12-આવું કેમ ? ગત વર્ષનું સરવૈયું અને નવું વર્ષ !

નવું વર્ષ એટલે નવું નક્કોર પ્રકરણ ! નવું પાનું ! નવી શરૂઆત!
ગયા વર્ષ કરતાં આ વર્ષે કાંઈક વધુ સારુંકરવું છે ! સ્વાથ્ય સારું રહે , બે ટંક ભોજન ને કુટુંબમાં સંપ! આશા ને અરમાન !

કેવું હશે આપણું આ નવું વર્ષ -બે હજાર અઢારનું?
બધાં નિષ્ણાતો કહે છે: નવી ટેક્નૉલોજી આપણી કલ્પના બહાર: અકલ્પ્ય – સ્તરે આગળ વધશે અને જીવન શૈલી બદલશે !

સૌથી પહેલાં તો રસ્તા ઉપર ક્યાંક ક્યાંક ડ્રાઈવર વિનાની ગાડીઓ જોવા મળશે ! આ પણ ટેક્નૉલોજીની જ દેણ છે ને? હજુ આ જ જન્મે તો પહેલી વાર આગગાડી અને ડબલડેકર બસ જોયાનું યાદ છે! અરે , એરોપ્લેનમાં ય પહેલી વાર બેઠાં …જયારે અમેરિકા આવ્યાં! અને હવે જોઈશું રસ્તા પર ડ્રાયવર વિનાની ગાડીઓ? વાહ રે ટેક્નોલોજી તારી કમાલ !

તો હજુ યાદ છે : એક ફોનની લાઈન લેવા દશ બાર વર્ષ પ્રતિક્ષા કરવી પડતી !અને હવે આવ્યો સ્માર્ટ ફોનનો જમાનો ! ગમે ત્યારે ગમે ત્યાંથી કોઈનીય સાથે વાતો કરી શકાય ! પણ હવે એમાંયે ધરખમ ફેરફાર થશે ! !કમ્યુનિકેશનમાં સામી બાજુએ માનવી ઓછાં ,પણ મોટાભાગે મશીનો જ વાત કરતાં હશે! જેમ આ બ્લોગ દ્વારા આપણે સૌ જોડાયેલાં છીએ તેમ ! આપણે શું ખાવું , પીવું , જોવું , ખરીદવું , પહેરવું એ તમામ ઉપર ગુગલ , એપલ , એમેઝોન વગેરે ધ્યાન રાખતાં હોવાથી આપણી બધી ખરીદીઓ વગેરેમાં પણ એ જાયન્ટ કંપનીઓનું પ્રાધાન્ય હશે. એમના માર્ગદર્શન હેઠળ જ આપણી ઘણી ખરી ખરીદી થશે ! એટલે આપણે શું કાંઈ વધારાનું કમ્પ્યુટર શીખવું પડશે ?

અરે, પણ હજુ હમણાં જ તો આપણે બધાં આ કમ્પ્યુટર વાપરતાં શીખ્યા છીએ! હજુ હમણાં જ તો ફેસબુક અને વોટ્સએપ વાપરતાં થયાં! અરે ઇન્ટરનેટ , વેબ સાઈટ અને બ્લોગની સમજણ પણ હમણાં જ તો કેળવી !તો શું આ બધુંય આપણે શીખવું પડશે?

હા ! દોડી રહેલા આ ટેક્નૉલોજીના યુગમાં આપણે પણ યથા શક્તિ ભક્તિ કરવી જ રહી ! આમ જોઈએ તો ઘણું બધું નવું આપણે શીખ્યાં ને ?

આમ તો ગયું વર્ષ -૨૦૧૭નું -આગલાં વર્ષ કરતાં અજોડ જહતું ને ? એમાં ઘણું સારું હતું , માનવીને પ્રગતિના પગથિયે આગળ લઈ જનાર વિકાસનો માર્ગ હતો તો સાથે આડ માર્ગે ચઢીને વિકાસ રૂંધનાર ડિસ્ટ્રક્શનનો રાહ પણ હતો.

કેટ કેટલું નવું થયું ને આપણે પચાવ્યું ય ખરું ને?

ટેક્નૉલોજીએ હરણફાળ ભરી પણ પ્રશ્નો પણ અસંખ્ય ઉભા કર્યા ! વિશ્વમાં સાઇબર ક્રાઇમે બધાંને મૂંઝવણમાં મૂકી દીધા છે.  લોકોની ખાનગી માહિતીઓ પણ અગમ્ય રીતે ચોરાઈ શકે – જરા ગફલતમાં રહો તો મતદારોના મત લાખ્ખોની સંખ્યામા ગુમ થઇ શકે! (જો કે હવે ઍનટાઇ થેફ્ટ ડિવાઇસીસ પણ શોધાઈ રહી છે) તો નોર્થ કોરિયાએ ન્યુક્લીઅર વોરની ધમકી આપી વિશ્વમાં ખળભળાટ ઉભો કર્યો !

માનવ સર્જિત વિટંબણાઓ સાથે કુદરતી પ્રકોપ પણ કેટલા બધાં અનુભવ્યા ?
અહીં અમેરિકામાં જ હરિકેનની સીઝનમાં સાઉથના રાજ્યોમાં જે તારાજગી અને હોનારતો સર્જાઈ !

કેલિફોર્નિયામાં વાઈલ્ડ દાવાનળો થયાં ને કેટલાયે ઘરો બળીને ભષ્મીભૂત થઇ ગયાં. તો પૂર્વના રાજ્યો ન્યુયોર્ક , ઈલિનોઈસ ( શિકાગો ) વગેરે રાજ્યોમાં સબ ઝીરો ટેમ્પરેચર અને હિમ વર્ષામાં પણ બધાંએ જીવન વ્યવહાર રાબેતા મુજબ ચાલુ રાખ્યો ! મુશ્કેલી આવે અને એમાંથી આપણે માર્ગ શોધીએ. એ જ તો આ કાળામાથાના માનવીની ખૂબી છે!

પણ વિદાય થતાં આ ૨૦૧૭ની સૌથી મહત્વની બે વાતનો ઉલ્લેખ કરવો જ રહ્યો : આપણા ભારત દેશમાં મુસ્લિમ બેનો માટેનો ત્રણ તલાક સામેનો ખરડો પાર્લામેન્ટમાં આવ્યો એ ઐતિહાસિક જુવાળ ! અને અહીં જાતીય શોષણ સામે સ્ત્રીઓએ અવાજ બુલંદ કર્યો અને ઉચ્ચ સ્થાને બેઠેલ અધિકારીઓ સામે આંગળી ચીંધવાની હિંમત દર્શાવી ! સેક્સ્ચુઅલ હૅરસમેન્ટ સામે એક જાતની ચુપકીદી હજ્જારો વર્ષથી ચાલી આવતી હતી એ દૂર થઇ રહી છે. આ કાંઈ નાનીસુની વાત નથી.

તો નૂતન આશાના કિરણ સાથે નવું વર્ષ શરૂ કરીશું !
કોઈ નવો સંકલ્પ! આજ દિન સુધી શરીર તરફ બેદરકારી રાખી હતી તો ચાલો , કસરત કરવાનો , થોડું ચાલવાનો , એરોબિક એક્સરસાઇઝ કરવાનો કે સ્વિમિંગ , વૉટર ગેમમાં ભાગ લેવા નિશ્ચય કરીએ.  સમય મળે ત્યારે નિવૃત્ત થઈને ઘણાંને મેં નવી ભાષા શીખતાં , ગાર્ડનિંગના ક્લાસમાં જતાં જોયા છે ! કોઈને કમ્પ્યુટર તો કોઈને વિવિધ પ્રકારની રસોઈ કે પેઇન્ટિંગ કે ડ્રોઈંગ ક્લાસ જોઈન્ટ કરતાં જોઈને ગૌરવ થાય છે! ગાતાં શીખવું , નવું વાજિંત્ર શીખવું કે પુસ્તક વાંચવાનો શોખ કેળવવો .. આ નવા વર્ષથી કૈક નવું કરવા પ્રયત્ન જરૂર કરીએ  અને તમે ‘શબ્દોનુંસર્જન ‘ માં આ વાંચી રહ્યાં છો તો કલમ ઉપાડીને લખવાનું શરૂ કર્યું હોય તો કેવું ?

