મિર્ઝા ગાલિબ અને ગુજરાત

 

ગઝલનું મૂળ છે ઉત્કૃષ્ટ અરેબિક કવિતા. ૧૨મી સદીમાં મોગલોના આગમનથી તે ભારતમાં પ્રવેશી. જો કે તેની લોકપ્રિયતા ૧૭મી સદીમા વધી જ્યારે ઊર્દૂ ભારતમાં સાંસ્કૃતિક ભાષા બની. ગઝલ ઊર્દૂ કવિતાનો એક અત્યંત લોકપ્રિય અને સુંદર પ્રકાર છે અને ગુજરાતી કવિતા અને સાહિત્યનો એક અંતરંગ ભાગ બન્યો છે.

સવાલ એ છે કે ગઝલને આવું આગવું સ્થાન ગુજરાતી કવિતામાં કેવી રીતે મળ્યું?

આ માટે આપણે બે અત્યંત પ્રભાવશાળી ઊર્દૂ કવિઓને યાદ કરવા પડશે. એક છે વલી ગુજરાતી, જે અમદાવાદમાં રહેતા હતા અને ૧૭મી સદીમાં ઊર્દુમાં ગઝલ લખતા હતા. હકીકતમાં તેઓ આધુનિક ઊર્દૂ ગઝલના પિતા હતા. તે પછી આવે છે મિર્ઝા ગાલિબ અને ૧૮૫૯-૧૮૬૯ દરમિયાન ગુજરાત ઉપરનો તેમનો પ્રભાવ. કમનસીબે ગાલિબના ઘણા ચાહકોને ગઝલ રચનામાં ગાલિબના મહત્વના યોગદાન વિષે જાણકારી નથી. હકીકતમાં તેઓ ગાલિબના ગુજરાત સાથેના ગાઢ સંબંધને પણ જાણતા નહી હોય.

ગાલિબના વારસાએ જ ઊર્દૂ અને ગુજરાતી કવિતામાં ગઝલને મહત્વનું સ્થાન આપ્યું છે.

ગાલિબના જીવનકાળ દરમિયાન તેમના શિષ્યો ‘વફા’, ‘મયાલ’, ‘ફિદા’ અને ‘સય્યાહ’ પ્રખ્યાત કવિઓ થયા જેઓ સુરત અને વડોદરાના હતા. ગઝલ પ્રાદેશિક ભાષાઓ જેવી કે હિન્દી, પંજાબી, બંગાળીમાં લખાય છે પણ ગુજરાતીમાં તેનું મહત્વ ખૂબ છે અને ગઝલ રચનાઓનો સિલસિલો વેગથી ચાલુ છે જેને કારણે તેનું ભારતીય સાહિત્યમાં એક આગવું સ્થાન છે. ૨૦મી સદીમાં ગુજરાતી ગઝલનો પ્રવાહ વિકસ્યો અને ‘શયદા’, બરકત વિરાણી ‘બેફામ’, શેખાદમ આબુવાલા, શૂન્ય પાલનપૂરી, સૈફ પાલનપૂરી, આદીલ મન્સૂરી, અમૃત ઘાયલ જેવા કવિઓથી પરિપક્વ બન્યો. આ નામો તો નમૂનારૂપે જ છે.

ચાલો આપણે ઇતિહાસમાં ડોકિયું કરી ગાલિબ અને ગુજરાતના નજદીકના સંબંધને જોઈએ.

જાણીને નવાઈ લાગશે કે ગુજરાતમાં કદીએ પગ ન મૂકનાર ગાલિબનો ગુજરાત સાથે એક અનન્ય સંબંધ બંધાયો હતો અને તે પણ સુરત અને વડોદરામાં વસતા તેમના મિત્રો અને શિષ્યો સાથેના પત્રવ્યહવાર દ્વારા.

ગાલિબનો પહેલો પત્ર સન ૧૮૬૩મા મીર ગુલામ બાબા ખાનને લખાયો હતો. આ મીર ગુલામ બાબા ખાન એટલે સુરતના નવાબ મીર જાફર અલી ખાનના જમાઈ. નવાબ મીર જાફર અલી ખાન મીર સરફરાઝ અલી ખાનના સુપુત્ર. મીર સરફરાઝ અલી ખાન મૂળ તે વખતના ઉત્તર પ્રદેશના બદાયુન પ્રાંતમાં આવેલ સેહસ્વાનના. તેમના પૂર્વજો હઝરત ખ્વાજા કુત્બુદ્દીન મોદુદ ચિસ્તીના વંશજ હતાં અને સુલતાન બલ્બનના વખતમાં દિલ્હી આવીને વસેલા. મીર સરફરાઝ અલી ખાન ૧૮૧૭મા ગુજરાતમાં સ્થાયી થયા જ્યારે તેમને કાઠીયાવાડ, ગુજરાતનું કમઢીઆ પ્રાંત મુઘલ શહેનશાહ અકબર શાહ ૨એ સોગાદમાં આપ્યુ હતું.

તે વખતના વડોદરાના શાસક ગાયકવાડ અને અન્ય મરાઠા શાસકોને પેશ્વા સાથે લાંબા સમયથી અંટસ. પેશ્વાઓથી છૂટકારો મેળવવા તેઓએ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીની મદદ માંગી. કંપનીના કહેવાથી મીર સરફરાઝ અલી ખાન વડોદરાના સૈન્યના અશ્વદળનાં વડા બન્યા. તેમના હાથ નીચે છસો સૈનિકોની ટૂકડી હતી. ૧૮૧૮માં માળવાના યુદ્ધમાં બાજીરાવ પેશ્વાને હાર આપી અને તેને કારણે વડોદરાના ગાયકવાડનું સામ્રાજ્ય ઉગી નીકળ્યું.

આ વિજયને કારણે મીર સરફરાઝ અલી ખાનની સતા અને સંપત્તિમાં વધારો થયો. તે પછી તેમનો મોભો પણ વધ્યો અને તેઓ વડોદરાના આગળ પડતા અને માનનીય વ્યક્તિમાં ગણાવા લાગ્યા તથા તેમને સરદારનું બિરુદ પણ આપવામાં આવ્યું. બ્રિટિશ સરકારે પણ તેમને કમઢીઆના શાસક અને ‘મુખ્ય રાજ્યકર્તા, કમઢીઆ રાજ્યના દરબારશ્રી’ તરીકે માન્યતા આપી. પરંતુ વડોદરાના ગાયકવાડ શ્રી આનંદ રાવ તેમનાથી એટલા પ્રભાવિત હતા કે તેમણે મીર સરફરાઝ અલી ખાનને વડોદરામાં સ્થાયી થવા જણાવ્યું. તેઓએ તે સ્વીકાર્યું અને વડોદરામાં મીર સાહબ વાડા તરીકે જાણીતી એક જંગી વસાહત બનાવી. ત્યાર પછી તેઓ વારાફરતી કમઢીઆ અને વડોદરામાં રહેવા લાગ્યા.

મીર સરફરાઝ અલી ખાનની ઈચ્છા પોતાના બે પુત્રોને કોઈ સારા ખાનદાનમાં પરણાવવાની હતી. તેમને જાણ થઇ કે સુરતના નવાબ, નવાબ અફઝલુદ્દીન પોતાની બે શાહજાદીઓને માટે સારા પાત્રની શોધમાં છે. મીર સરફરાઝ અલી ખાને નવાબને મળી પોતાના બે દીકરા મીર અકબર અલી, મીર જાફર અલી ખાનની ઓળખાણ કરાવી. તેમને મળીને સુરતના નવાબ એકદમ પ્રભાવિત થઇ ગયા અને બન્ને શાહજાદીઓના લગ્ન તે બે ભાઈઓ સાથે કર્યા. પરંતુ મીર અકબર અલીની બેગમનું બિનવારસ મૃત્યુ થતા તે વડોદરા કાયમ માટે જઈ વસ્યા. આમ મીર જાફર અલી ખાન સુરતના નવાબના એકમેવ જમાઈ તરીકે રહ્યા.

સુરતના નવાબને કોઈ પુરુષ વારસદાર ન હતો એટલે તેમણે પોતાના જમાઈ મીર જાફર અલી ખાનને સુરતના ઉત્તરાધિકારી અને વારસદાર ગણ્યા. તેમના મૃત્યુ બાદ બ્રિટિશ સરકારે તેમના જમાઈ મીર જાફર અલી ખાનને ઉત્તરાધિકારી અને વારસદાર ન ગણતા નવાબનું બિરુદ નાબૂદ કર્યું, નવાબને અપાતું વાર્ષિક રૂં. એક લાખનું સાલિયાણું પણ બંધ કરી દીધુ અને સુરતને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યમાં જોડી દીધું.

આ બધાથી નારાજ મીર જાફર અલી ખાને પોતાના હક્ક માટે લંડન જઈ પોતાનો દાવો રજુ કર્યો. પ્રથમ પ્રયાસે સફળતા ન મળતા તેઓ ફરીવાર લંડન ગયા અને તેના ફળસ્વરૂપ ૧૮૫૬મા The Nawab of Surat Treaty Bill બ્રિટનના House of Commonsમાં પસાર થયું, જે દ્વારા સાલિયાણું તો ફરી ચાલુ થયું પણ સુરતના નવાબનો ખિતાબ એનાયત ન થયો. તેમ છતાંય સુરતના અને લંડનના નાગરિકો તેમને નવાબસાહેબના નામે જ બોલાવતા.

ગાલિબે કૂલ ૬૧ પત્ર તેમના શિષ્યો અને આશ્રયદાતાઓને લખ્યા હતા. તેમણે પહેલો પત્ર મીર જાફર અલી ખાનના જમાઈ મીર ગુલામ બાબા ખાનને લખ્યો હતો જ્યારે તેમને મીર જાફર અલી ખાનના મૃત્યુના સમાચાર મળ્યા. ગાલિબે મીર જાફર અલી ખાનને નિર્દેશતો બીજો પત્ર હકીમ સૈયદ અહમદ હસન મોદુદીને લખ્યો હતો. સૈયદ સાહેબ મારફત જ મીર જાફર અલી ખાનના ભત્રીજા મીર ઈબ્રાહીમ અલી મિર્ઝાસાહેબના શાગિર્દ બન્યા હતા. ઘણા વખત સુધી મિર્ઝાસાહેબને તેમના શિષ્યો મીર ઈબ્રાહીમ અલી, મીર ગુલામ બાબા ખાન અને મીર જાફર અલી ખાનના સંબંધની જાણ ન હતી પણ જ્યારે તેમને તેમના નજદીકી સંબંધોની જાણ થઇ ત્યારે તેઓ એકદમ ખુશ થઇ ગયા. ત્યારબાદ તેમણે જે પંક્તિ લખી તે ગુજરાતના મીરોને બિરદાવતી એક ઉચ્ચતમ રચના છે, જેનો ભાવાનુવાદ આ પ્રમાણે છે:

‘આ કુળ શુદ્ધ સોનાની ખાણની નીપજ છે, ઝળહળતા સૂર્યની જેમ તે દુનિયાને પ્રજ્વલ્લિત કરે છે.’

મુઘલ સામ્રાજ્ય પોતાના અંત તરફ જઈ રહ્યું હતું અને બ્રિટીશ સામ્રાજ્યની ચઢતી નજર સામે હતી તેથી બંનેને પોતાના વારસાહક્ક માટે બ્રિટીશ સામ્રાજ્યને લડત આપવી પડી હતી. જો કે બંનેની વ્યથા સરખી જ હતી, પણ મીર જાફર અલી ખાન અંતે સફળ થયા હતા. જ્યારે ગાલિબે દિલ્હી અને કલકત્તા સુધી પોતાના હક્ક માટે એક તુર્કી તરીકે અંત સુધી લડત આપી પણ અસફળ રહ્યા.

