેમની સાથે વાત કરતાં કરતાં જ ,’હાશ! હવે આ વિદ્યાનગર છૂટશે ,’ તેમ વિચારવા લાગ્યો.તેમની આ વાત જાણે મારે માટે નવી સવાર લઈને આવી અને આમ પણ મારે તો વિદ્યાનગર છોડવાનું બહાનું જ જોઈતું હતું અને હું કંઈપણ વિચાર્યા વગર મુંબઈ પાછો આવી ગયો.
હું વિદ્યાનગરથી પાછો ફર્યો અને બીજે જ દિવસે વહેલી સવારે રીશેલ્યુને મળવા પહોંચી ગયો.તે તો મને જોઈને ગાંડો થઈ ગયો હતો.તે ગોળ ગોળ ફરી ,બે પગે ઊંચો થઈ તેનો આનંદ વ્યક્ત કરતો હતો.તેનો ટ્રેઈનર પણ અમારી કેમેસ્ટ્રી જોઈ દંગ રહી ગયો હતો.અમે બંનેએ એકબીજાને ખૂબ વહાલ કર્યું.બંનેને જાણે લુંટાએલ ખજાનો પાછો મળી ગયો હતો. ડરબી જીત્યા પછી તે આગળ વધી ગયો હતો.ડરબીમાં ૨૪૦૦ મીટરની રેસ હતી,હવે રીશેલ્યુ ૨૮૦૦ મીટરની ‘સેન્ટ લેજર’રેસની તૈયારી કરતો હતો.એમાં મને મળીને તેનાંમાં નવું જોમ અને ઉત્સાહ દેખાતો હતો, તેથી તેનો ટ્રેઈનર અને જોકી બંને ખુશ હતાં.
મારાં મિત્રો પણ હું પાછો મુંબઈ આવી ગયો એટલે બહુજ ખુશ હતા.આવતાંની સાથે જ મારી ગાડીની ચાવી પરેશ ફેન્ટમે મને આપી અને કીધું,” લે ,ભાઈ તારી અમાનત સંભાળ,બાપા જોડે રોજ તારી આ ગાડી માટે જૂઠનાં ચક્કર ચલાવીને થાક્યો.”ટીના તો મને મળીને વળગીને એટલું રડી કે શાંત રાખતાં નાકે દમ આવ્યો.મેં કહ્યું”,ટીન્સ, હવે કેમ રડે છે? હવે તો હું અહીં આવી ગયો છું બાબા!”
મુંબઈ પાછો ત્રણ મહિના પછી પાછો આવ્યો હતો એટલે ઘરનાં પણ બધાં મને જોઈને ખૂબ ખુશ હતાં.ઘરનાં તો સમજતાં હતા કે હું તેમને મળવા આવ્યો છું.એ લોકોને ક્યાં ખબર હતી કે હું તો કાયમ માટે આવી ગયો છું.રુખીબા તો રાજીનાં રેડ થઈ ગયાં હતા.
બીજે દિવસે યોગા સર રાજુભાઈ ,મને ન્યુ મરીનલાઈન્સનાં બિલ્ડીગમાં આવેલ U.S.I.S.ની ઓફીસમાં લઈ ગયા. ૭૩ -૭૪ માં અમેરિકા ભણવા જવા વિદ્યાર્થીઓની એટલી ભીડ નહોતી.ત્યાં ઓફીસમાં ઈન ચાર્જ મિસ ડીસોઝા હતાં.મેં તેમને કહ્યું,”મારાં S.S.C માં ૬૯.૫% છે.મને ડોક્ટર થવું નહોતું પણ મમ્મીની ઇચ્છાવશ મેં સાયન્સમાં એડમીશન લીધું.ઈન્ટર સાયન્સમાં ફેલ થયો છું ,પણ મારે હવે કોમર્સમાં આગળ ભણવા અમેરિકા જવું છે,તો હું જઈ શકું? તો એમણે કહ્યું,” હા,બેટા,જો તું મહેનત કરીને ટોફેલમાં સરસ સ્કોર લાવે તો S.S.C.નાં તારા રીઝલ્ટ અને ટોફેલનાં સારા સ્કોર પર હું તને સારી કોલેજમાં એડમીશન અપાવી શકું. પરતું તારે ટોફેલ માટે ખૂબ મહેનત કરવી પડશે.હું આઠમાં ધોરણ સુધી ગુજરાતી મિડીયમમાં ફેલોશીપ સ્કુલમાં ભણ્યો હતો.ઘરમાં પણ ગુજરાતી વાતાવરણ એટલે મારું અંગ્રેજી ભાષા પર એટલું પ્રભુત્વ હતું નહીં.મેં નક્કી કરી નાંખ્યું કે ગમે તે થાય,મારે ટોફેલનો સ્કોર સરસ લાવવો જ પડશે તો જ ભાઈ (પપ્પા) બહેન (મમ્મી) મને અમેરિકા મોકલવા તૈયાર થશે.
મેં ટોફેલની તૈયારી શરુ કરી. એક દિવસ હિંમત એકઠી કરી બહેનને સમજાવીને કહ્યું ,”મને વિદ્યાનગર જરાપણ ગમતું નથી અને મારે અમેરિકા ભણવા જવું છે અને હું ટોફેલની તૈયારી કરવા માંગું છું તેમજ મિસ ડીસોઝા સાથે થયેલ વાતચીત અંગે પણ જણાવ્યું.
મારા માતા-પિતા શાંત રહ્યા.મને ભાઈ તો હા પાડશે તેવી ખાત્રી હતી ,પણ બહેન પણ કંઈ બોલી નહીં.કદાચ તેને મારી ભણવાની હોંશ ગમી હશે!!
મેં મારો પૂરતો સમય ટોફેલની તૈયારી માટે મિસ ડીસોઝાની મરીન લાઈન્સની ઓફીસમાં આપવા માંડ્યો.ત્યાં બધી અમેરિકાની યુનિવર્સિટીનાં કેટલોગ્સ,,ફોર્મ્સ,Linguaphone records for english pronunciation & listning practice વિગેરે હતું. મને મિસ ડીસોઝા આ linguaphone record મૂકી આપતા અને હું તે સાંભળતો.ત્યાં બેસીને રોજ એક ઈંગ્લીંશ પીક્ચર પણ જોતો. હું ટોફેલમાં highest score મેળવવા ખૂબ મહેનત કરવા લાગ્યો.ભાઈ અને બહેન પણ મને ભણતો જોઈ ખૂબ ખુશ થવાં લાગ્યા.
મારે બધી યુનિવર્સિટીમાં ડોલરમાં એપ્લીકેશન કરવા,મિસ ડીસોઝાએ મને ખૂબ મદદ કરી હતી એટલે તેમને આપવા,તેમજ મારા ગ્રીન કાર્ડની એપ્લીકેશન કરવા પૈસાની જરુર હતી.મારી મોટી બહેન નીના ત્રણ વર્ષ પહેલાં અને નાની બહેન હર્ષા એક વર્ષ પહેલાં સીટીઝન ગુજરાતીને પરણીને અમેરિકા ગઈ હતી.
રીશેલ્યુની ‘સેન્ટ લેજર રેસ’માં જીતી મેં આ બધાં પેમેન્ટ કરવા પૈસા ભેગા કરવા માંડ્યાં.મેં બહેનને (મમ્મીને)મારી બહેનોને પત્ર લખી, મારા અમેરિકા ભણવા આવવા અંગે અને મારું ગ્રીનકાર્ડ એપ્લાય કરવા માટે પેપર્સ મોકલવા અંગે વાત કરવાનું કીધું.ત્યારે ગ્રીનકાર્ડ એપ્લાય કર્યા પછી ત્રણ ચાર મહિનામાં મળી જતું.નીના અને હર્ષાએ મમ્મીનાં પત્રનાં જવાબમાં કીધું “ નકુલ હજુ અમેરિકા આવવા માટે થોડો નાનો છે,બહુ લાડમાં ઉછેરેલો છે અને મેચ્યોર નથી તો તેને પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન માટે મોકલો તો સારું.અમેરિકામાં ગ્રેજ્યુએટ થવા ઈન્ડીયાનાં દસલાખ રુપિયા થાય તે પણ મોટી રકમ છે.તો ત્રણ ચાર વર્ષ પછી આવે તો તે થોડો મેચ્યોર થઈ ગયો હોય.બહેનોનાં પત્રોનો જવાબ વાંચી બહેને મારા ખભા પર હાથ રાખતા કહ્યું,”બેટા,તારે ગ્રેજ્યુએટ તો અહીં જ થવું પડશે.”
પત્રનાં જવાબથી હું નિરાશ થઈ ગયો.મેં મારી ટોફેલની બુક બંધ કરી નાંખી અને હું મનમાં જ બબડ્યો” ઓહ નો !ફરી વિદ્યાનગર???”
જિગીષા દિલીપ