હા , હતાશ કે નિરાશ થઈને રોદણાં રડવાને બદલે ઉત્સાહથી પડકારને સ્વીકારીને આંનદથી પણ નવું વર્ષ શરૂ થઈ શકે!

હા , થઈ શકે ! આવું પણ હોય.

11- આવું કેમ ?: તહેવારો અને વડીલ વર્ગ !

આ તહેવારોના દિવસોમાં અમારી પાડોશી કેરનને ઘેર હોલીડે પાર્ટીમાં જવાનું થયું. પંદર – સોળ સિનિયર સાથે રાજકારણ , સોસાયટી મેનેજમેન્ટ ઈકોનોમી ( અર્થ તંત્ર ) વગેરેની વાતો કરી , ખાઈ – પીને છૂટાં પડ્યાં.
પણ મારુ મન તો ઉડીને વર્ષો પહેલાનાં, દેશમાં ,અમારી સોસાયટીના એ દિવાળી , દશેરા , ધ્વજ વંદનના તહેવારોના સ્નેહમિલન દિવસોની યાદમાં ખોવાઈ ગયું. નાનાં મોટાં , અબાલ વૃદ્ધ , બધાં જ ભેગાં થાય. ત્યારે માઈક નહોતાં પણ નાનાં બાળકો પ્રાર્થના કરાવે , દોડાદોડી ને ઘાંટા ઘાંટી પણ થાય, જરા અવ્યવસ્થા ય ખરી ; પણ ત્રણ પેઢીનાં લોકો ભેગાં થાય.. સાથે તહેવારની ઉજવણી થાય. ઘરડાં ને જુવાનિયાઓ બધાં હોય એટલે રિસ્ટ્રિક્શન પણ ખરાં જ! તોયે બધાને એક બીજાની હૂંફ રહે . અને પાછું , અમારે નાનાં બાળકોએ વડીલોને પગે લાગવાનું ને આશીર્વાદ લેવાનાં!

પણ હવેની પેઢી આવા તેવા પ્રસંગોએ વિડીયો કોલ કે ફોન કૉલ કરે ! . મળવાનું થાય તોયે લિમિટેડ સમય માટે ! કારણકે હવે સમય બદલાયો છે . વાર – તહેવાર પ્રસંગોની ઉજવણીની રીત બદલાઈ છે.. નવી નવી ટેક્નોલોજી , અવનવાં માધ્યમ ને નવી રીતે તહેવારો ઉજવાય. સમયનું ચક્ર ફરતું જ રહે છે…પણ માણસ સામાજિક પ્રાણી હોવાથી પાયામાં સતત સહવાસ ઝંખે છે .. આમ તો ભગવાને પણ આ સૃષ્ટિની ઉત્તપત્તિ પોતાને એકલવાયું લાગ્યું એટલે જ “એકાકીના રમે તસ્માત સાવૈ દ્વિતીયમ ઇચ્છેત “ એમ આ સૃષ્ટિની રચના કરી ને?તો આપણને સૌને ” હૂંફ” ની જરૂર છે જ; કારણકે એ મનુષ્યની પ્રકૃતિ છે- એ આપણો સ્વભાવ છે! તેથી જ તો રોજ – બ – રોજના રૂટિન જીવનમાંથી આ તહેવારો દરમ્યાન પોતાનીપોતાની વ્યક્તિઓની હાજરી કે પોતાની વ્યક્તિઓની ગેરહાજરી વધારે તીવ્રતાથી અનુભવાતી હોય છે!

પણ બદલાતાં સમયના આ વહેણમાં આપણે પણ વહેવાનું તો છે જ ને? કારણ કે જગત એટલે જ જે ગતિ કરે છે તે ! જયારે ગતિ અટકી ત્યારે આપણું સ્ટેશન આવી ગયું !
તો કેવી રીતે ઊજવશું આ તહેવારો ?

પહેલાં જે ઘરે પ્રાર્થનાઓ થતી ,લાપસીનાં આંધણ મુકતાં , ત્યાં હવે મોલમાં હરવું ફરવું , શોપિંગ કરવું ને પિઝા ,ચાઈનીઝ ડીશ કે મેક્સિકન ટાકો આવી ગયાં ! સેલિબ્રેશનની રીત બદલાઈ.  વડીલોનો રોલ પણ બદલાયો પણ તો સામે પહેલાં ચાર માઈલ હડી કાઢી દોડતું શરીર હવે કાં તો વ્હિલ ચેર કે વોકરની મદદથી ડગલું ભરે છે, ડાયાબિટીસને લીધે નબળું પડ્યું છે કે બ્લડપ્રેશરથી હાંફી રહે છે, એ પણ એક વાસ્તવિક હકીકત છે ને ?
મોતિયાના ઓપરેશન પછી યે આંખ ઓછું ભાળે છે, કાં તો કાનમાં ઓછું સંભળાય છે.. કાં આ શરીર કેડેથી નમવા લાગ્યું છે કે પગમાં જરા તકલીફ થવા માંડી છે..આ કે આવાં લિમિટેશન છતાં મન? એને તો એય નિજાનંદ રૂપમ શિવોહંમ શિવોહંમ! મન ઉપર ઉંમરની કોઈ અસર થતી નથી !અને એ જ તો ભગવાનની મનુષ્યને દેન છે! ત્યાંજ તો ભગવાને રમત મૂકી છે ! મનને શરીર સાથે કાંઈ લેવા દેવા નથી . એટલે એ ગમે ત્યારે ગમે ત્યાં પહોંચી જાય !

મન પતંગિયું ઉડતું પહોંચ્યું , અતિતને ટોડલિયે
હીંચયું, એ હિંડોળે જઈને દાદીમાને ખોળે! !

પણ એ કાંઈ હવે બધે જ શક્ય નથી. ( શા માટે? એ બીજો ચર્ચાનો વિષય ) સંયુક્ત કુટુંબો જેમાં દિકરા વહુ , દીકરી જમાઈ , તેમનાં સંતાનો અને અન્ય કુટુંબીજનો બધાં હળે મળે ને તહેવારોની ઉજવણી સાથે જ કરે એવું ન થાય ત્યારે પણ ભૂતકાળને વાગોળીને એકલાં બેસી રહેવાં કરતાં કાંઈક નવું વિચાર્યું હોય તો કેવું ?

વિભક્ત કુટુંબોમાં પણ ,સાવ એકલા રહેતા હોઈએ તો પણ, સંતાનો સાથે રહેતાં હોઈએ કે સિનિયર હોમમાં રહેતાં હોઈએ તો પણ ,તહેવારો દુઃખ કે ગ્લાનિ વિના શાંતિથી ઉજવી શકાય છે.  જરૂર છે માત્ર મનને સમજાવવાની. આપણી પાડોશમાં રહેતા નેવું વર્ષના બૉબ કે બૅકીને દત્તક લીધેલ માં બાપ ગણીને કે પાડોશમાં સામે રહેતાં નાનાં બાળકોને ગ્રાન્ડચિલ્ડ્ર્ન ગણીને , બે મીઠા શબ્દો ને એકાદ ચોકલેટનું બોક્સ એ લોકોને ગિફ્ટમાં આપ્યાં હોય તો કેવું સારું ? બની શકે કે આપણાં કરતાંયે વધારે એ લોકોને એકલવાયું લાગતું હશે ! આ તહેવારોના દિવસમાં એ લોકોને કદાચ કોઈની વધારે ખોટ સાલતી હશે!આપણે આવું કાંઈક નવું વિચાર્યું હોય તો કેવું ?
આવું કેમ?