ગુજરાતના મીરસાહેબોને એ વાતનો ગર્વ હતો કે તેઓ ગાલિબ સાથે બહુ નજીકનો નાતો ધરાવતા હતા, કાં તો તેમના શિષ્યો તરીકે કે પછી તેમના મિત્ર તરીકે. તેમના એક માનીતા શિષ્ય, દાદ ખાન ‘સય્યાહ’ના પ્રોત્સાહક હતા મીર ગુલામ બાબા ખાન. તો બીજી તરફ હકીમ મોદુદી, મીર ઈબ્રાહીમ અલી, મીર આલમ અલી તેમના શિષ્યો હતા. મીર ઈબ્રાહીમ અલી તેમના સમય દરમિયાન ‘વફા’નાં નામે જાણીતા હતા. મીર ઈબ્રાહીમ અલીના પુત્ર મીર અસલામ અલીને પણ કવિતાઓમાં રસ હતો અને તે ‘જાદુ’ના નામે લખતા. હકીમ મોદુદી ‘ફિદા’ના નામે લખતા. આજે પણ મીરસાહેબના કુટુંબના વંશજોના હૃદયમાં ગાલિબ માટે એક આગવું સ્થાન છે. સ્વ. નવાબ મીર ખ્વાજા કુત્બુદ્દીન, કમઢીઆના ભૂતપૂર્વ દરબાર અને સુરતના મીર જાફર અલી ખાનના વંશજ, ગાલિબની ગઝલોના અત્યંત ચાહક હતા અને પોતાનું આખું જીવન ગાલીબની રચનાઓ પાછળ વિતાવ્યું. જો કે તેમણે ‘Ghalib’s Ethics’ નામની એક પુસ્તિકા લખી હતી.

મીર ગુલામ બાબા ખાન, મીર જાફર અલી ખાનના જમાઈ ગાલીબના આશ્રય્દાતાઓમાના એક હતા. તેમની મૈત્રી વિકસાવવા માટે જવાબદાર હતા ગાલિબના શિષ્ય દાદ ખાન ‘સય્યાહ’ જેમને માટે  મીર ગુલામ બાબા ખાનને  બહુ પ્રેમ અને માન હતા. આમ તો ગાલિબ મીર ગુલામ બાબાને ક્યારેય મળ્યા ન હતા, પણ ‘સય્યાહ’ સાથેના સંપર્કને કારણે અને ‘સય્યાહ’ પાસેથી મીર ગુલામ બાબા ખાનની ખાનદાની પશ્ચાદભૂમિની જાણકારી મળ્યા પછી તેમને મીર ગુલામ બાબા ખાન પ્રત્યે બહુ આદર અને માન હતા. તેમની અને ‘સય્યાહ’ની ઈચ્છા હતી કે ગાલિબ સુરત આવીને વસે પણ તેમ બની શક્યું નહી.

ગુરૂ-શિષ્ય કે ઉસ્તાદ-શાગિર્દ પરંપરા ભારતમાં સદીઓ પુરાણી છે જેમાં શિષ્ય ગુરૂને ભગવાનના રૂપમાં જુએ છે. આવા પ્રકારનો સંબંધ ગાલિબ અને તેમના ગુજરાતના કેટલાક શિષ્યો વચ્ચે જોવા મળે છે. ગાલિબને પૂરા દેશમાં રાજાઓ, રઈસો, નવાબો, ઉમદા વ્યક્તિઓ અને સામાન્ય માનવીઓ જેવા શિષ્યો હતા, જેમાના ઘણા ઉત્કૃષ્ટ કવિ હતા. આમાના એક હતા દાદ ખાન ‘સય્યાહ’ જે ગાલિબને એકદમ પ્રિય હતા. શરૂઆતમાં દાદ ખાન ‘અશ્ક’ના નામે લખતા. તેમને દેશભરમાં મુસાફરી કરવાનો શોખ હતો. એકવાર જ્યારે દાદ ખાન દિલ્હી ગયા ત્યારે તેમણે મિર્ઝાસાહેબના પગ આગળ બેસી પોતાની ગઝલો સુધારવા વિનંતી કરી હતી. તે દિવસથી ગાલિબના તે પ્રિય બન્યા અને તેમને શિષ્ય તરીકે સ્વિકાર્યા અને ‘સય્યાહ’ (મુસાફર)નો ખિતાબ આપ્યો. ત્યારબાદ દાદ ખાન આ જ નામે લખતા.

પોતે બહુ મુસાફરી કરી શકતા ન હતા એટલે ગાલિબ દાદ ખાનને પત્રો લખી તેમણે કરેલ મુસાફરીનું વિગતવાર વર્ણન કરવા કહેતા. ગાલિબને તે એટલા પ્રિય હતા કે તેઓ દાદ ખાનને ‘બર્ખુંરદાર’ના નામે સંબોધતા જે સામાન્ય રીતે કોઈ પોતાના દીકરા માટે વાપરે છે.

એક સફરમાં ૧૮૬૨મા દાદ ખાન મુંબઈથી સુરત પહોંચ્યા. ત્યાના નવાબ મીર ગુલામ બાબા ખાનને ઉર્દૂ અને પર્શિયન ભાષામાં ઊંડો રસ, જેને કારણે ‘સય્યાહ’ તેમના દરબારમાં પહોંચ્યા અને પછીથી તેમના દરબારમાં સાથીદાર બન્યા.

ગાલિબે ‘સય્યાહ’ને કૂલ ૩૫ પત્રો લખ્યા હતા જેમાં નાદુરસ્ત તબિયત, આર્થિક મુશ્કેલી, ‘સય્યાહ’ની મુસાફરી, કવિતા લખવાની સૂચનાઓ, વગેરે જેવા જુદા જુદા વિષયોને સાંકળ્યા હતા. તે ઉપરાંત ગઝલમાં યોગ્ય શબ્દો અને છંદના ઉપયોગ વિષે પણ સલાહસૂચન આપતા. ‘સય્યાહ’ ગાલિબની અપેક્ષાઓ ઉપર ખરા ઉતર્યા હતા અને ઉર્દૂ ભાષામાં શ્રેષ્ઠતા મેળવી હતી. તેમના સુરતના વસવાટને કારણે અને ત્યાંથી ગાલિબ સાથેના પત્રવ્યવહારને કારણે જ ગુજરાતને ગાલિબ અને ગઝલોનો પરિચય થયો જે નોંધનીય છે.

મીર ઈબ્રાહીમ અલી સુરતના નવાબ મીર જાફર અલીના ભત્રીજા હતાં. તેઓ સય્યદ મીર હકીમ મોદુદીના નજીકના સગા હતા, જે ગાલિબના શિષ્ય હતા, તેમની મારફત મીર ઈબ્રાહીમ અલીને ગાલિબ સાથે સીધો સંપર્ક હતો. યુવાનીમાં મીર ઈબ્રાહીમ અલી સુરતમાં કાકા સાથે રહેતા હતા. અહી તેમણે પર્શિયન, ઉર્દૂ, અરેબિક અને અંગ્રેજી ભાષાઓ શીખી. જેને કારણે તેમને કવિતા પ્રત્યે લગાવ થઇ ગયો.

૨૫ વર્ષની વયે દાદાના અવસાનને કારણે તેમને સુરત છોડી વડોદરા આવવું પડ્યું અને કારોબારને કારણે કવિતા એકબાજુએ રહી, પણ તેમાનો તેમનો રસ ઓછો થયો ન હતો. પોતાની રચનાઓ તે ગાલિબને મોકલતા અને ગાલિબ તે એકાગ્રતાથી વાંચી સુધારતા. ગાલિબે તેમને પાંચ પત્ર લખ્યા હતા. ગાલિબની મુશ્કેલીને ધ્યાનમાં લઇ મીર ઈબ્રાહીમ અલી તેમને આર્થિક મદદ કરતા. બંનેને એકબીજાને મળવાની તક નહોતી મળી પણ એકબીજાના ફોટાનું આદાનપ્રદાન કર્યું હતું.

મીર ઈબ્રાહીમ અલીને ગાલિબ પોતાના ઉસ્તાદ છે તેનો અત્યંત ગર્વ હતો. તેમની નિગરાનીમાં તેઓ એક સારા કવિ બન્યા. તેઓ ‘વફા’ના ઉપનામે લખતા, તો કવચિત ‘તાલીબ’ના નામે પણ લખતા.

મીર ઈબ્રાહીમ અલીના પુત્ર મીર અહતાશમ અલી તેમના પિતાના પગલે ચાલ્યા અને ‘જાદુ’ના ઉપનામે કવિતા લખતા. તેમના પૌત્ર મીર મહેબુબ અલી ઉર્દૂ અને પર્શિયનના વિદ્વાન હતા અને ગાલિબની પર્શિયન રચનાઓના પ્રશંસક હતાં

સયદ મોદુદી જાણતા હતા કે જેમને કવિતામાં રસ છે તેમનો સંપર્ક ગાલિબ સાથે કરાવાય તો તે કળીઓ એક પુષ્પમાં પરિવર્તિત થાય. આ જ કારણસર તેમને જ્યારે જાણ થઇ કે મીર ઈબ્રાહીમ અલીના પિત્રાઈ, મીર આલમ અલી ખાન પણ કવિતાઓ લખે છે ત્યારે સયદ મોદુદીએ તેમનો ગાલિબ સાથે સંપર્ક કરાવ્યો. મીર આલમ અલી ખાન ‘મયાલ’ના ઉપનામે કવિતા લખતા અને ગાલિબને મોકલતા. ગાલિબના નિર્દેશનમાં અને તેમના પ્રોત્સાહનને કારણે ‘મયાલ’તેમના સમયના એક સુપ્રસિદ્ધ કવિ બન્યા. તેમના પૌત્ર મીર અઝર અલીને પણ પોતાના દાદાની જેમ કવિતામાં રસ હતો અને તેમણે ‘દીવાન’ પ્રકાશિત કર્યું હતું.

આ લેખમાં જે સયદ મોદુદીનો ઉલ્લેખ કરાયો છે એમનું પૂરૂ નામ મીર સયદ હસ્સન મોદુદી. શરૂઆતમાં તેઓ સેહસ્વાન રહેતા અને ત્યાં શિક્ષણ પ્રાપ્ત કર્યું. પણ તેમને પોતાની સાહિત્યિક કલાને વિકસાવવી હતી એટલે તેઓ દિલ્હી આવી વસ્યા. ઉર્દૂ અને પર્શિયન કવિતામાં તેમના રસના કારણે તેઓ ગાલિબના સંપર્કમાં આવ્યા. ગાલિબને વિનંતી કરી કે તેઓ કવિતાક્ષેત્રે તેમને માર્ગદર્શન આપે. આ વિનંતી ગાલિબે સ્વીકારી અને બે વચ્ચે એક દીર્ઘકાલીન સંબંધ બંધાયો.

સયદસાહેબ મીર સરફરાઝ અલીના કુટુંબના હતા અને અન્યોની જેમ તે પણ વડોદરા આવી વસ્યા હતા. ત્યાં તેમને મીર ઈબ્રાહીમ અલીના દરબારમાં સ્થાન મળ્યું. મીર ઈબ્રાહીમ અલીનો કવિતામાં રસ જોઈ સયદ મોદુદીએ તેમને ગાલિબ સાથે સંપર્ક કરાવ્યો હતો. ગાલિબને મીર કુટુંબ પ્રત્યે એટલો પ્રેમ હતો કે પોતાની લથડતી તબિયતે પણ તેમના આ ખાસ શિષ્યોની ગઝલો તેઓ સુધારતા.

સયદ મોદુદી પોતાની કવિતાઓ ‘ફિદા’ના ઉપનામે લખતા. સયદસાહેબને વૈદકશાસ્ત્રમાં પણ રસ અને તેનો અભ્યાસ પણ કર્યો, જેને કારણે તેઓ હકીમ મોદુદીના નામે પણ ઓળખાતા હતા. ‘સય્યાહ’ની જેમ હકીમ મોદુદી પણ પ્રવાસના શોખીન હતા. ગાલિબ વારાણસીથી એકદમ પ્રભાવિત હતા અને તેમણે વારાણસી માટે ‘ચિરાગે-એ-દૈર’ નામે એક ‘મસ્નવી’(દીર્ઘકાવ્ય) લખ્યું હતું. જયારે મોદુદી ગાલિબના કહેવાથી વારાણસી ગયા હતા ત્યારે તેઓ પણ ગાલિબની જેમ વારાણસીના જાદુથી મોહિત થઇ ગયા અને તેમણે તે માટે નીચે મુજબ લખ્યું હતું:

“દીખાઈ જાકર બુતાની દખ્ખણ કો અબ ક્યા મુંહ

જો નકદે દિલ થા ફિદા લૂટ ગયા બનારસ મૈ”

હકીમ મોદુદીના મોટા પુત્ર સયદ મેહમૂદ હુસ્સૈન પિતાના પગલે ઉર્દૂમાં ‘અફસર’ના નામે કવિતા લખતા. તેઓ ઉર્દૂ ઉપરાંત પર્શિયન, અરેબિક અને ગુજરાતી ભાષામાં માહેર હતા.

