મારી ડાયરીના પાના -૧૪-૧૫-૧૬

14-બી.કોમ. પાસ

 

લાડવાડીના પુસ્તક વિભાગમાંથી બી.કોમ.ની બધી ચોપડીઓ મળી ગઈ. પુસ્તકાલયનો વહીવટ ડોક્ટર નરસિંહ લાલ કરતા. તેઓ નવાણું વરસ જીવ્યા અને મરતા સુધી પુસ્તકાલયની સેવા કરી હતી.જુલાઈમાં કોલેજ ચાલુ થઇ ગઈ અને ભણતર શરુ થયું. કોલેજ બપોરે એક થી સાડા ચાર સુધી હતી. રોજ ચાર પિરિયડ લેવાતા અમો સૌ ઉત્સાહમાં હતા અને પાસ થવાના સ્વપ્ના જોતા. ક્યારેક શનિવારે કિંગસર્કલથી મ્યુઝિયમ સુધી ટ્રામમાં જતા. એક કલાકથી વધારે સમય ટ્રામમાં બેસતા અને પાસ થયા પછી કેવી લાઈફ જીવીશું તેની ચર્ચા કરતા. પૈસા કમાઈ પગભર થઇ જવાની ઉતાવળ બધાને હતી. પાસ થઇ ભરપૂર પિક્ચર તથા નાટક જોવા તેમજ પ્રવાસ ખેડવા. પણ કોને ખબર કે ડેસ્ટીનીમાં મારે માટે શું છે ?

હવે સામેના મકાન રામ નિવાસમાં બંગલી મળી જવાથી ઘરમાં થોડી સંકડાશ ઓછી હતી. હું મનુભાઈ તથા મહેશ બંગલીમાં વાંચતા અને રાત્રે ત્યાં જ સુતા. ઉપાધ્યાય પણ વાચવા આવતો. બંગલી બહુ નાની હતી. લાકડા નું ફ્લોરિંગ હતું ને માંડ 7x 8 હશે. તેમાં ટેબલ અને ખુરસી પણ હતા. બે પથારી માંડ થતી. મનુભાઈ ટેબલ પર સુતો. આમ સાંકડ માંકડ રહેતા ને સવારના ગોદડું ફોલ્ડ કરી ગાદી બનાવતા. ઓશિકાનો તકિયો તરીકે ઉપયોગ કરતા. મોડે સુધી વાંચતા. મનુભાઈ વરસાદ ના હોય ત્યારે અગાશી માં સુતો ઉપર ટોઈલેટ ના હોવાથી ગ્રાઉન્ડ ફ્લોર મકાનની બહાર ના ટોઇલેટ વાપરતાં. જ્યારે પરીક્ષા નજીક આવતી ત્યારે મોડે સુધી વાંચતા બા રાત્રે ચા બનાવી આપતી, તે નીચે જઈ પી લેતા.

અત્યાર સુધીમાં મોસાળમાં મોટી બા, દાદા જી ને મોટામામાંની ચિર વિદાય થઇ ચૂકી હતી. મોટામામા હાર્ટની બિમારી માં ગુજરી ગયા. મને યાદ છે કે તેમની રોટલી મામી ઘીમાં ડુબાડી આપતા કદાચ તે કારણ પણ હોઈ શકે.  તે વખતમાં લોકો હેલ્થ વિષે સભાન નહોતા અને તે વિશેની અજ્ઞાનતા પણ ખરી.. વરસ પૂરું થવા આવ્યું પરીક્ષા નજીક આવતી હતી. કુલે દસ સબજેક્ટ હતા. છેલ્લા દિવસોમાં એકસ્ટ્રા કલાસિસ લેવાતા ને કોર્સ પૂરો થતો. વાંચવાની રજા પડતી ત્યારે હું ઘેરથી કોલેજ લાયબ્રેરી જતો અને ત્યાં વાચતો ઘણા છોકરા આવતા અને જાત જાતની અફવા પરીક્ષા વિષે ઉડાવતા.અમે પરીક્ષા સવાલોની ચર્ચા કરતા પરીક્ષાનું સેન્ટર સીડનામ કોલેજ હતું. નંબર ને સિટિંગ એરેજમેન્ટ બહાર પડી ગયા હતા. હું સવેળા જઈ નંબર તથા ક્લાસ જોઈ આવ્યો હતો. રોજ બે પેપર હતા પરીક્ષા અગિયાર વાગે શરુ થતી અને છ વાગે પુરી થતી હતી. પરીક્ષા આવી ને ગઈ. છોકરાઓ મહેનત કરી થાક્યા હતા. બધા એ હાંશ કહી છુટકારો મેળવ્યો. યાદ છે કે એક છોકરા એ પાર્કર ઈન્ક નો ખડિયો કોલેજ બહાર પછાડી શુકન કર્યાં હતા. તે દિવસે બધા બહુ ખુશ હતા. પેપર કેવા ગયા તેની ચર્ચા થઇ. કેટલા એ પિક્ચર જવાના પ્લાન પણ કરી નાંખ્યાં.