આપણે કાયમ જેનથી મળ્યું એની ફરિયાદ કરીને જે છે તેને માણતાં નથી ! આપણાં દાદા બા કે પેરેન્ટ્સને આવાં ઝાકઝમાળ મોલ , રોશની , ખાણી પીણી વગેરેનો લ્હાવો ક્યાં મળ્યાં તાં? જમાનો બદલાઈ ગયો છે તેમ કહીને નકારાત્મક વિચારોથી એ ક્ષણનું અવલોકન કરીએ છીએ ને પછી મનને મનાવી લઈએ છીએ ” હશે, ચાલો ચલાવી લઈશું , આપણે બીજું શું કરી શકીએ ?” અને મનને આધ્યાત્મિક વિચારો તરફ વાળવાં પ્રયત્ન કરીએ છીએ. જે સંત છે તેને માટે આ આધ્યાત્મિક એકાંત ઉચિત શક્ય માર્ગ છે. પણ સંત મુનિવર્યોનો એ કઠિન માર્ગ આપણ સામાન્ય જનને હતાશા ને નિરાશાથી ડિપ્રેશન માં પણ લઇ જઈ શકે. તો આપણે કાંઈ નવું સર્જનાત્મક વિચાર્યું હોય તો કેવું?

તહેવારોની ઉજવણી કરવાં જેમ પાડોશીઓને આપણું કુટુંબ બનાવીએ તેવી જ રીતે આપણાજ વડીલ વર્ગના મિત્રો જેઓ ઉપેક્ષિત હાલતમાં નર્સીંગહોમ કે સિનિયર હોમમાં એકલાં છે કે માંદા છે , કે નિરાશાથી ઘેરાયેલાં છે તેમને જીવનનું આંનદનું સંભારણું આપ્યું હોય તો કેવું?

આપણે ‘બીજા બધાં આમ કરેછે’કહીને ટીકા કરીએ છીએ, પણ આપણે કેમ કાંઈ નવું વિચરતાં નથી?
એવું કેમ?

‘જમાનો બદલાઈ ગયો છે ‘કહીને એક ખૂણામાં બેસી નસીબને દોષ આપીએ છીએ, પણ ઉભા થઈને કોઈ બીજી વ્યક્તિને મદદ કરવાં કષ્ટ લેતાં નથી!
આવું કેમ? માત્ર ફરિયાદો જ કરવી છે, સર્જનાત્મક સોલ્યુશન શોધવા નથી!
એવું કેમ?

10 -આવું કેમ ?: જીસસ ક્રાઈસ્ટ અને શ્રી કૃષ્ણ !-ગીતા ભટ્ટ

આ દેશમાં જ નહીં સમગ્ર વિશ્વમાં ક્રિસમસ એટલેકે નાતાલનો તહેવાર પૂર જોશમાં ઉજવાઈ રહ્યો છે ! સ્કૂલમાં બે અઠવાડિયાનું વેકેશન અને જાહેર ઓફિસોમાં અને બેંકમાં પણ ક્રિસમસની રાષ્ટ્રિય રજા ! જેનો જન્મદિવસ માત્ર ક્રિસ્ચન જ નહીં દુનિયા આખ્ખી ઉજવે અને જેમના જન્મદિવસથી આ ઈસ્વીસન સંવત શરૂ થઇ , કોણ છે આ જીસસ ક્રાઈસ્ટ? અને કૃષ્ણ અને ક્રિસ્ટ વચ્ચેના સામ્યનું શું છે ?

ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ સાથે ક્રાઈસ્ટ ને શું લાગેવળગે ?
પણ એ સરખામણી કરવાનો વિચાર અનાયાસે જ આવ્યો’તો !

વર્ષો પહેલાં એક ક્રિસમસ પાર્ટીમાં અમારા એક મિત્રની દીકરીએ બાળક જીસસના જન્મ સ્થળનું મોડલ બનાવેલ. નાનકડાં એક ખોખામાં એણે તબેલો કે ઘેટાં બકરાં માટેનો વાડો બનાવેલ અને એક ટોપલામાં બાળક ઈશુ ખ્રિસ્તને બેસાડેલા ; એ જોઈને મને મથુરાથી ટોપલામાં ગોકુલ આવેલ બાળ કાનુડો યાદ આવી ગયો ! આ જીસસ ક્રાઈષ્ટ છે કે જશોદાનો કૃષ્ણ? ! માતા યશોદાના ઘરના વાડામાં ગાયોની ગમાણમાં જાણેકે રમતો કાનુડો!

કૃષ્ણ અને ક્રાઈસ્ટ બંને નામ પણ સરખાં છે ! મૂળ ગ્રીક ભાષામાં તો બનેનો અર્થ ” શ્યામમાંથી સુંદર ” એમ કાંઈક થાય છે! બંને અસામન્ય જગ્યાએ જન્મ્યા : એક જેલમાં , બીજાનો જન્મ મેન્જરમાં ( ઢોરને ખડ નાખવામાં આવે તેમાં ) અને બંનેના જન્મસમયે કાંઈક દિવ્ય સંકેત મળ્યો : એકમાં આકાશવાણી થઈ તો બીજામાં એંજલે આવીને કહ્યું ! વળી બંનેના જન્મ સમયના સંજોગો જુઓ ! મથુરાથી કૃષ્ણ ગોકુલ આવે છે!

તો જીસસ ક્રાઈષ્ટના જન્મ પહેલાં મેરી નઝારેથ રહેતી હતી અને જોસેફ સાથે લગ્ન કરવાની હોવાથી , એની નોંધણી કરાવવા એ લોકો ૬૫ માઈલ દૂર બેથ્લેહામ આવે છે. ત્યાં રહેવાની જગ્યા ના મળતાં છેવટે ઢોરોનાં વાડાની મેન્જર – જ્યાં ઘેટાં બકરાને ખાવાનું ખડ રાખવામાં આવે તેવી જગ્યાએ દુનિયાની આ મહાન વિભૂતિનો જન્મ થાય છે!
જન્મસ્થળ પણ જુઓ ! ક્રષ્ણના જન્મ પછી દૈવી રીતે જેલના દ્વાર ખુલી જાયછે અને મથુરાથી કૃષ્ણ ગોકુલ આવે છે!
તો જીસસ ક્રાઈષ્ટનો જન્મ થયો ત્યારે ત્રણ ભરવાડોએ આકાશમાં તેજસ્વી તારો જોયો ! (દૈવી રીતે )અને રોમન ઍમ્પરરને એની જાણ કરી ; રાજાને પેટમાં ધ્રાસ્કો પડ્યો પણ ડહાપણથી ત્રણ વાઈઝ મેનને એની તપાસ કરવા મોકલ્યા . અને બે વર્ષથી નાના બાળકોને મારી નાખવાનું કાવતરું ઘડ્યું . જોકે કૃષ્ણની જેમ આ ક્રાઈષ્ટ પણ બચી જાય છે ! રોમન સામ્રાજ્યના હાથમાંથી બચવું એ સહેલી વાત નહોતી જ- જેમ ભગવાન કૃષ્ણની જીવન કથામાં આવે છે તેમ !

આજથી અઢી હજાર વર્ષ પહેલાં ઈટાલીના એક શહેર રોમના રાજાએ ધીમે ધીમે એક પછી એક ગામ , શહેર અને આજુબાજુના દેશો જીતીને રોમન સામ્રાજ્યનો ફેલાવો કર્યો હતો . મેરી અને જોસેફ ઇજિપ્ત જતાં રહે છે. ત્યાર પછીના અમુક વર્ષો વિષે કોન્ટ્રવર્સી છે પણ જીસસ ત્રીસ વર્ષની ઉંમરે જેરૂસલમ પાછા આવે છે. અને ત્યાંથી પ્રેમ અને શાંતિનો ઉપદેશ આપે છે

(જોકે હજુ આજે પણ જેરૂસલમ શહેર માટે વિવાદ છે: મિડલ ઈસ્ટમાં મેડીટરેનીયન અને ડેડ સી વચ્ચે ડુંગરોથી ઘેરાયેલ આ શહેર ઇઝરાયલનું છે એ બાબત અશાંતિ પ્રવર્તે છે).પૂરાં બે હજાર વર્ષ પૂર્વે બનેલ યુરોપ – મિડલ ઇસ્ટ માં બનેલ ઐતિહાસિક આ ઘટનાઓ અને તેથીયે કાંઈક હજાર વર્ષ પૂર્વે ભારતમાં બનેલ આ પ્રસંગો ઉપર વિચારતાં થયું :

આવું કેમ ? આ સામ્યતાઓ ? પણ એ સમયે એવું બધું બનતું જ રહેતું . ગોવાળિયા હોય કે ભરવાડ , સામાન્ય પ્રજા સ્વપ્નમાં કાંઈ દેવદૂત કે ફરિસ્તાને જુએ , સારી વ્યકિત પર ખરાબ – તાકાતવાન આધિપત્ય જમાવે .. એને રહેંસી નાંખવા પ્રયત્ન કરે અને કોઈ દૈવી શક્તિથી એ બચી જાય ..