એમ કહેવું ખોટું નથી કે ગાલિબના ગુજરાત સાથેના જોડાણને કારણે ગુજરાતમાં આજે પણ ઉર્દૂ ભાષા એટલી જ લોકપ્રિય છે. ન કેવળ ઉર્દૂભાષી કવિઓ પણ ગુજરાતીભાષી સાંપ્રત પેઢીના કવિઓ પણ આજે ગઝલને જીવંત રાખવામાં સફળ રહ્યા છે. એ પણ નોંધવું રહ્યું કે ભારતની અન્ય ભાષાઓના પ્રમાણમાં ગુજરાતી ગઝલ વધુ ફાલીફૂલી છે જે આપણા માટે ગર્વની વાત છે.

(ઉપરની માહિતી મીર જાફર અલી ખાનના વંશજ અને કમઢીઆ, સૌરાષ્ટ્રના હાલના દરબારશ્રી મીર જાફર ઈમામ પાસેથી તેમ જ તેમના પ્રકાશિત પુસ્તક ‘Mirza  Ghalib and the Mirs of Gujarat’માંથી સાભાર.)

નિરંજન મહેતા

જોડણીદોષ-  નિરંજન મહેતા

મિત્રો આપ જાણો છો “આપણે આપણી ભાષાને ઉજાગર કરવા ,ગુજરાતી ભાષાના વૈશ્વિક પ્રચાર, પ્રસાર અને જાળવણીના એક નાનકડો પ્રયાસ રૂપે શબ્દોનુંસર્જન અને “બેઠક”ની શરૂઆત કરી છે જેના.ફળ સ્વરૂપે માત્ર વાંચન નહિ લખવાનું કાર્ય બેઠકમા થાય છે આપણો હેતુ છે,પુસ્તક દ્વારા નવા વિચારો સમાજને આપવા અને વાંચન ની સંવેદના ખીલવવાનો. વાંચન સાથે સર્જન કાર્ય પણ થાય છે એ સારી વાત છે.નિતનવા વિષયો સાથે લખવું અને ભાષાની સાથે કલમને પણ સર્જકોએ કેળવવી”. પરંતુ જોડણી ભૂલો દેખાય છે તો આ લેખ આપણને સૌને  માર્ગદર્શન આપશે. 

જોડણી દોષ 

આપણા નામની અંગ્રેજી જોડણીમાં જો કોઈ ભૂલ કરે તો તે આપણને તરત ખૂંચે છે અને તે સુધારવાનાં પગલાં લઈએ છીએ. પરંતુ આપણી ભાષા ગુજરાતી ભાષામાં થતી આવી ભૂલો તરફ આપણે ઉદાસીનતા દાખવીએ છીએ. મૂળ આમાં ભાષા પ્રત્યેનું અજ્ઞાન પણ કારણભૂત છે. અભ્યાસ દરમિયાન અન્ય વિષયો તરફ વધુ ધ્યાન અપાય એટલે ગુજરાતી ભાષા સાથે સાવકી મા આપે તેવું વર્તન શાળાઓમાં થતું હોય છે અને હવે તો ગુજરાતી માધ્યમની શાળાઓ એક પછી એક બંધ થતાં ભવિષ્યની પેઢી વિદેશી ભાષાઓમાં માહેર હશે, પણ પોતાની માતૃભાષા અને તેની સમૃદ્ધિ વિષે અજાણ રહેશે.

જો કે ગુજરાતી ભાષાની અસ્મિતા વિષે કેટલાક સમયથી જાગૃતિ આવી છે તે આવકારદાયક છે. સાથે સાથે ગુજરાતી ભાષામાં લખનાર વર્ગ પણ વધતો ગયો છે પણ તેઓથી થતી જોડણીભૂલો તરફ યોગ્ય ધ્યાન અપાય તે અપેક્ષિત છે, કારણ કે હાલના સમયમાં ગુજરાતી ભાષા ઘણાં પરિબળો વચ્ચે અતિક્રમણ સહી રહી છે. ગુજરાતી અખબારો અને સામયિકો વાંચતાં જણાય છે કે જોડણીદોષ સુધારવા તરફ પૂરતું ધ્યાન નથી અપાતું યા તો તે માટે કોઈ જાણકાર વ્યક્તિ નથી હોતી. વળી અમુક અખબારોમાં સમાચારો પૂર્ણ ગુજરાતીમાં ન આપતાં વચ્ચે વચ્ચે અંગ્રેજી શબ્દનો ઉપયોગ કરે છે. આથી જાગરૂક વાચક માટે આ અસહ્ય હોવા છતાં તેને તે ચલાવી લેવું પડે છે.

એમ તો મનફાવતી રીતે જોડણી કરનાર પ્રત્યે તો ગાંધીજીએ પણ પોતાનો આક્રોશ દાખવ્યો હતો.

જે ભૂલો સામાન્ય છે તે હ્રસ્વ ઇ અને દીર્ઘ ઈની હોય છે, જેમ કેપરિસ્થિતિમાં બધી હ્રસ્વ ઇ હોય છે જેની જગ્યાએ ક્યાંક ક્યાંક દીર્ઘ ઈ પણ લખાય છે. એક અન્ય ભૂલ માતા માટે વપરાતો શબ્દ મામાટે થાય છે. કેટલાય લખનાર તે માંલખે છે. માંનો અર્થ છે અંદર, પણ તેને ધ્યાન બહાર રખાય છે. હા, હિન્દીમાં મા માટે માંશબ્દ વપરાય છે; પણ તે ગુજરાતીમાં લખીએ તો તે અયોગ્ય છે.

અન્ય શબ્દ છે પતિએટલે કે ભરથાર. પણ કેટલાક તે પતીલખી ખરેખર તેને પતાવી દે છે! તો વળી પત્નીમાં દીર્ઘ ઈના સ્થાને હ્રસ્વ ઇ લખે છે!

અનુસ્વાર માટે પણ પૂરતું ધ્યાન નથી અપાતું. જ્યાં જરૂર ન હોય ત્યાં પણ અનુસ્વાર મુકાતાં હોય છે. આ માટે ચોક્કસપણું રાખવું જરૂરી છે. ચિતાશબ્દની ઉપર અનુસ્વાર આવી જાય તો તેનો આખો અર્થ જ ફરી જાય. જ્યાં અનુસ્વાર મુકાવો જોઈએ, ત્યાં જોડીને શબ્દ લખવાની આદત છોડવી જોઈએ; જેમ કે અંગને બદલે અન્ગ લખાય તે ખોટું છે. તે જ રીતે સંતાન, બેંક વગેરે જેવા શબ્દોમાં પણ અનુસ્વારનો ઉપયોગ થવો ઘટે.

અનુસ્વારની જેમ હ્રસ્વ અને દીર્ઘમાં પણ અર્થફેર થઇ જાય છે – ‘સુરતઅને સૂરત’, ‘પુરીઅને પૂરી

ડો. ભાવસારના સાર્થ જોડણીકોશમાં સવિસ્તાર આ નિયમો વિષે લખાયું છે, જેમાંથી થોડુક:

૧. સંસ્કૃત તત્સમ શબ્દોની જોડણી મૂળ શબ્દ પ્રમાણે રાખવી; જેમ કે મતિ, ગુરુ, નીતિ, નિધિ વ.

૨. શબ્દના બંધારણમાં ઈ પછી સ્વર આવતો હોય તો તે ઈને હ્રસ્વ સ્વર કરી ઉમેરીને લખવું; જેમ કે દરીઓ નહીં પણ દરિયો, કડીઓ નહીં પણ કડિયો વ.

૩. ચાર અથવા વધારે અક્ષરોના શબ્દોમાં પ્રથમ અક્ષરમાં ઇ કે ઉ હ્રસ્વ લખવાં. ઉદા. મિજલસ, હિલચાલ, ખિસકોલી વ.

૪.એલુંપ્રત્યયવાળા અક્ષરોમાં ઉમેરીને લખવા જેમ કે ગયેલું , જોયેલું, થયેલું, વ.

૫. શબ્દોને છેડે આવતા ઈ કે અનુનાસિક ઇં દીર્ઘ કરવા દા.ત. કીકી, કીડી, સીડી, અહીં, દહીં, નહીં વ.

૬. તે જ રીતે ઉ કે અનુનાસિક ઉં હ્રસ્વ કરવા ખેડુ, ગાઉ, ટાપુ, ટીપું, બિહામણું વ.

૭. જોડાક્ષરથી જ્યાં આગલા સ્વરને થડકો લાગતો હોય ત્યાં જોડાક્ષર પૂર્વેના ઇ કે ઉ હ્રસ્વ લખવા દા.ત. કિલ્લો, બિલ્લો, ઇજ્જત, કિસ્મત, હુન્નર.

૮. મધ્યાક્ષ્રર દીર્ઘ હોય ત્યારે પ્રથમ અક્ષરમાં ઇ કે ઉ હ્રસ્વ લખવાં. કિનારો, જિરાફ, મિનારો, ઉનાળો, ઉચાટ વ.

૯. મધ્યાક્ષ્રર હ્રસ્વ હોય ત્યારે પ્રથમ અક્ષરમાં ઇ કે ઉ દીર્ઘ લખવા. કીચડ, દીવડો, લીમડો, કૂકડો, ભૂસકો.

૧૦. શબ્દના બંધારણમાં ક્યાંય પણ શ્રુતિ આવતી હોય તો ત્યાં પૂર્વેનો ઈ હ્રસ્વ કરવો ઘોડિયું, માળિયું, પિયર, મહિયર, વ.

જોડણીદોષ ઉપરાંત જે સામાન્ય ભૂલો નજરે પડે છે તે વિરામચિહ્નોની. સળંગ વાક્યમાં જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં અલ્પવિરામ મુકાતાં નથી. તો પૂર્ણવિરામ પણ એક નહીં, બે મુકાય છે. તે જ રીતે આશ્ચર્યચિહ્ન પણ એકના બદલે બે કે ત્રણ વપરાય છે. આનાથી શબ્દની અસરમાં કોઈ વૃદ્ધિ નથી થતી, એટલે આવા પ્રયોગ ન કરવા.

આ બાબતમાં મમતામાસિકમાં શ્રી મધુ રાય દર અંકે નિવેદન આપે છે તે નોંધવા યોગ્ય છે. તેમના કહેવા મુજબ

૧. વાર્તાકારો શબ્દ ન જડે, ત્યારે ત્રણ ત્રણ ટપકાં (….) મૂકીને ઊભરો દર્શાવે છે.

૨. (!!)કે (!?) જેવાં ચિહ્નો નિરર્થક હોવા છતાં તેનો ઉપયોગ થાય છે.

૩. સંવાદની શરૂઆતમાં અને અંતે અવતરણ ચિહ્ન હોય તે હિતાવહ છે.

૪. પૂર્ણવિરામ કે કોઈ પણ વિરામચિહ્ન પછી જગ્યા છોડવી. ઊંધી માત્રા ન વાપરવી.

૫. શંકા હોય ત્યાં જોડણીકોશ જોઈ લેવો.

એ પણ ધ્યાનમાં આવ્યું છે કે ઘણાં લખાણો સળંગ વાક્યોમાં લંબાણથી લખાતાં હોય છે. લાંબા ફકરા જોઈ વાચક રસક્ષતિ અનુભવે છે. એ જરૂરી છે કે લખાણ નાના નાના ફકરામાં વહેંચાઈ જાય, જેથી કરીને વાચકને તે વાંચવાનો અને માણવાનો વધુ લહાવો મળે.