અને વૅકેશન શરુ થયું. હું ઘરે  આવ્યો ચા પાણી પી થાક ઉતાર્યો. પછી કેબિનમાં પુસ્તકો ગોઠવાયા. પરીક્ષાના પેપર એકઠા કરી માર્ક આંકી જોયા અને મન મનાવ્યું. વૅકેશન હોવાથી ઉતાવળ કોઈ જાતની હતી નહિ ઘરમાં બાથરૂમ નહોતો. 4’x 4′ ચોકડીમાં નહાતા. રૂમનું બારણું બંધ કરતા જેથી સામેના મકાનમાં થી કોઈ જુવે નહિ. પાટલૂન પહેરી ને નહાતા. પણ મુસીબત એ હતી કે પડોશમાં રહેતા ટપુ બહેન ક્યારેક આવી જતા અને ખુરશી પર બેસી બારણા ખોલી કાઢતા. તેઓ શરીરે ભારી ને ઉંમરમાં વયોવૃદ્ધ હતા. હવા માટે બારણા ખોલી નાખતા. તેમને ક્યારેય ફિકર નોહતી પણ અમે શરમાઇ જતાને ઝપાટા બંધ ત્યાંથી નીકળી જતા. અમો આથી બાવડી પર નાહતા.ક્યારેક એ થતું કે ક્યાં આપણા ભૂરચના ઘરનો રૂમ જેટલો બાથરૂમ અને ક્યાં આ મુંબઈની ચોકડી. ભરૂચનો બાથ રૂમ સફેદ ટાઈલથી સજ્જ હતો. તેમાં ટોઇલેટ એક બાજુ હતું. ઉપરાંત ઠંડા પાણીની પીપ અને ગરમ પાણીનો બંબો અને છતાં મોકળાશ અને પ્રાયવસી હતા.

હું મોટે ભાગે સાંજના જુહુ ફરવા જતો. ત્યાં કોલેજના દોસ્તારો મળતા ઉદેસી ભીખુ ચંદ્રકાંત અને ઓઝા એ કોલેજના દોસ્તારો હતા. ખબર નહિ આજે કેટલા તેમાંના જીવે છે ?જો કે ચદ્રકાંતના મોટા ભાઈ જે અહીં રહેતા અને ઇન્ડિયન સેન્ટર માં આવતા. તેમણે ચંદ્રકાંત માટે લાસ વેગાસની ટુરની ભલામણ કરી હતી. ચંદ્રકાંત ન્યુજર્સી રહે છે. વૅકેશન હવે પૂરું થવા આવ્યું હતું. દોસ્તો સાથે પાસ થયા પછી શું કરવું તેની ચર્ચા થતી. રિઝલ્ટ નો દિવસ આવી ગયો. ડિગ્રી એકઝામનું રિઝલ્ટ છાપામાં ન આવતું. યુનિવર્સિટીમાં મુકાતું, હું બપોરે યુનિવર્સિટી પહોંચ્યો રસ્તે અનેક વિચાર આવતા કે મારું શું થશે ? રિઝલ્ટ ના બોર્ડ આગળ ગરદી હતી. જગા કરી બોર્ડ પર નજર કરી. મારો નંબર દેખાયો, ફરીથી જોયો એમ ત્રણ વાર જોઈ ખાત્રી કરી લીધી કે હું પાસ થઇ ગયો. ઉત્સાહમાં આવી ગયો ને ઝડપ ભેર ગાડી પકડી પાર્લા આવ્યો. રસ્તે વિચારોની ભરમાળ ચાલી. ઘર પહોંચ્યો ત્યારે બા તેની સ્ત્રી મંડળી સાથે ઓટલે બેસી સિઝન ના ઘઉં વીણતી હતી. આખા વરસ નું અનાજ અમો સીઝનમાં ભરી લેતા મેં શુભ સમાચાર આપ્યા અને કહ્યું કે હું હવે નોકરી કરીશ અને એલ. એલ. બી નું ભણીશ. બા એ કહ્યું એ તારા બાપાને કહેવાનું હું કઈ ના જાણું. સ્ત્રી મંડળ વિખરાયું. હવે સાંજ ઢળવા આવી હતી. મોટાઈ ને આવવા નો સમય થયો. મોટાઈ આવ્યા ને શાકની થેલી મૂકી ઉપર કપડા બદલવા ગયા. આજે ખુશી ના ખબર હતા પણ બતાવતા નહિ. એ ઉપર ગયા ને હું કૅબિનમાં ગયો. મોટાઈ થોડો આરામ કરી જમવા નીચે ગયા. તેમને જમાડતા બાએ મારા વિશે અને મારા પ્લાન વિશે વાત કરી. મોટાઈ એ તેમનો ચુકાદો આપ્યો કે મારે તો આગળ ભણવાનું છે અને તે પણ સી. એ બીજું કંઈ જ નહિ. હું નીચે જમવા ગયો ત્યારે એમણે મને કહ્યું કે કારકુની નથી કરવી આગળ ભણવાનું છે અને તે પણ સી. એ. અને તેને માટેના પગલાં લેવાની કાલ થી જ શરુઆત કરવા જણાવ્યું. એમનો વિચાર મને મનુભાઈ અને મહેશને સી. એ કરવાનો. અને પોતાને આટલા વરસ ના અનુભવ અને ભણતર ને લઈને લાઈસન્સ મળશે તો મુંબઈ, સુરત ને અમદાવાદમાં ફર્મ ખોલવી અને ત્રણે છોકરાને ઠેકાણે પાડવા. પણ ડેસ્ટીની ને શું તે મંજુર હતું?

