અજ્ઞાતવાસ -૧૫

પહેલી વિદેશ સફર
ફ્લાઈટનાં સમય કરતાં લગભગ એક સવા કલાક પછી નકુલને પ્લેન પર ચડવાની સીડી આગળ ઊભો રહી બધાંને આવજો કહેતો જોઈ ,કુંટુંબીજનો અને મિત્રોએ ખુશી સાથે ચિચિયારી કરી. ભાઈ ,બહેન અને રુખીબાનાં જીવ પણ હેઠાં બેઠાં.
મને ઓફીસરોએ બેગ સાથે અંદર ઓફીસમાં લઈ જઈ અનેક જાત જાતનાં સવાલ હું કોઈ દાણચોર હોય તેવાં પૂછ્યાં.મારો સામાન તો આખો અસ્તવ્યસ્ત કરી નાંખ્યો અને સ્ક્રીનીંગમાં બેગમાં ગીફ્ટ આર્ટિકલ ભરેલા જોઈ ઓફીસરે મારી બેગ ખોલાવી.બેગ ભરીને લીધેલાં ગીફ્ટ સેમ્પલ તો વેરણ છેરણ કરી તેમણે કેટલાય પીસ તો અંદર કંઈ ભર્યું નથી તે જોવા હથોડી લઈ તોડી નાંખ્યા.બંને બેગોનો બધો સામાન બહાર કાઢી,એક એક ચીજ ફંફોસી,તેમાં અને એક એક ગીફ્ટને ,વસ્તુઓને ,તપાસતાં કલાક નીકળી ગયો.રુખીબાનાં લાડથી બગડેલ મને તો વ્યવસ્થિત બેગ પેક કરતાં પણ આવડતું નહોતું.છેવટે કંઈ ન મળતાં અને હું તો ખરેખર ભણવા જ જઈ રહ્યો છું ,જાણતાં મને ઓફીસરોએ પ્લેનમાં બેસવા જવા રવાના કર્યો.પ્લેન તો મારી જ રાહ જોઈને ઊભું હતું.મારા પહોંચવાથી ફ્લાઈટ ઉપડવાની રાહ જોઈ રહેલા પેસેન્જરોએ મને તાળીઓનાં ગડગડાટથી વધાવ્યો પણ હું તો જરા ઝંખવાઈ ગયો.
મારી પોતાના અને વ્હાલાંઓને દેશ છોડી વિદેશ જવાની પહેલી મુસાફરી હતી.અમેરિકા જવાનો ઉન્માદ હતો ,પણ ટીનાને છોડીને જવાંનાં વિષાદની લાગણી મનને કોરી ખાતી હતી.મારું મન પ્લેનની બહાર દેખાતાં સફેદ રુ જેવા વાદળો પર સપના વિખેરતું દોડી રહ્યું હતું.હું મારાં ખોળામાં ,રાજકુમારી ટીનાને લઈ સફેદ વાદળોને ચીરતો ખુશખુશાલ રીશેલ્યુ પર સવાર થઈને તેને ભગાવી રહ્યો હતો.તો વાદળોની ફાટમાંથી નીચે ઊંચાં ટાવરોમાં ક્યાંક મારી એક્સપોર્ટની ઓફીસમાં સુટબુટમાં બેઠેલ નકુલને હું જોઈ રહ્યો હતો.વિચારોની દોડતી ગતિ સાથે ફ્લાઈટ ભાગી રહ્યું હતું.ત્યાં તો પાયલોટે એનાઉન્સમેન્ટ કરી કે ફ્લાઈટ ધુમ્મસ ખૂબ હોવાનો કારણે Zurich પહોંચી નહીં શકે.અને હું સપનાની દુનિયામાંથી બહાર આવ્યો. પેસેન્જરોને Besel એરપોર્ટ ઉતારી દેવામાં આવશે.
Besel એરપોર્ટ પર સૌ પેસેન્જર ઉતરી ગયાં.મારે Zurichથી હવે ન્યુયોર્ક જવુંજ પડે તેમ હતું કારણકે મારી Zurich થી Newyork ની કનેક્ટીંગ ફ્લાઈટ હતી.એટલે મારે ગમેતેમ કરી Zurich એરપોર્ટ પહોંચી બીજી ફ્લાઈટ લઈ ન્યુયોર્ક પહોંચવું જ પડે તેમ હતું.Swiss air વાળાએ મને Zurich થી Newyork ની ટ્રેનની ટિકિટ તો ફ્રી કરી આપી પણ મારો સામાન પણ મને આપી દીધો.મારે ન્યુયોર્કથી પછી આગળ શિકાગો જવાનું હતું એટલે હું બેગો લેવા રાજી થઈ ગયો.
રુખીબા અને બહેનનાં દીકરીઓ પ્રત્યેનાં અપાર પ્રેમને કારણે બેગો અથાણાં,મિઠાઈઓ,નાસ્તાઓ અને લોકોનાં સંપેતરાથી ઓવરલોડ હતી.બેગો ટ્રેન સ્ટેશન સુધી લઈ જવા ટ્રોલી લેવાં મારી પાસે સ્વિસ ફ્રેન્ક હતાં નહીં.ભારતનાં સ્ટેશનનાં મજૂરોને યાદ કરી ખેંચીને બેગો ટ્રેન સ્ટેશન સુધી લઈ ગયો.ટ્રેન લોકલ હતી.એટલે સોફેસ્ટીકેટેડ યુરોપીયનો મને બેગો ખેંચતો જોઈ,વિચિત્ર નજરે જોઈ રહ્યાં હતાં.તેઓ મારી અંગ્રેજી ભાષા પણ સમજતાં નહતાં.કોઈની મદદથી પરાણે બેગો ઈશારાની ભાષા થી સમજાવી ટ્રેનમાં ચડાવી. મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં પસીનાની સ્મેલ સાથે ધક્કામુક્કીમાં મુસાફરી કરેલ હું ,ઘર કરતાં પણ ચોખ્ખી ચણાક ટ્રેનને આશ્ચર્ય સાથે જોઈ રહ્યો હતો.ટ્રાન્સપરન્ટ કાચની બારીઓ અને કાચમાંથી આરપાર દેખાઈ રહેલ રુફટોપ વાળી ટ્રેનમાંથી,બરફાચ્છાદિત આલ્પ્સની સ્વર્ગ જેવા સૌંદર્યવાળી હારમાળામાંથી પસાર થઈ રહેલ ટ્રેનની સફરને આભો બની નિહાળી રહ્યો હતો.
મુંબઈની ગીરદીમાંથી વિદેશની ધરતી પર ઉતરતાં જ સૌથી પહેલાં જ સ્વીત્ઝરલેન્ડ જોયું.તેના સૌંદર્યને નિહાળી હું અભિભૂત થઈ ગયો હતો.ટીના સાથે ગાળેલ સમય યાદ કરી તે મારી સાથે હોત તો કેટલી મઝા આવત!!!તેવું હું વિચારી રહ્યો હતો.કોણ જાણે કેમ ટીનાની યાદ મારો પીછો નહોતી છોડતી.
Zurich ટ્રેન સ્ટેશનથી મારે Zurich એરપોર્ટ જવાનું હતું. હું સ્ટેશનથી એરપોર્ટ જતી બસમાં બેઠો. ટિકિટ માટે મેં ડોલર આપ્યા તો કંડક્ટરે સ્વીસફ્રેન્કની માંગણી કરી જે મારી પાસે હતાં નહીં.ચેન્જ કરાવવાં ક્યાં જાઉં કેવીરીતે સામાન સાથે જાઉં કંઈ સમજાતું નહોતું અને મને બસમાંથી અધવચ્ચે સામાન સાથે ઉતારી દીધો.નવેમ્બર મહિનામાં સ્વીત્ઝરલેન્ડમાં ખૂબ ઠંડી હતી.ભાઈ પહેલાં યુરોપ અને અમેરિકા ત્રણ વાર આવી ગયાં હતાં.તેમણે બેગ ભરતાં હતાં ત્યારે કહ્યું કે “તારા માપનાં જેકેટ અને હેટ તું શિકાગો જઈને ખરીદજે.ન્યુયોર્ક એરપોર્ટથી ઘર સુધી ગાડીમાં મારા જેકેટ અને વાંદરાં ટોપી લઈજા તે પહેરી લે જે.”મારેતો ભાઈનું લાંબું અને ઘોઘા જેવું જેકેટ અને વાંદરાં ટોપી અહીં સ્વીત્ઝરલેનડમાંજ બેગમાંથી કાઢીને પહેરવા પડ્યા.રસ્તા વચ્ચે નાના ગામમાં ઘોઘા જેવા જેકેટને વાંદરાં ટોપી સાથે હું સર્કસનાં જોકર જેવો લાગતો હતો એમાં હવે હું શું કરું અને ક્યાં જાઉંના વિચારે રડમસ ચહેરો!!! આવતાં જતાં લોકો મારી ભાષા સમજતાં નહોતાં.નાનું ગામ એટલું સુંદર હતું કે હું ફરવા આવ્યો હોત તો આવા ડુંગરાં વચ્ચે નાનાં વહેતાં ઝરણાં,રુષ્ટપુષ્ટ ઘેટાંએા,પહેલાં ન જોઈ હોય તેવી કાળા ટીલાઓ વાળી ઢેકા વગરની સફેદ ચરતી ગાયો અને ઘોડાઓ….મને તો લાગતું હતું કે હું સ્વપ્નલોકમાં આવી ગયો છું કે શું?
પણ મારી મનોદશા તો જુદીજ હતી.
એટલામાં એક જેન્ટલમેન મારી પાસે આવ્યા અને એમને સાઈનમાં સમજાવતાં મેં ઈન્ડીયા,ઈન્ડીયન એવું તેમને સમજાવ્યું .તેમણે ફોન કરી પોલીસને બોલાવી.થોડી જ વારમાં પોલીસ આવી.તેને પણ અંગ્રેજી નહોતું આવડતું એણે મારી વાયરલેસ ફોનથી ટ્રાન્સલેટર સાથે વાત કરાવી.પોલીસની ગાડીમાં મારી બેગો ચડાવી ,પોલીસ મને એરપોર્ટ સુધી ઉતારી ગઈ.
ફરી પાછો બેગો ઢસડતો હું એરપોર્ટના ચેક-ઈન સુધી પહોંચ્યો.મારી બેગોમાં વજન તો ઓવરવેઈટ હતુંજ.સ્વીસ એરપોર્ટનાં ઓફીસરો ઓવરવેઈટનાં પૈસા માંગવાં લાગ્યાં. હું તો આઠ ડોલર લઈને રોકડા નીકળ્યો હતો તે તો વપરાઈ ગયાં હતાં.ફ્લાઈટ ઉપાડવા માટે મારાં નામનું અનાઉન્સમેન્ટ ઉપરા ઉપરી થઈ રહ્યું હતું.મારી ફ્લાઈટ છૂટી ન જાય તે માટે હું સ્વીત્ઝરલેન્ડનાં ઓફીસરોને કાકલૂદી કરી રહ્યો હતો.હું તો રડવા જેવો થઈ ગયો હતો.
જિગીષા દિલીપ
 

અજ્ઞાતવાસ -૫

રીઝલ્ટનું રીઝલ્ટ

ડરબી પછી તો અમે સૌ માલદાર અને સ્કુટર ,ગાડીનાં માલિક બની ગયાં હતા.ઈન્ટર સાયન્સનાં રીઝલ્ટનાં આગલે દિવસે હું તો પાસ જ છું એવા વિશ્વાસ સાથે મોડી રાત સુધી મિત્રોની ટોળકી સાથે મઝા કરતો હતો.આ વખતે તો મેં,મારા બદલે પરીક્ષા આપવા ડમી તરીકે,બી.એસ.સીનાં છેલ્લા વર્ષમાં ભણતાં જરુરીયાતમંદ વિદ્યાર્થીને બેસાડવા ,પૈસા ટ્યુશન સરને આપ્યા હતાં.મિત્રો ચિંતા કરતા હતાં રીઝલ્ટની ,પણ હું તો એકદમ ખુશ હતો અને બીજે દિવસે પાસ થવાની પાર્ટી અંગે વિચારતો હતો.રીઝલ્ટની આગલી રાત્રે મોડો ઘેર આવ્યો ત્યારે રુખીબાએ બારણું ખોલ્યું.તે રોજ હું ઘેર પાછો ન આવું ,ત્યાં સુધી જાગતાં જ હોય.મારા શર્ટમાંથી સિગરેટની વાસ આવે એટલે મને કહેતાં “ નકુલ, શર્ટ પાણી ભરેલ ડોલમાં પલાળી દે જે.” શશી જાણશે તો આવી બનશે!