તે જ રીતે જ્યારે પાત્ર પાસે સંવાદ બોલાવાય, ત્યારે જો કહ્યું કેશબ્દનો ઉપયોગ થયો હોય ત્યારે અવતરણ ચિહ્ન ન મૂકવાં, પરંતુ સંવાદની વધુ અસર દાખવવા કહ્યુંપછી કેશબ્દ ન મૂકવો અને અલ્પવિરામ મૂકી પછી અવતરણ ચિહ્ન મૂકવું અને સંવાદ પૂરો થાય ત્યારે પણ તે ચિહ્ન મૂકવું.

કોઈકવાર એક વ્યક્તિનો સંવાદ એક કરતાં વધુ ફકરામાં આવતો હોય છે. આવે વખતે પહેલો ફકરો પૂરો થયા પછી અવતરણ ચિહ્ન ન મૂકવું અને જ્યારે તે વ્યક્તિનો સંવાદ પૂરો થાય ત્યારે છેલ્લા ફકરાના અંતે અવતરણ ચિહ્ન મૂકવું.

એક અન્ય સામાન્ય ભૂલ થતી હોય છે. અને શબ્દ પહેલાં અલ્પવિરામ મૂકવાની. મારા મતે અનેશબ્દ બે શબ્દોને જોડતો શબ્દ છે; જેમ કે મહેશ અને સુરેશ વાતો કરી રહ્યા હતા.હવે મહેશ શબ્દ પછી અલ્પવિરામ મુકાય તે યોગ્ય નથી. તો કોઈક કોઈક વાક્યની શરૂઆત પણ અનેશબ્દથી કરે છે. આ પણ ખોટું છે. અંગ્રેજી લખાણમાં આ રીત અપનાવાઈ છે, જે તેમના સદીઓ જૂના વ્યાકરણના નિયમોથી વિરૂદ્ધ છે.

એ જ રીતે લેખકો નું, –ની, –માં, –થી જેવા પ્રત્યયોવાળા શબ્દોમાં આ પ્રત્યયોને જુદા કરી નાખે છે. રમેશનું મનની જગ્યાએ રમેશ નું મનલખાય તે ખોટું છે. લેખકે આ પ્રત્યે ધ્યાન આપવું જરૂરી છે જેથી યોગ્ય રૂપમાં શબ્દ રજૂ થાય.

આપણે બોલતી વખતે વારંવાર અંગ્રેજી શબ્દોનો ઉપયોગ કરતા હોઈએ છીએ, પણ આપણા લખાણમાં તેની જરૂર ન હોય અને યોગ્ય ગુજરાતી શબ્દ હોય તો તેનો ઉપયોગ કરવો હિતાવહ છે; કારણ કે ગુજરાતી ભાષાનું ભંડોળ ઘણું વિશાળ છે અને યોગ્ય શબ્દો મળી જ આવે છે, તો પછી અન્ય ભાષાના શબ્દનો ઉપયોગ શા માટે કરવો જોઈએ? જેમ કે શાળાને બદલે સ્કૂલ, જાળીને બદલે ગ્રિલ, મિત્રને બદલે ફ્રેન્ડ, પત્નીને બદલે વાઈફ. આમ કંઈ કેટલાય અન્ય ભાષાના શબ્દો જે બોલવામાં સહજ હોય છે તે લખવામાં પણ વપરાય છે, કારણ કે લેખક માટે તે એક ફેશન બની રહે છે. તો પછી આપણી ભાષાનો ક્યાંથી ઉદ્ધાર થાય?

આ માટે gujaratilexicon.com અત્યંત ઉપયોગી બની રહે છે અને તેનો બહોળો પ્રચાર જરૂરી છે. તે ઉપરાંત લખનાર કોઈ જોડણીકોશ વસાવે અને ઉપયોગ કરે તો તે પણ ઉત્તમ.

ગુજરાતી ભાષાની અસ્મિતા જાળવવા બધાંએ મળીને પ્રયાસ કરવો જોઈએ તે કહેવું જરૂરી છે? તે જ પ્રમાણે તેની શુદ્ધતા માટે પણ દરેક લખનાર જાગરૂકતા દેખાડી બને તેટલું દોષરહિત લખે તો જરૂર ભાષાની શોભામાં વધારો થશે. વેબગુર્જરીના મિત્રો આ નાના લખાણને ધ્યાનમાં રાખી પોતાની રચનાઓ યોગ્ય બીબામાં મૂકશે, તો તે આનંદની વાત બનશે.

 

હાસ્ય સપ્તરંગી -(15) ઈન્ટરનેટ દેવ!-નિરંજન મહેતા

ઈન્ટરનેટ દેવ!

ઈન્ટરનેટ દેવ, જય હો! જય હોય! જય હો!

આપ ભલે પ્રાચીન દેવ ન હો. ભલે આપનું સ્થાન ચોર્યાસી કોટિ દેવોમાં ન હોય, પણ થોડા સમયમાં આપે લોકોમાં જે સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે તે જોઈ આપનો આ સેવક આપને કોટિ કોટિ વંદન કરે છે.

બીજા બધા દેવોનું સામ્રાજ્ય અમુક વિસ્તાર સુધી જ સીમિત છે, જેમ કે તીરૂપતિ ભગવાન દક્ષિણમાં બિરાજે છે, તો કાલકામાતા પૂર્વ ભાગમાં પ્રસ્થાપિત છે. વળી, કિસનમહારાજ મહદ અંશે ઉત્તર ભારતમાં વર્ચસ્વ ધરાવે છે.

આ તો ભારતદેશની વાત થઈ, પણ પૃથ્વીના અન્ય ખંડોમાં પણ કઈક આવો પ્રકાર જોવા મળે છે. મુસ્લિમ દેશોમાં ઇસ્લામ ધર્મ, તો યુરોપ અને અમેરિકા ખંડોમાં ખ્રિસ્તી ધર્મનો પ્રભાવ. વળી, રશિયા તો કોઈ ભગવાનમાં ન માને. કોઈપણ દેવનો પ્રભાવ કે ભક્તગણ બધે જોવા નથી મળતા, જ્યારે આપનો પ્રભાવ અને વિસ્તાર અસીમિત છે, આપ તો સર્વવ્યાપિ છો. જ્યાં શિક્ષણ અને ટેકનોલોજી પહોંચી ગયા હશે ત્યાં આપનું હોવું અનિવાર્ય છે. થોડુંઘણું ભણેલાને આપના ભક્ત બનતા વાર નથી લાગતી. આપને અપનાવવામાં તેઓ ઉત્સુક હોય છે અને તક મળતા પોતે તો ભક્ત બને છે, પણ સાથેસાથે અન્યોને પણ ઘસડી લાવે છે, જે અન્ય ભગવાનો  માટે સહેલું નથી.

આપે થોડા સમયમાં દુનિયાભરના લોકોમાં જે સ્થાન મેળવ્યું છે તે જોઇને આપને દંડવત પ્રણામ કર્યા વગર નથી રહી શકતો.

અન્ય દેવીદેવતાઓના મંદિર કે પૂજાના સ્થાનોનો વિચાર કરતાં લાગે છે કે આપના સ્થાનો તેમના કરતા વધુ અને ઠેરઠેર છે. લોકોના ઘરમાં અને કાર્યાલયોમાં તો આપ બિરાજો છો, પણ જ્યાં જ્યાં સાયબર કાફે નામની જગ્યા છે ત્યાં ત્યાં આપનો વાસ નક્કી છે. જે લોકો પોતાના ઘરમાં આપની સ્થાપના નથી કરી શકતા તેઓ આ સ્થાનમાં આવી આપની પૂજા અર્ચના કરે છે, કલાકોના કલાકો સુધી!

પુરાતન કાળમાં અસુરો ભગવાનના ભક્તોને હેરાન પરેશાન કરતા. અર્વાચીન કાળમાં પણ આવા આસુરી તત્વો ધરાવતા લોકોની કમી નથી. તેઓ તમારા નામનો અને સ્થાનનો ગેરઉપયોગ કરીને આપના ભોળા ભક્તોને ભરમાવે છે અને તેમને છેતરી તેમની ધનદોલત હડપ કરી જાય છે. જો કે આવા આસુરી તત્વોને ડામવા પ્રયત્નો તો થાય જ છે, પણ પેલી કહેવત છે ને કે જ્યાં લોભિયા હોય ત્યાં ધુતારા ભૂખે ન મરે. આવા લોકોની સંખ્યા પણ ઓછી નથી, ભલે તે મારો દેશ હોય કે દુનિયાનો અન્ય દેશ હોય. વળી ફક્ત ધન લૂટવા નહી, પણ અન્ય કુકર્મો માટે પણ તમારો ગેરઉપયોગ થાય છે. આપ આનાથી અજાણ નથી, પણ આપ લાઈલાજ છો, આવાઓને આમ કરતા અટકાવવા. એટલે તો હવે તમારા ભક્તોએ એવા સેવકો તૈયાર કર્યા છે જે રાતદિવસ આવા કુકર્મીઓને સફળ થતા અટકાવી શકે. પણ હજી તેમાં પૂરેપૂરી સફળતા નથી મળી. મને ખાતરી છે કે એક દિવસ એવો આવશે, જ્યારે તમારા નામને બટ્ટો લાગે એવા અસુરો આ દુનિયામાં નહી હોય.

પણ આપના ભક્તો જ્યારે આપનો ઉપયોગ સુકર્મો માટે કરે છે ત્યારે હું રાજીરાજી થઇ જાઉં છું, ખાસ કરીને જ્યારે શિક્ષણ પ્રચાર આપના માધ્યમ દ્વારા કરાય છે ત્યારે. વળી સંદેશાની આપલે આપના માધ્યમથી થાય છે અને તેને કારણે સમયનો જે બચાવ થાય છે તેનાથી આનંદિત થયા વગર રહી નથી શકતો. આપના જે ભક્તોને આપની ક્ષમતાની જાણ છે અને તેને યોગ્ય રીતે વાપરે છે તેવા ભક્તો સરાહનીય છે.

પ્રભુ, આપના કારણે આજે પર્યાવરણમાં બદલાવ આવી રહ્યો છે તેની શી વાત કરૂં? આપને કારણે કાગળના વપરાશમાં ઘટાડો થઇ રહ્યો છે અને હજી વધુને વધુ બચાવ થશે તેમાં કોઈ શંકા નથી. શું ઓફિસના કામમાં હોય કે અંગત કામમાં, આપના સમજદાર ભક્તો આપની વધુને વધુ સેવા કરે છે અને પર્યાવરણને સુરક્ષિત રાખવાના પ્રયાસમાં પોતાનો યથાયોગ્ય ફાળો આપતા રહે છે.

આપને કારણે ટપાલખાતાનું કામકાજ ઓછું જરૂર થયું છે તેમ છતાં તે ક્યાં હજી પણ પોતાનું કામ સમયસર અને પૂરેપૂરૂં કરી શકે છે? તમે ન હોત તો જનતાની શી હાલત થઇ હોત? આમ આપ તો અમારા જેવા ભક્તોના ઉદ્ધારક છો!

હવે તો નાના ભૂલકા પણ નાની ઉંમરે આપના ભક્ત બની જાય છે અને ન કેવળ આપના થકી પોતાના જ્ઞાનમાં વધારો કરે છે, પણ સાથેસાથે આનંદપ્રમોદ માટે પણ આપને યાદ કરે છે. હા, અતિ સર્વત્ર વર્જયતે તે આપને પણ લાગુ પડે છે અને તેને કારણે આપની વધુ પડતી સેવા તેમના માબાપો માટે માથાનો દુ:ખાવો બની રહે છે, જેથી કરીને તેઓને તમારા સાંનિધ્યમાંથી દૂર કરવા સામ, દામ, દંડ, ભેદ જેવા ઉપાયો અજમાવવા પડે છે.

આપ પ્રસન્ન હો તો આપના ભક્તોને આપની સેવા કરવાથી કેટકેટલાં લાભ મળે છે! પૈસાની લેવડદેવડ , શોખની ચીજો તેમજ ઘરની જરૂરિયાતની ચીજોને ઘેર બેઠા મેળવવી તે હવે રોજિંદુ થઇ ગયું છે અને આને કારણે રાતદિવસ તમારા ભક્તોની ફોજ વધતી જાય છે! આમાં બનાવટ કરવાવાળા અસુરો તો હોય જ છે પણ તે હાલમાં અનિવાર્ય છે.