જો કે સારા અને ખરાબ – Good v/s evil – નો સંઘર્ષ હજારો વર્ષોથી થતો જ આવ્યો છે! જયારે સમાજમાં અસામાજિક તત્વોનો ત્રાસ વધી જાય ત્યારે ભગવાન પ્રેમ અને શાંતિનો સંદેશ આપવા કોઈ પણ રીતે અવતાર લે છે!

પણ સમાજના ઉત્થાન માટે જેમણે પોતાનું જીવન ખર્ચી દીધું તે મહાન વિભૂતિઓની કદર તેમની હયાતીમાં ભાગ્યે જ થતી હોય છે!
એવુ કેમ?

એમને તો આ નિસ્વાર્થ પ્રેમનો શાંતિ સંદેશો ફેલાવીને છેવટે તો કાં તો યાદવાસ્થળીમાં વીંધાઈ જવાનું હોય છે ને કાં તો વધસ્થંભ ઉપર જ વધેરાઈ જવાનું હોય છે!

સોક્રેટિસ જેવાને ઝેરનો પ્યાલો પીવો પડે છે તો ગાંધીજીને, ગોળીએ વીંધાઈ જવું પડે છે! પ્રેમ અને શાંતિના આ ચાહકો મૃત્યુ પછી અમરત્વને પામે છે ; પણ જીવતાં હોયછે ત્યારે ? ત્યારે તેમની અવહેલના અને ઉપેક્ષા ?
એવું કેમ?

જેઓ નિઃશ્વાર્થ ભાવે વિશ્વને પ્રેમ અને કરુણા , ભાઈચારો અને સમભાવનો સંદેશો આપવામાં જીવન ન્યોચ્છાવર કરી દે એમને આજે બે હજાર વર્ષ પછી પણ દુનિયા ઈશુ ખ્રિસ્ત ને યાદ કરે છે, કદાચ ચાર હજાર વર્ષ પૂર્વે જન્મેલા કૃષ્ણને ” કૃષ્ણમ વન્દે જગતગુરું” કહીને પૂજીએ છીએ છીએ! પણ જીવનની વિદાયની આ કેવી વિચિત્ર રીત ?
એવું કેમ?
આમ તો ઈસ્વીસન સંવત ઈશુ ખ્રિસ્તના જન્મ દિનથી શરૂ થઈ , પણ પહેલા સો વર્ષ તો એ ભુલાઈ જ ગયા હતા અને વર્ષની ગણતરીની શરૂઆત પછી ખબર પડી કે સાચી જન્મતારીખ એક અઠવાડિયું વહેલી છે , એટલે આગલા વર્ષની પચ્ચીસમી ડિસેમ્બર એ એમનો જન્મદિન એમ ઉજવણી શરૂ થઈ! ઇશુના જન્મ પૂર્વેની છઠ્ઠી સદી સુધીનો ઇતિહાસ જોવા મળે છે!

આવી આ મહાન વિભૂતિ, અને જીવતેજીવ એની કેટલી ઉપેક્ષા ! કેટલું દર્દ ? કેટ કેટલું દુઃખ ?
હે ભગવાન , એવું કેમ?

 

8- આવું કેમ ? ટી . વી અને આજનાં બાળકો .

માની ના શકાય કે આપણે જયારે નાનાં હતાં ત્યારે શનિવારે કે રવિવારે રામાયણ કે મહાભારત કથા કે બાળ ક્રષ્ણના કાર્ટૂન જોયા વિના જ આપણે સૌ ઉછરી ગયા. એ જમાનામાં T V જ ક્યાં હતાં ? જો શહેરમાં રહેતાં હો કે તમારાં ગામમાં વીજળી હોય ને જો ઘરમાં રેડિયો હોય ને રવિવારે ‘ રંગ રંગ વાદળિયાં ‘બાળકોનો પ્રોગ્રામ આકાશવાણી અમદાવાદ વડોદરા રાજકોટ કેન્દ્ર પરથી પ્રસારિત થાય ને જો સાંભળવા મળે તો ભયો ભયો.

પણ ૧૯૮૦થી ટી વી ના આગમનથી દુનિયાનો રંગ બદલાયો. આગલી સદીમાં જેમ ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ થઇ તેમ વળી એક ક્રાંતિની શરૂઆત થઇ. રેડિયા પર બાળકોને ગમતા , જ્ઞાન સાથે ગમ્મતના કાર્યક્રમોનું પ્રસારણ થતું  પણ હવે શ્રાવ્ય સાથે દ્રશ્ય પ્રોગ્રામો મળવા માંડ્યા અને આજે , હવે તો આ ઇલેકટ્રોનિક મીડિયાએ માઝા મૂકી દીધી છે. પુખ્ત વયની વ્યક્તિ સમજદારીથી આ સાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે પણ ઉછરતાં બાળકો અને કિશોરાવસ્થાના એડોલેશન્સ નવ યુવાનોનું શું ?

એક વર્ષથી પણ નાનાં બાળકો હવે ઇલેકટ્રોનિક મીડિયાના રસિયા થઈ ગયાં છે અને ‘બેબીઆઈન્સ્ટાઈન’ જેવાં કમ્પ્યુટરાઇઝ રમકડાંથી રમે છે. અમેરિકન એકેડેમી ઓફ પીડિયાટ્રિસ્ટના જણાવ્યા પ્રમાણે પ્રિ સ્કૂલ ઉંમરના બાળકો સરેરાશ રોજના બે થી ચાર કલાક અને સ્કૂલ ઉંમરના છોકરાઓ છ થી દશ કલાક કે તેથી ય વધારે કલાકો ટી વી કે અન્ય ઇલેક્ટ્રોનિક ગેજેટ્સ સાથે વિતાવે છે. ઇન્ફન્ટ અને નાનાં બાળકો માટે એટલું બધું T.V.જોવું એ ભય જનક છે.

વિજ્ઞાન ગમે તેટલું આગળ જાય પણ આપણને ખબર છે જ કે બાળકના સર્વાંગી વિકાસ માટે શારીરિક , માનસિક (બૌદ્ધિક અનેસંવેદન ) અને સામાજિક ઘડતર જરૂરી છે. ઇલેકટ્રોનિક મીડિયાના વધુ પડતા વપરાશથી , વધુ સમય સ્ક્રીન સામે બેસી રહેવાથી ઉછરતાં બાળકોને ફિઝિકલ , મેન્ટલ , ઈમોશનલ અને સોશિઅલ એ ચારેય બાજુથી બધી રીતે નુકશાન થાય છે.