 15-સી.એ.માં દાખલ

મોટાઈની બહુ ઈચ્છા હતી કે મારે જી.પી કાપડિયા કુ માં આર્ટિકલ કરવા. આર્ટિકલ એટલે ત્રણ વરસ વગર પગારની નોકરી પણ ઓડિટરની કંપનીમાં જેથી ઓડિટ ને ઇન્કમ ટેક્સ નો અનુભવ મળે. મોટાઈ સમય કાઢી ગોપલદાસને મળવા ગયા. પણ ત્યાં જગા ના હોવાથી આવતા વરસનો વાયદો આપ્યો ને એક વરસ મફત કામ કરવા કહ્યું. મોટાઈ સમય માગી નીકળી ગયા. પછી થોડા દિવસ હું અને મોટાઈ સી. એ ના લિસ્ટ માં સરનામાં જોઈ બધાને મળતા. પણ પત્તો લાગતો નહિ. મોટાઈ પાચ હજાર સુધી પ્રિમિયમ આપવા તૈયાર હતા અને રોકડા પૈસા ખીસ્સામાં રાખતા. તેમાં વળી એક નવી ગુંચ નીકળી કે આર્ટિકલ ત્રણ નહિ પણ ચાર વરસના હશે જો જુલાઈ પહેલા સાઇન ન થાય તો. હું દોસ્તોને મળતો તેમની પાસે પણ વિગતો મેળવતો અને ભરપૂર કોશિશ કરતો. બધા એક પછી એક દાખલ થઇ ગયા મારું ઠેકાણું પડતું નહિ. આથી બહુ નિરસ થઇ જતો. મોટાઈ એ બધી સારી સારી ફર્મમાં કોશિશ કરી હતી પણ નાકામયાબ રહ્યા. એ અરસા માં મોટાઈ એક દિવસ મુંબઈ ગયા હતા અને પાછા વળતા ઈમ્પીરીયલ સિનેમામાં હીરાલાલને મળવા રોકાયા. હીરાલાલ સગપણે મારા માસીના સસરા થતા. નસીબ જોગે હરિદાસ પટેલ ત્યાં હાજર હતા હરિદાસ ચાર્ટર્ડ અકાઉન્ટટંટ હતા. અને તેમની ફર્મ હતી. મોટાઈની ઓળખાણ હીરાલાલે તેમને કરાવી. ત્યાં જ નક્કી થઇ ગયું કે તેઓ મને આર્ટિકલ લેશે. મારા માસા રાજુભાઈ જેઓ ત્યાં જ આર્ટિકલ કરતા તેમને મળી આર્ટીકલ્સ માટેનું અગ્રીમેન્ટ હરિદાસની સહી માટે મોકલવાનું નક્કી થયું. તે દિવસ મોટાઈ ને મારે માટે બહુ આનંદનો હતો. મોટાઈ ના પાંચ હજાર બચી ગયા અને મને આગળ વધવાની તક મળી.  હું વિના વિલંબે રાજુમાસા પાસે પહોંચી ગયો. તે વખતે માસી ચર્ની રોડ ભટવાડીમાં રહેતા હતા. મારા અગ્રીમેન્ટની વીધી તેમણે પૂરી કરી હતી. મારે રોજ ઓફિસમાં કેમ જવાનું અને કોને રિપોર્ટ કરવાનો તે વિશે પૂછ્યું. તેમણે જણાવ્યું કે હરિદાસની ઓફિસ નથી અને તારે અહીં આવવાનું અને મને રિપોર્ટ કરવાનો. માસા પરણેલા તો હતા જ તેમને એક છોકરો પણ હતો. નામ અશોક. માસાને પગાર તો મળતો નહિ ઉપરાંત પોતાના ફેમિલીની જવાબદારી તેથી કમાવું પડતું. ચોપડા લખવા ના કામ લેતા અને બપોરે શેર બજાર જતા અને કમાઈ કરતા મારું ઓફિસ જવાનું સરુ થયું. મારી ઓફિસ એટલે માસીનું ઘર. હું રોજ માસીના ઘરે જતો. થોડી માસી કને વાતચીત કર્યાં પછી હું માસા સાથે આગલા રૂમમાં બેસતો જે મારી ઓફિસ હતી. મારું કામ માસાના ચોપડા લખવાનું રહેતું. મોડી બપોરે માસી સરસ મસાલાની રોજ ચા પીવડાવતા. સાંજે માસા આવી કામ ચેક કરતા. અને બીજા દિવસનું કામ નક્કી કરતા. હું સાડા પાંચે ઘરે જતો. આમને આમ સમય વહેતો ગયો ન તો મેં બોસ હરિદાસને જોયા કે મળ્યો ,ના તો એમનું ઘર કે ઓફિસ જોઈ. હકીકતમાં મારા બોસ મારા માસા હતા. હરિદાસ કંપનીની ટપાલ નોબલ ચેમ્બેર્સમાં આવતી. એક માણસ તેને માટે હતો. જે દર બે ત્રણ દિવસે ટપાલ ભેગી કરી તેમના ઘરે પહોંચાડતો.અચાનક આ કામ થોડા દિવસ માટે મારે મારી પાસે આવ્યું હું કરતો હતો પણ કંટાળતો. કેટલીક વાર વિચાર આવતો કે હું નાહકનો મારી લાઇફ વેડફી રહ્યો છું. પણ થોડા વખતમાં કોંગ્રેસ હાઉસ નું ઓડિટ મળ્યું. અને બીઝી થઇ ગયો.સરસ મજાની કેબિનમાં બેસતો અને કોંગ્રેસ ના ચોપડા તપાસ તો. હજુ સુધી મેં મારા બોસ ને જોયા નહોતા. પછી તો હિન્દુસ્તાન ઇલેક્ટ્રિક નું તેમજ યુનિવર્સલ ઈન્સ્યુરન્સ અને એશિયન ઇન્સ્યુરન્સ ના ઓડિટ મળ્યા. આમ ગાડી પાટે ચડી ગઈ.