આપના ગુણગાન ગાઉ એટલા ઓછા છે. આપ થકી આપના ભક્તો દુનિયાભરમાં ખૂણેખૂણે વસતા સ્વજનો અને મિત્રોનો ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં સંપર્ક કરી શકે છે અને પ્રત્યક્ષ વાર્તાલાપ પણ કરી શકે છે. વળી, એવાય તમારા ભક્તો છે જે રાતદિવસ તમારી સેવા કરી તેમના ખોવાયેલા સ્વજનોને મેળવી શકે છે. વાહ દેવા, આપ તો સર્વવ્યાપી અને સર્વજ્ઞાની છો એટલે વધુ ગુણગાન ન કરતા આપને ફરી એકવાર દંડવત કરતા હું મારી જાતને રોકી નથી શકતો.

જય હો ! જય હો! જય હો!

નિરંજન મહેતા

દેવોમાં તકરાર-હાસ્ય સપ્તરંગી -(9)નિરંજન મહેતા

 

૨૦૧૫મા શ્રી નરેન્દ્ર મોદી અબુ ધાબી ગયા હતા અને એવા સમાચાર હતા કે ત્યાં ત્યાના શેખે તેમને એક મંદિર બાંધવા માટે જમીન ભેટ આપી હતી. હવે ત્યાં કયું મંદિર બાંધવું તે તેની વિગતો પ્રાપ્ત થઇ નથી પણ મને જાણવા મળ્યું છે કે જ્યારે આ સમાચાર આવ્યા ત્યારે તે વખતે સ્વર્ગમાં દેવોમાં તે સંદર્ભમાં તકરાર થઇ હતી કે કોનું મંદિર બંધાવું જોઈએ. આ તકરારનો નિવેડો લાવવા કોણ સક્ષમ હોય સિવાય કે બ્રહ્માજી. એટલે સૌ દેવો બ્રહ્માજીના માનસપુત્ર શ્રી નારદજીને લઈને તેમની પાસે ગયા.

આમ એક સાથે દેવોના જૂથને આવેલા જોઇને બ્રહ્માજી પણ ચમક્યા પણ કોઈ ભાવ બતાવ્યા વગર પૂછ્યું કે શું વાત છે. બધાએ શ્રી નારદજીને આગળ કર્યા કારણ કોઈ એક દેવ વાત કહે તો તેમાં તેનો પોતાનો સ્વાર્થ હશે એમ બ્રહ્માજી માને તો?

શ્રી નારદજીએ કહ્યું કે પૃથ્વી પર ભારતવર્ષના વડા પ્રધાન તેમની અનેક વિદેશયાત્રાઓ દરમિયાન એક અબુ ધાબી નામના દેશમાં ગયા હતા અને ત્યાના રાજવી જે શેખના નામે ઓળખાય છે તેમણે પ્રસન્ન થઇ એક જમીન મંદિર બાંધવા ભેટ આપી હતી. હવે ત્યાં કયા દેવનું મંદિર બંધાવું જોઈએ તે વિષે આ બધા દેવોમાં તકરાર છે. ભારતવર્ષ અને અન્ય દેશોમાં અનેક મંદિરો બંધાયા છે અને બંધાતા રહેશે. આ બધા મુખ્યત્વે શ્રી વિષ્ણુના જુદા જુદા રૂપના હોય છે. તે જ રીતે દેવાધિદેવ મહાદેવના પણ ઘણા મંદિરો છે. પણ તે સિવાય અન્ય દેવોને તો કોઈ યાદ પણ નથી કરતુ. તમે કહેવાઓ જગતનિયંતા પણ તમારા પણ ગણ્યાગાંઠ્યા મંદિર છે. હા, દેવીઓની તો બોલબાલા છે.

બ્રહ્માજી થોડો બખત ચૂપ રહ્યા અને વિચાર્યું કે વાત તો કંઈક અંશે સાચી છે, પણ શું જવાબ આપવો તે માટે મૂંઝાયા, કારણ પોતાના નામનું મંદિર બાંધવા કહે તો તે યોગ્ય ન લાગે. પછી કહ્યું કે આપણે ત્રિમૂર્તિના બાકીના બે સાથીદાર વિષ્ણુજી અને મહાદેવજીને બોલાવી પૂછીએ. મનમાં થયું કે આનાથી એક કાંકરે બે પક્ષી મરાશે. એક તો તેઓ તેમનું  મંદિર બાંધવાની વાત નહી કરી શકે અને બીજું જો મારૂં મંદિર બંધાવું જોઈએ તેમ સૂચન કરશે તો આપણું તો કામ થઇ ગયું!

કહેણ મોકલતા બંને દેવો હાજર થયા અને બ્રહ્માજીને નમન કરી બોલાવવાનું પ્રયોજન પૂછ્યું. વાત સાંભળ્યા પછી તેઓ સમજી ગયા કે જગતનિયંતાએ ચતુરાઈ કરી પોતાનું મંદિર બંધાય એવો આડકતરો ઈશારો કર્યો છે. હવે તો તેને અનૂરૂપ આપણે પણ એવી જ રીતે ઉપાય બતાવો પડશે જેથી આપણો હક્ક રહે અને તે પણ આપણા કહ્યા વગર, એટલે વિષ્ણુજીએ કહ્યું કે જગતપિતા તો પૂજનીય છે એટલે તેમના નામનું મંદિર બંધાય તે સારી વાત છે પણ અન્ય દેવોનું તેથી મહત્વ નથી એમ અમે કેમ કહી શકીએ? હવે જે દેશમાં આ મંદિર બંધાવાનું છે તે દેશમાં પણ વિવિધ પ્રકારના ધર્મોનું પાલન થાય છે. તેમને જ નક્કી કરવા દો કે ક્યાં દેવનું મંદિર બાંધવું. કારણ અમે અમારા માટે કહીએ તે યોગ્ય નથી પણ જો ત્યાંના લોકો લોકલાગણીને માન આપી મારૂ કે મહાદેવનું મંદિર બાંધે તો આપણે તે સ્વીકારવું પડે અને તેઓ જો મૂંઝાશે તો તેઓ ભારતવર્ષના વડાપ્રધાન કે જે સાંપ્રદાયિક છે તેમની સલાહ લઇ વાતનો નિવેડો લાવશે એટલે આપણે આ વાત અહિ જ સમાપ્ત કરીએ.

સૌ દેવો નિરાશ વદને પાછા વળ્યા.

 

નિરંજન મહેતા

 

હાસ્ય સપ્તરંગી -(5)વાણિયાગીરી-નિરંજન મહેતા

જીવનમાં ક્યારેય હવાઈસફર ન કરનાર પ્રેમજીભાઈને યમદૂત આવીને લઈ ગયા ત્યારે તેનો લાભ મળ્યો. દૂતે તેને ચિત્રગુપ્ત સામે ખાડો કરી દીધો. વાહ, હવે તો ચિત્રગુપ્તજી પણ ચોપડો ન લખતા કોમ્પ્યુટર વાપરે છે ને શું? આશ્ચર્યથી પ્રેમજીભાઇએ વિચાર્યું.

દૂતને પૂછી ચિત્રગુપ્તે બધી વિગતો કોમ્પ્યુટરમાં નાખતા પ્રેમજીભાઈનો પૂરો હિસાબ સ્ક્રીન પર આવી ગયો. તે જોઈ ચિત્રગુપ્તે કહ્યું, ‘તમે જ્યારે પૃથ્વી પર હતા ત્યારે તમે કરેલા પાપ અને પુણ્યનો હિસાબ આમાં છે. તે પરથી તમે સ્વર્ગને લાયક છો કે નર્કને તે નક્કી થશે. સૌ પ્રથમ પુણ્યનો હિસાબ જોઈએ. વાહ, પુણ્ય તો કર્યા છે.’

‘પ્રભુ, હું એક જ વાર જમતો અને એમ ઉપવાસ કર્યા છે. ભલે પછી એક વખતમાં ત્રણ ટંકનું કેમ ખાધું ન હોય. એકબીજાની વ્યથાની વાતો કરતા કરતા કથા-ઉપદેશ પણ સાંભળ્યા છે. તો વર્ષમાં એકવાર તો તીર્થયાત્રા પણ કરતા ભલે તે હનીમૂનની માફક મનાવી હોય.’

 

‘ચાલો, હવે પાપની ગઠરી છોડીએ. વાહ, આમા પણ તમે પાછું વળીને નથી જોયું.’

 

આ સાંભળી પ્રેમજીભાઇ થોથવાઈ ગયા. ‘પ્રભુ, જાણીને તો કોઈ પાપ નથી કર્યા કારણ અમને નાનપણથી શીખ આપવામાં આવી હતી કે પાપ કરશો તો નર્કમાં જશો. તેમ છતાં તમારે ચોપડે જે કાઈ થોડુંઘણું નોંધાયું હશે તે નાસમજ કે ભૂલથી થયું હશે.’

 

‘મને ખબર હતી કે તમારી પાસે કોઈને કોઈ બહાના તો હશે જ કારણ ગુજરાતી બચ્ચો એમ પોતાનો વાંક કબૂલ ન કરે. મને ખબર છે કે તમે પાણી  ઉકાળીને પીઓ છો પણ લોકોનું લોહી એમને એમ પીઓ છો. આમ તો અહિંસાની વાતો કરો છો અને રાત્રે મચ્છરો મારતા અચકાતા નથી. એક લેખકને જ્યારે અહી લાવવામાં આવ્યા હતા ત્યારે તેમણે જે કહ્યું તે સાંભળો. તેમણે કહ્યું હતું કે ગુજરાતીઓ ઓફિસમાં સેક્સની વાતો કરે છે અને બેડરૂમમાં ટેક્સની. જો કે તમને આ કથનની જાણ નહી જ હોય કારણ ગુજરાતી લોકોને સાહિત્યના ચોપડા કરતા હિસાબના ચોપડામાં વધુ રસ હોય છે.’

 

‘અમારે માટે લક્ષ્મીજી માતા સમાન છે એટલે અમે તેનું પૂજન વધુ કરીએ છીએ જેથી માતાજીની કૃપા બની રહે. એટલે તો દુનિયાભરમાં ઠેરઠેર અમારો વાસ છે.’

‘પાપ અને પુણ્યનો હિસાબ જોતાં લાગે છે કે કરેલા પાપ ધોવા તે પુણ્ય કર્યાનો ઢોંગ કર્યો છે. પણ એ બન્ને અલગ અલગ વસ્તુ છે એટલે થોડો સમય સ્વર્ગમાં અને થોડો સમય નર્કમાં રહેવું પડશે.’

હવે અસલ સ્વભાવ પર આવીને પ્રેમજીભાઇએ કહ્યું, ‘આપ જો પાપના હિસાબની માંડવાળ કરી મને નર્કમાંથી બચાવો તો હું પુણ્યને કારણે મળતું સ્વર્ગનું સુખ જતું કરવા તૈયાર છું.’

આ સાંભળી ચિત્રગુપ્તને પરસેવો છૂટી ગયો કે આવું કહેનાર જીવ તો આ પહેલા મળ્યો નથી. પછી કહ્યું કે જો હું તને સ્વર્ગ પણ ન આપું અને નર્ક પણ ન આપું તો તને રાખું ક્યાં?

‘એનો ઉપાય છે, પ્રભુ. સ્વર્ગ અને નર્કની વચ્ચે જે નો મેન્સ લેન્ડ છે તેમા મને એક દુકાન ઉઘાડવાની રજા આપો.’
નિરંજન મહેતા

હાસ્ય સપ્તરંગી -(2) અવતાર-એક કલ્પના-નિરંજન મહેતા

‘નારાયણ, નારાયણ’ના ગુંજનથી વૈકુંઠમાં ચોમેર નારદજીનો ધ્વનિ ફરી વળ્યો અને તે ભગવાન વિષ્ણુના કાને પડ્યો. તે સાથે જ લક્ષ્મીદેવી બોલી ઉઠ્યા કે તમારા પરમ ભક્તની પધરામણી થાય છે, જરૂર સાથે કોઈ મુસીબતને લઈને આવ્યા હશે. આ સાંભળીને વિષ્ણુજીએ મંદ સ્મિત કર્યું.