પણ, તો આવું કેમ? કેમ આંખ આડા કાન કરવામાં આવે છે ? દરેક મા બાપ પોતાના સંતાનોને પ્રેમ કરતાં હોય છે અને એના સર્વાંગી વિકાસ માટે ઉત્સુક હોય છે તો આ જાણવા છતાં માં બાપ પોતાના સંતાનોને છ છ કલાક ઇલેક્ટ્રોનિક ડિવાઇસીસ રમવા શા માટે આપે છે? કેટલાક ટીનેજર તો સોળ સોળ કલાક સુધી સ્માર્ટ ફોનને ચોંટેલા હોય છે.  ( એવું એક હાઈસ્કૂલના સર્વેમાં બહાર આવ્યું. )

દરેક માતા પિતા પોતાનું બાળક રમત ગમત જ્યાં શારીરિક તાકાત વધે અને ઈતર પ્રવવૃત્તિઓ જ્યાં બાળકનો બૌદ્ધિક વિકાસ થાય તેવી અન્ય કલાઓમાં ભાગ લે તેમ ઇચ્છતાં હોય છે પણ ટી વી કે આઇ પેડ કે અન્ય ટેબ્લેટ કે સ્માર્ટ ફોન એ એ સંતાનોને બિઝિ રાખવાનો સરળ રસ્તો છે ફોન આપી દો એટલે રમ્યા કરશે એકલા એકલા. ના બીજી કોઈ ચિંતા  ના અન્ય કોઈ ઉપાધિ. કોઈ જાહેર સ્થળે – રેસ્ટોરન્ટ કે એરપોર્ટ કે સુપર માર્કેટમાં છોકરાના હાથમાં ફોન પકડાવી દો. પછી એ જરાયે હેરાન નહીં કરે પણ સાથે સાથે એની અવલોકન શક્તિ પણ નાશ પામશે. સોશ્યલાઈઝેશનની ટેવ પડતાં પહેલાંજ મુરઝાઈ જશે.

અને આમ જુઓ તો સ્માર્ટ ફોન હાથમાં હોય એટલે જ્ઞાન પણ હાથ વેંતમાંજ હોય ને? જ્ઞાન પિપાસા સંતોષવા કૂવો ખોદવા જવાની જરૂર નથી. આ જ્ઞાનનું મીઠું પાણી સીધુ મોમાં જ આવી ગયું પણ કુમળા માનસ માટે આ એક ખોટો ભ્રમ છે. હા , હોમવર્ક કરવું , વેબ સાઈટ પર સર્ચ કરવું. મિત્રો સાથે કોન્ફરન્સ કૉલમાં વિચારવિમર્શ કરવા. આ બધું બરાબર છે પણ, વધુ સમય સ્ક્રીન સામે બેસવાથી મન પર અવળી અસરો પડે છે. જેમ એક ગાડી સતત આઠ કલાક ચાલે પછી એન્જીનને ઠંડા પડતા વાર લાગે છે તેમ અતિશય ટી વી જોયા પછી ( કે કમ્પ્યુટર વગેરેના ઉપયોગ પછી) કુમળા મગજ પર આડ અસર થાય છે. દિવસ દરમ્યાન જોયેલ ચિત્ર વિચિત્ર દ્રશ્યો વગેરેને કારણે રાત્રે ઊંઘમાં નાઈટ મેર- ભયાનક સ્વપ્ના – મારામારી , હિંસા કે લાગણીથી ઉભરાતાં રુદન , ભય, ત્રાસ કે કામવાસનાંના દ્રશ્યોથી કુમળું માનસ વિકૃત થઈ જાય છે ને તેથી સ્વાસ્થ્ય ઉપર અસર થાય છે. વધુ પડતા ઇલેકટ્રોનિક ગેજેટ્સના વપરાશને ડિપ્રેશન જેવી માનસિક બીમારી માટે પણ જવાબદાર ગણે છે.

તો આવા ખતરનાક પણ મોહક શસ્ત્ર તરફ આપણે બેદરકાર કેમ છીએ? અને આ પ્રશ્ન માત્ર મા બાપનો કે પૌત્ર પૌત્રીઓનું હિત ઈચ્છતાં દાદા દાદીનો જ નથી .શૈક્ષણિક અને સામાજિક સ્તરે પણ આ પ્રશ્ન ગંભીર બનતો જાય છે. અમેરિકામાં આપણે જોઈએ છીએ કે સ્કૂલ કોલેજોમાં ડિપ્રેસ થયેલ કોઈ ક્રેઝી જયારે ગન લઈને હિંસા માર્ગ લેછે ત્યારે તેના પાયામાં ડિસ્ટરબૅડ ચાઇલ્ડહુડ ડિપ્રેશન જ હોય છે. આપણે ક્યારેય કોઈ સિનિયર સિટિઝનને આવું અવિચારી કૃત્ય કરતા નથી જોયાં . ક્રેઝી બનેલા એકાકી યુવાનમાં ડિપ્રેશનનો એટેક આવે છે અને ન કરવાનું કરી બેસે છે.તો આવા મહત્વના મુદ્દે આપણે બેધ્યાન કેમ છીએ?
આવું કેમ?

આજની પેઢી આટ આટલા સોશિઅલ મીડિયા – ફેસબુક , વોટ્સઅપ , ટ્વિટર વગેરે છતાં એકલતા મહેસુસ કરે છે! “કોઈ મને સમજે , મારી નોંધ લે.” આ તેમની અરજ છે. તેમને માર્ગદર્શનની જરૂર છે અને આપણને પણ તેમની સાથે કમ્યુનિકેશન કરવાની ઈચ્છા છે!
આપણે આ ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિયા જેની પાછળ બાળકો ઘેલાં છે તેનો જ આધાર લઈને નવી પેઢી સાથે જોડાઈ જઈ ને -કનેક્ટ થઈને તેમને માર્ગ દર્શન આપ્યું હોય તો કેવુ?
આખો દિવસ સ્માર્ટ ફોનમાં માથું નાખીને બેસતાં ટીનેજરને અમુક વિષયના ફોટા પાડવા પ્રોત્સાહન આપી શકાય. ” તું કુટુંબના બધાં મેમ્બર્સના ફોટા પાડ પછીઆપણે વિડીયો બનાવશું.” એમ સર્જનાત્મક વલણ અપનાવવાથી એની સાથે સંવાદની કડી શરૂ કરી શકાય અને આ એના રસનો વિષય છે એટલે એ તરતજ તૈયાર થશે. વધારે મોટો પ્રોજેક્ટ કરવા વિડીયો સાથે ગીત પણ મૂકી શકાય. નાની વયના બાળકોને વિડીયો ગેમ ને બદલે ગુગલ મેપમાં હિમાલય વગેરે સ્થળ શોધવા માટે રસ લેતાં કરી શકાય અને તેને અનુરૂપ ચિત્ર વગેરે ઈતર પ્રવૃત્તિમાં કુમળા માનસને દોરી શકાય! અને સાંજના કુટુંબના બધાં સભ્યો સાથે બેસીને ડિનર સમયે એકાદ શો જુએ તો નાના બાળકોને પણ રૂટિન સમજાય અને આખો દિવસ T V જોવાની હઠ ના કરે ને કલાકો સુધીના લાંબા સ્ક્રીન ટાઈમ બંધ થાય.
હા , આ એટલું સરળ નથી, પણ , કોઈએ કહ્યું છે તેમ “તંદુરસ્ત છોકરાંઓને ઉછેરવાનું અઘરું છે પણ જેલમાં ઉભરાતાં કેદીઓને સુધારવાના મિથ્યા પ્રયત્નો કરતા સરળ છે”
તો આ ઓછો અઘરો માર્ગ કેમ ના અપનાવીએ ? કમ્યુનિકેશનો માર્ગ ખુલ્લો રહે. આપસમાં વાતચીતનો દોર ચાલુ રહે તો ઘણા પ્રશ્નો હલ થાય. સર્વાંગી સ્વાસ્થ્ય જળવાઈ રહે.પણ આ બધું જાણવા છતાં આપણે આવું કેમ કરતાં નથી ?
પ્રશ્ન છે : એવું કેમ?