મને સાથે બેસાડી કેટલીએ વાર પ્રેમથી સમજાવતાં “બેટા! તું આ ખોટી ટેવનાં રવાડે ચડ્યો છું,હજુ શોખથી કે દેખાડો કરવા પીતો હો તો બંધ કરી દે.જો ,હવે આ છીંકણીં મારાથી છૂટતી નથી અને તને ખબરછે ને?શશી કેટલી ગુસ્સે થાય છે!
મારી રોજની સવાર ભાઈ (પપ્પા)અને (મમ્મી)બહેનનાં પ્રેમભર્યા સંવાદથી પડતી.બહેન,ભાઈને વહેલી સવારે ચા આપતાં પૂછતી” શું પટેલ,આજનો શું પ્રોગ્રામ છે? કયા નાટકનો શો છે આજે?કે કયા નાટકનું રીઅલસર છે ?બંને જણાં અઠવાડિયામાં એકાદ નાટક જોવા પણ સાથે જતાં.તેમની વચ્ચે ખૂબ સુંદર કેમેસ્ટ્રી હતી.તેઓ એક બીજાનાં પર્યાય હતાં.ઝઘડો કે ઘાંટાંઘાંટ મેં ક્યારેય મારાં ઘરમાં જોયા જ નહોતા.ભાઈ રાત્રે ગમે તેટલા મોડા આવે,તો પણ બહેન ઊંઘમાંથી ઊઠીને તેમને જમવાનું ગરમ કરી પીરસતી.રુખીબા તો બહેનને દીકરીથીએ વધુ પ્રેમ કરતા.માત્ર મને રોજ બટાકાની ચિપ્સ કરી આપે કે મારાં ઈસ્ત્રી કરેલ કપડાં મારાં કબાટમાં રુખીબા ગોઠવી આપે ત્યારે બહેન બૂમાબૂમ કરતી કે ‘ બા,તમે નકુલને સાવ બગાડી દીધો છે,થોડું કામ તો એને જાતે કરવા દો.અને આ બટાકા ખવડાવ્યા કરો છો તો લીલાં શાકભાજી કે ફુ્ટ્સ ખાતાં ક્યારે શીખશે?

બહેનને હાઈ બ્લડપ્રેશર રહેતું.તેથી જ્યારે તેનું ધાર્યું ન થાય,તો તે ગુસ્સે થઈ જતી. નહીંતો તેનો ચહેરો તો સદાય હસતો ,અને તેનાં ખુલ્લા હાસ્યનાં અવાજથી અમારું ઘર ગુંજતું રહેતું.
પણ તે દિવસની સવાર ખૂબ હતાશાભરી ઊગી!! મેં બહેનનો રડવાનો અવાજ સાંભળ્યો.ભાઈ શાંતિથી તેને સમજાવી રહ્યા હતા.”જો,શશી,આપણા બાળક પર આપણાથી કોઈ જાતની જબરદસ્તી ન કરાય.એવું કરતાં તેનો વિકાસ રુંધાઈ જાય.નકુલને ડોક્ટર ન બનવું હોય તો,તેને જે કરવું હોય તે ખુશીથી કરવા દે.તું મારી જ વાત જો,કેટલો નાનો હતો અને બાપાજી ગુજરી ગયા.હું ,રુખીબા સાથે મામાને ઘેર જ મોટો થયો.ઉદ્યોગપતિ મામા મને પણ તેમનાં દીકરાઓની જેમ બિઝનેસમેન બનાવવા માંગતાં હતાં,પણ મારે નાનપણથી એક્ટર જ બનવું હતું ,તો હું ઘરમાંથી ભાગીને મુંબઈ આવ્યો અને એક્ટર જ બન્યોને? જો તારા સહકારથી હું આજે એક્ટર બની કેટલો ખુશ છું જિંદગીથી!ખરું ને?”
બહેન રડતાં રડતાં બોલી” આ નાટકમાંથી તમે થોડું ધ્યાન નકુલ પર આપ્યું હોત તો તે નપાસ ન થાત!”
બહેનનાં દુખી અવાજમાં બોલાએલ આ શબ્દેા સાંભળી હું પથારીમાંથી સફાળો ઊભો થઈ ગયો! ત્યારે રીઝલ્ટ છાપામાં આવતું. બહેન વહેલી સવારે ઊઠી છાપામાં મારો નંબર શોધી રહી હતી,નહીં મળતાં તેણે ભાઈને ઊઠાડ્યા. બહેનની રડારોળ જોતાં જ રુખીબા મારા રુમમાં આવી મને છાતી સરસો ચાંપી બોલ્યા” બેટા!શશી ગુસ્સામાં છે,તું નાપાસ થયો પણ ચિંતા ન કરતો ,ફરીથી પરિક્ષા આપી દે જે !પણ શશી બહુ દુ:ખી છે તેને માફી માંગી ,ધીમેથી સમજાવજે.”
હું પણ એકદમ આઘાતમાં હતો. ત્યાં જ યોગાસરનો ફોન આવ્યો ,”નકુલ,મારે તારી સાથે અગત્યની વાત કરવી છે!
મેં ધીરેથી કહ્યું “પછી વાત કરીશું”

ત્યાં તો યોગાસર એકી શ્વાસે બોલી ગયા”જે ડમી તરીકે બેસવાનો હતો તે છોકરો છેલ્લી ઘડીએ પકડાઈ જવાની બીકે ગભરાઈ ગયો અને પરીક્ષા આપવા ગયો જ નહીં અને પૈસા સાહેબને પાછા આપી ગયો.સાહેબોની તારી સાથે વાત કરવાની હિંમત ન હતી.એ પૈસા સાહેબો તને પાછા આપવા મને આપી ગયાં છે”હું ચોંકીને સાંભળતો જ રહ્યો.
પછી મનમાં જ બબડ્યો”પણ પૈસાને હું શું કરું ? મારે તો પાસ થવું હતું.”
હું બહેન પાસે જઈ બેઠો.હું તો ઇચ્છતો હતો કે “ભાઈ મને કહી દે ….કે નીકળી જા ઘરની બહાર ના ભણવું હોય તો અને બહેન ગુસ્સે થઈ મારાં ગાલ પર બે ત્રણ તમાચા લગાવી દે. પણ એ બંનેએ આવું કંઈ જ ન કર્યું.
અને મારે ….મારે પણ મેં તેમને છેતર્યા માટે તેમની માફી માંગવી હતી ….પણ હું ખૂબ દુ:ખી ચહેરે ,ચૂપચાપ નીચે મોંઢે બેસી રહ્યો.
બહેન તો ખૂબ દુ:ખી થઈને હિંબકા ભરીને રડી રહી હતી.ભાઈ કહી રહ્યાં હતાં,” શશી ,નકુલ એક વર્ષ નાપાસ થયો તો
કંઈ દુનિયા ઊંધી નથી પડી જવાની.એક વાર નાપાસ થયો તો હવે તેને તેની જવાબદારીનું ભાન થશે.જો,એને તો ડોક્ટર થવું જ નહોતું.આપણી ઈચ્છા તેના પર થોપી તેનું જ આ પરિણામ છે.
બહેનનું મન તો ચાર સાહેબ રાખ્યા છતાં હું નાપાસ થયો તે માનવા તૈયાર જ નહોતું.બહેન કહેતી હતી”,મારી બંને દીકરીઓ જૂઓ!નીના ડોક્ટર થઈ અને હર્ષા ડીઝાઈનર ,બંને ડબલ ગ્રેજ્યુએટ થઈ અને અમેરિકામાં જઈને ત્યાં પણ ફરી M.S કરે છે અને મારો દીકરો ઈન્ટર સાયન્સમાં નાપાસ? અને તે પાછી રડવા લાગી….
ટીનાનાં ઉપરાઉપરી ફોન આવતા હતાં,હું ફોન ઉપાડતો નહોતો.ભાઈએ કીધું “બેટા,તું ફોન લે,તારા મિત્રો તને ફોન કરી રહ્યાં છે.” 
એમાં ફોન ઉપાડ્યો તો ટીના ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડતી હતી.”નકુલ ! કેવીરીતે આવું થયું? ચાલ,પેપર રીચેક કરાવવા ,આજે જ એપ્લીકેશન આપી દઈએ.”
હું થોડીવાર ફોન પકડી ઊભો રહ્યો…..હું પછી ફોન કરું છું કહી મેં ફોન મૂકી દીધો.
હું હતપ્રભ થઈ ગયો હતો.મને અસીમ પ્રેમ કરતાં મારાં માતાપિતાના હ્રદયને મેં આટલી બધી ઠેસ પહોંચાડી!!તે વાતથી હું હલી ગયો હતો.હું ગમે તેમ કરી તેમને ખુશ કરવા માંગતો હતો.
એ સમયમાં ઈન્ટર સાયન્સમાંથી અધવચ્ચેથી કોમર્સ જવાતું નહોતું.તપાસ કરતાં વલ્લભ વિદ્યાનગરમાં એ જ વર્ષે B.B.A. નો કોર્સ (બેચલર ઈન બિઝનેસ એડમીનીસ્ટ્રેશન)નવો શરુ થયો હતો.ભાઈનાં મામાના દીકરાની વિદ્યાનગરમાં બહુ મોટી ઈન્ડસ્ટ્રી હતી.તેમની ઓળખાણથી મને ત્યાં B.B.A.માં એડમીશન મળી ગયું. ફેક્ટરીનાં ડિરેક્ટર,ભાઈનાં ખાસ મિત્ર હતાં. તેમનાં ઘેર રહેવાનું નક્કી થયું.ટીના જયહિંદ કોલેજમાં હતી,તેથી તેની ઈચ્છા હતી કે હું મેટ્રીકનાં રીઝલ્ટ પર જયહિંદમાં એડમીશન લઉં ,પણ હું હવે બહેનને કોઈરીતે દુ:ખી કરવા તૈયાર નહોતો.
પરીક્ષામાં નાપાસ થયેલ હું જાણે જિંદગીમાં ફેલ ગયેલ હોઉં તેમ મને લાગતું હતું.થોડી એનર્જી અને હૂંફ મેળવવા બીજે દિવસે સવારે હું રીશેલ્યુને મળવા ગયો.રેસમાં જીત્યા પછી તો હું ને રીશેલ્યુ એકબીજા સાથે ખૂબ મઝા કરતાં.આજે મને એકદમ ઉદાસ જોઈ રીશેલ્યુ શાંત થઈ ગયો.મેં તેને જોયો ,હું તેને વળગી પડ્યો અને મારી આંખમાંથી આંસું સરવા લાગ્યા.મારાં આંસુનાં રેલા તેના ગળા પર પડ્યા અને તેના કાન ટટાર થઈ ગયા,તે વ્હાલથી તેના મોંને મારા ચહેરા પાસે અડાડી ઘસવા લાગ્યો.તેના ગરમ શ્વાસથી મને પ્રેમભરી હૂંફ આપવા લાગ્યો.તેની આંખમાંથી પણ આંસુ રેલાવા લાગ્યા.મેં રીશેલ્યુ ને જોરથી ભેટતાં રડમસ અવાજે કીધું”,રીશુ!!!હું ફેઈલ થઈ ગયો….બબુ! તને ખબર છે હવે મારે તને છોડીને દૂર દૂર જવું પડશે….મેં બધાંને દુ:ખી કર્યા છે.રીશુ ,આપણે એકબીજાને મળ્યા વગર કેવીરીતે રહીશું?????રીશુ ,તેનું મોં મારી નજીક લાવી તેની લાંબી જીભ બહાર કાઢી મને ચાટીને પ્રેમથી વ્હાલ કરવા માંગતો હતો.મેં તેની દર્દભરી આંખો સામે જોઈ તેના કપાળ પર અને મોં પર કેટલીએ પપ્પી કરી…અને મને મારી પર જ ખૂબ …ગુસ્સો આવ્યો ….મેં બધાંને કેટલાં દુ:ખી કર્યા!!!મારા રીશુને પણ…અને અચાનક હું રીશેલ્યુને છોડીને ચાલવા લાગ્યો.ક્યાંય દૂર સુધી તેની આર્દભરી હણહણાટી મને સંભળાતી રહી…..

કમને હું વિદ્યાનગર જતો રહ્યો. વિદ્યાનગર હું રહેતો હતો પણ …હાજીઅલીનાં દરિયાની વહેલી સવારની ખારી ખુશનુમા હવા,રીશેલ્યુ,રેસકોર્સ,વ્હાલી ટીના,મિત્રો ,રુખીબા,બહેન અને ભાઈ બધાં મને ખૂબ યાદ આવતાં હતાં. અને…વિદ્યાનગર તો મને સાવ જુદું ,ગામડા જેવું લાગતું હતું.ત્યાંની કોલેજનાં છોકરા-છોકરીઓ,ત્યાંનુ વાતાવરણ,બીજાને ઘેર રહેવાનું સાવ અલગ હતું…રેસ વગર ઘોડાને મળ્યા વગર જીવવાનું મને ખૂબ અઘરું લાગતું હતું.
આખી આખી રાત મને ઊંઘ નહોતી આવતી.હું પથારીમાં પાસા ઘસતો રહેતો.હારની હતાશામાં અધખુલ્લી આંખોથી ઊંઘને શોધતો …કયાંક મારામાં જ છુપાએલ કોઈને શોધતો રહેતો…મારી જાતને ફંફોસી મારામાં જ રીશેલ્યુને હું શોધતો રહેતો…સૂનકારને ખાળવા ,સપનામાં સ્મરણોની હેલીમાં ન્હાતો રહેતો…રીશુની વાસ ક્યાંક મારાં શર્ટમાં ભરાઈ ગઈ હોય તેમ જાણી મારાં શર્ટને હું સૂંઘતો રહેતો…ક્યારેક વિચારતો હમણાંજ પાછો મુંબઈ જતો રહું પણ ના …હવે ,મારે બહેનને દુ:ખી નથી કરવી અને ચૂપચાપ પથારીમાં ઊંઘવા પાસા ફેરવતો રહ્યો…
નકુલ બધું ભૂલીને વિદ્યાનગરમાં જ રહી ભણશે કે રીશેલ્યુ વગર નહીં રહી મુંબઈ પાછો જશે કે બીજું કંઈ ,જાણવા મળીએ આવતા પ્રકરણે…..