મિત્રો તમે ન જોયેલા અને ન સાંભળેલા પ્રકરણ અહી મેળવી શકોશો . https://shabdonusarjan.wordpress.com/?s=%E0%AA%85%E0%AA%9C%E0%AB%8D%E0%AA%9E%E0%AA%BE%E0%AA%A4%E0%AA%B5%E0%AA%BE%E0%AA%B8&submit=Search

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -34



હમણાં જ આશા ભોંસલેને તેમના જન્મદિને કોઈએ પૂછ્યું કે તમે આટલા બધાં ગીતો ગાયાં છે, તેમાં તમારું પ્રિય ગીત ક્યું? આશાજીએ કહ્યું કે જ્યારે કોઈ આવો સવાલ કરે તો બહુ તકલીફ થાય છે. કોઈપણ લેખક, કવિ, ગાયક કે કલાકારને પોતાની બધી કૃતિઓ ગમતી જ હોય, પણ તેમ છતાં કોઈ એક કૃતિ વધુ ગમતી હોય તેવું બની જ શકે. મુનશીના વૈવિધ્યપૂર્ણ સાહિત્ય સર્જનમાં કદાચ મુનશીને આ કૃતિ માટે જરૂર પક્ષપાત રહ્યો હશે એમ મને લાગે છે. તમને જરૂર ઉત્કંઠા જાગે કે હું કઈ કૃતિની વાત કરવા માગું છું. જી હા, એ કૃતિ છે – ‘ જય સોમનાથ’. આઝાદી બાદ સરદાર પટેલ અને મુનશી સોમનાથ મંદિરના પુનનિમૉણ માટે ગાંધીજીને મળ્યા. ગાંધીજી પણ એ માટે સંમત થયા પણ તેમણે કહ્યું કે આ મંદિર રાજ્ય દ્વારા નહિ પણ લોકોના ધન દ્વારા બનવું જોઈએ. સરદાર અને ગાંધીજીનું અવસાન થતાં મંદિરનો તમામ કાર્યભાર મુનશીએ સંભાળ્યો. મુનશીએ એક પુસ્તક પણ લખ્યું – ‘Somnath the Shrine Eternal’ જે તેમનો સોમનાથ પ્રત્યેનો પ્રેમ અને લગાવ દર્શાવે છે. ક્યારેક વૈવિધ્ય મેઘધનુષી રંગોનું ,તો ક્યારેક ફૂલોની ખુશ્બૂથી ભર્યું, તો ક્યારેક વૈવિધ્ય સાહિત્યથી મઢ્યું. આજે જે વૈવિધ્ય છે તે સોનેરી અક્ષરથી પ્રસ્તુત થાય છે કેમ કે તે છે ‘જય સોમનાથ’ .

‘જય સોમનાથ’ માં સોમનાથની ભવ્યતા અને મૂર્તિભંજક ગરજનના હમ્મીરની થોડી રસ્પ્રચૂર વાતો આપણે ગયા અંકમાં કરી. આપના પ્રતિભાવોથી જાણ્યું કે આપે તેને મનભરીને માણી. તો આજે એ નવલના અનુસંધાનમાં આગળ વાત કરીશું….