7-આવું કેમ ? અકુદરતી ધુમ્મ્સ અને પોલ્યુશન ! સ્મૉગ અને ફોગ !-ગીતા ભટ્ટ

દિલ્હીમાં હમણાં તાજેતરમાં આવા માનવસર્જિત હવાના પોલ્યુશને ઇન્ટરનેશનલ ન્યુઝમાં સ્થાન લીધું ! સન્ખ્યાબંધ અકસ્માતો સર્જાયા અને દિલ્હીની જનતાનો રોજિંદો વ્યવહાર દિવસો સુધી ખોરવાઈ ગયો ! કૈક જાનહાનિ પણ થઈ ,ઇમરજન્સી જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ !
અચાનક આવું કેવી રીતે બન્યું ?
એકવાર અમે દિલ્હીથી હરદ્વાર જવાં નીકળ્યા’તાં. પણ બપોરે નીકળવાને બદલે જરા મોડું થઇગયું ને તડકો જતો રહ્યો ! ને પછી તો જવું જ અશક્ય થઇ ગયું ! ના , ટ્રાફિક જામ નહોતો ; પણ ભયંકર ધુમ્મ્સ -ફોગના લીધે રસ્તા ઉપર એક હાથ આગળ જોવું પણ મુશ્કેલ હતું ! અમારી ગાડીની હેડ લાઇટમાં આગળની ગાડીની ટેઈલ લાઈટ નાનકડી મીણબત્તી જેવી ઝાંખી દેખાતી હતી ! આજુબાજુ પણ કાંઈ જ દેખાતું નહોતું ! ચારે બાજુએ ઘેરું ધુમ્મ્સ ઉતરી આવ્યું હતું! ઘડી ભર તો એમ લાગ્યું કે અમે વાદળોમાં ઉડી રહ્યાં છીએ! ચારે બાજુએ ઘેરાં વાદળથી જાણેકે આસપાસ કાંઈજ દેખાતું નહોતું !
પણ વહેલી સવારે હિમાલયની તળેટીમાં દેખાતું ધુમ્મસ અને આ ઘેરું પ્રદૂષણયુક્ત ધુમ્મસમા ઘણો ફેર હતો ! કોઈ સુંદર સ્વચ્છ ખુશનુમા સવારે શિયાળાની ઠંડીને લીધે હવા ની અંદર રહેલો ભેજ થીજી જાય તેને ધુમ્મસ કહેવાય ; પણ ડીઝલ પટ્રોલ અને અન્ય ખનીજ તત્વોના કચરાના બળવાથી ઉત્પ્ન્ન થયેલ વાયુઓના થીજી જવાને સ્મૉગ કહેવાય ! ફોગ હાનિકારક નથી કારણકે એ પ્રદૂષણથી નથી ઉભું થતું , એટલે એ તંદુરસ્ત માણસને નુકશાનકારક નથી( હા , ફેફસાના દર્દીજેઓને ભેજવાળી હવા સદતી નથી તેમની વાત અલગ છે ) પણ સ્મૉગએ શ્વાશમાટે હાનિકારકછે. જરા તરા રજકણો હોય તો એ સમજી શકાય પણ જયા હવામાં અનેક જાતના પ્રદૂષણો ભળે તો તંદુરસ્ત માણસ પણ શું કરે ?
અને એવું , કુદરત સાથે અડપલું કોણ કરે છે?
આ પ્રશ્ન માત્ર દિલ્હીનો નથી! વિકસતા દેશોમાં ઇન્ડસ્ટરીલાઈઝેશન ને કારણે આપણે માનવીએ કુદરતની ઇકો સિસ્ટ્મ સાથે પણ અડપલાં કરવા માંડ્યાં છે!
ભગવાને આપણને જીવવા પ્રાણવાયુની જરૂરિયાત આપી છે ! આપણું જીવન ટકાવી રાખવા આ વાયુ મહત્વનો છે અને એટલે જ તો એ ઓક્સિજન વાયુને આપણે પ્રાણ વાયુ કહીએ છીએ આપણે શ્વાસમાં પ્રાણવાયુ લઈ અંગારવાયુ બહાર કાઢીએ . વનસ્પતિ – ઝાડવાં જન્ગલો આ અંગારવાયુ લઈ આપણને પ્રાણવાયુ આપે ! આ થઈ ઇકો સિસ્ટમ ! ઇકો સિસ્ટમ એટલે કુદરતી રીતે જ કુદરતનું સચવાઈ રહેવું ! તળાવના પાણી પર સૂર્યનો તડકો પડે અને એ પાણીમાં ધીમે ધીમે લીલ અને સેવાળ ઉત્પ્પન થાય , એ તળાવમાં નાની નાની જીવાત થાય ને તેમાં માછલીઓ થાય , મગર પણ થાય.. મગર માછલીઓ ખાઈ ને જીવે , માછલી પેલી જીવાત ખાય , જીવાત સેવાળ પર જીવતી હોય.. પાણી પર સૂર્યનો તડકો પડે પાણીમાં લીલ અને સેવાળ ઉત્પ્પન થાય ………તો આ થઈ ઇકો સિસ્ટમ!
પણ માણસે ઝાડ કાપ્યાં ને જન્ગલો ગયાં !જંગલ ઓછાં થતાં ગયાં તે સાથે વરસાદ ઘટ્યો ! જન્ગલ ગયાં એટલે જમીન ખુલ્લી થઇ ગઈ ! ખુલ્લી જમીનોમાં રેતી ઉડે , માટી ઉડે , જે થોડો વરસાદ પડે તેમાં જમીનનું ધોવાણ વધ્યું ! પ્રદુષણ વધ્યું ને એનાં શુધ્ધિકરના પરિબળો ઘટ્યા ! આ તો આપણે જ આપણા પગ પર કુહાડો મારીએ છીએ !
આપણે પ્રગતિ કરવી છે ! આપણે દેશનું અર્થતંત્ર મજબૂત કરવા ઇન્ડસ્ટરીલાઈઝેશન કરવું છે. પણ વિકાસ માટે નિકાસ વધારવાના ઉત્સાહમાં આડ અસરોનો ખ્યાલ રાખવો પણ જરૂરી છે. બે દાયકા પહેલા ચીનમાં આવી પરિસ્થિતિ સર્જાઈ હતી
જો કે ધીરુભાઈ અંબાણીએ રિલાયન્સ ઓઇલ ઉત્પાદન શરૂ કર્યું તે પૂર્વે હજ્જારો એકરના વિસ્તારોમાં વૃક્ષઓનું વાવેતર કરાવ્યું છે જે નજરે જોવાનો લાભ મળ્યો છે. જે પેટ્રોલ અને ખનીજ ધરતીમાંથી બહાર આવે કે જેબધા વોલેટાઇલ ગેસ હતા – એટલે કે એ બધું બાષ્પીભવન થઈ ને હવામાં ભળી જઈને પ્રદુષણ ઉભું કરે તેવા ; એ રસાયણો – કેમિકલ્સ – જેનું ઉત્પાદન, સ્ટોરેજ અને વહેંચણી એ બધું જે માત્રામાં હવાને પ્રદુષિત કરે તેને શુદ્ધ કરવા જરૂરીમાત્રામાં વૃક્ષઓ વાવ્યા . તાજા ફળ આપે તેવા ઝાડ પાન અને બગીચા બનાવડાવ્યા !