16-અમારી ઓફિસ

આમ ને આમ વરસ પૂરું થાય તે પહેલા એક ગૂંચ આવી. ગૂંચ એ આવી કે મારે ફર્સ્ટ સી. એ ની પરીક્ષા આપવાની કે નહિ ? તેની જોરદાર પૂછ પરછ કરવા માંડી. પણ કાંઈ સુજ પડતી નહિ. આખરે ઘાટેલ્યા કુ ના ઘાટેલ્યા ને મળ્યો. તેમણે કહ્યું કે કોઈ નોટીફીકેશન હજુ આવ્યું નથી. પણ આપી દેવી સારી. કારણ કે બે પરીક્ષા ફર્સ્ટ અને ફાઇનલ વચ્ચે અગીઆર મહિનાનો ગેપ જોઈએ. આથી મેં ઉતાવળે પરીક્ષા આપી દીધી. પરિણામ સારું ન આવ્યું. પણ હું હિંમત હાર્યો નહિ. મોટાઈ પણ હિંમત હાર્યા નહિ. તેમણે ગુસ્સો કરી બુમો જરૂર પાડી. તેમની ઓફિસ માં સ્ક્રૂવાલા સાહેબે તેમને કહ્યું કે છોકરાનું ગજું હોઈ તેમ લાગતું નથી. નકામી જીંદગી વેડફે છે. પણ મોટાઈ મક્કમ રહ્યા. તેમને ત્રણ શહેરમાં ફર્મ ખોલવીતી. છ મહિના પછી હું પાછો પરિક્ષા માં બેઠો અને પાસ થયો. હવે સી. એ થવાશે ની આશા બંધાઈ. કેટલાક દિવસ પછી મને દિલ્હીથી અમારી સંસ્થાનો પત્ર આવ્યો કે તમારે ફર્સ્ટ સી. એ ની પરિક્ષા આપવાની જરૂર નથી. જે છોકરાઓએ ચાર વરસ ના આર્ટિકલ સાઇન કર્યા હોઈ તેમણે આપવી પડશે. હવે પોદાર ચેમ્બેર્સમાં અમને ઓફિસ મળી હતી.  અમે ત્રણ આર્ટીકલ્સ હતા. માણેકલાલ શાહ અને આરડી પટેલ નવા આર્ટીકલ્સ હતા જૂનમાં પટેલ (નિરંજન પટેલ ના ભાઈ) ને રાજુભાઈએ આર્ટીકલ્સ પુરા કર્યા હતા નિરંજન મારા કોલેજ મિત્ર હતા. રાજુભાઈ તેમના ભાઈબંધ ની ઓફિસમાં મેનેજર થઇ ગયા. પટેલ હું માનું છું કે તેમના ભાઈ નિરંજન જોડે લંડન જતા રહ્યા. સંપટ પણ જુના આર્ટીકલ્સ હતા. તેઓ પોતાની પ્રેક્ટિસ કરતા. હું તેમની ઓફિસમાં અવારનવાર જતો. તેમના પિતાશ્રી તેમની ઓફિસનો કારભાર કરતા. મારી તેમની સાથે બેઠક હતી.  હવે અમને કોંગ્રેસ હાઉસ, યુનિવર્સલ ઇન્સ્યોરન્સ, એશિયન ઇન્સ્યોરન્સ, હિન્દુસ્તાન ઇલેક્ટ્રિક વગેરે ઓડિટ મળ્યા. અમે ક્લાયન્ટની ઓફિસમાં ઓડિટ કરતા. પોદાર ચેમ્બેર્સમાં શર્મા અને બીજા એક આફ્રિકા ના પટેલ બેસતા. બંને કામ વગરના હતા.  સિગારેટ પીતાં ને ગપ્પાં મારતાં ને ચા પીતા.  હવે બોસ હરિદાસે એક સિપાઈ રાખ્યો હતો. તે ઓફિસની ટપાલ નોબલ ચેમ્બેર્સમાં થી લાવી શર્માને આપતો. અને શર્મા હરિદાસને પહોંચાડતા. પોદાર ચેમ્બેર્સ પહેલા અમને યુનિવર્સલ ઇન્સ્યોરન્સના બિલ્ડીંગમાં પહેલા માળે ઓફિસ આપી હતી. અત્યાર સુધી અમે ઘરની ઓડિટ પેન્સિલ વાપરતાં. અમારે પૈસે ઓફિસમાં ચા પીતા અને મફત નોકરી કરતા. ઓડિટ મળ્યા પછી કલાયન્ટ તરફથી ચા અને નાસ્તો મળતો.  આમ વરસ નિકળી ગયું. હરિદાસ ક્યારે પણ ઓફિસ માં આવતા નહિ. તે બે ત્રણ કંપની માં ડિરેક્ટર હતા. તેમાં વિઝિટ મારી બપોરે ઘરે જતા. લંચ કરી. બપોરે પત્તા રમતાં. સાંજે મોટરમાં બેસી ઈમ્પીર્યલ સિનેમા જતા અને હીરાલાલ પાસે બેઠક જમાવ તા. રાત્રે જમી પરવારી પત્તા સેશન શરુ થતું. મારા મિત્ર તલવલકરની ઓફિસ માં કામ ખાસ હતું નહિ. એમની રીક્વેસ્ટને કારણે હું તેમને ઓડિટ માટે કલાયન્ટની ઓફિસે  બોલાવતો. તે આવતા ને શીખતા. શર્માને લીધે બીજા ફાલતુ લોકો પણ પોદાર ચેમ્બરની  ઓફિસ માં આવતા.