૧-અજ્ઞાતવાસ-જિગીષા દિલીપ

 તેં કેમ મારી સાથે જ આવું કર્યું?
                હાજીઅલીનાં પથ્થર પર બેસીને,ફીણ ફીણ થઈ રહેલ દરિયાને જોતો હું ,કિનારા પર અથડાતાં દરેક મોજાં સાથે જીવનનાં પસાર થયેલ એક એક વર્ષને જોઈ રહ્યો હતો.દૂર ક્ષિતિજ પર ઝાંખો ઝાંખો દેખાતો ચંદ્ર ,સૂર્યની આગમનની લાલાશમાં પીગળી રહેલી ચાંદનીથી નિસ્તેજ થઈ વિદાય લઈ રહ્યો હતો.આકાશને મળવા ઉત્સુક દરિયાનાં મોજા ,હાર સ્વીકારવા પણ ક્યાં તૈયાર હતા? ?મોજાં બમણાં જોરથી કિનારાને અથડાતાં હતાં.ઘૂઘવાટા સાથે ખારા પાણીની છાલકો ઉડાડતો દરિયો જાણે આકાશને પામવાની એક અધૂરી આશ સાથે હૈયાફાટ રુદન કરતો હતો.ખારા આંસુ સારતો દરિયો પાછો ફરીથી ડબલ જોરથી આકાશને આંબવા મથી રહ્યો હોય તેમ મને લાગતું હતું.આબેહૂબ મારાં વિચારોનું પ્રતિબિંબ દરિયામાં જોતો હું કલાકો સુધી વિચાર કરતો દરિયાને જોઈ રહ્યો હતો.હું આપઘાત કરવાને વિચારે ભરતીનાં સમુદ્રને રાતભર જોતો રહ્યો હતો.વિચારોનાં ઘમસાણથી ફાટફાટ થતું માથું બે હાથથી દબાવી ત્યાં જ મેં જરાક લંબાવ્યું , અને ત્યાંજ એક ઝોકું આવી ગયું. 
        એક જોરદાર મોજાની છાલકમાં ઊડેલ પાણીથી આંખ ખુલી ત્યારે તો વહેલી સવાર થઈ ગઈ હતી. વિરાટ આકાશમાં રંગોળી પૂરતાં વહેલી સવારમાં હારબંધ ઊડતાં પક્ષીઓને જોતા હું મનોમન વિચારતો રહ્યો  “આ પક્ષીઓને પણ તેમનાં જેવા કેટલાંય બીજા પક્ષીઓનો સાથ છે અને હું  આ આખા જગતમાં સાવ એકલો! હંમેશા મારે મારી સાથે જ વાત કરવાની ?  મારા અંદર અજ્ઞાતવાસમાં રહેલ નકુલ સાથે… મને સમજાતું નહોતું કે કયા અને કોના ભરોસે હું આ જીવન હું જીવી રહ્યો છું ?    
Each day I live, I want to be
A day to give,
the best of me I  am only one, but not alone
My finest day is yet unknown
I broke my heart for every gain To  taste the sweet,
I face the pain
I rise and fall, yet through it all
This much remains, I want one moment in time
When I‘m more than thought I could be
When all of my dreams, are a heartbeat away
And the answers are all up to me
Give me one moment in time when I’m racing with destiny
Then in that one moment of time, l will feel, I will feel eternity 
I’ve lived to be the very best, I want it all, no time for less
 
     આપઘાત કરવાનો વિચાર જીવનમાં કેટલીયે વાર આવ્યો છે. અને આજે તો મન મક્કમ કરીને દરિયામાં કૂદી જ પડવાનો વિચાર હતો. ..પણ….દરવખતની જેમ આ વખતે પણ મારા દાદી રુખીબાના સીંચેલ સંસ્કાર, ભગવાન પરનાં વિશ્વાસે અને મરણની છેલ્લી ઘડીની બીકે મને આપઘાત કરતાં રોકી દીધો. જગતનાં સૌ લોકો પર વિશ્વાસ મૂકવાની મારી આદત જ મને માર ખવડાવતી હતી! 
બધી બાબતે હિંમતવાળો હું આપઘાત કરવા જતાં કેમ પાછો પડું છું.??? 
જીવનમાં નીરસતા સિવાય ક્યાં કંઈ બચ્યું છે .?
છતાં આપઘાત કરવા માટેની હિંમત મને ઓછી કેમ પડે છે?.. કેમ?    
મારો અંદરના એક વિશ્વાસે મને સફળતાની આશા આપી,અને મને આપઘાત કરતા રોક્યો… 
છેલ્લી એકવાર પ્રયત્ન કરી જોઉં,જીવનની બાજી રમવાનો….  
કદાચ આ વખતનો મારો પ્લાન સફળ થઈ જાય તો!  
અને મેં  જિંદગીને એક છેલ્લો ચાન્સ આપ્યો…….
       દરેક વખતે આપઘાત કરવાનો વિચાર આવે અને જાણે રુખીબાની કરેલ એક એક વાત મારી પર હાવી થઈ જતી.મારી અંદર આત્મવિશ્વાસ તો  ઠાંસીઠાંસીને ભર્યો હતો એમણે…પણ તકદીરને કોણ બદલી શકે?
       રુખીબાનું અદ્ભૂત વ્યક્તિત્વ યાદ આવતાં જ આંખમાં ભીનાશ અને ગળામાં ડુમો બાઝી ગયો.
’My World Best Dadi’,રુખીબાને યાદ કરતાં જ આંસુ સાથે તેમની સાથે ગાળેલાં એ સોનેરી દિવસો યાદ આવી ગયાં. ખાલી મારી દાદી જ નહીં! દુનિયાની મને સૌથી વધુ વહાલ કરતી વ્યક્તિ…
         હું સ્કુલેથી આવુંને,એટલે મારાં માટે કેસર ,બદામ ,પિસ્તા વાળું દૂધ,મસાલાપુરી,ચેવડો તો ક્યારેક પોટેટો ચીપ્સ તૈયાર જ હોય.હું કેટકેટલું પજવતો તેમને! મને આ દૂધ નહીં જોઈએ,તો મણીબહેનને કહે”મણીબહેન,બાબાભાઈ માટે ચોકલેટનું દૂધ બનાવી લાવો અને હા સાથે પેલા એનાં મામા અમદાવાદથી ગાંઠિયા લાવ્યા છે તે આપો. તે એને ભાવશે”અને હું ચોકલેટવાળુ દૂધ ને ગાંઠિયા હોંશે હોશેં ખાઈ લેતો.રુખીબા આખો દિવસ મારું ,મમ્મી,પપ્પા અને ઘરમાં આવતાં જતાં મહેમાનોનું  બધાનું ધ્યાન અને કાળજી રાખે !એજ એમનું જીવન.નકુલ શું ખાશે? શશીને શું ગમશે? જયદેવ ક્યારે આવશે? મણીબહેન ,ચોવીસ કલાક અમારી સેવામાં હાજર જ હોય. સવારે ઊઠીને રુખીબા મણીબહેનને કહેતા “પહેલાં ગાજરનો જ્યુસ શશીને મારી મમ્મી  આપી દો,પછી જ બીજું કામ કરો અને આજે જયદેવને મારા પિતાને,નાટકની પ્રેક્ટીસ છે ,મોડો આવશે તો ખાવાનું ઠેકાણું નહીં પડે,મેથીનાં ઢેબરાં કરી રાખો એટલે ન ખાય તો નાસ્તામાં પણ ચાલે’ બસ !
તેમને મન તો અમારી કુંટુંબસેવા એ જ ભગવાનની સેવા! મેં કેટ કેટલાંય આનંદના દિવસો દાદી સાથે વિતાવ્યા હતાં!
        મારા વ્હાલા દાદી ,બધાંને કહેતાં “તમને ખબર છે ? નકુલ પહેલો શબ્દ ઘોડો બોલતાં શીખ્યો હતો” મારી માસી અમદાવાદથી,હણહણાટી જેવો અવાજ કરે તેવો ,રમકડાંનો ઘોડો લાવી હતી .મને એ ઘોડો બહુજ ગમતો હતો.તેને જોઈને હું એટલો ખુશ થતો અને તેને હાથમાં લઈને જ સૂઈ જતો.ઘોડો મને બહુ ગમતો હતો,એટલેજ મારા પિતાએ મારું નામ પણ નકુલ રાખ્યું હતું.પણ મને કે ઘરનાં કોઈને પણ ક્યાં ખબર હતી કે મારે ઘોડા સાથે આખી જિંદગી સુધી ગાઢ સંબંધ રહેવાનો છે! મારાં જીવનમાં ખલબલી અને ક્યારેક શાંતિ પણ તેનાથી જ મળવાની છે.રેસકોર્સ અને ઘોડા,એ એક જ તો હતાં કે જેને લીધે હું મારી જિંદગી જીવી શક્યો.એ જ મારો આનંદ અને એ જ મને ટકાવી રાખનાર આધાર.
       ઊગતાં સૂરજને જોતાં જોતાં હું હાજીઅલીની મસ્જિદની વહેલી સવારની પોકારાએલ અઝાન સાથે ઈશ્વરને ફરિયાદ કરી રહ્યો હતો.મારા ક્યા ગુનાની સજા રૂપે તે મને આવું એકલવાયું જીવન આપ્યું છે?.
“ભગવાન! તેં કેમ મારી સાથે જ આવું કર્યું”?
 