આમ જોવા જઈએ તો માણસે હવાને પ્રદુષિત કરી છેતેમ ખોરાકમાં પણ એટલાજ જિનેટિકલી ઓલ્ટર કરીને અથવા તો કેમિકલ વાપરીને ઉગાડવામાં આવતાં અનાજ , શાક ભાજી -કેટલી જગ્યાએ આપણે , કોને કોને રોકીશું ?
જો વિકસતા દેશો ગરીબાઈને કારણે જન્ગલના ઝાડ કાપીને બળતણ માટે વાપરે છે અને જમીનનું ધોવાણ થાય છે ; તો વિકસેલા દેશો ડિસ્પોઝેબલ વસ્તુઓ વાપરીને ફેંકી દેવાય તેવી પેપર પ્રોડક્ટ માટે એ ઝાડના લાકડાનો ઉપયોગ કરે છે! આમ ધરતીપર આવા પ્રદૂષણો ઉભા થતા જ રહે છે! પ્લાસ્ટિકનો કચરો કે કેમિકલ વેસ્ટ આખરે આ બધો કચરો ધરતીમાં જ દાટવાનો ને ? એટલે આમ જોવા જઈએ તો હવા , પાણી, ખોરાક , આસમાન અને ધરતી બધે માનવી બેજવાબદાર બનીને રહે છે
દિલ્હીનું પ્રદુષણ એ તો એક માત્ર પાણી ઉપર દેખાતી ટીપ છે, નીચે તો મોટો પહાડ ડૂબેલો પડ્યો છે!
આવું કેમ ? જો આપણે આમ સાવ બેદરકાર બનીને આ સૃષ્ટિને વિજ્ઞાનની પ્રગતિને નામે અવિચારી બનીને બગાડશું તો આપણા પછીની પાંચમી પેઢી સુધીમાં તો ઘણી બધી વસ્તુઓ એક સ્વપ્નું બની જશે ! આજે જેમ ડાયનોસોર એ ઇતિહાસની વાર્તા બનીગયાં છે ,અમુક મિલિયન વર્ષ પહેલાં ડાયનોસોર અહીં પૃથ્વી પર હતા પણ આજે તો માત્ર તેના અવશેષો જ બચ્યા છે , તેમ અલાસ્કાના ગ્લેશ્યરસ અને આઇસબર્ગ – હિમશીલા પણ આવા જ કોઈ ગ્લોબલ વોર્મિંગ ને કારણે ભૂતકાળ બની જશે , જો આપણે ચેતસું નહીં તો!અને જાણ્યે અજાણ્યે માનવ સૃષ્ટિ અને પ્રાણી જગતમાં આફત નોતરીશું
આવું કેમ? કેમ માણસ પ્રગતિની દોડમાં આંધળુકિયા કરીને પોતાનો જ વિનાશ નોંતરે છે?વિજ્ઞાનિક રીતે સિદ્ધ થયું છેકે મની વેલ અને ફર્ન જેવા ચાર છોડ એક ઘરમાં રાખવાથી બે વ્યક્તિને જરૂરી શુદ્ધ ઓક્સિજન મળી રહે છે. તો ઓક્સિજનની જેને ખાસ જરૂર છે તે ઘરમાં છોડવા ઉછેરે તોકેવું ?
અને જ્યાં પ્રદૂષણનો પ્રશ્ન ઘણો ગમ્ભીર છેતેવા વિસ્તારોમાં ઝાડ પાન વાવી ધરતીને ફરી સમૃદ્ધ કરીએ તોકેવું ?
અને વિકસિત દેશોમાં જ્યાં મબલખ ખાવ પીવાનું મળી રહેછે ત્યાં કેમઓર્ગેનિક નેચરલ શાકભાજી વધારે પ્રમાણમાં નથી ઉગાડવામાં આવતાં? વધુ પ્રાપ્ત કરવાની દોડમાં , વિકાસને નામે , પ્રગતિ કરવા હરણફાળ ભરતા આપણે કેમ કુદરત સાથે ચેડાં કરીએ છીએ ?
હું પૂછું છું આવું કેમ?

૬-આવું કેમ? : ચાલો , સાચી રીતે થેંક્સગિવિંગ ડે ઉજવીએ !

બેંકના પાર્કિંગમાં ગાડી પાર્ક કરી અમે અંદર પ્રવેશ્યાં તો બેંકની લોબીમાં ઝાઝી બધી ગીર્દી જોઈને થયું કે કોઈ પાર્ટી ચાલે છે કે શું ! પણ પછી નિરીક્ષણ કર્યું : મોટા મોટા ખોખામાં લોકો જાત જાતના સૂપ , ટામેટા સોસ , વેજીટેબલ વગેરેના કેન અને બીજા મોટા બોક્સમાં સિરિયલ , કુકી , જાત જાતના બિસ્કિટ , ક્રેકર્સ વગેરેના બોકસ મૂકતાં હતાં! દૂરના એક ખૂણામાં કોટ , સ્વેટર વગેરે અને નવાં રમકડાઓનો ઢગલો થતો હતો ! હા , અમેરિકાનો સૌથી મોટા તહેવાર ક્રિસમસ ખરો , પણ નવેમ્બર મહિનાનો ચોથો ગુરુવાર તે થેંક્સગિવિંગ , એની ઉજવણીની શરૂઆત આજથી આ અઠવાડિયાથી થતી હતી ! અમારાં નેબરહૂડની આ બેંકે ડોનેશન સેન્ટર ચાલુ કર્યું હતું જેમાં ગરીબો માટે , વૃદ્ધો માટે અને સરહદ પર રક્ષા કરતા સૈનિકો માટે ચીજ વસ્તુઓનું કલેક્શન થતું હતું અને એટલે એની આ ગીર્દી હતી !

થેંક્સગિવિંગ એટલે થેંક્યુ કહેવાનું ! મૂળમાં આ તહેવાર યુરોપમાં ક્રિસ્ચન ઉજવે એટલે ધાર્મિક , પણ પછી અમેરિકામાં એ પિલગ્રિમો આવ્યા પછી સામાજિક તહેવાર બની ગયો અને છેલ્લી સદીમાં રાષ્ટ્રીય તહેવારનો દરજ્જો મળ્યો ! ઇમિગ્રન્ટ્સ – પરદેશથી -યુરોપથી -આવીને વસેલા પાંચેક સદી પહેલા. આ નવાં વસાહતીઓને અહીંની મૂળ રેડ ઇન્ડિયન પ્રજાએ ( થોડા સંઘર્ષ પછી) આવકાર્યાં તેની ઉજવણી ! વળી આ ઋતુમાં જે નવો પાક ઉભો થતો તે નવી ફસલને કૃતજ્ઞતાપૂર્વક ભગવાનને ધરાવી અને ભગવાનને થેંક્યુ કહ્યું તે દિવ્યભાવ પણ ખરો જ!
અને જો તમે અમેરિકાના નોર્થ ઇસ્ટ – ઈશાન ખૂણામાં રહેતા હોવ તો ત્યાં આ બધાં તહેવારો ઝાઝા ઉત્સાહથી ઉજવાતા જણાય કારણકે ઠંડીની શરૂઆત થઈ ગઈ હોય ,ઘરમાં હીટરથી ગરમાવો રાખવો પડતો હોય ને ધીમે ધીમે પશુ પંખી સાથે માણસેય હાઈબરનેશન તરફ -ઘરમાં ગોંધાઈ રહેવા તરફ -વળતો હોય ત્યારે આ તહેવાર રંગ લાવી દે અને ફેમિલી સાથે ઉજવવાની ટ્રેડીશન – શુક્રવારે રજા લઈ લો તો સળંગ ચાર દિવસનું વેકેશન મળે !

બસ , આ જ ઉત્સાહ અને ઉમદા વિચારે બેંકમાં આટલી બધી ભીડ હતી! અચાનક એ લાંબી લાઈનમાં ઉભેલ એક પાંચેક વર્ષના બાળક અને તેની માં પર દ્રષ્ટિ પડી ! કદાચ- એ બેનને હું ઓળખું છું ..નજીકના ફાસ્ટ ફૂડ રેસ્ટોરન્ટમાં એ વેઈટ્રેસ્ટ તરીકે કામ કરેછે! તદ્દન સામાન્ય નોકરી કરે છે. એકલે હાથે દીકરાને ઉછેરે છે!

” I think I know you ! Are you મેગ્ડાલિયા? “મેં પૂછ્યું .