ગુજરાતના રજપૂતયુગની વીરતાની ગાથાઓ સાથે સામાન્ય રીતે મુનશીની નવલકથામાં પ્રેમતત્વ સુંદર રીતે ઉજાગર થતું અનુભવાય છે. અહીં પણ પ્રણય બેલડી ભીમદેવ સોલંકી અને દેવનર્તકી ચૌલાની પ્રણયકથા વાચકને જકડી રાખે છે. આમાં પ્રેમના સંયોગાત્મક અને વિયોગાત્મક એમ બંને સ્વરૂપનું દર્શન મુનશી કરાવે છે.

કથાની શરૂઆત થાય છે ભગવાન સોમનાથ સમક્ષ ચૌલાના પ્રથમ નૃત્યથી. મહાશિવપૂજા વખતે ચૌલા પહેલી વાર નૃત્ય કરવાની હતી. એ પ્રસંગ માટે એણે કેટલાય વર્ષોથી તૈયારી કરી હતી. જે પળની તે આશાભર્યા હૈયે વાટ જોતી હતી તે આવી પહોંચી. પહેલી વાર તેના પ્રાણ – તેના નાથ – તેના હાજરાહજૂર દેવ સોમનાથને નૃત્યાંજલિ આપવા ધબકતા હૈયે ને થરથરતા પગે તે કૂદી, સભામંડપની વચ્ચે રત્નજડિત દિપાવલીઓના કૌમુદી મનોહર પ્રકાશમાં શ્વેત કમળમાં ઉદભવેલી નારાયણી સરખી તે ઊભી. તેની આંખો ઠરી હતી સોમનાથના લિંગ પર – જેને રીઝવવા એણે એકચિત્તે તપશ્ચર્યા કરી હતી. એ ચૌલા નહોતી – પર્વત કન્યા હતી. આ સોમનાથનું મંદિર ન હતું – નગાધિરાજ હિમાલય હતો. આ લિંગ નહોતું – તપશ્ચર્યામાં નિશ્ચલ એના પ્રાણ હતા. તે ભક્તિભીની ભોળી પૂજારણ બની પાર્વતીના ભાવે શંભુને રીઝવતી હતી. એને લિંગમાંથી શિવજી પ્રગટ થતાં દેખાયા. એના હૈયામાં અકથ્ય ઉત્સાહના પુર ઉમટ્યાં. એ બધું ભૂલી ગઈ. પ્રેમ ઘેલછાથી પાર્વતીને સર્જતા તે પ્રણયવિહ્વળ બની ગઈ. એના પગ ભૂમિને સ્પર્શ્યા વગર ઊડતાં હતા ને હાથ પવનમાં વળતી, ડોલતી, ગૂંચવાતી વેલીઓ બની રહ્યાં. ચૌલાએ સંયમ છોડ્યો. નૃત્ય પ્રણય કાવ્ય બની ગયું….”તમારી.. આ ભવ..ભવોભવ”…બબડી આનંદની અવધિ અનુભવાતાં તે બેભાન બની ધરણીએ ઢળી.

ચૌલાનું આ નૃત્ય જોનારમાં પાટણના ભીમદેવ સોલંકી પણ હતા. અનાયાસે જ એ ચૌલાને કપાલીથી બચાવે છે અને ભીમદેવનું હૈયું ચૌલા ભણી ખેંચાય છે. પણ તેનું કર્તવ્ય તેને ગરજનના હમ્મીરને ખાળવા રણ ભણી ખેંચે છે.

ઘોઘાગઢના ચૌહાણ તેમની અપ્રતિમ વીરતા અને શૌર્ય માટે પ્રખ્યાત હતા. હમ્મીરે ઘોઘાગઢના રાજવીને વિનંતી કરી કે તેઓ રણમાંથી પ્રભાસ જવાનો માર્ગ આપે સાથે હિરામોતીની ભેટ મોકલી. ઘોઘારાણાએ ભયંકર ગર્જના સાથે ભેટને લાત મારી. યવનરાજની પ્રચંડ સેના ગઢને બાજુએ મૂકી આગળ જવા લાગી. તો રણના રાજવીએ ટેક સાચવવા ગઝનીના સુલતાનનો સામનો કરી પૂરા કુળનું બલિદાન દીધું. તો એના પુત્ર સજ્જને રણમાં એકલા હાથે રણના ભોમિયા બની ગરજનના હમ્મીરને ખોટો રસ્તો બતાવી એના સૈન્યમાં ભંગાણ પાડ્યું. રેતીની ટેકરી પર ઉભેલા સુલતાને કાંપતી કાયા ને ભયગ્રસ્ત હૈયે પોતાની સેનાના એક વિભાગને આંધીમાં અદૃષ્ટ થતો જોયો. અહીં મુનશીએ મરુભૂમિની ભયંકર આંધી, અમાનુષી નિર્જનતા, અનિશ્ચેતન ભયાનકતાનું ખૂબ સુંદર વર્ણન કર્યું છે.

શંકરના સેવાયજ્ઞમાં જતાં સજ્જનના પુત્ર ને ઘોઘારાણાના પૌત્ર સામંતને ચૌલાએ ભભૂતિ વડે તિલક કર્યું ત્યારે સામંતનું હૈયું ચૌલાની મોહક આંખોથી જીતાઈ ગયું. સામંત પણ પિતાની સંકલ્પ સિદ્ધિમાં ભય અને ક્ષોભને પાર કરી મૃત્યુના ભયને પેલે પાર પહોંચી ગયો હતો. તે સંદેશો આપવાના બહાને સુલતાનને મળવા ગયો ને સુલતાનને મારવા ખંજર લઈ કૂદ્યો. પણ સુલતાને બળમાં પોતાની સર્વોપરિતા સિદ્ધ કરી સામંતને દૂર ફેંક્યો. એટલું જ નહિ પણ સામંતની શૂરવીરતાની કદર કરી એને છોડી દીધો. ત્યાંથી એ ભીમદેવને મળવા અણહિલવાડ પાટણ પહોંચ્યો. બધા એને ઘોઘાબાપાનું ભૂત માની ડરતા હતા. તે ભીમદેવને અને તેના મંત્રી દામોદર મહેતાને મળ્યો, હમ્મીરની સેના અને તેની વ્યૂહ રચવાની શક્તિનો ખ્યાલ આપ્યો ને તેનો સામનો કરવાની રણનીતિ નક્કી કરી. એ પ્રમાણે ભીમદેવ પાટણથી નહિ પણ સોમનાથમાં હમ્મીરનો સામનો કરે, સોમનાથ ખાલી કરી લોકોને ખંભાત લઈ જવા ને ત્યાં સૈનિકો રહે અને સામંત થોડા માણસો સાથે પાટણ રહે એવું નક્કી થયું.