જેવા નારદજી પ્રવેશ્યા કે ભગવાને આગળ વધી તેમનું સ્વાગત કર્યું અને આસન ગ્રહણ કરવા કહ્યું. પછી થોડીવારે પૂછ્યું કે આપના આગમનનું પ્રયોજન શું છે.

નારદજીએ થોડી પળ ગંભીર મુદ્રા ધારણ કરી અને પછી કહ્યું કે હું ભૂલોક્માથી જ સીધો અહી આવ્યો છું કારણ ત્યાંની પરિસ્થિતિ જોઈ મારાથી ન સહેવાયું ન રહેવાયું.

‘એવું તે શું જોયું કે તમારી માનસિક સ્થિતિ આવી થઈ ગઈ?’

‘એક જ વાત હોય તો તો હું આમ દોડી ન આવત.’

‘જરા વિસ્તારથી કહેશો તમે શું જોયું જેથી મને પણ તમને સહાય કરવાનું સરળ થાય.’

‘ભગવાન, પ્રુથ્વી પરની પરિસ્થિતિનું હું વર્ણન કરીશ તો તમે તમારા ગીતાનું વચન યાદ કર્યા વિના નહિ રહો..’

‘હું સમજ્યો નહિ તમે શું કહેવા માંગો છો. ગીતામાં તો મેં ઘણું બધું કહ્યું છે તેમાંથી તમે કયા વિધાનની વાત કરી રહ્યા છો?’

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत ।

अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥४-७॥

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥४-८॥

‘એટલે તમે મને ફરી અવતાર લેવાનું કહો છો.?’

‘હા, ભગવાન. તે વિના મનુષ્યલોકનો ઉદ્ધાર નહિ થાય. તમારે ફરી એકવાર લોકોના તારણહાર બનવાનો નિર્ણય લેવો પડશે અને તે પણ ત્વરિત.’

‘પહેલા મને જણાવો કે એવી તે કેવી પરિસ્થિતિ ઉભી થઇ છે જેથી તમે મને ત્વરિત અવતાર લેવાનું કહી રહ્યા છો. જો તે મને યોગ્ય લાગશે તો હું અગિયારમો અવતાર લેવા વિચાર કરીશ.’

‘હજી દસમા અવતારની લોકો શંકા કરે છે અને તમે અગિયારમો અંક પણ નક્કી કરી નાખ્યો?’ લક્ષ્મીદેવી ઉવાચ.

‘દેવી, ભલે દસમા અવતારની શંકાઓ થયા કરે પણ જો તે અવતાર નક્કી જ થયો હોય તો હવે પછી જો હું પૃથ્વી પર જાઉં તો તે મારો નવો અવતાર અગિયારમો અવતાર જ ગણાશે.’

‘સાચું કહ્યું ભગવન. કલ્કી અવતાર વિષે અમુક લોકો માને છે કે તે થઈ ગયો છે જ્યારે અમુક લોકો તે નથી માનતા પણ આપણે ક્રમાંકને છોડીને મૂળ વાત પર આવીએ?’ નારદજીએ કહ્યું.

‘હા, તો શું વાત છે જેને કારણે આપનું આગમન સીધુ વૈકુઠલોકમાં થયું?’

‘પ્રભુ, ભારતવર્ષમાં લોકોની પરિસ્થિતિ બહુ જ અવર્ણનીય અને અસહનીય છે. ઠેર ઠેર ધર્મને નામે દંગા, ધર્મને બહાને જાતિઓ વચ્ચે યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિ ઉત્પન્ન થઈ છે. અરે એટલું જ નહિ પણ પ્રદેશો પ્રદેશો વચ્ચે પણ અંટસ થવા લાગ્યો છે. આમેય તે સદીઓથી જુદા જુદા ધર્મો ભારત દેશમાં પ્રવર્તે છે અને જ્યારે તે માટે સહિષ્ણુતા મરી પરવારે છે ત્યારે ધર્મયુધ્ધો અને જેહાદ જેવા શબ્દોના પ્રચાર વડે અણસમજુ પ્રજાની ઉશ્કેરણી થાય છે અને તેને કારણે ખૂનામરકી ફાટી નીકળે છે. એ ઓછું હોય તેમ વિદ્યાર્થી આંદોલનો, જાતીય સતામણી, કૌટુંબિક વિખવાદોમાં વધારો થતો આવ્યો છે. લોકો ધર્માચારને બદલે અધર્માચારમાં માનવા લાગ્યા છે અને અસહિષ્ણુતા પણ વધી ગઈ છે.’

‘દેવર્ષિ, આવું તો યુગોથી ચાલી આવ્યું છે અને તે માટે હું વારંવાર અવતાર લેવા કૂદી નથી પડતો. તમે તો જાણો છો કે જ્યારે પરિસ્થિતિ અસહ્ય થાય ત્યારે જ હું અવતરૂ છું. અન્યથા મારા ભક્તોને મારા માટે કેટલું માન રહે? કદાચ એમ પણ સાંભળવા મળે કે નવરા છે એટલે દોડી આવ્યા. જરૂર ૨૧મી સદીનો રંગ લાગ્યો હશે અને હવે ૧૬૧૦૮ નહિ પણ તેથી વધુ નારીઓનો ઉધ્ધાર(!) કરવાનો મારો ઈરાદો હશે.’

‘હું પણ એમ જ કહેવાની હતી નાથ. કદાચ આ વખતે તો મને મૂકીને પણ જવાનો વિચાર પણ કરશો. પણ તેમ હોય તો બે વાર વિચાર કરજો. હું પણ ૨૧મી સદીની દેવી છું અને મને પણ સ્ત્રીસ્વતંત્રતાનો રંગ લાગે તો નવાઈ ન પામતા..” લક્ષ્મીદેવી બોલ્યા વગર ન રહ્યા.

‘દેવી, હજુ તો હું પરમ ભક્ત નારદજીની વાત ઉપર પૂરો વિચાર કરૂ અને કોઈ નિર્ણય લઉં તે પહેલા તમે તો અકળાઈ ગયા. સાચે જ તમને ૨૧મી સદીનો રંગ લાગી ગયો છે.’

આ સાંભળી લક્ષ્મીજી મો ફેરવી બેસી ગયા.

‘જુઓ દેવર્ષિ મને થોડો વિચારવાનો સમય આપો. મારે બ્રહ્માજી અને મહેશ્વરને પૂછવું પડે કારણ અવતાર લેવો એ બહુ ગંભીર વિષય છે. એટલે તેમની સલાહ અનિવાર્ય છે. વળી અવતાર મારે એકલાએ નથી લેવાનો હોતો. અન્ય દેવી-દેવતાઓ પણ સહાયક તરીકે મારી સાથે હોય છે એટલે કોને કોને કહેવું અને ક્યા રૂપમાં તેઓએ અવતાર ધારણ કરવો તે માટે પણ બધા સાથે વિચાર-વિમર્ષ કરવો જરૂરી છે.’

‘ભલે પ્રભુ, બને તેટલો જલદી નિર્ણય લેજો એમ કહેવાની જરૂર નથી. હું થોડા સમય પછી પાછો આવું છું.’

જ્યારે ફરી નારદજીની પધરામણી થઈ ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુ ગંભીર મુદ્રામાં હતા.

‘મને ખબર હતી કે તમે મારી વાતને બહુ ગંભીરતાથી લેશો એટલે અવતાર ધારણ કરવાનો નિર્ણય લઈ લીધો હશે. જલદી કહો ક્યારે આ બનશે?’

‘નારદજી, તમે ધારો છો તેવું નથી. અન્યો સાથે ચર્ચા કર્યા પછી મારે અવતાર ન લેવો એમ બધાનું મંતવ્ય છે.’

‘અરે, એમ કેમ બને? તમે બધા દેવોને બરાબર સમજાવી શક્યા નથી એમ લાગે છે. મને કહ્યુ હોત તો હું તે સૌને મનાવી લેતે. પણ આ નિર્ણય પાછળનું કારણ જણાવશો?’

‘ચર્ચા તો ઉગ્ર અને લાંબી ચાલી પણ તમને હું તે ટૂંકમાં જણાવું કારણ મારે હવે આ બધું થયા પછી થોડો વિશ્રામ લેવો મહત્વનું છે.

‘બધાનું કહેવું એમ છે કે મારા કૃષ્ણાવતાર પછી ધરતી પર કળીયુગની અસર વધતી ગઈ છે અને તેથી મારા અવતરણનો સમય તો ઘણા સૈકાઓ પહેલા યોગ્ય હતો. એમ કર્યું હોત તો આ બધું દાબી શકાયું હોત. વળી દસમો અવતાર – કલી અવતાર થયો છે કે કેમ અને થયો હોય તો તે કેમ અસરકારક નથી અને તો અગિયારમાં અવતારનું પ્રયોજન શું?.એવો સવાલ પણ ઉભો થયો.

‘કૃષ્ણાવતાર વખતે એક જ ધર્મ હતો અને તે હિંદુ ધર્મ. ત્યાર બાદ પૃથ્વી પર કેટલા બધા ધર્મો સ્થાપિત થઈ ગયા અને વળી તે બધામાં પણ કેટલા ફાંટા! હવે એક ધર્મ બચાવવા કૃષ્ણાવતારમાં મારે કેટલી બધી મહેનત કરવી પડી હતી તો હવે ક્યા ક્યા ધર્મને બચાવવો અને કેવી રીતે તે પ્રશ્ને બધાને મૂંઝવણમાં મૂકી દીધા. જો બધા જ ધર્મોને બચાવવાના હોય તો શું એક અવતાર બસ થઈ પડશે? આનો જવાબ મારી પાસે ન હતો.

‘વળી એક અવતાર માટે કેટલો સમય જોઈએ અને તો એક કરતા વધુ વખત અવતાર ધારણ કરવો પડે તો તે માટે કેટલો સમય જોઈએ તે વિષે મતભેદો હતા. તેટલો સમય ફાળવવા મોટાભાગના દેવો તૈયાર પણ ન હતા. કારણ તો તમે સમજો છો.’

‘તો આનો ઉપાય શું?’

‘તમે તેની ચિંતા ન કરો, દેવર્ષિ. અગાઉ જેમ યાદવાસ્થળી થઈ હતી અને મનુષ્યો અંદર અંદર મરી પરવાર્યા હતા તેમ હવે પણ લઢશે અને અંતે દુનિયાનો આપોઆપ નાશ થઈ જશે. હવે તો મારા નવમા અવતારમાં હતા તેવા કે તેનાથી વધુ શક્તિશાળી શસ્ત્રો માનવોએ પોતાની બુદ્ધિબળથી બનાવ્યા છે અને તેના ઉપયોગથી આપણું ધ્યેય સિદ્ધ થઈ જશે. હવે તમે માનવલોકની ચિંતા છોડી સ્વસ્થતાથી તમારું કાર્ય કરો અને મને પણ થોડો આરામ કરવા દો.’

નિરંજન મહેતા

તરુલતાબેન મહેતા વાર્તા સ્પર્ધા -(16) હેરાફેરી-નિરંજન મહેતા

photo

હેરાફેરી

‘ઇન્સ્પેક્ટર સાહેબ, મને આપની મદદની જરૂર છે.’ બોરીવલી પોલીસસ્ટેશનના ઈ. પાટીલ આગળ એક વ્યક્તિએ કહ્યું.

‘જી, બોલો, શું મદદ જોઈએ છે? અમે તો જનતાની સેવા કરવા બેઠા જ છીએ.’