-જિગીષા દિલીપ


૨૦ – કબીરા

કબીરબીજકના કહરામાં કબીરે જીવન જીવવાની અણમોલ ચાવીઓ બતાવી છે એટલે કહરા પ્રકરણને આપણે વિસ્તારથી સમજીએ. માનવ માત્ર બંધનમાંથી મુક્ત થઈ શકે તેવા વિચાર કબીરે જગતનાં બજારમાં વ્યક્ત કર્યા છે. જે કોઈ આ વિચારોને સાંભળશે અને ધ્યાન દઈ તેના પર ચિંતન-મનન કરશે તેને જરુર મુક્તિનો માર્ગ મળશે, એવી ખાતરી સાથે કબીરે આ કહરાની રચના કરી છે.
મનુષ્યનું આયુષ્ય એળે જાય છે. એની વ્યથા કે એની કથા વિધવિધ રીતે કબીરના પદોમાં અંકિત થઈ છે. માણસ કેટલું બધું આનંદ-પ્રમોદને નામે ગુમાવતો હોય છે અને જીવવાનો ઢોંગ કરતો હોય છે. આખું આયુષ્ય જાણે કશી બેહોશીમાં વીતી જાય છે! જ્યારે જાગીએ છીએ ત્યારે બહુ મોડું થઈ ગયું હોય છે. કબીર પાસે વાતને સાંકેતિક રીતે રજૂ કરવાનો એક વિશિષ્ટ તરીકો છે.
અટપટ કુંભરા કરે કુંભરૈયા, ચમરા, ગાંવ ન બાંચે હો
નિત ઉઠિ કોરિયા પેટ ભરતુ હૈ, છિપિયા આંગન નાચે હો….
મન રૂપી કુંભારનું રૂપક આપીને કબીરે સંસારની રચનામાં મનનાં મહત્વને અને તેના તરંગી અને અટપટા સ્વભાવને દર્શાવ્યો છે. માનવ મનને રંગરેજની ઉપમા આપી છે. માનવ શરીર જડ છે એટલે તેને ચામડાનું બનેલ ગામ કહે છે. તે નિત્ય પરિવર્તનશીલ છે. તે ટકાઉ નથી તેથી સ્મશાનમાં રાખ થઈ જાય છે. પણ આપણાં મને ડગલે પગલે ગ્રહણ કરેલા સંસ્કાર જતા નથી. તે સંસ્કારની છાપ તેવી જ રહે છે તેને કારણે માણસને બીજીવાર શરીર ધારણ કરવું પડે છે. આમ, મન રૂપી રંગરેજનું કામ ચાલ્યાં કરે છે.
આમાંથી નીકળવના ઉપાય તરીકે આત્માને પ્રિયતમ- પતિ કહી, શરીર રૂપી ગામમાં વસેલ પાંચ તરુણી એટલે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિય પર જો મનથી સંયમ કેળવી શકાય તો મુક્તિનો માર્ગ સહેલો થઈ જાય અને ચોર્યાશી લાખ ફેરા મટી જાય.
કબીરની વાત આપણે સરળતાપૂર્વક સમજવાં કોશિશ કરીએ તો આપણું મન મર્કટ એટલે માંકડાં જેવું છે. આપણે ઘરડાં થઈ જઈએ છીએ; વાળ ધોળા, શરીર પર કરચલી, મોમાં દાંત ન હોય પણ મનની સ્વાદિષ્ટ વાનગી ખાવાની ઈચ્છાઓ જતી નથી. શરીર ઘરડું થાય પણ વિષયવાસના, કામ, ક્રોધ, મદ, મોહ, લોભ પર મન વિજય મેળવી શકતું નથી.
રામનામ કાે સેવહુ બીરા, દૂરિ નહિ દૂરિ આશા હો
ઔર દેવ કા સેવહુ બૈારે, ઇ સબ જૂઠી આશા હો….
રામ રામ માણસ જપ્યા કરે છે પણ તેનું મન તો મલિન છે. હ્રદયમાં રહેલા રામને ભૂલીને બીજા દેવની પૂજા કરવામાં આપણી ભ્રમાત્મક મનોદશા સારી રીતે વ્યક્ત થાય છે કે દેવ પ્રસન્ન થશે અને આપણી મનોકામના પૂર્ણ થશે. આવી મિથ્યા આશામાં આપણું જીવન વેડફાય છે. તે દુ:ખનું કારણ બની જાય છે. તેથી જ, બગભગત જેવા ગુરુઓ લોકોને તેમની મનોકામના પૂરી કરી આપવાનાં બહાનાં હેઠળ પૈસા પડાવે છે. શ્રીમદ ભાગવત પણ કહે છે કે
આશા હિ પરમં દુઃખ નૈરાશ્ય પરમં સુખમ્ (૧૧-૪૩)
આશા જ પરમ દુ:ખનું કારણ છે. આશા વિહિનતા પરમ સુખનું કારણ છે. આત્મદેવને જ
એકમાત્ર દેવ ગણવો જોઈએ તે સિવાયના બધાં દેવો કલ્પિત છે. આત્મદેવની ફરતે આપણે જાતે જ વૈચારિક પડદાઓ ઊભા કર્યા છે. તેથી, આપણી અંદર હોવાં છતાં આપણે તેનાં દર્શન કરી શકતાં નથી. પડદાઓ હટી જાય તો આત્માની અનંત શક્તિનો અનુભવ થઈ શકે. આત્માથી અલગ કોઈ રામની કલ્પના કબીરને માન્ય નથી.
બીજુ, રોજબરોજનું જીવન જીવવાં વિશે કહેતાં કબીર પ્રામાણિકતાથી ધંધો કરી લોકોને છેતરવાનું બંધ કરવાનું સમજાવે છે. ચાર શેર આપવાનું કહી ત્રણ શેર આપતો વેપારી ચોર જ છે. કબીર તો તેની કડવી વાણીમાં સમજાવતાં કહે છે: તારા પિતા, દાદા અને પરદાદા બધી સંપત્તિ છોડીને ચાલ્યા ગયા છે. તો શું તારી આંખો ફૂટી ગઈ છે કે તને એ દેખાતું નથી? મેળવેલું તમામ ધન દરેક માણસે અહીં જ મૂકીને જવું પડે છે છતાં માણસ મરણ સુધી ધન પાછળ આંધળી દોટ લગાવતો રહે છે.
અહીં મહાભારતનો યક્ષ-યુધિષ્ઠિર સંવાદ યાદ આવે છે. યક્ષ પ્રશ્ન કરે છે કે, જગતનું મોટું આશ્ચર્ય શું? ત્યારે યુધિષ્ઠિર જવાબ આપે છે કે, દરેક જીવ અહીં કાયમ રહેવાનો હોય તે રીતે વર્તે છે તે મોટું આશ્ચર્ય છે. પ્રત્યેક માણસ સ્મશાનયાત્રામાં જાય છે અને જાણે છે કે મારો પણ એક દિવસ આવો જ વારો આવશે છતાં અભિમાનમાં બધું ભૂલી કાયમ રહેવાનો હોય તેવી રીતે વર્તે છે. મનની અનંત કોટિ કામનાઓને કારણે આત્મારૂપી હીરો બંધનમાં પડે છે.
કબીર તો કહરામાં પોતાની સરળતા થકી સમજાવે છે કે વિવેક જ્ઞાનથી સમજદાર વ્યક્તિ હ્રદયમાં રહેલા રામનો સાક્ષાત્કાર કરી લેશે તો તેનો જન્મ સાર્થક થઈ જશે. હ્રદયમાં રહેલ આત્મતત્ત્વ શિવ સ્વરુપ છે. આકાશમાં ચંદ્ર તો એક છે છતાં પાણીથી ભરેલા નાના મોટા ઘડામાં તેનું પ્રતિબિંબ અનેક ચંદ્ર હોવાનો ભાસ પેદા કરે છે. તે જ રીતે આત્મતત્ત્વ એક અને અખંડ છે છતાં તે અનેક સ્વરુપે દેખાય છે. તેવી રીતે સર્વશક્તિમાન એક અને અખંડ હોવાં છતાં સર્વમાં જુદાજુદા દેખાય છે. માનવનું મન પોતાનાં ચેતન સ્વરુપમાં મગ્ન રહે તો કાળભેદનો અનુભવ થતો નથી અને સર્વ પ્રકારના ભેદો ઓગળી જાય છે.
કહરામાં છુપયેલ આ વેદ, ઉપનિષદ, ગીતા અને રોજબરોજનાં વહેવારમાં ઉપયોગી કબીરની વાણી સાંભળીને મને લાગે છે કે માનવો, દેવો અને મુનિઓ હર હંમેશ જેની શોધ કર્યા કરે છે તે આત્મતત્ત્વ કબીરે ચોક્કસ પામી લીધું હશે. અને એટલે જ છેલ્લે કહરામાં તે કહે છે કે માયાથી કોઈપણ રીતે માનવે વિમુખ થવું જોઈએ. વિશ્વામિત્ર અને નારદજી જેવા મુનિઓ પણ માયાના મોહમાં આવી ચલિત થઈ ગયા હતા તો સામાન્ય માણસને તો માયાથી છૂટવાં મક્કમ મનોબળ અને ધીરજની જરુર પડે જ. આમ, કબીરે કહરાનાં બાર પ્રકરણમાં જીવન જીવવાનો સાચો રાહ બતાવી દીધો છે.
જિગીષા પટેલ

૧૫ – કબીરો

કબીરબીજક – શબદ

શબદ…
શબદ એક સંદેશ.
શબદ  બોધ.
શબદ એટલે ‘શબ્દ બ્રહ્મ’ જેની બ્રહ્મ જેવી તાકાત હોય.
શબ્દ નહિ, ‘શબદ’ જોડાક્ષરનો ધક્કો પણ નહીં!
કોઈ બેડી નહીં, કોઈ ઝંઝીર નહીં, મોકળાં મને આપમેળે રેલાતો, વહેતો ‘શબદ’. મહામૌન પછી રેલાતો વિચાર જે આત્માને જગાડી દે, તે ‘શબદ’. યોગની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો શબદનો અર્થ ક્રિયા, ગતિ કે સ્પંદન થાય. સરળ શબ્દમાં ‘શબદ’ અર્થ સ્વરૂપે જ પ્રગટ થાય છે. જે તેનો અર્થ પામે તે તરી જાય છે.
 
ગીતા રૂપે કૃષ્ણનાં મુખેથી નીકળેલા શબ્દએ અર્જુનનો મોહભંગ કર્યો તે જ ‘શબદ’. તે સીધો ઘા આતમ પર કરે અને પરિવર્તન દેખાય. માનવી એક કીડાની જેમ હોય છે, પણ શબદ કાને પડતા સુંદર આકર્ષક મોહક પતંગિયામાં મોર્ફ થઈ જાય અથવા સહજ પરિવર્તન થાય, અથવા તો સુફી સંતની ભાષામાં સમજાવું તો તબદીલ થઇ જાય છે. ચાલો વધુ સરળ બનાવવા કબીરનાં જીવનનો એક સત્ય પ્રસંગ જોઈએ.

 

એકવાર ગુરુ રામાનંદજી તેમના ભગવાનને પહેલાં મુગટ પહેરાવ્યો ને પછી ફૂલનો હાર પહેરાવવા જતા હતા. મુગટ મોટો હતો એટલે ભગવાનને હાર પહેરાવી શકતા નહોતા. કબીર સામે જ બેઠા હતા. તેમણે ગુરુજીને કીધું ‘ગુરુજી, ગાંઠ નિકાલ દો તો હી ભગવાનજી કે ગલે મેં હાર પહુંચેગા.’ કબીરની વાત સાંભળી. કબીરે સહજતાથી કહેલી ‘આટલી મોટી વાત’ ગુરુજી સમજી ગયા કે, ‘જીવનમાં પડેલી ગાંઠને ઉકેલીએ તો જ પ્રભુનાં હૃદય સુધી પહોંચી શકાય છે.’ તેમણે કબીરને છાતી સરસા ચાંપ્યા અને કબીર તેમના ખાસ માનીતા શિષ્ય બની ગયા.

 

આજે આપણે વાત કરવાની છે એ જ કબીરની જેની વાણીથી તેમના ગુરુ પણ પ્રભાવિત હતા. કબીરવાણી તો માનસરોવર સમાન છે. કબીરબીજકના મુખ્ય ત્રણ ભાગ છેઃ રમૈની, સાખી અને શબદ. રમૈનીની વાત આપણે કરી હતી. આજે આપણે શબદને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવાના છીએ. તેમાં કબીરના પ્રેમ અને અંતરંગ સાધનાની અભિવ્યક્તિ થઈ છે. શબદમાં ૧૧૫ પદો છે જે રામાયણની ચોપાઈની જેમ ગેય છે. ‘શબદ’ આપણને આત્મારામનું એડ્રેસ આપે છે.
‘શબદ’માં સંત કબીરે રુપક,  પ્રતીક,  અન્યોક્તિકથન અને અવળવાણી દ્વારા પોતાના વિચાર માર્મિકતાથી રજૂ કર્યા છે. ‘શબદ’નું વાંચન આપણા પ્રાચીન ગ્રંથોની સંક્ષિપ્ત અને સચોટ સૂત્રશૈલીનું સ્મરણ કરાવે છે. કબીરનાં એક એક શબ્દમાં ગહન અર્થગાંભીર્ય અને ભીતરનો ઊંડો ભાવ છુપાયેલ દેખાય છે. શબદ કાવ્યનો એક પ્રકાર જ છે. એને પદ પણ કહી શકાય.
ગીતાના શબ્દો જેટલું જ વજન કબીરના શબદનું છે.

 

કબીરજીએ આત્મસાત કરેલી વાતને પ્રસ્તુત કરી છે અને આ ‘શબદ’ સહજ પ્રગટ થયા છે.

 

‘શબદ’ એટલે કે આત્મતત્વનું અનુસંધાન કરાવે તે, અર્થાનર્થ બતાવે તે. ટૂંકમાં, માયાથી છૂટા પાડે તે ‘શબદ’

 

કબીર ‘શબદ’ દ્વારા હંસસ્થિતિમાં વ્યક્તિને સમજાવે છે. કબીરે તેના શબદમાં ૧૧૫ ગહન વિષયો પર, પોતાના સ્વાનુભવ દ્વારા ચર્ચા કરી છે. એની મેં મારી અલ્પમતિ પ્રમાણે વાત કરી છે. તેમની અવળવાણી અને પશુ-પંખીનાં રુપક દ્વારા આપેલ ઉપદેશ અદ્ભૂત છે. તેમજ શરીરરૂપી વૃક્ષમાં નીચેથી ઉપર આઠ ચક્રો દ્વારા આત્મામાં એકાકાર થવાની વાત પણ સુંદર રીતે સમજાવી છે. તેમણે પરમાત્માને અનેક સ્વરૂપે દરેક વ્યક્તિમાં જોયા છે.
કબીરે હિન્દુ અને મુસલમાન વચ્ચે એકતા સ્થપાય તો જ ભારત દેશનો ઉદ્ધાર થાય, અને સૌનું કલ્યાણ થાય, તેવી તેમની પાકી સમજ હતી. ભગવાને તો કોઈ ભેદો સર્જ્યા જ નથી, માનવે પોતાના સ્વાર્થ માટે ભેદોનું સર્જન કર્યું છે એવી સ્પષ્ટ ઉપદેશવાણી બંને વર્ગને સંભળાવી છે. ‘શબદ’માં તમામ ભેદોને સામૂહિક રીતે ઓગાળી, કબીરે સત્યને પ્રગટ કર્યું છે. પંડિતોને, જ્ઞાનીઓને, મૌલવીઓને અવગણી નિર્ગુણ ભક્તિનો માર્ગ દેખાડ્યો છે. તેમનાં હ્રદયમાં કેન્દ્રસ્થાને માનવ સમાજનું હિત છે એ અહીં ‘શબદ’ દ્વારા પ્રગટ થયું છે. આજે નહિ તો આવતીકાલે માનવી આ સત્યને સમજશે. કબીર સાહેબનાં અવળવાણીનાં પદો ખૂબ પ્રખ્યાત છે. એ બધાં પદો ગંભીર અર્થ રહસ્યવાળા છે. આ અવળવાણીનું પદ કહેવાય.

 

“પહિલે જન્મ પુતકો, બાપ જનમિયા પાછે”

 

પહેલા પુત્રનો જન્મ થાય ને પછી પિતા જન્મે એ અસ્વાભાવિક ઘટના ગણાય. એનો આધ્યાત્મિક અર્થ કરવા માટે થોડી મહેનત કરવી પડે છે. પહેલા માનવનો જન્મ જગતમાં થયો છે. પિતા તરીકે ગણાતા ઈશ્વરનો જન્મ તો પછીથી થયો. માણસ સમજણો થયા પછી ઈશ્વરની વાત વિચારવા લાગ્યો. મનની કલ્પનામાંથી ઈશ્વરનો જન્મ થયો એવું કહેવામાં આવે છે.