ધનંજય સુરતી  

મારી ડાયરીના પાના -દ્રશ્ય ૭ અને ૮

દ્રશ્ય 7-મુંબઈ આગમન

સવારે ચાર વાગે બોરિવલી સ્ટેશન આવી ગયું. ચહલપહલ વધી ગઈ, સામાન ની હેરાફેરી, કુલી ઓ ના અવાજ ને ચાઈની બુમો થી ઉંઘ ઊડી ગઈ. મોટાઈ તથા તેમનો ક્લાર્ક કાટવી અમોને શોધતા આવી ગયા. સમાન નીચે ઉતાર્યો. લગેજનો સમાન પણ ઉતરી ગયો. હવે લોકલ ગાડીની રાહ જોવાની. બહુ ભીડ નહોતી, ગાડી આવી કે સમાન ચઢાવી દીધો. બે કુલી ,કાટાવી મોટાઈ અમારી સાથે ચઢી ગયા. પાર્લાના સ્ટેશન પર સમાન ઉતારી કુલીએ માથે લીધો ને સ્ટેશન ની બહાર આવ્યા.

વરસાદ થંભી ગયો હતો. વાતાવરણ વાદળિયું હતું. પાર્લા કોઈ ગામડા જેવું લાગતું હતું.. ભરૂચ ને સારું કેહવડાવે તેવું હતું ના રિક્ષા કે ટેક્સી કે ઘોડાગાડી હતી. અમો સર્વે ચાલતા ઘરે પહોંચ્યા. સિવાય એક, બધા રસ્તા કાચા ને ખાબડ ખૂબડ હતા. માથેથી અવાર નવાર પ્લેન ઘરેરાટી બોલાવી પસાર થતા.મારો ભાઈ મનુ તે જોવામાં મશગૂલ હતો તેથી ચાલવામાં પાછળ પડી જતો. અને મોટાઈ ગુસ્સે થઇ જતા. વરસાદ થી જમીન પોચી થઇ ગઈ હતી. વળી ખાબડ ખૂબડ એટલે ચાલવામાં તકલીફ પડતી.

આખરે ઘર આવી ગયું. આઉટ હાઉસ હતું. બે ઓરડા નીચે તે હતા. એક હોલ ઉપર અને ફરતી ગેલરી હતા. નીચે બે રૂમ ને અડકીને વરંડો હતો. નીચેની બે રૂમ માં થી એક મકાન માલિક ના કબજામાં હતી. દાદર, સિમેન્ટ ના એક ઉપર એક અધ્ધર પગથીયા નો હતો. કઠેરો વળી ના ખખડધજ દડુંકા નો હતો. બાજુમાં શેડ અને બાવડી હતી. મકાન માલિક રામુજી ભગતના માણસો ત્યાં વહેલી સવારે ન્હાતા,  મનમાં એમ થતું કે ક્યાં ભરૂચનું આલીશાન મકાન અને ક્યાં આ સાંકડું ઘર, તેમાં દસ માણસો નો સમાવેશ. બહુ અઘરૂ ગણિત હતું.અમો ત્રણે મોટા છોકરા નીચેની રૂમમાં સુતા જે દિવસ દરમિયાન કિચન બની જતું. ભેજ બહુ હતો