‘મારૂ નામ પ્રતીક છે. હું એક એસ્ટેટ એજંટ છું અને બે છેડા મળે એટલું કમાઈ લઉં છું. એક ઓફિસમાં એક ટેબલ રાખી મારો ધંધો કરૂં છું. મને એક વ્યક્તિ એક એવા કામમાં સંડોવવા માંગે છે કે મને લાગે છે કે તે કોઈ મારી પાસે ગેરવ્યાજબી કામ કરાવવા માંગે છે. જો કે આ મારી ધારણા છે અને વળી હું તે વ્યક્તિને તેમ ચોખ્ખેચોખ્ખું કહી પણ નથી શકતો. પરંતુ તેણે જે પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે તે કાર્ય કરવા બદલ મને એક મોટી રકમ આપવાની લાલચ આપી છે એટલે જ મને આમ લાગે છે.’

‘એક બાજુ લાલચ છે અને બીજી બાજુ મદદ માંગો છો? પાણી પહેલા પાળ બાંધો છો કે શું?’

‘સાહેબ, હું એક સીધો સાદો માણસ. પહેલા તો લાલચમાં ફસાયો પણ પછી લાગ્યું કે આ કામ જો ખોટું હશે તો હું ફસાઈ જઈશ. હવે જો હું તેને ના કહીશ તો તે બીજાને ફસાવશે. આમ ન થાય એટલે હું આપની પાસે આવ્યો છું.’

‘તમારી આ વાત ગમી. તમારા જેવા જાગરૂક નાગરિક બહુ ઓછા હોય છે. કાયદાની મદદ કરવી એ દરેક નાગરિકની ફરજ છે પણ હવે તો કાયદાને ઘોળીને પી જનારાની સંખ્યા વધતી જાય છે અને અમારા માટે તો તે માથાનો દુ:ખાવો બની રહે છે. હા, થોડાઘણા અમે પણ તે માટે જવાબદાર છીએ પણ તે વસ્તુની ચર્ચા અસ્થાને છે.

‘હવે તમે મને બધુ વિગતવાર કહો એટલે ત્યાર પછી કેવી રીતે તે માણસને જાળમાં લેવો તેનો વિચાર કરી તમને આગળ શું કરવું તે કહી શકીશ.’

‘સાહેબ થયું એવું કે હું મારી ઓફિસમાં બેઠો હતો ત્યાં એક વ્યક્તિ આવી. પોતાનું નામ કલ્પેશ શાહ કહ્યું અને કહ્યું કે તે પોતે એક વકીલ છે એમ કહી પોતાનું વિઝિટિંગ કાર્ડ મને આપ્યું. મારા પૂછવા પર કે શું તેમને કોઈ ફ્લેટ ખરીદવો છે? જવાબમાં કહ્યું કે તે કોઈ બીજા જ કામસર મળવા આવ્યો છે.’

બીજું શું કામ છે તે જાણવા મેં તેને તે વિષે પૂછ્યું.

‘મારો એક ક્લાયન્ટ છે. તેને એક સારા અને વિશ્વાસુ માણસની જરૂર છે.’

‘જુઓ, મારે કોઈ નોકરી નથી કરવી. હું સ્વતંત્ર મિજાજનો માણસ છું અને તેમ જ રહેવા માંગુ છું માટે મહેરબાની કરીને તમે મારો સમય ન બગાડો.’

‘પહેલા પૂરી વાત તો સાંભળો? પછી તમારૂ મંતવ્ય જણાવજો. અહિ આવતા પહેલા તમારા વિષે જાણકારી મેળવીને જ આવ્યો છું એટલે તમને કોઈ નોકરી અપાવવાની વાત કરવા નથી આવ્યો.’

‘તો પછી એવી શી વાત છે જેમાં મને રસ પડશે એમ તમે માની લીધું?’

‘જુઓ, મને ખબર છે કે હાલમાં તમારા ધંધામાં મંદી છે અને તેથી તમારી આર્થિક સ્થિતિમાં સંકડાશ છે. હું જે વાત કરીશ તે કદાચ તમારા માનવામાં નહી આવે પણ પૂરી વાત સાંભળશો તો તમે પણ વિચાર કરતા થઇ જશો.

‘મેં જે ઇસમની વાત કરી તેને હાલમાં લોટરીમાં એક મોટી રકમનું ઇનામ લાગ્યું છે. હવે તેને તો લોટરીમાં રસ જ ન હતો.’

‘રસ ન હતો તો લીધી શું કામ?’

‘ભાઈ, આ તો મજબૂરી હતી. તમે તો પરિણીત છો એટલે આ બાબતમાં વધુ ચોખવટની જરૂર છે? એમના શ્રીમતીને બહુ ઇચ્છા એટલે તેની માંગણીને તે કેમ ટાળી શકે? ઇનામ થોડું લાગશે? માની ટિકિટ તો લીધી પણ….’

‘પણ શું?’

‘થયું એવું કે તેને તેમાં એક મોટું ઇનામ લાગ્યું છે. હવે તેને આવા કોઈ ઇનામની પડી નથી. તેની પાસે તો અઢળક પૈસો છે અને ઉપરાંત તે લોટરીને એક જુગાર માને છે એટલે હવે તેની ઈચ્છા આ ઇનામની રકમ કોઈક સારી જગ્યાઓએ દાનમાં આપવા માંગે છે, જેમ કે કોઈ હોસ્પિટલ, કોઈ ધર્માદા સંસ્થા, કોઈ NGO.’

‘‘પણ તેમના પત્નીના કહેવાથી તો તેમણે આ લોટરીની ટિકિટ લીધી હતી. હવે ઇનામની રકમ આમ આપી દેશે તો તે માટે તેમણે તેમની પત્નીને મનાવી લીધી?’

‘ના રે ના, પત્નીને તો કહ્યું પણ નથી કે ઇનામ લાગ્યું છે. તેમ કહે તો પછી તે આવું કાઈ કરવા દે? ઘણા વખત પહેલા ટિકિટ લીધી હતી એટલે કદાચ તે આ વાત જ ભૂલી ગઈ હશે. ભવિષ્યમાં કદાચ યાદ આવશે ત્યારે કહી દેશે કે ઇનામ લાગ્યું ન હતું એટલે ટિકિટ ફાડી નાખી છે.’

‘હા, પણ આમાં હું ક્યાંથી આવ્યો?’

‘આ કામ મારાથી પાર ન પડે. યોગ્ય હોસ્પિટલો, સંસ્થાઓ વગેરે નક્કી કરવા હું સક્ષમ નથી એમ મેં જણાવ્યું ત્યારે તેમણે મને કોઈ યોગ્ય સાથીદાર શોધી તેની મદદ લેવાની હા પાડી છે. આમ તો હું વકીલ હોવાના નાતે ઘણાના સંપર્કમાં છું પણ આવા કામમાં સહાય કરે એવી કોઈ વિશ્વાસુ વ્યક્તિ મારી નજરમાં ન આવી એટલે કેટલાક વખતથી કોઈ યોગ્ય સહાયકની શોધમાં હતો. તપાસ કરતા મને તમારી ભાળ મળી.’

‘હું તમને મદદ કરી શકું એમ તમે કેમ માની લીધું અને તમે શોધો છો એવી વ્યક્તિ હું જ છું એની તમને ખાત્રી છે?’

‘મેં કહ્યુંને હું વકીલ છું. આ કામ જ એવું છે કે તે સાવચેતીથી કરવું પડે એટલે ઘણા સમય સુધી મારી રીતે તમારા વિષે બધી તપાસ કર્યા પછી મને પાકે પાયે ખાત્રી થઇ એટલે હું અહિ આવ્યો છું.’

‘જો કે મને તેની વાતમાં બહુ વજૂદ ન લાગ્યું પણ પૂરી વાત ન જાણુ ત્યાં સુધી હકીકત શું છે તેમ ક્યાંથી ખબર પડે એટલે મેં તેને તેમ કરવા કહ્યું,’ પ્રતીકે ઈ. પાટીલને જણાવ્યું.

‘હા, તો આગળની વાત કહો.’

‘તે કલ્પેશ શાહે મને કહ્યું કે પેલા ભાઈનો ધંધો અનેક શહેરમાં છે અને એટલા વ્યસ્ત છે કે આવા કામનો તેમની પાસે સમય નથી એટલે જો આ કામ સારી રીતે હું પાર પાડી દઉં તો ઇનામની રકમના પાંચ ટકા આપશે.’

પાંચ ટકા એટલે કેટલા? એમ મેં પૂછ્યું ત્યારે તેણે જણાવ્યું કે ઇનામની રકમ એક કરોડ છે. તેનો અર્થ એ કે તે કલ્પેશને પાંચ લાખ આપશે. મારી મદદ માટે પણ તે મને એક લાખ આપવા તૈયાર હતો.’

‘તો પછી જંપલાવો, રાહ કોની જુઓ છો?’ ઈન્સ્પેકટરે સહેજ સ્મિત સાથે કહ્યું.

‘સાહેબ, મેં કહ્યુંને કે આખી વાત મારા ગળે ઉતરે તેમ ન હતી અને વળી તેમાં એક બીજી શરત હતી.’

‘શું?’

‘ભલે મને તે લાખ રૂપિયા આપશે પણ તે પહેલા મારી નિષ્ઠા પૂરવાર કરવા પેલી વ્યક્તિ પાસે મારે પચીસ હજારની રકમ ડિપોઝીટ તરીકે મૂકવી જે કામ પત્યા પછી મને પરત કરશે.

‘મને ત્યા જ શંકા ગઈ કે દાળમાં કાળું છે પણ એમને એમ કેમ ખાતરી વગર કહેવાય? એટલે મેં કહ્યું કે મારી પાસે એટલા બધા પૈસા નથી એટલે હું મદદ નહિ કરી શકું. તેણે મને પૂછ્યું કે મારી પાસે કેટલાની સગવડ છે?

‘મેં જણાવ્યું કે મારા ખાતામાં બાર હજાર છે એટલે તેમાંથી ફક્ત દસ હજાર સુધીને સગવડ થાય. જવાબમાં તેણે કહ્યું કે તે પોતાના અસીલને સમજાવી શકશે કે આટલી રકમથી વાત પતાવે કારણ પચીસ શું કે દસ શું, ઈમાનદારીની ખાત્રી માટે તે બસ છે. આ રકમ લઇ મારે પેલી વ્યક્તિને કાલે સવારે દસ વાગે હોટેલ કલ્પનામાં મળવાનું છે.’

‘તો મળી આવો.’

‘એટલે હું જાણી જોઇને કૂવામાં પડું? મારા દસ હજાર ગુમાવું અને મૂરખ બનું? મારી ફરજ હતી માની હું તમને કહેવા આવ્યો અને તમે મને મદદ કરવાને બદલે આવું સૂચવો છો? તમારે આ બાબતમાં જે પગલા લેવા હોય તે લો પણ મને બાકાત રાખો.’

‘જુઓ, અમે કોઈ પણ સાબિતી વગર આ બાબતમાં કાર્યવાહી ન કરી શકીએ. અમે એમને એમ તેમની ધરપકડ કરીએ તો અમે મુશ્કેલીમાં આવી જઈએ. તમે તેને મળો તે વખતે અમે આવી પહોંચીએ તો અમારૂ કામ સરળ બની રહે.’

‘તમારી વાત સાચી, સાહેબ. પણ ન કરે નારાયણ પાસા પલટાઈ જાય તો મારા તો દસ હજાર જાયને? મારે એવું કાઈ નથી કરવું. તમારે કોઈ પગલાં લેવા હોય તો ખુશીથી કરો પણ મને અંદર ન નાખો.’

‘જુઓ, હું તમારી મૂંઝવણ સમજી શકું છું. અન્ય કોઈ હોત તો તે પણ આમ જ કરતે. પણ આપણે એનો રસ્તો કાઢીએ જેથી તમને કોઈ નુકસાન ન થાય. હું તમને નિશાનીવાળી દસ હજારની નોટો આપીશ. એ નોટો તમે જ્યારે પેલા બેને મળો અને આપો ત્યારે અમે ત્યાં દૂર હાજર હશું એટલે તરત જ આવી રંગે હાથ તેમણે પકડી લેશું. આમ અમારૂ કામ થશે અને તમને પણ કોઈ નુકસાન નહિ થાય. ઉપરથી ગુનેગારને પકડાવી તમે તો એક સામાજિક કાર્ય કરશો એનું તમને અભિમાન પણ થશે.’

‘સાહેબ, દસ મિનિટ આપો. હું તમને વિચારીને જણાવું.’