ભીમદેવ મહારાજ સુવા ગયા પણ બરાબર ઊંઘ ન આવી. મોટા મોટા રાક્ષસો ગૌબ્રાહ્મણોની કતલ કરતાં દેખાયા. ચારે તરફ વિનાશ પ્રસરતો હતો, બધું બળતું હતું. અનંત ઘોડાની હારો દોડતી, અગણિત બાણોમાંથી વીજળી જેવા તીર છૂટતાં…ને ત્યાં કિરણોની બનેલી બાલિકા ઠપકો દેતી. સેનાને જગાડવાનાં નગારાં સાંભળી ભીમદેવની આંખ ખુલી. તેમણે વસ્ત્રો ને બખ્તર લેવા હાથ લંબાવ્યો તો કમળની નાળ જેવો સુંવાળો હાથ હાથમાં આવ્યો. ને રૂપેરી ઘંટડીના નાદ સમું મધુર હાસ્ય પ્રસરી રહ્યું. ઊર્મિનો સાગર ઉછળ્યો ને સમય થંભી ગયો.

ડંકા ગડગડ્યા…
શંખ અને ભેરીના નાદ થયાં….
ડંકા અને નગારાંએ યુદ્ધનાં નિમંત્રણ દીધાં…
એ કથા લઈને મળીશું આવતા અંકે….

રીટા જાની.