 

‘બીજક’ના ‘શબદ’માં માનવ માત્રને ઉપયોગી થાય તેવી વિચારધારા કબીરે ગૂંથી છે. આ સાથે કબીર સાહેબનાં વિવિધ પાસાઓનું દર્શન પણ થાય છે. જેમકે, હિંદુ -મુસલમાન વિષે ક્રાંતિકારી વિચાર, કુરિવાજો પર પ્રહાર અને તેમનું સુધારાવાદી વલણ ‘શબદ’માં ખુલ્લેઆમ પ્રગટ થાય છે. તે જ પ્રમાણે આત્માવાદી વિચાર થકી વેદાંતી તરીકેની છાપ ઊભી કરી છે અને એટલે, ઘણા સાચા હિન્દુઓ તેમને સાચા વૈષ્ણવ ગણે છે. આમ લોકભાષામાં કબીરે ધર્મ સંસ્કૃતિની રક્ષાનું કામ કર્યું છે. આ ‘શબદ’ પર નજર કરો.

 

સંતો, રાહ દુનો હમ દીઠા!
હિન્દુ તુરુક હટા નહિ માનૈં, સ્વાદ સભન્હિ કો મીઠા  – ૧
હિન્દુ બરત એકાદસિ સાધૈ, દૂધ સિંગારા સેતી
(અન) કો ત્યાગૈ મનકો ન હટકૈ, પારન કરૈ સગોતી  – ૨
તુરુક રોજા નિમાજ ગુજારૈં, બિસમિલ બાંગ પુકારૈં
ઈનકી ભિસ્ત કહાં તે હોઈ હૈ, સાંજે મુરગી મારૈ  – ૩
હિન્દુકી દયા મેહર તુરુકનકી, દોનૌ ઘટ સોં ત્યાગી
વૈ હલાલ વૈ ઝટકે મારૈ, આગિ દુનો ઘર લાગી  – ૪
હિન્દુ તુરુકકી એક રાહ હૈ, સતગુરુ ઈહૈ બતાઈ
કહંહિ કબીર સુનહુ હો સંતો, રામ ન કહેઉ ખુદાઈ  – ૫
 
એમના ૧૧૫ ‘શબદ’ અર્થસભર કબીરની વાણી છે. કબીરની વાણીનો પ્રભાવ ૧૮મી સદીમાં વિશ્વના ઘણા વિદ્વાનો પર થયો હતો. તેનો ઇટાલિયન ભાષામાં પણ અનુવાદ થયો છે. પશ્ચિમમાં કબીર પર જેટલા ગ્રંથ લખાયા છે, તેટલા બીજા કોઈ સાહિત્યકાર પર લખાયા નથી.

“લોક કહૈ યહ ગીતુ હૈ, યહુ નિજ બ્રહ્મ વિચાર રે “

 કબીર સાહેબની કવિતા લોકોની દૃષ્ટિએ ભલે ગીત તરીકે ખ્યાતિ પામે પણ ખરેખર તેની રચના પરમાત્મતત્વની સમજ માટે જ થઈ છે. પ્રત્યેક પદ કે શબદ આત્મવિચારથી જ સંપન્ન છે. 

અને કબીરાયનનું ચયન કરતાં કરતાં હું પણ કબીરમય બની ગઈ છું.

જિગીષા પટેલ
 
 

૧૪ – કબીરા

કબીર બીજક – રમૈની
જો આપણે ખરા અર્થમાં કબીરને જાણવો અને માણવો હોય તો તેના મહત્વના ગ્રંથ ‘કબીર બીજક’નો અભ્યાસ કરવો પડે. ‘બીજક’ ગ્રંથ એવો અદભુત છે કે, તેનાં રહસ્યને પામતા બુધ્ધિજીવી પણ આશ્ચર્યચકિત થઈ જાય છે. આ કોઈ સાધારણ ગ્રંથ નથી પણ ઉચ્ચકોટીનાં જ્ઞાનનો ભંડાર છે. કબીરે તો કોઈ દિવસ કલમ કે કાગળને હાથ લગાડ્યો નહતો. કબીરે જાતે ગ્રંથ નથી લખ્યા પણ મુખથી ભાખ્યા છે. તે એવા સંત હતા કે તેમની પાસે પોતે અનુભવેલું જ્ઞાન હતું. સામાન્ય માણસ અને સંતમાં તફાવત એ છે કે, આપણી પાસે બે આંખ અને એક દૃષ્ટિ હોય છે, જ્યારે સંતને ત્રણ. માણસને તો ઘણીવાર એવું બનતું હોય છે કે, આંખો હોવાં છતાં પણ દૃષ્ટિ હોતી નથી. સુરદાસજીનો દાખલો લઈએ તો, સંત વગર આંખે પણ ખૂબ સારું તાત્વિક દર્શન કરી જાણતા હોય છે.

કબીર પોતાની સરળ, સાર ગર્ભિત અને મર્મ સ્પર્શી વાણી થકી આજે જીવે છે. કબીરના શિષ્ય ધર્મદાસે કબીરની કંઠોપકંઠ બોલાયેલ વાણીનું મહત્વ જાણી સંવત ૧૫૨૧માં ‘બીજક’ ગ્રંથ રૂપે સંકલન કર્યું અને ભાગોદાસજીએ પુસ્તક સ્વરૂપ આપ્યું. કબીરનાં ગુપ્ત જ્ઞાનધનને બતાવવાવાળા સાંકેતિક લેખને ‘બીજક’ કહે છે. ‘બીજક’ની ભાષા ખૂબ પ્રાચીન છે.

‘કબીરબીજક’ અગિયાર પ્રકરણનો બનેલ છે. ૧) રમૈની ર) શબદ ૩) જ્ઞાનચૌંતીસા ૪) વિપ્રમતીસી ૫) કહરા ૬) વસંત ૭) ચાચર ૮) બેલી ૯) બિરહુલી ૧૦) હિંડોલા અને ૧૧) સાખી. હકીકતમાં આ કાવ્યનાં પ્રકારો છે. ‘કબીર પદ સુધા’માં શ્રી ઈશ્વરભાઈ પ્ર. પટેલે ઉલ્લેખ્યું છે કે, ‘કોઈ ભક્ત કવિએ આ પ્રકારોનું કાવ્યમાં ખેડાણ કબીર સાહેબના સમયમાં કર્યું નથી. કબીર સાહેબે આગવી દૃષ્ટિથી તે સૌ કાવ્ય સ્વરૂપોનો ઉપયોગ કર્યો છે. તે હહીકત નોંધનીય છે.’ આમ જોવા જઈએ તો, ‘શબ્દ’ અને ‘પદ’ કે ‘કાવ્ય’ વચ્ચે કબીર સાહેબની દૃષ્ટિએ કોઈ તફાવત નથી. તેમના માટે તો સાચો ભક્ત, જ્ઞાની અને પંડિત એ જ ગણાશે કે જે આ પદનો અર્થ પકડીને આગળ વધે. માટે જ એમણે (શબદ-૫૫) માં લખ્યું છે કે …

કહંહિ કબીર સુનહુ હો સંતો, જો યહ પદ અરથાવૈ
સોઈ પંડિત, સોઈ જ્ઞાતા, સોઈ ભગત કહાવૈં!’

‘બીજક’માં રમૈની, શબદ અને સાખી મુખ્ય છે. આજે આપણે રમૈનીની વાત કરીશું.

આમ જોવા જઈએ તો, રમૈની ‘બીજક’ની પ્રસ્તાવના ગણાય છે. તેમાં ૮૪ પદ છે. જેમાં કબીરજીએ હિન્દુ અને મુસ્લિમનાં વાડા તોડીને ધર્મને સમજાવ્યો છે. અહીં, એક વાત મારું ધ્યાન ખેંચે છે કે, દરેક પદમાં કબીરે નિર્ભયતાપૂર્વક પોતાના સ્વતંત્ર વિચાર રજૂ કર્યા છે જે મને કબીરા તરફ આકર્ષે છે. ૧૪મી સદીમાં પોતાના દોહાઓ દ્વારા ધર્મના પંડિતોને છંછેડ્યા, મૌલવી અને બ્રાહ્મણોને પડકાર્યા, એ કોઈ નાની સુની વાત છે? તો બીજી તરફ, કબીરજીએ તેમનો ઉપાય સૂચવતા ‘રમૈની’માં મનુષ્યે મોક્ષ તરફ ગતિ કરવાં અને માયાનાં બંધનમાંથી છુટવાં શું કરવું જોઈએ તેનો સુંદર બોધ પણ સરળ ભાષામાં આપ્યો છે.

રમૈનીનાં ૮૪ પદોમાંથી ચાર-પાંચ પદો ખાસ છે. તેમાં કબીરે માનવીને ચેતવણી આપી છે. જીવન જીવવા એ જાણવી જરુરી છે. તેના ૧૧મા પદમાં માણસને ચેતવતા કહ્યું છે કે, ભોગોની વાસના તેને માયાનાં બંધનમાં ફસાવે છે. ૨૧ અને ૨૨મા પદમાં કબીર સમજાવે છે કે, સંસાર કેવળ દુ:ખથી ભરેલો છે, તેથી માણસે વિવેકપૂર્ણ જીવન જીવવું જોઈએ. ૪૪મા પદમાં કબીરે કીધું કે, માનવે સત્સંગ કરવો જ જોઈએ કારણ કે સત્સંગથી જ સાચા જીવવાની રાહ મળે છે. છેલ્લે ૮૪મા પદમાં સમજાવ્યું કે, મુક્તિ મેળવવાં મનુષ્યે સ્વયંમ્ જ પ્રયત્ન કરવો પડે. કબીરાએ બીજાનાં હલેસાં વાપર્યા વગર પોતાની હોડી હંકારી છે અને ઈશ્વર સાથે એકરુપ થયા છે.

આમ, ‘રમૈની’નાં પદો વેદાંત અને તત્વજ્ઞાનથી ભરપૂર છે. તેમાં બીજક ગ્રંથના સારનાં આધ્યાત્મિક રહસ્યોને ઉઘાડવાનો અદભુત પ્રયત્ન થયો છે. કબીરાએ ‘રમૈની’ની રચના દોહા અને ચોપાઈમાં લોકો જે ઢાળે ગાતા હતા તે ઢાળને પોતાની કથન શૈલીમાં ગૂંથી પ્રસ્તુત કર્યા. આમ જૂઓ તો, કબીર સાહેબે તત્વજ્ઞાનની ભારેખમને શુષ્ક લાગતી વાતોને રસિકતાપૂર્વક સરળતાથી રજૂ કરવાનો સન્નિષ્ઠ પ્રયાસ કર્યો ગણાય.

વિરાટ સંસારમાં આપણો અવિનાશી જીવ ૮૪ લાખ યોનીઓમાં ભટકે છે તેમ કહેવાય છે. આ ૮૪ લાખ યોનનીઓમાંથી મોક્ષ તરફ ગતિ કરવાની ચાવી, આ ૮૪ પદમાં કબીરાએ સૂચવી છે. કબીરે રામનામનું મહત્વ સમજાવતાં નીચેથી ચોપાઈ રમૈનીમાં ગાઈ છે.

કહૈં કબીર પુકારિકે, ઈ લેઉ વ્યવહાર,
રામ નામ જાને બિના,ભવ બૂડિ મુવા સંસાર.

કબીરે ક્યાંય કોઈ ચોપાઈ કે દોહા, ભજનમાં પોતાનું નામ ચીતર્યું નથી. કબીર એક સહજ ઝરણાં જેવું જીવન જીવ્યા અને જીવનમાં જળ ઉપર પોતાની સહી કરી ગયા અને વહેતા પવનને પોતાના હસ્તાક્ષર આપી પોતાની રચના આપી. આજે ૬૫૦ વર્ષથી પવનના સુસવાટા સાથે કબીર આપણાં ઘરમાં જીવે છે અને દિલમાં પ્રવેશે છે.

જીગીષા પટેલ 

૧૩ – કબીરા

કલમ વિનાનો કવિ કબીરો

મારી કબીર સાથેની ઓળખ એનાં ભજનો અને દોહાથી થઈ ગણાય. દોહા વાંચતી ગઈ તેમ તેમ તેના અંગે અનેક પ્રશ્નો મારાં માનસ પર ઊપસી આવ્યા.

જો કબીરો ભણેલો નહોતો અને તેણે કદી કાગળ પેન્સિલ લઈ કશું લખ્યું નહતું તો આ લેખિત દોહા આવ્યા ક્યાંથી? કબીરવાણી અને કબીર સદીઓ પછી આજે પણ પ્રચલિત શા માટે છે? તે અંગે જે જાણકારી મેં મેળવી તેના વિષે વાત આજે કહેવી છે.

સૌ પ્રથમ, આ કબીરવાણી એટલે શું? અને કબીરવાણીમાં એવું તે શું છે કે જેણે કબીરને આજે પણ જીવંત રાખ્યા છે. કબીર ભણેલા નહોતા તો કબીરવાણી અને ગ્રંથ પ્રગટ કેવી રીતે થયા?

યોગસાધના, અદ્વૈતવાદ, સૂફીમત અને વૈષ્ણવભક્તિનાં સારતત્વનું સુભગ સંમિશ્રણ એટલે કબીરવાણી. કબીરનાં વિચારો અને સર્જન જીવનનાં મૂળથી જોડાયેલાં છે અને થોડામાં ઘણી સમજ આપે તેવાં છે. કબીરની રચનાઓ અને અભિવ્યક્તિને ‘પીથી -અર્થી રાઈટીંગ સ્ટાઈલ’ તરીકે વિશ્વમાં ઓળખાય છે. ‘પીથી’ એટલે થોડામાં ઘણું અને ‘અર્થી’ એટલે લોકોનાં હ્રદયની જડથી જોડાયેલું.