‘ભલે, તમે બહાર બેસી વિચારો ત્યાં સુધીમાં હું અન્ય કામ પતાવું.’

દસ મિનિટ પછી પ્રતીકે ઈ. પાટીલને સહાય કરવાની હા પાડી એટલે તેમણે પાસેની તિજોરીમાંથી દસ હજાર રૂપિયા કાઢી આપ્યા. સાથે સાથે પ્રતીકને તેનું ઠેકાણું આપવા કહ્યું. આ બધી વિધિ પતાવી તે બહાર આવ્યો.

બહાર આવી પ્રતીક મનમાંને મનમાં મલક્યો. ફરી એક પોલીસ ઓફિસરને પોતાની વાતોમાં વળોટીને પૈસા મેળવ્યા તેનો તેને પોતા પર ગર્વ થયો. દસ હજારને બદલે પચીસ હજાર કહ્યા હોત તો કદાચ તે પણ મળી જતે. પોતાની વાતચીતમાં જે નિર્દોષતા રાખી અને સાતત્યતા પ્રગટ કરીને સામાવાળાને તે પટાવી શકતો તેનું તેને અભિમાન થયું. આ પહેલા પણ તેણે આ રીત સફળતાપૂર્વક અજમાવી હતી પણ આટલી જલદી આ કામ પાર પડ્યું તેની તેને નવાઈ લાગી. હવે આ સફળતાને તો માણવી જ રહી માની તે થોડે દૂર એક સારી હોટેલમાં ગયો.

ભરપેટ જમી જ્યારે મળેલા પૈસામાંથી રૂ. ૫૦૦ની નોટ આપી તો ગલ્લે બેઠેલાએ આમતેમ ઉલટાવી અને પછી કહ્યું, ‘સાહેબ, આ તો નકલી છે. બીજી આપો.’

આ સાંભળી પ્રતીક ચમક્યો પણ કોઈ હાવભાવ વગર બોલ્યો, ‘હોય કાઈ? હમણા જ બેંકમાંથી લઈને આવ્યો છું. એકવાર ફરી જોઈ લો કદાચ તમારી ભૂલ થતી હશે.’

‘ના સાહેબ, મારી નજર પારખું નજર છે. તેમ છતાં જુઓ, આ મશીન તો ખોટું નહી બોલે?’ કહી નોટ ગણવાના મશીનમાં તે નાખી તો તેમાં પણ તે ખોટી હોવાનું દેખાડ્યું.

પ્રતીકે પેલા બંડલમાંથી બીજી નોટ કાઢી તો તેના પણ આ જ હાલ થયા.

હવે ઈજ્જત સાચવવા પોતાના પાકીટમાંથી પૈસા કાઢી હોટેલનું બિલ ચૂકવ્યું.

બહાર નીકળી થોડીવાર વિચાર કર્યો કે હવે શું કરવું? શું ઇન્સ્પેક્ટર ખુદ નકલી નોટોના ધંધામાં સંડોવાયેલો છે? પછી થયું કે પેલા ઇન્સ્પેક્ટરને મળીને જણાવું કે આ નોટો નકલી છે તો સારી નોટો આપે જેથી કાલે તેને કોઈ તકલીફ ન પડે. ઇન્સ્પેક્ટરને ક્યાં ખબર પડવાની છે કે મને કેવી રીતે આની જાણ થઇ અને પૂછશે તો જવાબ આપી દેશું. આમ વિચારી તે ફરી પોલીસ સ્ટેશને ગયો.

‘આવો, આવો, બેસો. હું તમારી જ રાહ જોતો હતો.’ અંદર દાખલ થતા જ પ્રતીકે ઈ. પાટીલને કહેતા સાંભળ્યા. થોડીક નવાઈ સાથે તે બેઠો અને બોલ્યો, ‘કેમ મારી રાહ જોતા હતા?’

‘મને ખાત્રી હતી કે તમે આપેલી નોટો વટાવવાનો પ્રયત્ન કરશો અને ખોટી છે તેમ જાણ થતા પાછા આવશો જ.’

‘તમે જાણીને ખોટી નોટો આપી હતી? કેમ?’

‘કારણ તમે આ પહેલી વાર નથી કર્યું, ખરુંને? આ પહેલા તમે જુહુ પોલીસ સ્ટેશન અને ખાર પોલીસ સ્ટેશને પણ આ કરી ચૂક્યા છો અને તે માહિતી અમારા સુધી આવી ગઈ હતી એટલે જેવી તમે તમારી વાત કરવા માંડી એટલે જાણે મને કશી જાણ નથી એમ તમને દેખાડ્યું અને તમારી વાત સાચી છે એમ પણ હું માનું છું એવો દેખાવ કર્યો.

‘તમે મને સરનામું સાચું નહી જ આપ્યું હોય તેની મને ખબર છે. આ મારો ત્રીસ વરસનો અનુભવ બોલે છે. સામો માણસ સત્ય બોલે છે કે ખોટું તે પારખવાની નજર અમારી પાસે હોય છે અને એટલે જ તો મુંબઈ પોલીસની ખ્યાતિ છે.’ આટલું કહી હવાલદારને બોલાવી પ્રતીકને જેલમાં લઇ જવા કહ્યુ.
નિરંજન મહેતા

Niranjan Mehta

A/602, Ashoknagar(old),
Vaziranaka, L.T. Road,
Borivali(West),
Mumbai 400091
Tel. 28339258/9819018295

 

માઇક્રોફીક્ષન (૮૪) અલ્ઝાઈમર -નિરંજન મહેતા

સુરેખા અને સુકેતુ સંસાર એટલે અમે બે અમારા બે. દીકરી પરણાવી તે મુંબઈ બહાર અને દીકરો રસેશ અમેરિકામાં ભણ્યો અને ત્યાં જ સ્થાયી થયો.

છેલ્લા પાંચ વર્ષથી કોઇને કોઈ બહાને તે મુંબઈ આવવાનું ટાળતો. અરે છેલ્લા બે વર્ષથી પોતાની માને અલ્ઝાઈમરની બીમારી લાગુ પડી હતી પણ તે માટે પણ તેને ફુરસદ ન હતી. એ તો સુકેતુ શાંત અને ધીરજ સ્વભાવવાળા એટલે બધું સંભાળી લેતા અને સુરેખાની ચાકરીમાં કોઈ કમી ન આવે તેનું ખાસ ધ્યાન રાખતા.

જ્યારે પણ ઘરની ડોરબેલ વાગે ત્યારે સુરેખા બોલી ઉઠે કે મારો રસેશ આવ્યો. પણ અંતે તેને નિરાશ થવું પડતું.

અને એક દિવસ ડોરબેલ વાગી અને સુકેતુએ દરવાજો ખોલ્યો તો ખરેખર સામે રસેશને ઉભેલો જોયો. ‘સુરૂ, તારો રસેશ આવી ગયો’ કહેતા સુકેતુએ સુરેખાને બૂમ મારી.

સુરેખા તો ભાવવિભોર થઇ ગઈ અને બોલી, ‘વિના ખબરે મોડો મોડો પણ તું આવ્યો ખરો. કૃતિ ક્યાં છે?’

‘મા, કૃતિ તેની મા પાસે છે. તેમને અલ્ઝાઈમર છે અને તેની પાસે કોઈ ન હોવાથી અમે તેને કાલે અમારી સાથે અમેરિકા લઇ જશું. તેની તૈયારીને કારણે કૃતિ આવી શકે એમ નથી એટલે હું એકલો જ તમને મળવા આવ્યો છું.’

નિરંજન મહેતા

માઈક્રોફિક્શન વાર્તા(80) સ્નેહ-સંમેલન-નિરંજન મહેતા

સ્નેહ-સંમેલન

કેટરરની ઓફિસમાં એક યુગલ એક સ્નેહ-સંમેલન માટે મેનુ નક્કી કરી રહ્યું હતું. કોઈ પણ જાતની ચર્ચા વગર એકબીજાની પસંદગી પર ત્વરિત મહોર મારતા જોઈ મેનેજર પણ નવાઈ પામ્યો કે આ પહેલા આવું કોઈ યુગલ આવ્યું નથી કે આમ ફટાફટ નક્કી કર્યું હોય. ન કોઈ મતભેદ, ન કોઈ તડજોડ. નહી તો સામાન્ય રીતે બહુ ચર્ચા પછી અંતે સ્ત્રી શક્તિનો જ વિજય થાય અને મેનુ ફાઈનલ થાય.

અકલ્પ્ય સમયમાં બધું સમુસૂતરૂં પાર પડ્યા બાદ મેનેજરથી ન રહેવાયું એટલે બોલ્યો કે મારા અનુભવ મુજબ આ પહેલા આટલું જલદી અને વગર ચર્ચાએ બધું નક્કી કર્યું હોય તેવું બન્યું નથી. શું તમારી લગ્નજયંતિ છે? તમારા બન્ને વચ્ચે જે તાલમેલ છે તે સરાહનીય છે. મારા અભિનંદન અને આમ જ તાલમેલ બનાવી રાખો એવી શુભેચ્છા.

બન્નેએ એકબીજા સામે જોઈ મંદ સ્મિત કર્યું અને પછી યુવતી બોલી, ‘સાહેબ, આભાર. પણ અમે તમારા અભિનંદનને લાયક નથી કારણ આજ સુધી અમારા પાંચ વર્ષના લગ્નજીવનમાં કોઈ તાલમેલ ન હતો અને ભાગ્યે જ એકબીજા સાથે સહમત થયા હતા. વાત વધુ બગડે તે પહેલા અમે છૂટાછેડાનો નિર્ણય લીધો જે અમને કાલે મળી ગયા છે. પણ અમે મિત્રો તરીકે રહીશું એ પણ નક્કી કર્યું હતું એટલે બધી કડવાશ ભૂલી છૂટા પડતા પહેલા એક સારી યાદગીરી રાખવા અમે અમારા સ્નેહીજનો અને મિત્રોને માટે એક સ્નેહ-સંમેલન યોજ્યું છે, જેથી આગળ જતા મિત્રો તરીકે અમારી વચ્ચે તાલમેલ બની રહે. એટલે જ અહી આવતા પહેલા નક્કી કર્યું હતું કે આ નવા તાલમેલની શરૂઆત કોઇપણ ચર્ચા ને મતભેદ વગર મેનુથી કરીશ. અમે એમાં સફળ થયા છીએ તેનો આનંદ છે.’

 

નિરંજન મહેતા

માઈકોફ્રીક્શન વાર્તા – (56)- નિર્દોષતા-નિરંજન મેહતા

ઓફીસના પૈસાના ગબનમાં ચાલતાં કેસમાં જતીનને કોર્ટે નિર્દોષ ઠરાવ્યો એની ખુશાલીમાં તે રાતના મોડે સુધી દોસ્તો સાથે બારમાં પાર્ટી મનાવી ઘરે પાછો ફરી રહ્યો હતો.

થોડોક નશો હોઈ તે કારની સ્પીડને કાબુમાં રાખવા બહુ પ્રયત્ન કરી ચલાવતો હતો ત્યાં એક ટૂવ્હીલર ચાલક તેની કારને ઓવરટેક કરીને આગળ નીકળ્યો પણ તેની આગળ એક સાઈકલ સવારને જોઈ તે ટૂવ્હીલરના ચાલકે અચાનક બ્રેક મારી.

શું થયું તે સમજાય અને તે બ્રેક મારે તે પહેલા તો જતીનની કારે પેલા ટૂ વ્હીલરને ટકકર મારી. આને કારણે ટૂવ્હીલર અને તેનો ચાલક ફેંકાઈ ગયા. જતીન કારની બહાર આવી તેને મદદ કરે તે પહેલા ત્યાંથી પસાર થતી પોલીસવાને આ અકસ્માત જોયો એટલે તે પણ આવી લાગી. તપાસ દરમિયાન જણાયું કે જતીન પીધેલી હાલતમાં હતો એટલે તેની સામે ગુનો દાખલ કરી દીધો અને જેલમાં મૂકી દીધો.

જતીને વિચાર્યું ‘વાહ, કુદરત. નિર્દોષતાની આટલી જ અવધિ!’

 

નિરંજન મહેતા