મુંબઈ નું પરુ પણ અમારા એરીઆમાં લાઈટો ના હતી. મોટા ફાનસ તથા ભરૂચ થી લાવેલ મોટો કેરોસીન ટેબલ લૅમ્પ વાપરતા. દેડકા નું ડ્રાંઉ ડ્રાંઉ આખી રાત ચાલતું. . ક્યારેક સાપ પણ નીકળતા અને એક વાર તો પીળા રંગનો કલચરો મકાન ના પગથિયાં સુધી આવી ગયેલો. કદી નહિ જોયલું પ્રાણી અને વિચિત્ર અંગ જોઈ બધા ડરી ગયા ચીસો પડી ગઈ. પડોશી મગળાબેન તરત પારખી ગયા. બાજુના પ્લોટ માં ઝુપડીમાં રેહતો વાસુ દોડી આવ્યો અને કળચરો પકડી લઇ ગયો. અમારા લત્તા માં સ્ટ્રીટ લાઈટ એક સ્વપ્નું હતું આસપાસમાં રાઈસ ના ખેતર હતા. મચ્છર બહુ. મચ્છરદાની લગાવવા છતાં સવારે ઢગલો મચ્છર મચ્છરદાની માં જોતા. સંડાસ બે હતા અને બેઉ મકાનના ભાડૂત માટે કોમન હતા સંડાસ એક ખૂણામાં બહાર હતા. ચોગાન વચ્ચે એક ઝાડ હતું. સાવજી સ્વીપર હતો. મકાન તેમજ ચોગાન ની સાફ સૂફી કરતો. તેને અને તેના કુટુંબને રેહવા મકાન માલિકે તેને પરવાનગી આપી હતી. તેની ઝુપડી છેડે હતી અમારે નહાવા માટે ચોકડી હતી. તાંબા નો મોટો બંબો વરંડા પર રેહતો. પીતળનું મોટું પવાળું પણ વરંડામાં રેહતું. કનુંનું ઘોડિયું પણ ત્યાજ રેહતું કોલસા ની પીપ પણ બહાર રેહતી. તે વખતે ગેસ નહતો. ઘરમાં ચોકડીમાં નળ હતો. રસોઈ માટે ઉભું રસોડું નહતું. બા સગડી અને સ્ટવ વાપરતી. આમ દસ જણા નો પરિવાર રેહતો.મકાન માલિક નવો બંગલો બાંધતો હતો અને તેમાં અમને એક મોટો ફ્લેટ આપવાનું કહ્યું હતું પણ જેવો તૈયાર થયો ને સારો ભાવ આવ્યો કે રાતો રાત વેચી દીધો.વેચાણ લેનાર ગુજરાતી હતા. તેઓ શેર બજાર તેમજ મકાનની દલાલી કરતા. તેઓ અમારા સારા પડોશી બન્યા.

એક દિવસ અમો છોકરાઓ જમીને ઉપર હતા અને વરસાદ પડવા માંડ્યો. અને જોત જોતા માં મૂસળધાર થઇ ગયો સાથે પવન 120 માઈલ ની ઝડપે સરુ થયો. રૂમમાં બાર બારીઓ હતી. તેમાની ચાર સીમેન્ટની હતી. તેમાંથી પાણી આવ્યું. બાકીની લાકડા ની બારીઓ  બરાબર દેવાતી ન હતી તેમાંથી પણ પાણી આવ્યું અને ગૅલેરી કવર નહોતી તેમાંથી પાણી આવ્યું. રૂમ તળાવ થઇ ગયું. હવાથી પેટી ઓ પડી ગઈ. સામાન વેરવિખેર થઇ ગયો. વાસણો તરવા લાગ્યા. અમો ખાટલા પર પગ ઉપર કરી બેસી ગયા.વરસાદ થોભવા નું નામ ન લેતો.બલકે વધવા લાગ્યો.નીચેની રૂમમાં મોટાઈ દાદાજી તથા બાં હતા..તેમને અમારી સખ્ત ચિતા હતી.મકાન માલિક સર્વેની ખેરીઅત પૂછવા ડોકાયા, તેમણે બેરજીને મરવાડી માં કહ્યું છોકરા નીચે લઇ આવ. બેરજી એક પછી એકને ઉચકી નીચે લઇ ગયો.વરસાદ અને દાદર તેમજ રૂમ વચ્ચે ના અંતરે અમોને ભીજવી કાઢયા. વીજળી ના કડાકા હજુ ચાલુ હતા.આખી રાત વરસાદ પડ્યો. ઉપરનો રૂમ ખુલ્લોજ હતો. નીચેની રૂમમાં બ્લેન્કેટ પાથરી, સગડી ચેતતી રાખી આખી રાત બેઠા રહ્યા. મોડી સવારે વરસાદ થોભ્યો. બહાર નીકળી ને જોયું તો પાણી ગરમ કરવાનો બંબો ચોગાનમાં ફંગોળાયો હતો. કોલસા ની પીપ માં પાણી ભરાયું હતું. થોડા દિવસ પછી બધું રાબેતા મુજબ થઇ ગયું.