૨૦ – કબીરા

કબીરબીજકના કહરામાં કબીરે જીવન જીવવાની અણમોલ ચાવીઓ બતાવી છે એટલે કહરા પ્રકરણને આપણે વિસ્તારથી સમજીએ. માનવ માત્ર બંધનમાંથી મુક્ત થઈ શકે તેવા વિચાર કબીરે જગતનાં બજારમાં વ્યક્ત કર્યા છે. જે કોઈ આ વિચારોને સાંભળશે અને ધ્યાન દઈ તેના પર ચિંતન-મનન કરશે તેને જરુર મુક્તિનો માર્ગ મળશે, એવી ખાતરી સાથે કબીરે આ કહરાની રચના કરી છે.
મનુષ્યનું આયુષ્ય એળે જાય છે. એની વ્યથા કે એની કથા વિધવિધ રીતે કબીરના પદોમાં અંકિત થઈ છે. માણસ કેટલું બધું આનંદ-પ્રમોદને નામે ગુમાવતો હોય છે અને જીવવાનો ઢોંગ કરતો હોય છે. આખું આયુષ્ય જાણે કશી બેહોશીમાં વીતી જાય છે! જ્યારે જાગીએ છીએ ત્યારે બહુ મોડું થઈ ગયું હોય છે. કબીર પાસે વાતને સાંકેતિક રીતે રજૂ કરવાનો એક વિશિષ્ટ તરીકો છે.
અટપટ કુંભરા કરે કુંભરૈયા, ચમરા, ગાંવ ન બાંચે હો
નિત ઉઠિ કોરિયા પેટ ભરતુ હૈ, છિપિયા આંગન નાચે હો….
મન રૂપી કુંભારનું રૂપક આપીને કબીરે સંસારની રચનામાં મનનાં મહત્વને અને તેના તરંગી અને અટપટા સ્વભાવને દર્શાવ્યો છે. માનવ મનને રંગરેજની ઉપમા આપી છે. માનવ શરીર જડ છે એટલે તેને ચામડાનું બનેલ ગામ કહે છે. તે નિત્ય પરિવર્તનશીલ છે. તે ટકાઉ નથી તેથી સ્મશાનમાં રાખ થઈ જાય છે. પણ આપણાં મને ડગલે પગલે ગ્રહણ કરેલા સંસ્કાર જતા નથી. તે સંસ્કારની છાપ તેવી જ રહે છે તેને કારણે માણસને બીજીવાર શરીર ધારણ કરવું પડે છે. આમ, મન રૂપી રંગરેજનું કામ ચાલ્યાં કરે છે.
આમાંથી નીકળવના ઉપાય તરીકે આત્માને પ્રિયતમ- પતિ કહી, શરીર રૂપી ગામમાં વસેલ પાંચ તરુણી એટલે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય પર જો મનથી સંયમ કેળવી શકાય તો મુક્તિનો માર્ગ સહેલો થઈ જાય અને ચોર્યાશી લાખ ફેરા મટી જાય.
કબીરની વાત આપણે સરળતાપૂર્વક સમજવાં કોશિશ કરીએ તો આપણું મન મર્કટ એટલે માંકડાં જેવું છે. આપણે ઘરડાં થઈ જઈએ છીએ; વાળ ધોળા, શરીર પર કરચલી, મોમાં દાંત ન હોય પણ મનની સ્વાદિષ્ટ વાનગી ખાવાની ઈચ્છાઓ જતી નથી. શરીર ઘરડું થાય પણ વિષયવાસના, કામ, ક્રોધ, મદ, મોહ, લોભ પર મન વિજય મેળવી શકતું નથી.
રામનામ કાે સેવહુ બીરા, દૂરિ નહિ દૂરિ આશા હો
ઔર દેવ કા સેવહુ બૈારે, ઇ સબ જૂઠી આશા હો….
રામ રામ માણસ જપ્યા કરે છે પણ તેનું મન તો મલિન છે. હ્રદયમાં રહેલા રામને ભૂલીને બીજા દેવની પૂજા કરવામાં આપણી ભ્રમાત્મક મનોદશા સારી રીતે વ્યક્ત થાય છે કે દેવ પ્રસન્ન થશે અને આપણી મનોકામના પૂર્ણ થશે. આવી મિથ્યા આશામાં આપણું જીવન વેડફાય છે. તે દુ:ખનું કારણ બની જાય છે. તેથી જ, બગભગત જેવા ગુરુઓ લોકોને તેમની મનોકામના પૂરી કરી આપવાનાં બહાનાં હેઠળ પૈસા પડાવે છે. શ્રીમદ ભાગવત પણ કહે છે કે
આશા હિ પરમં દુઃખ નૈરાશ્ય પરમં સુખમ્ (૧૧-૪૩)
આશા જ પરમ દુ:ખનું કારણ છે. આશા વિહિનતા પરમ સુખનું કારણ છે. આત્મદેવને જ
એકમાત્ર દેવ ગણવો જોઈએ તે સિવાયના બધાં દેવો કલ્પિત છે. આત્મદેવની ફરતે આપણે જાતે જ વૈચારિક પડદાઓ ઊભા કર્યા છે. તેથી, આપણી અંદર હોવાં છતાં આપણે તેનાં દર્શન કરી શકતાં નથી. પડદાઓ હટી જાય તો આત્માની અનંત શક્તિનો અનુભવ થઈ શકે. આત્માથી અલગ કોઈ રામની કલ્પના કબીરને માન્ય નથી.
બીજુ, રોજબરોજનું જીવન જીવવાં વિશે કહેતાં કબીર પ્રામાણિકતાથી ધંધો કરી લોકોને છેતરવાનું બંધ કરવાનું સમજાવે છે. ચાર શેર આપવાનું કહી ત્રણ શેર આપતો વેપારી ચોર જ છે. કબીર તો તેની કડવી વાણીમાં સમજાવતાં કહે છે: તારા પિતા, દાદા અને પરદાદા બધી સંપત્તિ છોડીને ચાલ્યા ગયા છે. તો શું તારી આંખો ફૂટી ગઈ છે કે તને એ દેખાતું નથી? મેળવેલું તમામ ધન દરેક માણસે અહીં જ મૂકીને જવું પડે છે છતાં માણસ મરણ સુધી ધન પાછળ આંધળી દોટ લગાવતો રહે છે.
અહીં મહાભારતનો યક્ષ-યુધિષ્ઠિર સંવાદ યાદ આવે છે. યક્ષ પ્રશ્ન કરે છે કે, જગતનું મોટું આશ્ચર્ય શું? ત્યારે યુધિષ્ઠિર જવાબ આપે છે કે, દરેક જીવ અહીં કાયમ રહેવાનો હોય તે રીતે વર્તે છે તે મોટું આશ્ચર્ય છે. પ્રત્યેક માણસ સ્મશાનયાત્રામાં જાય છે અને જાણે છે કે મારો પણ એક દિવસ આવો જ વારો આવશે છતાં અભિમાનમાં બધું ભૂલી કાયમ રહેવાનો હોય તેવી રીતે વર્તે છે. મનની અનંત કોટિ કામનાઓને કારણે આત્મારૂપી હીરો બંધનમાં પડે છે.
કબીર તો કહરામાં પોતાની સરળતા થકી સમજાવે છે કે વિવેક જ્ઞાનથી સમજદાર વ્યક્તિ હ્રદયમાં રહેલા રામનો સાક્ષાત્કાર કરી લેશે તો તેનો જન્મ સાર્થક થઈ જશે. હ્રદયમાં રહેલ આત્મતત્ત્વ શિવ સ્વરુપ છે. આકાશમાં ચંદ્ર તો એક છે છતાં પાણીથી ભરેલા નાના મોટા ઘડામાં તેનું પ્રતિબિંબ અનેક ચંદ્ર હોવાનો ભાસ પેદા કરે છે. તે જ રીતે આત્મતત્ત્વ એક અને અખંડ છે છતાં તે અનેક સ્વરુપે દેખાય છે. તેવી રીતે સર્વશક્તિમાન એક અને અખંડ હોવાં છતાં સર્વમાં જુદાજુદા દેખાય છે. માનવનું મન પોતાનાં ચેતન સ્વરુપમાં મગ્ન રહે તો કાળભેદનો અનુભવ થતો નથી અને સર્વ પ્રકારના ભેદો ઓગળી જાય છે.
કહરામાં છુપયેલ આ વેદ, ઉપનિષદ, ગીતા અને રોજબરોજનાં વહેવારમાં ઉપયોગી કબીરની વાણી સાંભળીને મને લાગે છે કે માનવો, દેવો અને મુનિઓ હર હંમેશ જેની શોધ કર્યા કરે છે તે આત્મતત્ત્વ કબીરે ચોક્કસ પામી લીધું હશે. અને એટલે જ છેલ્લે કહરામાં તે કહે છે કે માયાથી કોઈપણ રીતે માનવે વિમુખ થવું જોઈએ. વિશ્વામિત્ર અને નારદજી જેવા મુનિઓ પણ માયાના મોહમાં આવી ચલિત થઈ ગયા હતા તો સામાન્ય માણસને તો માયાથી છૂટવાં મક્કમ મનોબળ અને ધીરજની જરુર પડે જ. આમ, કબીરે કહરાનાં બાર પ્રકરણમાં જીવન જીવવાનો સાચો રાહ બતાવી દીધો છે.
જિગીષા પટેલ

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 20

વધુ લખું એ પહેલા આજે એક નજર અહીં કરએ.

