૪૬ – કહેવત – ગંગા – કલ્પના રઘુ

 

 
ફરે તે ચરે, બાંધ્યો ભૂખે મરે
પોતાના સ્થાનેથી બીજી જગ્યાએ ફરવું એટલે યાત્રા કરવી. મનુષ્યની આ સ્થળાંતરની પ્રવૃત્તિ પ્રવાસ શબ્દ દ્વારા ઓળખાય છે. પ્રવાસ એટલે પરગામ વસવું, મુસાફરીએ જવું તે. તેને પર્યટન, જાત્રા, સફર પણ કહી શકાય. માનવની જેમ પશુ-પંખીમાં પણ ફરવુ અને ચરવુ જોવા મળે છે. કીડી ક્યારેય જંપીને બેસી નથી રહેતી. મધમાખી ફૂલોના રસ માટે અવિરત ઉડતી જ હોય છે. પક્ષીઓ પણ ઉડ્યા કરતાં હોય છે. પશુઓ પણ ફર્યાં જ કરે છે. માટે તે ચરી શકે છે, પોતાનો નિર્વાહ કરી શકે છે.
ઉપનિષદમાં એક ઉક્તિ છે, “चराति चरतो भगः।” જગતમાં જે જીવંત છે તે બધું જ ચાલ્યા કરે છે. માટે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે મનુષ્યને “સનાતન યાત્રી” કહ્યો છે. મનુષ્ય તેના અસ્તિત્વ માટેની મૂળભૂત આવશ્યકતાઓની પૂર્તિ માટે આદિકાળથી પ્રવાસ કરતો રહ્યો છે. જીવન જીવવાની જડીબુટ્ટી એટલે ફરવું.
વર્ષનો અમુક સમય માણસ જો ફરવામાં પસાર કરે તો જ્ઞાની થઈ શકે છે. આ માનવના વિકાસના પાયાની વાત છે. પુસ્તક વાંચવાથી કે સાંભળવાથી જ્ઞાનમાં વધારો થાય છે. પરંતુ દ્રશ્ય જોવાથી વસ્તુ, વિષય કે અનુભવ માનસપટ પર અંકિત થઈ જાય છે, જેની છાપ જીવનપર્યન્ત રહે છે. માણસની જ્ઞાનપિપાસા, જ્ઞાનક્ષુધા ફરવાથી તૃપ્ત થાય છે. જ્ઞાન અગાધ દરિયો છે. શક્યતા અને ક્ષમતા હોય એટલી ડૂબકી મારી મરજીવા બનવું જ રહ્યું. બાર ગાઉએ બોલી બદલાય છે. અલગ અલગ રાજ્ય, દેશ-વિદેશની ભાષા, રહેણી-કરણી, ખોરાક, પહેરવેશ, જીવન ઉપયોગી સમજણ, અલગ અલગ સંસ્કૃતિ વિશેની ઓળખ અને સમજ, ફરવાથી અને ચરવાથી મળે છે, જે જીવન જીવવાનું ભાથું બની જાય છે. જોઈને શીખેલી વસ્તુઓ જીવન જીવવાની કળા બનીને જીવનને જીતતા શીખવે છે. પ્રવાસ એક શિક્ષકની ગરજ સારે છે. જર્મન લેખક ગટે કહે છે, To wander is to get education. જ્ઞાનની સાથે અનુભવોનો ખજાનો મળે છે, જે જીવનમાં સૂઝશક્તિ વધારે છે. જેને કારણે ગમે તેવી ભીડ કે અગવડોમાં વ્યક્તિ રસ્તો શોધવાને સમર્થ બને છે. તેની આત્મશક્તિમાં વધારો થાય છે. સાહસવૃત્તિ વધે છે. શરીર ખડતલ બને છે.
માણસે તેની જ્ઞાનની ક્ષિતિજને વિસ્તારીને વિકસાવવી જોઈએ. સ્કાય ઈઝ ધ લિમિટ, એ સફળ વ્યક્તિઓનો જીવનમંત્ર હોય છે. ઉચ્ચ હોદ્દો ધરાવતી ઘણી વ્યક્તિઓ ડિગ્રીની સાથે ભ્રમણ કરીને મેળવેલા જ્ઞાનથી સમૃદ્ધ બન્યા હોય છે. અબ્રાહમ લિંકન, નેપોલિયન, સ્વામી વિવેકાનંદ, ગાંધીજી, નરેન્દ્ર મોદીજી તેમજ તમામ સંપ્રદાયના સંતો યાત્રા કરીને જ ધ્યેયસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી શક્યા છે.
પોતાની દ્રષ્ટિને સીમિત બનાવી કૂવામાંના દેડકા જેવું જીવન જીવનાર વ્યક્તિને બહારની દુનિયાનો ખ્યાલ હોતો નથી. તેમનું માનસ સંકુચિત બની જાય છે. બાંધ્યો ભૂખે મરે જેવી તેમની દશા હોય છે. જો કે આજકાલ સૉશિયલ મીડિયા પરથી લોકો ધારે તેટલું અને તેવું જ્ઞાન મેળવી શકે છે. સવારના ઉઠતાની સાથે વોટ્સએપ અને ફેસબુક પર માણસ ફરતો અને ચરતો થઇ ગયો છે. પરંતુ આ ચરવું સકારાત્મક અને ઉપયોગી હોવું જરૂરી છે. આજકાલ અજ્ઞાનતા થકી નકારાત્મકતા ભેગી કરીને ફરીને ચરેલુ લોકો વહેંચતા હોય છે. અફવાઓ ફેલાવીને આગને હવા આપવાનું કામ  અયોગ્ય કહેવાય. આવી વ્યક્તિઓ ફરે નહીં, ચરે નહીં અને અપચો થઈને ઓકે નહીં, તે જ સમાજના હિતમાં હોય છે.
માનવ કેટલું સ્વાર્થી પ્રાણી છે! તેણે કુદરત પર, વાતાવરણ પર તેનું સામ્રાજ્ય એટલું બધું વિસ્તારીને કબજો જમાવ્યો છે કે પક્ષીઓને ચણવા કે પશુઓને ચરવા, જીવ-જંતુઓ વગેરે કે જે કુદરતી બનેલી ecosystemના ભાગરૂપ છે તેના માટે જગ્યા નથી રાખી. કુદરતમાં અસમતોલન થઈ રહ્યું છે. જેને કારણે તેમની સંખ્યા ઘટી રહી છે. અમુક જાતિનું તો નામોનિશાન મટતું જાય છે. માણસનું ફરવું અને ચરવું બીજા પશુ-પંખી કે જીવ-જંતુને દખલગીરી રૂપ તો ના જ હોવું જોઈએ.
મનુષ્ય તેની પાંચ ઇન્દ્રિયોથી ચરતો હોય છે. ઇન્દ્રિયો એટલે ગો અને ચર એટલે ચરવું. અને જે ચરતો નથી એટલે કે અગોચર છે તે આત્મા છે. એ કક્ષાએ પહોંચે તેને ફરવાની કે ચરવાની જરૂર રહેતી નથી. તે વ્યક્તિ અન્યને આશરો આપી જ્ઞાન થકી તેમના પ્રશ્નોનું સમાધાન કરે છે. બાકી માનવ માત્ર, પ્રાણી,પક્ષી કે જીવ-જંતુ, જે સજીવન છે, ચેતનવંતુ છે, તે ફરે છે માટે ચરે છે. જે બંધાયેલું છે તે તેના માલિકની મરજી મુજબ રહે છે, માટે ભૂખ્યો રહે છે.