૧૪ – કહેવત – ગંગા – કલ્પના રઘુ

જેની લાઠી તેની ભેંસ

કહેવત પાછળની બોધકથા રસપ્રદ છે. એક છોકરો ગામની ભાગોળે ભેંસ ચરાવતો હતો. ત્યાંથી એક મુછાળો પડછંદ માણસ નીકળ્યો. તેણે પોતાની પાસેની કડિયાળી ડાંગ બતાવીને પેલા છોકરાને કહ્યું, “ ભેંસ મને આપી દે અને ચુપચાપ ચાલતી પકડ નહીંતર તારી ખેર નથી”. બિચારો એકલો છોકરો કરે શું? તેણે વિચાર્યું માણસ બળમાં તો મારી સામે જીતી જશે એટલે એને કળથી હરાવવો પડશે. તેમ વિચારીને તેણે પોતાની ભેંસ આપી દીધી. પછી તેણે ચાલાકી વાપરીને કહ્યું, “હું ગરીબ બ્રાહ્મણનો દીકરો, તમે મારી પાસેથી એમ ને એમ ભેંસ પડાવી લેશો તો તમને પાપ લાગશે. એના કરતાં એમ કરો, ભેંસના બદલામાં મને તમારી લાઠી આપો. બસ, પછી તમે ભેંસ મફતમાં પડાવી નહી ગણાય”. પેલાને થયું, લાકડીની કિંમત શું? તેણે તો લાકડી આપી દીધી અને ભેંસ લઈને ચાલતી પકડી. છોકરાએ તેને બૂમ પાડીને ઉભો રાખ્યો અને લાકડી તેના પગમાં ફટકારીને તેને અધમૂઓ કરી નાંખ્યો. ભેંસને મૂકીને ચુપચાપ ચાલ્યા જવાનું કહ્યું.જેની લાઠી તેની ભેંસ” કહીને છોકરાએ ચતુરાઈથી પોતાની ભેંસ પાછી મેળવી અને પેલા માણસે પોતાની લાઠી ગુમાવી.

હંમેશાં બળવાન માણસ ફાવી જાય છે. યુગોથી ચાલ્યું આવ્યું છે.મારે તેની તલવાર”, મોટી માછલી નાનીને ખાય”,સત્તા આગળ શાણપણ નકામું” કહેવતો સમાનઅર્થી કહી શકાય. એક સમય હતો કે જ્યારે ભારત દેશ નાના નાના રજવાડાઓમાં વહેંચાયેલો હતો ત્યારે સૌરાષ્ટ્રમાંહાંકે તેની ભેંસ” અનેમારે તેની તલવાર”ની પરિસ્થિતિ હતી. માથાભારે તત્વોની દાદાગીરીને કારણે પ્રજા હેરાન થતી હોય છે. જ્યારે નેતૃત્વની નૈતિકતા રહેતી નથી અને રાજકારણની ઓથે જોરાવર વ્યક્તિઓની લાઠી મજબૂત બને છે ત્યારે સામેની વ્યક્તિ મજબૂર બની જાય છે. રક્ષકો ભક્ષકો બને ત્યારેવાડ ચીભડા ગળે” તેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થાય છે. કાયદાકીય જડતાને કારણે જનતા કોર્ટના ચક્કરમાં સમય, પૈસા અને તંદુરસ્તી બરબાદ કરી દે છે. નાની દીકરીઓ સાથે દુષ્કર્મ કરનાર આરોપીઓ પૂરાવા નાશ કરીને નિમ્ન કક્ષાએ પહોંચી જાય છે ત્યારે લાગે છે,જેની લાઠી તેની ભેંસ”. બધાને કારણે જ્યારે સ્ત્રીઓની તરફેણમાં બનતા કાયદાની  ઓથે સ્ત્રીઓ, પુરુષો પર દમન કરે છે, તેમને મળતાં કાયદાકીય લાભોનો ગેરલાભ ઉઠાવે છે ત્યારે તેવી સ્ત્રીઓ પુરુષોને લાચાર કરી દે છે. આવે સમયે સમાજના આગેવાનો સાચા અર્થમાં પ્રજાના સેવકો બનીને રહે તો ગુના બનતાં અટકી શકે.

જાતિ અને ધર્મના નામે લાઠી  ઉગામાય છે ત્યારે ધર્મનું રૂપ ઘાતકી બને છે. ઘંટીનાં બે પડની વચ્ચે દાણા પીસાય એમ ધર્મ અને રાજ્યસત્તાની વચ્ચે પ્રજા પીસાય છે. અનેક સંસ્થાઓમાં પણ જે સત્તા પર હોય તેનું ચલણ હોય છે. ત્યાંસત્તા આગળ શાણપણ” નકામું બને છે. અનેક કુટુંબમાં પણસો દહાડા સાસુના તો એક દહાડો વહુનો” કહેવતમાં લાઠી અને ભેંસ સાસુ પાસે રહેતી. આજે સમયની સાથે કહેવત બદલાઈ છે. લાઠી અને ભેંસ બન્ને વહુ પાસે રહે છે.તારા પછી મારો અને મારા પછી તારો વારો” આમ ચક્ર ચાલ્યાં કરે છે. અહીં દરેક જગ્યાએ સમાનતા ની મહેક ફેલાય અને સંબંધો સંવેદનાસભર બની રહે તે જરૂરી છે.