 

કનૈયાલાલ મુનશીની જીવન સફર કરેલા કાર્યોની યાદગાર યાદી
૧૯૦૪ – ભરૂચમાં મફત પુસ્તકાલયની સ્થાપના
૧૯૧૨ – ભાર્ગવ માસિકની સ્થાપના
૧૯૧૫ – ગાંધીજી આફ્રિકાથી પાછા આવ્યા તેમને આવકારવા સંમેલન યોજ્યું
૧૯૨૨ – ગુજરાત માસિકનું પ્રકાશન
૧૯૨૫ – મુંબઇ ધારાસભામાં ચુંટાયા
૧૯૨૬ – ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના બંધારણના ઘડવૈયા
૧૯૩૦ – ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં પ્રવેશ
૧૯૩૦-૩૨ – સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં ભાગ માટે જેલવાસ
૧૯૩૩ – કોંગ્રેસના બંધારણનું ઘડતર
૧૯૩૭-૩૯ – મુંબઇ રાજ્યમાં ગૃહપ્રધાન
૧૯૩૮ – ભારતીય વિદ્યા ભવનની સ્થાપના
૧૯૩૮ – કરાચીમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ
૧૯૪૮ – સોમનાથ મંદિરનો જિર્ણોદ્ધાર
૧૯૪૮ – હૈદરાબાદના ભારતમાં વિલીનીકરણમાં મહત્વની ભૂમિકા
૧૯૪૮ – ભારતનું બંધારણ ઘડવા રચાયેલી સમિતિમાં સભ્ય
૧૯૫૨-૫૭ ઉત્તર પ્રદેશના રાજ્યપાલ
૧૯૫૭ – રાજાજી સાથે સ્વતંત્ર પક્ષમાં ઉપપ્રમુખ
૧૯૫૪ – વિશ્વ સંસ્કૃત પરિષદની સ્થાપના અને પ્રમુખ
૧૯૫૯ – સમર્પણ માસિકનો પ્રારંભ
૧૯૬૦ – રાજકારણમાંથી નિવૃત્ત
કનૈયાલાલ મુનશીની પ્રખ્યાત અને ખ્યાતનામ કૃતિઓ
ગુજરાતનો નાથ
પાટણની પ્રભુતા
પૃથ્વી વલ્લભ
કૃષ્ણાવતાર ભાગ ૧ થી ૮
રાજાધિરાજ
જય સોમનાથ
ભગવાન કૌટિલ્ય
ભગ્ન પાદુકા
લોમહર્ષિણી
ભગવાન પરશુરામ
વેરની વસુલાત
કોનો વાંક
સ્વપ્નદ્રષ્ટા
તપસ્વિની
અડધે રસ્તે
સીધાં ચઢાણ
સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં
પુરંદર પરાજય

બેઠક – ‘वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम्’ – 04 : વાગ્મી કચ્છી

જયશ્રીબેન મર્ચન્ટ લિખિત વાર્તા વાગ્મી કચ્છીના અવાજમાં સાંભળો.

મને આશા છે નયનાબેન જેવો જ આનંદ મેળવશો.

૧૬ – કબીરા

કબીરબીજક – સાખી

કબીરના બીજકમાં સાખી ચાવી રુપે પ્રસ્તુત થઈ છે. કબીરબીજકની રમૈની અને શબદ જેટલું જ મહત્વ સાખીનું છે. સાક્ષી શબ્દનો પ્રકૃત ઉચ્ચાર સાખી છે. કબીરે પરમ સાથેની વાતચીતમાં સ્યંમ્ સાક્ષી રુપે અનુભવ્યું તે સાખી. આ સાખી જ્ઞાનની આંખો છે તે કબીરને વાંચનાર અને સાંભળનારને સમજાય છે. સાખીને જાણવા માટે કબીરે સાખી પ્રસ્તુત કરી છે. કબીરે ક્યારેય બોધ નથી આપ્યો પણ બે લીટીની સાખી દ્વારા સહજતાથી સમજણ આપી છે. આ જૂઓ, સાખીમાં જ સહજતાથી પ્રસ્તુત સાખીનો અર્થ :

 

સાખી આંખી જ્ઞાનકી, સમુજિ દેખું મનમાંહિ|
બિનુ સાખી સંસાર કા, જગરા છૂટત નાહિ॥

સાખીના અર્થસભર જ્ઞાનને સમજીએ તો જીવનના દરેક પ્રશ્નનું નિરાકરણ તેમાંથી મળી જાય છે. ભજનિકો ભજનની શરુઆત કરતા પહેલા થોડી આવી સાખીઓ ગાય છે. આ સાખી રુપી ઘંટડી વગાડી, તેઓ શ્રોતાજનનાં મનને ઢંઢોળીને જાગ્રત કરે છે. સાખીને શબ્દબાણ પણ કહી શકાય. જો વાગી જાય, અંતરમાં ઊતરી જાય તો જીવન પલટો કરી નાંખે. કબીરાએ જીવન જીવવાની ચાવી રુપ અનેક સાખીઓ ગાઈ છે.

સાખી એટલે ચાવી પણ આ ચાવી એટલે શું? ચાવી એટલે બોધ?

કબીર ક્યાંય પણ બોધ આપવા ગયા નથી કે તેમના જ્ઞાનને કોઈ કાગળ પેન્સિલ લઈ ક્યાંય લખ્યું નથી. તેમણે તો આખા દિવસ દરમ્યાન કપડું વણતાં વણતાં જે ચિંતન અને મનન કર્યું તે જ સાખી દ્વારા ગાયું. પોતાની આસપાસ જે જોયું, પોતાની જાત સાથે જે વાત કરી , જે પરમ સાથે વાત કરતાં અનુભવ્યું તેને મિત્રો સાથે સાંજે બેસીને ગાયું. તે જ તેમની સાખી. તે જ બની ગઈ કબીરાની જીવન જીવવાની ચાવી. અને આપણે તેને સમજીને સ્વીકારીએ તો આપણાં જીવનનાં દરેક પ્રશ્નનાં નિરાકરણની પણ ચાવી. પ્રેમનાં સ્વરુપની ચાવી, જ્ઞાનની ચાવી, આત્માનાં પરમાત્મા સાથેનાં અનુસંધાનની ચાવી, સમાજમાં ઊઠતા વિવિધ પ્રશ્નોની ચાવી, સુખી સંબંધની ચાવી અને તે ચાવીને ગાવી એટલે સાખી. પોતાની જાત સાથેની વાતની સાખીમાં જુઓ, કબીરે કરી કેટલી મોટી વાત!!!