આ સંજોગોમાં નાનેરા ને બહુ સમાંળવા પડતા. જગા ની સંકડાશ બહુ પડતી. કનુ ત્યારે ફક્ત કેટલાક મહિના નો હતો. ભુપેન્દ્ર હજુ ચલતો નોતો…ઘસડી ને ખસતો ને વરંડા પર આવી બેસતો. પડોશી જોષી તેને શ્રી ગણેશ કહેતા. તે સાત વરસે ચાલણ ગાડી થી ચાલતો થયો. ત્યારે બાએ પુરી ઓ વેહ્ચી હતી. બા મરાઠી માં વાત સરસ કરતી.આથી મરાઠી પડોશી ખુબજ ખુશ હતા.

દ્રશ્ય 8-કોલેજ પ્રવેશ

કોલેજ માં એડમિશન મળી ગયું. સીડ્નેહમ અવલ નંબર ની કોલેજ ગણાય. પણ બરફી વાળા ની મદદથી પોદાર કોલેજમાં મને પ્રવેશ મળી ગયો. અને કોલેજ ચાલુ થઇ ગઈ. હાફ પેન્ટ શર્ટ બુટ મોજા અને સોલો હેટ પહેરી કોલેજમાં જતો. ઈગ્લીશ બોલવાનો કે લખવાનો મહાવરો ન હોવાથી થોડું અઘરું પડતું. અમુક પ્રોફેસર ના લેકચર માં બહુ સમજ પડતી નહિ. આથી બહુ કંટાળો આવતો. કેટલાના તો પીરીયડ ભરવા ગમતા નહિ. ત્યારે કોમન રૂમમાં આરામ ખુરસી પર આરામ કરતો. બહુ દોસ્તારો તો હતા નહિ તેથી બોરિંગ લાગતું. કોલેજ એક વાગે સરુ થતી ને ચાર વાગે છુટી જતી. ઘરે જઈ ચાહ પીતો પેપર વાંચતા ત્યાં સાંજ પડી જતી. રાત્રે લાઇટ ના હોવાથી વાંચવું બહુ ફાવતું નહિ.

અમારે ત્યાં રાત્રે આઠ વાગે જમવાનું થતું અને પાટલા માંડી જમી લેતા. મોટાઈ જલદી આવ્યા હોઈ તો તેઓ ખુરસી અને ટીપોઇ પર જમતા. બા તેમને જમાડતા. તેઓ જમીને ઉપર આવે થી અમો સર્વે તેમજ દાદાજી નીચે જમવા આવતા.બા બધાને જમાડતા ત્યાં સુધીમાં નવ ઉપર વાગી જતા પછી બા જમતી. અમો બધા જમીને ઉપર જતા.સાવજી અમારો ઘાટી હતો તેને રસોડું સાફ સૂફી માટે સોંપી દેતાં હું તથા મનુભાઈ ઉપર પથારીઓ પાથરતા.સાવજીની સાફ સુફી પછી મનુભાઈ રસોડું એકદમ લૂછી લાછી કોરું કરે અને પછી પથારી કરી મચ્છરદાની બાંધે. ત્યાં સુધી રાતના બાર વાગી જતા. મચ્છરદાની ને અડીને છ થી નવ ઇંચ ઉચો ઓટલો હતો જેના પર સાવજી વાસણ માજી ગોઠવતો. બહુ મોડું થતા વાંચવાનો સમય રહેતો નહિ.