સબળ અને સધ્ધર વ્યક્તિ  નિર્બળનું શોષણ કરે, તેના પર રાજ કરે પશુવૃત્તિ કહેવાય. માનવમાં વૃત્તિ હોય તેને વિકૃતિ કહી શકાય. આહાર, નિંદ્રા, ભય, મૈથુન માનવ અને પશુમાં સામાન્ય હોય છે પરંતુ બધાથી પર થઈને, માનવતા અપનાવીને માનવ માનવ બને તે જરૂરી છે. સત્તાના જોરે કોઈનો હક્ક, વસ્તુ,  માન-સન્માન કે મિલકત છીનવી લેવી પતંજલિના અષ્ટાંગ યોગનું એક અંગ છે. જે આપણું નથી તે કોઈની પાસેથી ઝૂંટવી લેવું કે પડાવી લેવું એટલે અસ્તેય.

વ્યક્તિ તેની તાકાતનો ઉપયોગ સકારાત્મક રીતે કરે તો સમાજની રુખ બદલાઈ જાય વાતને સમજવા હાથી અને કીડીની વાત સમજવી રહી. એક જંગલમાં હાથી રહે. તેને પોતાના મોટા કદનું ખૂબ અભિમાન. તે જંગલના અન્ય પ્રાણીઓને સતાવતો. એક દિવસ તેણે વૃક્ષની ડાળે પોપટ બેઠેલો જોયો. પોપટને કહે, તને દેખાતું નથી, હું પસાર થઈ રહ્યો છું. હું જંગલનું સૌથી શક્તિશાળી પ્રાણી છું. ચાલ, મને ઝૂકીને પ્રણામ કર. પોપટ કહે, હું શું કામ કરું? હાથી કહે, ઉભો રહે, હું તને સન્માન આપવાનું શીખવીશ એમ કહીને ગુસ્સે થઈને હાથીએ આખા વૃક્ષને ઉખેડી નાંખ્યું. પરંતુ પોપટ તો ઉડીને બીજા વૃક્ષ પર જઇ બેઠો. અપમાનિત થઈને હાથી તળાવ કિનારે પાણી પીવા ગયો. ત્યાં એક કીડી રહેતી. હાથી તેને રોજ સતાવતો. તેણે કીડીને કહ્યું, નાનકડી કીડી, લાડવો લઈને તું ક્યાં જાય છે? કીડી કહે, ચોમાસું આવે છે માટે હું મારા દરમાં ખાવાનુ ભેગું કરું છું. હાથીએ તેની સૂંઢમાં પાણી ભરીને કીડી પર છાંટ્યું. કીડીનો ખોરાક ખરાબ થઈ ગયો. કીડી બિચારી ભીની થઈ ગઈ. હાથી હસવા માંડ્યો. કીડીએ કહ્યું, તને તારી તાકાત પર અભિમાન છે તો હું તને એક દિવસ જરૂરથી પાઠ ભણાવીશ. હાથી કહે, તું મને શું પાઠ ભણાવવાની? હાથી કહે, નાનકડી કીડી, હું તને મારા પગ નીચે ચગદી કાઢીશ. એમ કહીને કીડીને ભગાડી. કીડીને ખૂબ ગુસ્સો આવ્યો હતો. હાથીને અભિમાનના નશામાં ખબર નહોતી કે “નાનો પણ રાઈનો દાણો” અને “શેરને માથે સવાશેર હોય છે”. કીડીએ હાથીને પાઠ ભણાવવાનું નક્કી કર્યું.  બીજા દિવસે કીડીએ જોયું કે હાથી એક ઝાડ નીચે સૂતો હતો. તે શાંતિથી તેની સૂંઢમાં ઘૂસી ગઈ. અંદર જઈને તેને બટકુ ભરવા માંડી. દુઃખાવો થતાં હાથી જાગી ગયો. વેદનાથી કણસવા માંડ્યો. દુઃખાવાથી રડવા માંડ્યો. તેણે બચાવોની બુમો પાડી. સાંભળીને કીડી બહાર આવી ગઈ. નાની કીડીને જોઈને હાથીને આધાત લાગ્યો. તે ઘૂંટણિયે પડી, કીડીની માફી માંગવા લાગ્યો, જેથી કીડી ફરીથી કરડે નહીં. હાથીને તેની ભૂલ સમજાઈ ગઈ. ત્યારબાદ તે કોઈનેય સતાવતો નહીં. નાની કીડી કેટલું બધું શીખવી ગઇ?

માનવ તેના સ્વભાવથી પાંગળો હોય છે. તે દુનિયાના કોઇપણ ખૂણે વસતો હોય પરંતુ પૈસો, સત્તા અને મોભાને લાઠી બનાવી સામેના પર ઝીંકવાનુ છોડતો નથી. “જેની લાઠી તેની ભેંસ”ના બદલે જો માનવી વિવેકપૂર્ણ રીતે સત્તાનો ઉપયોગ લોકકલ્યાણમાં કરે તો સમાજના માળખાનું ચિત્ર ચોક્કસ બદલાઇ જાય.