બુરા જો દેખન મૈ ચલા, બુરા ન મિલિયા કોય,
જો દિલ ખોજા આપના, મુજસા બુરા ન કોય.

સાખી સ્વરુપે કબીરે ચિંતન અને સમજણ પ્રગટ કર્યું છે. બધાં જ ધર્મનાં સનાતન સ્વરુપને સમજી, પોતાની અજ્ઞાનતા દૂર કરીને જે તે ધર્મની સાચી લાગતી તાર્કિક વાતો અપનાવી છે. અને તેના સારને સાખી રુપે ગાઈ છે. સાંભળનાર પોતે જ તેનો અર્થને તારવી અવલોકન કરી, આત્મનિરીક્ષણ કરીને સત્યનાં સ્વરુપને પામે છે.

કબીરા ખડા બાઝાર મેં, માંગે સબ કી ખૈર,
નાહિ કિસી સે દોસતી, નાહિ કિસી સે બૈર.
કબીરા તેરી ઝોંપડી ગલકટિયન કે પાસ,
જૈસી કરની વૈસી ભરની, તૂ કયું ભયે ઉદાસ.

આમ, બે લીટીની સાખીમાં ગીતાનાં સર્વ પ્રત્યેનો સમત્વભાવ અને કર્મની ગતિને સમજાવી દીધી છે. કબીરનું સાખીમાં કરેલ સ્વનું સંબોધન ધ્યાન ખેંચેં છે. આમ, કબીર તેની સાખીના શબ્દ દ્વારા દરેકને આત્મનિરીક્ષણ કરવાના માર્ગ રુપી કૂંચી બતાવે છે. સાથે સાથે, જ્ઞાનનો માર્ગ ખૂબ કઠિન છે; કીડીનો પગ પણ ત્યાં ટકતો નથી એવા લપસણા માર્ગ માટે ચેતવે પણ છે અને ગાઈ ઊઠે છે.

કબીર કા ઘર શિખર પર, સિલ હિલ જાએ ગૈલ,
પાંવ ન ટિકૈ પિપીલિકા , સિર પે લાદૈ બૈલ. (પિપીલિકા – કીડી)

આમ, કબીરનું સર્જન ઘણું સરળ, સહજ અને સ્પષ્ટ છે. એટલે જ સદીઓથી તેનું નામ જાગતું છે. તેમના વિચારો અને રચનાઓ છ સદીઓથી વંચાય છે અને આગળ પણ વંચાતી રહેશે. મારો કબીર હંમેશા બધાનાં દિલને સ્પર્શતો ચિરસ્મરણીય રહેશે.

-જિગીષા પટેલ

બેઠક – ‘वाचिकं सर्व वाङ्ग्मयम्’ – 2 : વાગ્મી કચ્છી

મિત્રો,

જ્યાં સુધી નયનાબેન પટેલ બિમાર છે ત્યાં સુધી જયશ્રીબેન મર્ચન્ટ લિખિત વાર્તા વાગ્મી કચ્છીના અવાજમાં સાંભળો. મને આશા છે નયનાબેન જેવો જ આનંદ મેળવશો.

૧૪ – કબીરા

કબીર બીજક – રમૈની
જો આપણે ખરા અર્થમાં કબીરને જાણવો અને માણવો હોય તો તેના મહત્વના ગ્રંથ ‘કબીર બીજક’નો અભ્યાસ કરવો પડે. ‘બીજક’ ગ્રંથ એવો અદભુત છે કે, તેનાં રહસ્યને પામતા બુધ્ધિજીવી પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે. આ કોઈ સાધારણ ગ્રંથ નથી પણ ઉચ્ચકોટીનાં જ્ઞાનનો ભંડાર છે. કબીરે તો કોઈ દિવસ કલમ કે કાગળને હાથ લગાડ્યો નહતો. કબીરે જાતે ગ્રંથ નથી લખ્યા પણ મુખથી ભાખ્યા છે. તે એવા સંત હતા કે તેમની પાસે પોતે અનુભવેલું જ્ઞાન હતું. સામાન્ય માણસ અને સંતમાં તફાવત એ છે કે, આપણી પાસે બે આંખ અને એક દૃષ્ટિ હોય છે, જ્યારે સંતને ત્રણ. માણસને તો ઘણીવાર એવું બનતું હોય છે કે, આંખો હોવાં છતાં પણ દૃષ્ટિ હોતી નથી. સુરદાસજીનો દાખલો લઈએ તો, સંત વગર આંખે પણ ખૂબ સારું તાત્વિક દર્શન કરી જાણતા હોય છે.

કબીર પોતાની સરળ, સાર ગર્ભિત અને મર્મ સ્પર્શી વાણી થકી આજે જીવે છે. કબીરના શિષ્ય ધર્મદાસે કબીરની કંઠોપકંઠ બોલાયેલ વાણીનું મહત્વ જાણી સંવત ૧૫૨૧માં ‘બીજક’ ગ્રંથ રૂપે સંકલન કર્યું અને ભાગોદાસજીએ પુસ્તક સ્વરૂપ આપ્યું. કબીરનાં ગુપ્ત જ્ઞાનધનને બતાવવાવાળા સાંકેતિક લેખને ‘બીજક’ કહે છે. ‘બીજક’ની ભાષા ખૂબ પ્રાચીન છે.