આમ જોવા જઈએ તો, કબીરની રચનાઓની ભાષા સાધુકડી ભાષા કહેવાય. કબીરનાં સર્જનમાં રાજસ્થાની, હરિયાણવી, પંજાબી, ખડી, અવધિ, વ્રજ, ભોજપુરી વગેરે જેવી હિન્દી ભાષાની પ્રાંતીય બોલીઓ સમ્મિલિત છે. ભાષાઓનો શંભુમેળો કબીરનાં સર્જનમાં વહેતો રહ્યો છે. સંત કબીરના વિચારોનું અદ્ભુત અને મજબૂત પ્રભાવનું એક પ્રમાણ એ છે કે, ૧૫મી સદીમાં જન્મેલા કબીરના વિચારો છેક ૧૭મી સદીમાં ‘કબીરબીજક’ ગ્રંથમાં પ્રગટ થયાં. એટલે કે, બે સદી સુધી કબીરના વિચારો કંઠોપકંઠ વહેતા રહ્યા. કબીરના અનુયાયીઓએ તેમની વાણીના સંગ્રહને ‘બીજક’ અને ‘અનુરાગ સાગર’ નામના ગ્રંથમાં સંકલિત કર્યા અને સાખી, શબદ અને રમૈની એમ ત્રણ ભાગમાં પ્રસ્તુત કર્યા. સાખી સંસ્કૃત શબ્દ સાક્ષી ઉપરથી અપભ્રંશ થઈને આવેલો શબ્દ છે.

કબીરજીની વાણી, શિક્ષણ અને સિધ્ધાંતોનું નિરુપણ આ સાખી વિભાગમાં નિરૂપાયેલ છે. શબદ વિભાગ લયબધ્ધ ગીતોથી બનેલો છે. એમાં સંત કબીરે પ્રેમ અને અંતરંગ સાધનાની કરેલી અભિવ્યક્તિની લયબધ્ધતા છે. જ્યારે ત્રીજો વિભાગ ચોપાઈ છંદમાં લખાયો છે. જેમાં કબીરજીએ રહસ્યવાદી સાત્વિક વિચારોને સુપેરે પ્રગટ કર્યા છે. ભક્તિ, જ્ઞાન અને સંદેશના આધારસ્તંભ પર અડગ ઊભેલા કબીરજીના વિચારો આજે પણ જનમાનસ પર છવાયેલા છે. ગુરુ રામાનંદજીથી પ્રભાવિત કબીરની અદ્વૈતવાદની ફિલોસોફીને જનમાનસમાં જબરજસ્ત સ્થાન પ્રાપ્ત થયું છે.

જીવનના ગુઢ રહસ્યોની ખૂબ મોટી વાતો અત્યંત સરળતાથી ટૂંકમાં સમજાવતાં કબીરાની વાત દરેકનાં હ્રદયમાં આજે પણ સોંસરવી ઊતરી જાય છે. કબીરો પોતાના દોહામાં, શું કરવું જોઈએ અને શું નહીં એની સમજ તદ્દન સરળ અને તળપદી ભાષામાં આપે છે. ખોટા રીતરિવાજો અને કોઈપણ ધર્મમાં રહેલી અણસમજ અને ગેરસમજને ફેલાવતી વાતોનું કબીરે તેમનાં સર્જનમાં બેબાક રીતે ખંડન પણ કર્યું છે. ‘અનુભવે શીખ્યા તે જીવન’ની ફીલોસોફીને કબીરાએ સાદગીથી સહજ ગાઈ પ્રસ્તુત કરી છે. જે જ્ઞાન આજે પણ લોક જીભે ચડીને લોકોનાં હૃદયમાં સોંસરવું ઊતરી જાય છે. આ બે પંક્તિ તો આપ સૌ કોઈ જાણો જ છો…

કલ કરે સો આજ કર, આજ કરે સો અબ,
પલમેં પ્રલય હોયેગી,બહુરી કરે વો કબ!

એમની સુખ દુ:ખની પરિભાષા અને અદ્ભૂત અભિવ્યકતી એક જ્ઞાની કે વિદ્વાન જેવી છે, જુઓ;

દુ:ખ મેં સુમીરન સબ કરે, સુખ મેં કરે ન કોય,
જો સુખ મેં સુમીરન કરે, દુઃખ કાહે કો હોય!

કબીર માળા ફેરવતાં બગભગતને ઉદ્દેશીને આડંબરના પડદાને ચીરીને સત્ય પ્રગટ કરે છે. એક અભણની નીડરતા તો જુઓ..તેની તીખી વાણીથી તીખાં બાણ ફેંકયાં છે.

માલા ફેરત જુગ ભયા, ફીરા ન મન કા ફેર,
કર કા મનકા ડાર દે, મન કા મનકા ફેર.

કબીરે આંખ અને કાન ઉઘાડા રાખીને, મન અને બુદ્ધિને કોઈપણ વાદ કે સંપ્રદાયના વાડામાં જોડ્યા વગર, માન્યતા કે વિચારધારાનાં બંધિયારપણામાંથી સદંતર મુક્ત રહીને જ્ઞાન વહાવ્યું. આ જ્ઞાન સત્સંગની સર્વોત્તમ યુનિવર્સિટીમાંથી અને વિવિધ યાત્રાઓમાંથી મેળવ્યું. કબીરના મુખ્ય ગ્રંથમાં તેમના શિષ્ય ધર્મદાસે સંવત ૧૫૨૧માં ‘કબીરબીજક’નું સંકલન કર્યું. આજે પણ ‘કબીરબીજક’ વાચક અને અનુયાયીઓ માટેનો મહત્વનો આધારગ્રંથ ગણાય છે. શીખોના પાંચમા ધર્મગુરુ શ્રી અર્જુનદેવે સંવત ૧૬૬૧માં તૈયાર કરાવેલ ‘ગુરુ ગ્રંથસાહેબ’માં કબીરસાહેબના લગભગ સવા બસો પદ અને અઢીસો શ્લોક કે સાખીઓનું સંકલન કર્યું છે. આમાં કબીરની વાણી તે સમયના મૂળ પ્રમાણે સચવાયેલી છે.

ડો.શ્યામસુંદરદાસે બે હસ્તલિખિત ગ્રંથોમાં કબીરની રચનાઓનું પ્રમાણિત સંકલન સંવત ૧૫૬૧ અને સંવત ૧૫૮૧માં કરેલ છે. એ ‘કબીર ગ્રંથાવલિ’ નામે ઓળખાય છે. આજે પણ વિદ્વાનો આ ગ્રંથને સૌથી વિશેષ પ્રમાણભૂત માને છે.

આમ જોવા જઈએ તો, કબીરસાહેબનાં પદો મૌખિક પરંપરામાં જળવાયા કહેવાય. શાંતિ નિકેતનના આચાર્ય ક્ષિતિમોહન સેને ઝવેરચંદ મેઘાણીની જેમ ગામડે ગામડે ફર્યા અને સંતો અને ભજનિકોનાં મુખેથી સાંભળીને કબીરનાં પદો એકઠાં કર્યાં. એને ચારભાગમાં છપાવ્યા છે. એ પદોનો ગુજરાતી અનુવાદ મોહનદાસ પટેલે કરેલ છે. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ક્ષિતિમોહન સેનના કબીરવાણી સંગ્રહમાંથી પસંદ કરેલા સો પદોનો અનુવાદ કરીને ‘Hundred Poems of Kabir’ નામે પશ્ચિમી દેશોને કબીરની ઓળખ કરાવી છે. આ નિર્દેશ કરે છે કે ટાગોર પણ કબીરથી પ્રભાવિત હતા.

કબીરસાહેબના નામે કેટલુંક કબીરપંથી સાહિત્ય પ્રગટ થયું છે. જેમાં કબીરનો ઉપદેશ અને શાસ્ત્રાર્થના ગ્રંથોનો પણ સમાવેશ છે. તેવી જ રીતે, ‘ગોષ્ઠી-ગ્રંથ’ કે ‘બોધગ્રંથ’ પણ કબીરનાં જ્ઞાનને પ્રકાશિત કરે છે. તેમાં ‘ગોરખ ગોષ્ઠી’, ‘કબીર-શંકરાચાર્ય ગોષ્ઠી’, ‘કબીર-દત્તાત્રેય ગોષ્ઠી’, ‘કબીર-રઈદાસ ગોષ્ઠી’ મુખ્ય ગણાય છે. ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયેલ કબીર સાહિત્યમાં હજારીપ્રસાદ દ્વિવેદીનું ‘કબીર’ મુખ્ય છે જેનો અનુવાદ કિશનસિંહ ચાવડાએ કર્યો છે.

હજારીપ્રસાદે કબીરની યોગ્ય મુલવણી કરતાં કહ્યું, ‘કબીર નખશિખ મસ્તમૌલા, સ્વભાવથી ફક્કડ, આદતથી અક્કડ, ભક્તની સામે વિનમ્ર, વેષધારી આગળ પ્રચંડ, દિલના સાફ, અંદરથી કોમળ, બહારથી કઠોર, જન્મથી અસ્પૃશ્ય, કર્મથી વંદનીય છે.” કહો તો, આ સાથે કોણ સહમત નહી હોય? કબીર પોતાની જાતને અક્ષરજ્ઞાની તરીકે ઓળખાવતા નથી.

મસિ કાગજ છુઆ નહીં, કલમ ગહી નહિ હાથ,
ચારિઉ જુગકો મહાતમ કબીરા મુખહિં જનાઈ બાત.

કબીર ભલે ભણેલા નહોતા પણ તેમને મુખપાઠ વિદ્યા વસી હતી એટલે બની શકે કે, બીજા પાસે લખાવ્યું હોય અથવા તેમના કુશાગ્ર બુદ્ધિ શિષ્યોએ લખ્યું હોય. પરતું કબીરની સાખીઓ, દોહાઓ અને અનેક પદો દ્વારા સ્પષ્ટ થાય છે કે, કબીર તીક્ષ્ણ બુધ્ધિ ધરાવતા અનુભૂતિજન્ય જ્ઞાની પુરુષ હતા.

-જીગીષા પટેલ

૧૨ -કબીરા

કબીરો મારો નિર્ભ્રાન્તિનો કવિ

મારો કબીરો બીજા સંત કે ભક્ત કવિથી જુદો કેમ પડે છે તેનો મેં વિચાર કર્યો તો મને જે સમજાયું તે આજે હું તમારી સામે મૂકવા માંગું છું.

ભક્ત સામાન્ય રીતે નિર્ભ્રાન્ત ન હોય, સમજણ વિનાની ભક્તિ પૂરી ભ્રાંતિમાં પરિણમી શકે. કબીરાની વિશેષતા એ છે કે તેઓ ભક્ત હોવા છતાં પૂરેપૂરા નિર્ભ્રાન્ત બની શક્યા આથી ના એમની ભક્તિમાં કચાશ આવી ન વિવેકબુદ્ધિમાં.આવું સંતુલન લાવનાર ભક્ત કવિઓ કેટલા? ઊલટું તે તો પાગલપણાની હદે પહોંચતો ભક્તિભાવ વ્યાપક રીતે આવકારતા રહ્યા છે. કબીર ઝંખે છે ઈશ્વર સાથેની એકતા એ હદે કે વિરહની લાગણીની સચ્ચાઈ જાણવા આ એક પદ જ પૂરતું છે:

બાલમ આઓ હમારે ગેહ રે,
તુમ બિન દુખિયા દેહ રે.
સબ કોઈ કહૈ તુમારી નારી,
મોંકો યહ સંદેહ રે.
એકમેક હવે સેજ ન સોવૈ,
તબ લગ કૈસે નેહ રે.
અન્ન ન ભાવૈ નીંદ ન આવૈ
ગૃહ બન ધરૈ ન ધીર રે,
જયોં કામી કો કામિની પ્યારી
જ્યોં પ્યાસે કો નીર રે.
હૈ કોઈ ઐસા પર ઉપકારી
પિયસે કહૈ સુનાય રે,
અબ તો બેહાલ કબીર ભયે હૈં
બિન દેખે જીવ જાય રે.

કબીરની નિર્ભ્રાન્તિ તેમને મૂર્તિપૂજાનો સમૂળો વિરોધ કરવા તો પ્રેરે જ છે. તદુપરાંત મૂર્તિપૂજાનાં પર્યાયરુપ બીજા પ્રતીકોનો પણ પોતાની માન્યતાના કોશમાંથી છેદ ઉડાડતો દેખાય છે તો પછી તે ક્રિયાકાંડને તો સ્વીકારી જ કેવી રીતે શકે? અમુક ધર્મો ઈશ્વરના સાકાર સ્વરૂપનો નિષેધ કરે છે પરંતુ ધર્મગ્રંથોના ઊંચા મહિમાને સ્વીકારે છે. કબીરની વિવેકસૃષ્ટિમાં તેનો પણ સ્વીકાર નથી. ‘કિતાબ’ના મહિમાને તેઓ પોતાના પદોમાં વારંવાર નકારે છે. આ ‘કિતાબ’ તે ધર્મગ્રંથ .કબીર માત્ર ધર્મગ્રંથનિષેધથી અટકી જતા નથી. તેઓ તો નામસ્મરણને પણ નિરર્થક માને છે.તુલસીની માળાનાં મણકાને માત્ર લાકડાનો કકડો અને નામસ્મરણને બબડાટ લેખાવનાર કબીરની નિર્ભ્રાંન્તિના વધુ શા પુરાવા આપવા? તિલક-ભભૂતિ,પૂજા, કથાશ્રવણ,એટલે સુધી કે પ્રાર્થનાના કોઈપણ સ્વરૂપને પરહરે છે. અવતારવાદમાં તેમને આસ્થા નથી. ઈશ્વરના સગુણ સ્વરૂપથી તેમના ચિત્તનું સમાધાન થતું નથી. નિર્ગુણ સ્વરૂપની અપ્રીતિ તેમને મુંઝવે છે. આમ કબીર સતત ‘નેતિ’ ‘નેતિ ઉચ્ચારતા અનુભવાય છે.