આમ દિવસો વહી ગયા ને પરિક્ષા ઢુંકડી આવી ગઈ. કોલેજમાં એવી અફવા અવાર નવાર આવતી કે FY માં કોઈને નપાસ ન કરે. સીવીકસ એન્ડ એડમીનીસ્ત્રેશન માં શું વાંચવું તેની ગતાગમ પડતી નહિ. ને ઈંગ્લીશમાં પણ તેમજ હતું.પરીણામ એ આવ્યું કે તે બે વિષય માં ફેલ થયો. પારાવાર દુખ થયું. મોટાઇ એ રીપીટર તરીખે પાછું એડમિશન લેવડાવ્યું.પછી હું સતેજ થઇ ગયો. અને તે વર્ષે હું પાસ થઈ ગયો.મનુભાઈ તથા મહેશ પણ SSC માં પાસ થયા તેમને સીડ્નેહમ કોલેજમાં પ્રવેશ મળી ગયો. કોલેજ શરુ થઇ ગયી. વાંચવાનું સરુ કર્યું. પણ ઘરમાં મોકળાશ ન હતી. નાના ભાઈ બહેનની નિશાળ બેસતી તેમાં પડોશી ના છોકરા બાબો અને પન્ના પણ આવતા. કાઉપીચ વધી જતી. પણ એક વસ્તુ સારી બની કે મકાન માલિક જમનાદાસ પીસ્તોલવાળા અમારા ગામના હતા. તેમણે મોટાઈ ના કેહવાથી તેમના સામેના મકાનમાં ઉપરની એક નાની બંગલી કાઢી આપી. કોઈ પાઘડી નહિ ભાડું ફક્ત સાત રૂપિયા. અંદાજે 7’x 8′ નાની. પણ એમાં ત્રણ મોટા નું ભણવા નું ને સુવા નું થતું. બહુ સંકડાશ પડતી. તેમાં વળી દોસ્ત ઉપાધ્યાય વાચવા આવતા.પડોસી ટેમ્બુલકર ના ઘર ની ભણતી છોકેરીઓ કેબીનના દાદર નો ઉપયોગ કરતી હું ઇન્ટર માં વાંચતો. વસાવડા મારા તે વખતે ખાસ મિત્ર હતા. તેઓ પાર્લામાં જ રહેતા. તેમનું ઘર દ્વારકાધીસ મંદિર ની બાજુમાં હતું. તેમને તેમની દાદર નીચે પતરા ની રૂમ હતી. તેમાં બે ભાઈઓ સૂતા અને વાંચતા. એ વ્યવસ્થિત નોટ્સ લખતા. તેમનું લેખન તથા વાંચન ખુબજ સારું હતું. ઇન્ટર ની પરીક્ષા માં એ પાસ થયા ને હું નપાસ થયો. મને ઈંગ્લીશ ગ્રુપ માં ચાલીસ ટકા ના મળ્યા. ખુબજ અફસોસ થયો. રડું પણ આવ્યું. મેં તેમની બધી નોટ્સ કલેક્ટ કરી. કેબીન વ્યવસ્થિત કર્યું ને વાચવાનું ચાલુ કર્યું મોટાઈને ગુસ્સો ઘણો આવતો. તે મારી ફેલીયર બરદાસ્ત કરી શકતા નહિ. મેં મારી વાચન પદ્ધતિ બદલી નાખી. પરિણામ એ આવ્યું કે ટર્મિનલ માં ઘણા વિષય માં બહુ ટોપ માર્કસ આવ્યા. પ્રોફેસરે મારા પેપર ક્લાસ માં છોકરાઓ ને બતાવ્યાં આથી છોકરાઓ મારા પેપર જોવા અને ઘરે લઇ જવા માગતાં. હું આમ ઇન્ટર ની પરીક્ષામાં સારે માર્કે પાસ થયો. મનુભાઈ ને મહેશ પણ FY માં પાસ થયા. નાનાઓ પણ સ્કુલમાં પાસ થયા. અને ગાડી આગળ ચાલી. આથી મોટાઈ ના ટાટિયાં માં જોર આવતું

મોટાઈ સિગારેટ ખુબ પીતાં.. હવે ઠેરઠેર સિગારેટ ના ડબ્બા રાખતા. અંદર થી ખુશ રહેતા પણ બહાર બતાવતા નહિ. અમોને તો હમેશાં ધમકાવતા.

તસ્વીર બોલે છે….(15) ધનંજય પંડ્યા

સહિયરુ સર્જન ટંતીય ખેંચ

 

દેડકા રાજા દેડકી રાણી પ્રેમમાં થઈ ગયા પાગલ
પકડા-પકડી શરૂ થઈ, ના જોયું આગળ-પાછળ

એકે મારી છલાંગ મોટી, પકડી લીધી લાકડી
બીજાએ પણ દોડી જઈને છલાંગ મારી ફાંકડી

નિશાન એવું લીધું ને પકડી પ્રેમીની તંગડી
જોવા જેવી થઈ હવે તો બની પ્રેમીઓની સાંકળી

હળવે-હળવે આવજે ઉપર, મજબુત પકડ છે મારી
પ્રેમ ગીત ગાશું સાથે સાથે ડ્રાંઉ-ડ્રાંઉ રાગ તાણી

ધનંજય પંડ્યા
૫૧૦ ૩૨૪ ૮૪૭૪

“છબી એક- સ્મરણો અનેક”-(11) ધનંજય પંડયા

“બેઠક”માં ધનંજય ભાઈનું સ્વાગત છે.

આપ આજ રીતે હાજરી આપો અને આપની રચના અમને પીરસતા રહો 

10988296_10152835078559842_2816535904507271234_n

મનમોહિની

 કોયલ જેવો કંઠ એનો 

મધથી મધુર વાણી

વર્ષા શી ​શીતળતા એમાં

મનડુ લઇ ગઇ તાણી

પહેલા પહેલા જોઈ જ્યારે

મનડુ ગયું હરખાઈ

​રૂપ ની છાલક એવી વાગી

તન મન ગયા ભીંજાઈ

વાહ વાહ ઈશ્વર ​વાહ પરમેશ્વર ​

શું સુંદરતા,પ્રભુ તારી જ બલિહારી ​

સુંદરતા ના ગિરી શિખરની

પ્રભુ છબી ​મેં એમાં ​નિહાળી

​-ધનંજય પંડયા-

૫૧૦-૩૨૪-૮૪૭૪