‘કબીરબીજક’ અગિયાર પ્રકરણનો બનેલ છે. ૧) રમૈની ર) શબદ ૩) જ્ઞાનચૌંતીસા ૪) વિપ્રમતીસી ૫) કહરા ૬) વસંત ૭) ચાચર ૮) બેલી ૯) બિરહુલી ૧૦) હિંડોલા અને ૧૧) સાખી. હકીકતમાં આ કાવ્યનાં પ્રકારો છે. ‘કબીર પદ સુધા’માં શ્રી ઈશ્વરભાઈ પ્ર. પટેલે ઉલ્લેખ્યું છે કે, ‘કોઈ ભક્ત કવિએ આ પ્રકારોનું કાવ્યમાં ખેડાણ કબીર સાહેબના સમયમાં કર્યું નથી. કબીર સાહેબે આગવી દૃષ્ટિથી તે સૌ કાવ્ય સ્વરૂપોનો ઉપયોગ કર્યો છે. તે હહીકત નોંધનીય છે.’ આમ જોવા જઈએ તો, ‘શબ્દ’ અને ‘પદ’ કે ‘કાવ્ય’ વચ્ચે કબીર સાહેબની દૃષ્ટિએ કોઈ તફાવત નથી. તેમના માટે તો સાચો ભક્ત, જ્ઞાની અને પંડિત એ જ ગણાશે કે જે આ પદનો અર્થ પકડીને આગળ વધે. માટે જ એમણે (શબદ-૫૫) માં લખ્યું છે કે …

કહંહિ કબીર સુનહુ હો સંતો, જો યહ પદ અરથાવૈ
સોઈ પંડિત, સોઈ જ્ઞાતા, સોઈ ભગત કહાવૈં!’

‘બીજક’માં રમૈની, શબદ અને સાખી મુખ્ય છે. આજે આપણે રમૈનીની વાત કરીશું.

આમ જોવા જઈએ તો, રમૈની ‘બીજક’ની પ્રસ્તાવના ગણાય છે. તેમાં ૮૪ પદ છે. જેમાં કબીરજીએ હિન્દુ અને મુસ્લિમનાં વાડા તોડીને ધર્મને સમજાવ્યો છે. અહીં, એક વાત મારું ધ્યાન ખેંચે છે કે, દરેક પદમાં કબીરે નિર્ભયતાપૂર્વક પોતાના સ્વતંત્ર વિચાર રજૂ કર્યા છે જે મને કબીરા તરફ આકર્ષે છે. ૧૪મી સદીમાં પોતાના દોહાઓ દ્વારા ધર્મના પંડિતોને છંછેડ્યા, મૌલવી અને બ્રાહ્મણોને પડકાર્યા, એ કોઈ નાની સુની વાત છે? તો બીજી તરફ, કબીરજીએ તેમનો ઉપાય સૂચવતા ‘રમૈની’માં મનુષ્યે મોક્ષ તરફ ગતિ કરવાં અને માયાનાં બંધનમાંથી છુટવાં શું કરવું જોઈએ તેનો સુંદર બોધ પણ સરળ ભાષામાં આપ્યો છે.

રમૈનીનાં ૮૪ પદોમાંથી ચાર-પાંચ પદો ખાસ છે. તેમાં કબીરે માનવીને ચેતવણી આપી છે. જીવન જીવવા એ જાણવી જરુરી છે. તેના ૧૧મા પદમાં માણસને ચેતવતા કહ્યું છે કે, ભોગોની વાસના તેને માયાનાં બંધનમાં ફસાવે છે. ૨૧ અને ૨૨મા પદમાં કબીર સમજાવે છે કે, સંસાર કેવળ દુ:ખથી ભરેલો છે, તેથી માણસે વિવેકપૂર્ણ જીવન જીવવું જોઈએ. ૪૪મા પદમાં કબીરે કીધું કે, માનવે સત્સંગ કરવો જ જોઈએ કારણ કે સત્સંગથી જ સાચા જીવવાની રાહ મળે છે. છેલ્લે ૮૪મા પદમાં સમજાવ્યું કે, મુક્તિ મેળવવાં મનુષ્યે સ્વયંમ્ જ પ્રયત્ન કરવો પડે. કબીરાએ બીજાનાં હલેસાં વાપર્યા વગર પોતાની હોડી હંકારી છે અને ઈશ્વર સાથે એકરુપ થયા છે.

આમ, ‘રમૈની’નાં પદો વેદાંત અને તત્વજ્ઞાનથી ભરપૂર છે. તેમાં બીજક ગ્રંથના સારનાં આધ્યાત્મિક રહસ્યોને ઉઘાડવાનો અદભુત પ્રયત્ન થયો છે. કબીરાએ ‘રમૈની’ની રચના દોહા અને ચોપાઈમાં લોકો જે ઢાળે ગાતા હતા તે ઢાળને પોતાની કથન શૈલીમાં ગૂંથી પ્રસ્તુત કર્યા. આમ જૂઓ તો, કબીર સાહેબે તત્વજ્ઞાનની ભારેખમને શુષ્ક લાગતી વાતોને રસિકતાપૂર્વક સરળતાથી રજૂ કરવાનો સન્નિષ્ઠ પ્રયાસ કર્યો ગણાય.

વિરાટ સંસારમાં આપણો અવિનાશી જીવ ૮૪ લાખ યોનીઓમાં ભટકે છે તેમ કહેવાય છે. આ ૮૪ લાખ યોનનીઓમાંથી મોક્ષ તરફ ગતિ કરવાની ચાવી, આ ૮૪ પદમાં કબીરાએ સૂચવી છે. કબીરે રામનામનું મહત્વ સમજાવતાં નીચેથી ચોપાઈ રમૈનીમાં ગાઈ છે.

કહૈં કબીર પુકારિકે, ઈ લેઉ વ્યવહાર,
રામ નામ જાને બિના,ભવ બૂડિ મુવા સંસાર.

કબીરે ક્યાંય કોઈ ચોપાઈ કે દોહા, ભજનમાં પોતાનું નામ ચીતર્યું નથી. કબીર એક સહજ ઝરણાં જેવું જીવન જીવ્યા અને જીવનમાં જળ ઉપર પોતાની સહી કરી ગયા અને વહેતા પવનને પોતાના હસ્તાક્ષર આપી પોતાની રચના આપી. આજે ૬૫૦ વર્ષથી પવનના સુસવાટા સાથે કબીર આપણાં ઘરમાં જીવે છે અને દિલમાં પ્રવેશે છે.

જીગીષા પટેલ