પરંતુ આ અસંખ્ય ‘નેતિ’ માંથી કશુંય સકારાત્મક જણાય છે અને તે જ કબીરને અન્યોથી ઊફરા,ઊંચા ઠરાવે છે. એ રીતે કબીર ડિડક્ટિવ લોજિકના ઉપાસક છે. નકાર વડે ઘણું બધું બાદ કરતા તેમના અંતકરણને અને બુદ્ધિ દ્વારા સ્વીકાર્ય હોય તે તે હકારના બિન્દુએ પહોંચે છે. આવા કબીરને કવિ ઉપરાંત ભક્ત કહેવામાં ઔચિત્ય છે, કેમ કે તેમની નિૌર્ભ્રાન્તિ તેમને સકારાત્મક સત્ય સુધી લઈ જાય છે.કબીર માત્ર ‘નેતિ’ આગળ અટકી ગયા નથી કારણ સહુથી વધુ તો તે મુઠ્ઠી ઊંચેરા માણસ છે.એટલે અનેક નકારોના અંધકારમાંથી એક પરમ હકારનું પ્રકાશકિરણ તેઓ પામે છે અને આપણને દેખાડે છે.

કબીરાને કોઈ એક ચોકઠામાં કે ખાનામાં બંધબેસતો કહી બતાવવાનું ખૂબ મુશ્કેલ છે.એ દ્રષ્ટિએ કબીરો આપણો સૌથી છટકિયાળ જ્ઞાની કવિ છે. તેમને તમે એક છેડેથી પકડવા જાઓ તો બીજે છેડે નીકળે એવું તેમનું અકળ કવિ વ્યક્તિત્વ છે. કબીર ક્યાંય કશાથી બંધાતા નથી.એમની સકળ પ્રતિબધ્ધતા માત્ર માણસ સાથે છે. સાચુકલા, તટસ્થ કવિને છાજે તે રીતે ‘ઇતિ સિધ્ધમ્’ ની ચેષ્ટાથી તેઓ વેગળા રહે છે.”બાબાવાક્યં પ્રમાણમ્” ને તેઓ સાફ નકારે છે.કશું પરંપંરાપ્રાપ્ત આંખો મીંચીને સ્વીકારવાનું તેમનું વલણ નથી.કંઠીબંધા કવિ તો તે નથી જ.

આજે એકવીસમી સદીમાં આ બધુ જેટલું સરળ અને સહજ લાગે છે તેટલું કબીરના સમયમાં શક્ય ન હતું. અનેક સંપ્રદાયો ,તેમના આચાર્યો, તેઓ પ્રત્યેની જનસમુદાયની વિવેકશૂન્ય ભક્તિ, ચીલાચાલુ વિચારપધ્ધતિ: આવા પરિવેશમાં આવી ઊફરી રીતે વિચારવું અને પ્રતીતિપૂર્વક ,અનેક પ્રકારના અભિનિવેશથી પોતાની અલગ વિચારધારાનો પ્રચાર કરવો અને તે પણ કવિતાની રીતે – આવું ગજું ત્યારે કબીર અને અખા જેવા ગણ્યાં ગાંઠ્યાઓનું જ હતું. તેમના સમયમાં તેમને પૂરતી લોકસ્વીકૃતિ ન મળી,પણ તેની ચિંતા કરે તો તેનું ખમીર લાજે. એ દ્રષ્ટિએ કબીરની માટી જ કંઇક જુદી હતી.

કબીર મનુષ્યનિષ્ઠ કવિ અને સ્વનિષ્ઠ વિચારક હતા.

તેઓ કદી તેમની પરિધિની બહાર જતા નથી.કબીર આત્મપ્રતીતિ,સ્વાનુભૂતિ સિવાયનું કશું ઉચ્ચારતા નથી.પોતાના મનોગતને વ્યક્ત કરવામાં તેઓ નિખાલસ જ નહીં ક્યારેક નિર્મમ પણ છે.સ્વરક્ષાની સાવધાનીથી પ્રેરાઈને તેઓ કાંઈ લખતા નથી. સંદિગ્ધતા તેમનું વલણ જ નથી. જે કહેવું તે ફોડ પાડીને ,કશા પરદા વિના કહેવું તે જ તેમની પધ્ધતિ છે. તેમની નિર્ભ્રાન્તિ તેમને સો ટચની નિરપેક્ષતા સુધી લઈ જાય છે જેથી સત્યને તે પ્રતીતિના રણકા સાથે ઉચ્ચારી શકે છે. કશું પ્રચલિત તેમને ગ્રાહ્ય નથી- તેથી ધર્મો અને તેઓએ ઊભી કરેલી જટાજાળ અને કહેવાતા ધર્મગુરુઓ તેમના પ્રહારોનું સતત લક્ષ્ય બને છે.’મુલ્લાં’ અને ‘પંડિત’ને કબીરે જેટલા સપાટામાં લીધા હશે તેવા અખાને બાદ કરતા કોઈ ભક્તકવિએ લીધા નથી.

પંડિતને ‘કસાઈ’ કહેવાની હદે જનાર કબીરનો ખોખલી તથા અનર્થકારી પંડિતાઈ પ્રત્યેનો આક્રોશ જેટલો તીવ્ર તેટલો વ્યાજબી છે. મોટેથી બાંગ પોકારતા મુલ્લાને ઠપકારતાં પણ તેઓ ખચકાતા નથી. ‘તો શું તારો અલ્લાહ બહેરો છે?’ કહેતા આક્રોશમય કબીર બીજી પંક્તિમાં ‘મારો સાહેબ તો કીડીના પગમાંના ઝાંઝરનો રવ પણ સાંભળે છે!’ કહી તેમનું નિર્ભ્રાન્ત ભક્તહ્રદય પ્રગટ કરે છે. એ નુપર-રવ પણ મારો સાહેબ સાંભળે છે એમ કહીને કબીર સર્વશક્તિમાનના અસ્તિત્વને સ્વીકારે છે. નેતિમાંથી ઇતિ કે નકારમાંથી હકારમાં જવાનું વલણ આ પદ દ્વારા સમજાય છે. તેઓ નિર્ભ્રાન્ત નહોત તો મુલ્લાની બાંગ સામે આક્રોશ ન ઠાલવ્યો હોત અને તેઓ નિરીશ્વરવાદી હોત તો મારો સાહેબ નુપુરનો ધ્વનિ સાંભળે છે તેવું તેમણે કીધું ન હોત. કબીરનો ઈશ્વર કાંઈ ચિરપરિચિત આકૃતિ,પ્રતીકો કે
શબ્દોમાં પણ પરિસીમિત નથી. ઈશ્વરના આત્મતત્ત્વ સ્વરુપને તે પુરસ્કારે છે પરતું મનુષ્યમાં ઈશ્વરને જોવા પામવાનો અભિગમ સ્ફટિકવત્ સ્પષ્ટ છે પણ મનુષ્યજીવનની ક્ષણભંગુરતા વિશે તેઓ પૂરા નિર્ભ્રાન્ત છે. કબીર અસારવાદી નથી,પરંતુ વ્યાપક નિ:સારતામાંથી કિંશુક વિધાયક સારતત્વ તારવવાની તેમની જિજ્ઞાસા અને ક્ષમતા છે.તેથી જ તેઓ ચાબુક ફટકારે છે પણ શીળો સ્પર્શ પૂરો પાડવાનું ચૂકતા નથી.

ભારત પાસે કબીર એક જ હતા . આવનારી સદીઓ સુધી તેમની આ અદ્વિતીયતા સહેલાઈથી વિસરાવાની નથી.મિત્રો , તમને શું લાગે છે?

જીગીષા પટેલ 

૧૧-કબીરા

કબીરાએ ચીંધ્યો સ્વવશતાનો માર્ગ

 

સ્વવશતા એટલે પોતાની જાતને પોતાના મનને પોતાના વશમાં રાખવું.પોતાના મનની લગામ પકડીને રાખવી.આ શક્ય છે?
આપણે જમવા બેસીએ છીએ ત્યારે સતત ઓફિસને લગતા વિચારો આવ્યાં કરે છે. અને જ્યારે ઓફિસમાં કામ કરતોે હોઇએ ત્યારે ઘરની સમસ્યાઓ, વ્યવહારના પ્રશ્નો ધેરી વળે છે. શું  આપણે આપણા વિચારોને કાબુમાં  રાખી શકીએ છીએ? શું  આપણે આપણા મનને કાબુ કરી શકીએ છીએ ?અને ત્યાં ફરી મન કબીરાને પૂછે છે કે મનની ચંચળતાને અચળતા કરવી એ ગુનો નથી? તો શી રીતે કાબૂમાં રાખો તમે ? આપણી મળોત્સર્ગની  ક્રિયા પર આપણો કાબુ ના રહે,તો આ મન શી રીતે કાબુમાં  રહે ? એ જ રીતે મન જે ઈચ્છાઓના દરિયામાં ભ્રમણ કરે છે તે સાકાર કરવાનું તેના વશમાં નથી હોતું એ પણ ખબર કયા નથી! મન તો વિચારે કે મારો પુત્ર બિલ ગેટ્સ બને કે અઢળક પૈસા કમાય પણ એ શક્ય નથી બનતુ.મન તો ઇચ્છે છે કે આપણે જ્યાં જઈએ ત્યાં લોકો આપણો આદર સત્કાર કરે અને એથીયે વિશેષ આપણી કોઈ નિંદા ન કરે.કોઈ આપણા દોષ ન બતાવે .સૌ આપણી વાહ વાહ કરે.પણ આવું બંને છે ખરું?મનની આવી ઈચ્છા સફળ થાય છે ખરી?  આજનું વિજ્ઞાન કે સાઇકોલોજિસ્ટો જણાવે કે શાંત મન અને સ્વસ્થ ચિત્ત માટે વિચારો પર સતત કાબૂ હોવો જરૂરી છે.અને આજ વાત  ૭૦૦ વર્ષ પહેલા મારા કબીરાએ કહી છે.
 મને સમજાતું નથી. ધ્યાન કરવા બેસીએ તોપણ આ માંકડા જેવું મન તો અહીંથી ત્યાં ભટક્યા જ કરે છે. તો આ સ્વવશતા લાવવી કેવી રીતે કબીરા? ..હુ વધારે વિચાર કરી કબીરાના આ દોહાને સમજવા ફરી ફરી વાંચન કરુ છું…

 

“એક સાધે સબ સાધિયા,
સબ સાધે એક જાય.
જૈસા સીંચે મૂલ કો,
ફૂલૈ, ફલૈ અધાય.(બી.સા.૨૭૩)”
આ એક શું સાધવાનું ?કબીર એમના શબ્દમાં તો એવી કમાલ કરે છે કે જેને ઉકેલવા ઘણા સંદર્ભો ખોળવા પડે છે.
અંતે મને સમજાયું કે ‘એક’ ને એટલે કે મનને સાધવાથી બધુજ  સધાઈ જાય છે..આ શરીર  અને મન આપણા વશમાં નથી તો આપણા વશમાં કશું નથી. તો આ સ્વવશતાનો માર્ગ કયો? હું કબીરાની આંગળની પંક્તિ વાંચું છું અને જવાબ મળે છે,જેમ વૃક્ષના મૂળને પાણી પાવાથી એ હરિયાળુ બને છે.એમાં પર્ણો,પુષ્પો અને ફળ આવે છે.એ જ રીતે મન શીતળ થઈ જાય તો પૂરુંજીવન શીતળ થઈ જાય છે.કબીરો કહે છે.વિચાર તો આવ્યા જ કરવાનાં પણ આપણે પ્રતિભાવ મૂકવો પડે. સ્વભાવને કેળવવાની વાત છે.કબીરો કહે છે. જન્મથી કોઇ સંતોષી, નિ:સ્પૃહી હોતા નથી.કબીર એ પણ જાણે છે કે બધા પાસે આ મનને વશ કરવાની શક્તિ છે પણ ઓછા લોકો મનની સ્વવશતા અંગે વિચારતા હોય છે.વળી જે વશ કરવાનું તે વિચારે છે તે દુર્ભાગ્યે બહારની બાબતોને વશ કરવાનું વિચારતો હોય છે.તે હમેશાં બાહ્યસિદ્ધિઓ જેમ કે સત્તાની પ્રાપ્તિની અથવા તો દુન્યવી સ્વાર્થની પાછળ ભાગે.છે.આવી બાહ્ય બાબતો શાશ્વત નથી તે મળી પણ જાય તો  પણ તેનાથી કલ્યાણ સધાતું નથી.ત્યારે સ્થિર મન એક વહેમ છે. મન પરમારો કાબૂ છે એવું કહેવું એ એક ભ્રમણા છે.એ જ રીતે આપણુ મન જે ઇચ્છા કરે છે, એ ઇચ્છાઓને સાકાર કરવાનું પણ આપણા વશમાં હોતું નથી એને જાગૃતિ સાથે યાદ રાખવાનું છે.કલ્યાણ તો ત્યારે સધાય જ્યારે તમારા મન અને ઇન્દ્રિયો પોતાના વશમાં હોય.સાંસારિક તકલીફોમાં પણ કબીરો સમતા રાખી શાંત ચિત્તે પ્રભુ સ્‍મરણ કરતા હતા.
પણ કબીરા આ કલ્યાણ એટલે શું?
“તારા મનમાં કંઈ દ્વેષ, ખિન્નતા,ઉદ્વેગ અને અશાંતિ ન હોય અને દુનિયાનું ઉત્કૃષ્ટ ઐશ્વર્ય અને તમામ સુખસુવિધાઓ અને અનુકુળતા મળવા છતાં જે પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી તેને કલ્યાણ કહે છે.આ કલ્યાણ એટલે પૂર્ણ શાંતિ ,પૂર્ણ સંતોષ અને પૂર્ણ તૃપ્તિ.અને આ કલ્યાણ માત્ર મનને વશ કરવાથી સ્વવશતા પ્રાપ્ત કરવાથી જ મળે છે.”કબીર માટે “આત્મા એજ પરમાત્મા “કેન્દ્રસ્થાને રહેલું તત્વ છે.
વાહ મારા કબીરા ….તે આટલી અઘરી વાત કેટલી સહજતાથી સરળતાથી સમજાવી.હવે મને તારો આ દોહો સમજાયો:જે સાર આપવામાં મોટા ગ્રંથો નિષ્ફળ જાય છે એ આ બે લીટીના દુહાઓ કે સાખીઓ સચોટતાથી આપી જાય છે.
આજે વિશ્વના અનેક યુવાનો એક તાણ તથા અસલામતીનો ભાવ અનુભવે છે ત્યારે કબીરની અનેક રચનાઓ અને દોહા તે સ્થિતિનો સામનો કરવા માટે શક્તિનો સ્ત્રોત વહાવી શકે તેવા સત્વશીલ અને અર્થસભર છે.આજે પણ તેના સત્‍વને કારણે સમાજમાં તેના વધામણા થાય છે.જેનો સ્‍વીકાર લોકોમાં થાય તે સાહિત્‍ય અને તેના સર્જકો અમરત્‍વને પામે છે. કબીરાએ લોકો વચ્‍ચે ઉજળુ જીવન જીવીને સહજ રીતે તથા સરળ ભાષામાં જ્ઞાનનો પ્રવાહ લોક સુધી પહોંચાડ્યો.આવા સંતને કે કવિને મેઘાણીએ ‘‘પચેલા આત્‍મજ્ઞાનના ઓડકાર ખાનારા’’કહેતા તે ખૂબ યથાર્થ છે.કબીરા માટે કોઇ ચોક્કસ વિધિ-વિધાન કે બાહ્ય ક્રિયાકાંડનું વિશેષ મહત્‍વ ન હતું. નામસ્‍મરણનો મહિમા અને પરમ તત્‍વ તરફની ગતિ એજ તેની ચાવીરૂપ બાબત હતી. 
કબીરો એક વાતને બાંધીને વાત કરતો નહોતો . કોઇ ચીલે ચાલતો ન હતો કે નથી એણે કોઇ એક વિચારધારાને પકડીને ઉપદેશ આપ્યો.સ્વ અનુભવે જે પામ્યો તે પોતાના દોહામાં પ્રગટ કર્યું.કબીરાએ શબ્દને પોતાના પ્રગટીકરણનું માધ્યમ બનાવી ગાઇ વહેતું કર્યું  અને એટલે જ કબીરાના આ વિચારો જ મને વાંચવા પ્રેરે છે.

જીગીષા પટેલ

Sent from my iPad

૮-કબીરા

કબીરાની સાથે તેના માતાપિતાની સમર્પણ સમજ અને સ્વીકાર
“સત્ય પ્રેમકા ભર ભર પ્યાલા,આપ પિયે ઔર પિયાવે,
કે પરદા દૂર કરે અખિયન કા,બ્રહ્મા દરસ દિખલાવે…
                કબીર ….ઓ કબીર…. હમ જુલાહે હૈ બેટા! કયા પૂરા દિન ગાતા રહેતા હૈ સબ સાધુઓકો ઈક્કઠા કરકે, તુમ્હારા ધ્યાન અપને ધંધેમેં લગાઓ બેટા ! હમેં જોગીયા નહી બનના હૈ……કબીરની માને તો આ આધ્યાત્મના અનોખા વણકરની એક પણ વાત સમજાતી નહોતી.”ઘર કી મૂર્ગી દાલ બરાબર” એને તો કબીરાની આ બ્રહ્મવાક્ય જેવી વાણીમાં રસ નહોતો.માને તો પોતે કેટ કેટલા સમર્પણ અને મહેનત થકી ઊભો કરેલો વણકરનો ધંધો દીકરો સરસ રીતે કરે અને ઘર ચલાવવા બે પૈસા રળી ગરીબાઈની ભૂખ ભાંગે તેમાં રસ હતો.આ બાજુ માની બૂમાબૂમ,બીજી બાજુ કબીરના પિતાએ કબીરને વણેલી ચાદરો આપી હતી તેને વેચવાની હતી.કબીર તો તે ચાદરો વેચવાના પોટલા એકબાજુ મૂકી ભજન કરવા બેસી ગયા.કબીરનાં પિતા પણ ગામનો માણસ ચાદરોનું રખડતું પોટલું આપવા આવ્યો ત્યારે કબીર પર ગુસ્સે થઈ ગયા કે “બેટા !તું ભજન કરવામાં ,ધંધામાં ધ્યાન નહી આપે તો કેમ ચાલશે?આ મહેનત કરી વણેલી ચાદરો,તું વેચીશ નહી તો આપણા ઘરનો ગુજારો કેમ ચાલશે?
               માતા પિતાની નજરે સમજીએ . બંનેની ઈચ્છા હતી કબીર વણકર તરીકે દક્ષતા પ્રાપ્ત કરે પણ કબીર માટે આ શક્ય જ ન હતું. હા એણે ચાદર વણતા જીવન વણી નાખ્યું, એમના માબાપે કેટલો સંઘર્ષ કર્યો હશે તેની કલ્પના તો કરો પણ આ સંઘર્ષ સમય જતા સમજણમાં પરિવર્તન પામ્યો.કબીર કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ નથી – એ વાત સમયે તેમનામાં દ્રઢ કરી હશે. અનહદ સાથેના આવા અનર્ગળ પ્રેમની ભાષા સમજતા સામાન્ય માણસને તો વાર જ લાગે ને?
              કબીરના જીવનના કેન્દ્રબિંદુમાં પ્રભુ છે અને જીવનનાં સર્વ કાર્યો આ કેન્દ્રબિંદુમાંથી જ થતા હોય છે આથી કાર્યોનો સહજ આનંદ આવા જીવનને ગતિ આપે છે, શક્તિ આપે છે અને સ્થિતિ આપે છે. પરંતુ મોટે ભાગે માનવીનાં કાર્યો અહંકાર,ફળની ઇચ્છાઓ, આવેગોથી થતા હોય છે આથી આવાં કાર્યો જીવનને પરિપૂર્ણતાની દિશામાં લઈ જઈ શક્તાં નથી.કબીર તો પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત હતા. એને તો એના સાહેબ પર પોતાની જાત કરતા પણ વધુ વિશ્વાસ હતો.વ્યવસાયે વણકર હતો.એમના પિતાનો વ્યવસાય એમને મળ્યો.તણાવાણા ભેગા કરી ચાદર વણવી એ વારસાગત મળ્યું.એમના પિતા ઈચ્છતા કે એ સારો વણકર થાય અને જીવન નિર્વાહ પણ થાય પણ કબીર ક્યારેય ધંધામાં ઠરીઠામ ન થયા.પણ ક્યાંથી થાય ? ફકીર જો હતાં… ……એટલે કબીરો તો એ ગાતો કે
          “ભલા હુઆ મેરી ગગરી ફૂટી,મેં પનીયા ભરનસે છૂટી,
                     ભલા હુઆ મેરી માલા તુટી, મેં માલા ફેરનેસે છૂટી.”
“ધીરે ધીરે રે મના ધીરે સબકુછ હોય,
માલી સીંચે સો ઘડા વક્ત આયે ફલ હોય.”
             કબીરાએ પોતાના માતાપિતાને સમજાવતા સમજાવતા આખા જગતને બે લાઈનમાં જીવન જીવવાની ચાવી બતાવી દીધી. માતાપિતાએ પૂછ્યું કે “બેટા ! તારી વાત ,તારી સમજ સાચી પણ તું શું ચાહે છે ?”ત્યારે કબીરાએ કહ્યું:
“ચાહ ગઈ ,ચિંતા મીટી ,મનવા બેપરવાહ,
જિસકો કછુ નહી ચાહિયે વહી હૈ શહેનશાહ.”
           કબીરાની આવી વિદ્વતાભરી વાતો સાંભળી તેના માતપિતાને પણ દીકરાની પ્રભુ પરની અનૂઠા પ્રેમ ,વિશ્વાસ અને અખંડ શ્રદ્ધાની વાતોની સમજ આવતી ગઈ. કબીર સ્વભાવે ફકીર હતા..જે હોય તેને સહજ સ્વીકારી લ્યો ને….આવી સહજ ફ્કીરતાનો જોટો જડવો મુશ્કેલ હતો.એકવાર કબીરને કોઈએ પૂછ્યું:
ઈશ્વરની પાસે જવાનો માર્ગ કયો?કબીરે જવાબ આપ્યો: ‘અરે! માર્ગની વાત કરીએ તેમાં જ દૂરતા આવી જાય છે.હું પ્રાણી છું અને ઈશ્વર મારો પ્રાણ છે પછી દૂરતા કયાં રહી? દૂર હોય તો માર્ગ હોય. દૂર ન હોય તો માર્ગ કેવો?’ અને તેમણે ગાયું:
“પાની બીચ મીન પિયાસી ,મોહિં સુન સુન આવૈ હાઁસી.”
          યોગ ગુરુ ગોરખનાથાબાબા એકવાર કબીરને કાશીના ગંગા કિનારે એ જોવા લઈ ગયા કે કબીર કોના પ્રેમમાં લીન છે? ગોરખનાથ બાબાએ કીધું “ચાલ ,તું મને શોધી બતાવ!”ગોરખનાથજીએ દેડકો બની ગંગામાં કૂદકો માર્યો.કબીરે તો ગંગામાં એક હાથ નાંખ્યો અને ગોરખનાથ બાબાને દેડકા રુપે હાથમાં લઈ બહાર કાઢ્યા. હવે કબીરનો વારો હતો. કબીરે ગંગામાં કૂદકો માર્યો. ગોરખનાથ બાબાએ કબીરાને શોધવા આમ તેમ બહુજ ગોતા લગાવ્યાં પણ કબીર હાથમાં ન આવ્યા.જયારે ગોરખનાથબાબાએ હાર માની ત્યારે કબીર હાથ જોડીને બહાર આવ્યા.  કબીરે કીધું” મેં તો ગંગાની લહેરનું રુપ ધારણ કર્યું હતું”આવી હતી કબીરની સુરતી અને આવો હતો કબીરનો પ્રેમ.કબીરાની આવી પ્રેમમાં ઓગળીને એકાકાર થતી કબીરવાણી સાંભળી માતાપિતા પણ બહુજનસમુદાયની જેમ કબીરાને સહર્ષ સ્વીકારવા લાગ્યા.
              કબીર નો આત્મવિશ્વાસ તો જૂઓ “તું મારી આંખમાં એકવાર આવી જા કે પછી આંખો જ બંધ કરી દઉં.- પછી હું કોઈને ના જોઉં અને તને પણ કોઈને ન જોવા દઉં. મારી આંખના એકાંતખંડમાં કીકી રુપી પલંગ પાથરી અને પલકોના પરદા પાડીને મેં મારા પિયુને રીઝવી લીધો છે.”
“નૈંનો કી કરી કોઠરી,પુતરી પલંગ બિછાય
પલકોં કી ચિક ડારિ કૈ,પિયા કો લીયા રિઝાય.”
           કબીરે સત્યને પીને અનુભવીને પ્રગટ કર્યું માટે કબીર એક સુસાંસ્કૃતિક વિચારક હતો.વણકર ખરો પણ પ્રભુની હાજરીનો સભાનપણે સતત અનુભવ કર્યો.પ્રભુની ચેતના સાથે તાદાત્મ્ય સાધ્યું છે. આ વાત કબીરના માબાપને અને સામાન્ય વ્યક્તિને સમજતા વાર લાગે તેમાં નવાઈ નથી. આધ્યાત્મિક જીવનની બક્ષિસ પ્રભુ સર્વને કંઈ એમ ને એમ આપી દેતા નથી. અંતઃસ્થ પ્રભુ કંઈ એમ ને એમ જ પોતાના ઉપર રાખેલો પડદો ઉઠાવી દેતા નથી.
             સંઘર્ષમાંથી સમજ કેળવી અને તેનો સહજ સ્વીકાર કરીને આત્માને વણતા વણતા કબીરે તેમના માબાપની વણકર બનવાની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી અને પરમાત્માને આંખોમાં પરોવી એવી દક્ષતા પ્રાપ્ત કરી કે પોતાના આત્માને જાણી પાણીમાં લહેરની જેમ તરી ગયો.

જીગીષા પટેલ