” હા” એણે જવાબ આપ્યો . એના દીકરા વિક્ટરે મને એના હાથમાં પકડેલી પ્લાસ્ટિકની ગિફ્ટ બેગ – જેમાં રમકડાંઓ હતાં -બતાવીને કહ્યું,” જુઓ આ બધું કોઈ જરૂરિયાતવાળા ગરીબ છોકરાઓ માટે છે!” એનાં મોં પર દિવ્યતા હતી! કોઈને માટે કાંઈક કરવાનો સંતોષ હતો. કોઈ ઉમદા કાર્યમાં પોતે પણ ભાગ લેછે તેનું ગૌરવ હતું .
અને મને વિચાર આવ્યો : મારાં દેશવાસીઓનો ! વસુધૈવકુંટુંમ્બક્મની ભાવના આપણી સંસ્કૃતિમાં છે જ! આપણે ત્યાં સોશ્યલ સિક્યોરિટી જેવી સરકારી સહાય નથી અને છતાંયે મોટાભાગના કુટુંબમાં ઘરડાં માં બાપ ગમે તેવા મધ્યમ વર્ગના દીકરાને ત્યાં પોસાય છે જ. દાનવીર કર્ણથી માંડી ભામાશા અને વસ્તુપાલ તેજપાલ બધા આપણા દેશમાં જ થઇ ગયા ! અરે માનવતાના કિસ્સાઓ આપણા દેશમાં ચોરે ને ચૌટે જોવા મળે !
પણ આ દેશમાં આવીને જાણે કે ઘણું બધું ભુલાઈ ગયું છે! ” અમારી પાસે કાંઈ નથી , બબ્બે જોબો કરીને અમારું જ અમે માંડ માંડ પૂરું કરીએ છીએ! ” અથવા “અમે ગરીબ છીએ ” એમ પોતાની જાતને અસહાય સમજતાં અથવા તો ” આ બધું એ લોકોને શોભે ; આપણે નહિ લેવા કે દેવા ; આપણે ભલાં ને આપણું કામ ભલું ” એમ બિનજવાબદાર વિધાન કરતાં આપણે ,ક્યારે કોઈને માટે કાંઈક કરવાની ભાવના કેળવશું ? જો કે બધાજ એવું કરે છે એમ કહેવાનો આશય નથી  પણ આપણા દેશમાં રહેતાં ત્યારે તો જાણે અજાણે ય થોડું દાન ધરમ થતું પણ અહીંયા આવીને એ બધું ભૂલી જનાર નવી પેઢી નથી પણ કદાચ સિનિયર પેઢી વધારે છે !
આવું કેવું ?

આપણે આ દેશના લાભ લઈએ ,તે વખતે આપણે આપણી જાતને અમેરિકન ગણાવીએ  પણ કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવાના સમયે આપણે આપણી જાતને પરદેશી ગણીએ ! કોઈ પણ પ્રકારના લાભ લેવાના હોય તો તેમાં આપણે પહેલાં , પણ જયારે કશુંક ઘસવાનું આવે ત્યારે આપણે અહીંની લોકલ પ્રજાથી જુદા પડીને આપણને બહારની વ્યક્તિ તરીકે ખપાવીએ ! એવું કેમ ? આપણા પાડોશમાં જો કોઈ ઉમદા કાર્ય થતું હોય તો આપણે કેમ ફાળો નથી આપતાં? ઇતિહાસ પાસેથી આપણે કાંઈ શીખીએ : કોઈ એવાજ કારણે પાંચ દાયકા પૂર્વે ઈદી અમીનના યુગાન્ડામાંથી ગુજરાતીઓને દેશ છોડવો પડેલ !
આપણી ખરી પહેચાણ તો દિવ્ય છે !
ખાવું પીવું ટેસથી રહેવું , થોડાંમાંથી કૈક બચાવવું!
આમિર દિલમાં દયાની સાથે થોડું દાન ધર્મ પણ કરવું !
દાણો પાણી હોય -નહોય પણ અતિથિથી હરખાવાનું !
દુઃખને પણ ગરબામાં ગાઇ જાય , એ ગુર્જરનું સરનામું !
તો એવા ગુર્જર કેમ ના બનીએ ?

જયારે આપણે સમાજના કોઈ અજાણ્યા જરૂરિયાતવાળા વર્ગ કે વ્યક્તિ માટે નિસ્વાર્થભાવે કરીએ છીએ ,કોઈને કાંઈક આપીએ છીએ ત્યારે આપણાં સંતાન પણ એ જુએ છે અને તેમના ઉપર સારી છાપ પડેછે ,સારી ટેવ પડે છે. સામેવાળી વ્યક્તિને નીચી બનાવ્યા વિના જયારે ઉદાત્ત ભાવનાથી અપાય છે ત્યારે આપનારનું જીવન પણ ઉર્ધ્વગામી બને છે!

એક વખત અકસ્માતમાં આંખ ગુમાવનાર વ્યક્તિએ દુઃખ પચાવતા કહ્યું ;” હા , મેં આંખ જરૂર ગુમાવી છે; પણ જ્યાં સુધી મારી પાસે જીવનદ્રષ્ટિ છે ત્યાં સુધી હું દુઃખી નથી!”
તો પ્રશ્ન છે: આવું કેમ?

થેંક્સગિવિંગ તહેવારની પાર્ટીઓ કરીએ છીએ સારું સારું ખાવું પીવું , પોતાની વ્યક્તિઓ માટે ગિફ્ટ ખરીદવી : જો કે આ બધું પણ ખાસ મહત્વનું છે – તેના વિના ઉજવણીમાં આનંદ નથી પણ – પણ અજાણ વ્યક્તિ માટે કંઈક કરી ભગવાન પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતાની ભાવના ભૂલી જઈએ છીએ!

આ દેશના સારા ફળ માણવા છે પણ માનવતાનો ધર્મ ભૂલી જઈએ છીએ! આપણા હક્ક યાદ છે પણ ફરજ ભૂલીએ છીએ!

આવું કેમ?

5-આવું કેમ ? : અમે તો ભાઈ એન .આર. આઈ! -ગીતા ભટ્ટ

ચાલો , આજે વાત કરીએ આપણાં N.R.I. ભારતીય પ્રવાસી દેશબન્ધુઓની !
હજુ તો ઠન્ડીની શરૂઆત થઇ – ના થઇ ને આપણાં પ્રવાસપ્રિય બન્ધુઓ શિયાળો માણવા ઉડ્યા દેશ ભણી : જેમ સમરની શરૂઆત થાય ને ત્યાં દેશમાંથી બધાં વેકેશન ગાળવા અહીં આવે તેમ !
આ જુઓ આપણાં સઁજયભાઈને !
શિકાગો આવેલાં એમના મહેમાનોને કેવી કાળજીથી લેક મિશિગન અને શિકાગો ડાઉન ટાઉન બતાવવા નીકળ્યા છે ! ” આ એક વખતનું દુનિયાનું ઊંચામાંઊંચું બિલ્ડીંગ સીયર્સ ટાવર છે!”
” ગાડી ઉભી રાખો ! ” મહેમાનોએ ઉત્સાહમાં આવી અધીરાઈથી કહ્યું ,” અમારે ફોટા પાડવા છે!”
અમેરિકા આવેલાં આ મહેમાનોને થોડા સમયમાં ઝાઝું જોઈ લેવું છે, પૈસા વસુલ કરવા છે. યજમાન સઁજયભાઈ બહુ શાંતિથી મહેમાનોને સમજાવે છે કે ભાઈ! આમ રસ્તામાં જ્યાં ત્યાં ગાડી ઉભી ના રખાય ! આપણે સભ્યતા અને નીતિ નિયમનો ખ્યાલ રાખવો જોઈએ !
” જુઓ, હું ગાડી ત્યાં પેલી ગલીના નાકે ઉભી રાખું એટલે તમે ઉતરી જજો ! ” સઁજયભાઈ યાદ કરીને મહેમાનોને હાથમાં કેમેરા આપે છે. ઠન્ડી અને વિન્ડી છે એટલે જેકેટ ને ટોપી મોજાં ને સ્કાર્ફ પહેરવા સૂચન કરે છે. સાથે થેપલાં અને અથાણું , ને પેપરનેપકિન પણ ભૂલ્યા વિના આપે છે! ” અને જોજો હોં, કચરો જ્યાંત્યાં ફેંકશો નહીં ” એ મહેમાનોને સમજાવે છે;” રસ્તો પેલા ઝીબ્રા ક્રોસિંગ પાસેથી જ ઓળંગજો ! ફુટપાટ પર જ ચાલજો !” સઁજયભાઈ નીતિ નિયમોનું સન્માન કરેછે , સ્વચ્છતાના આગ્રહી છે. ગાડીની બાજુમાંથી કોઈ ક્રોસિંગ ગાર્ડ પસાર થાય છે તેની સામે પણ સ્મિત કરેછે; સઁજયભાઈ માણસનું ગૌરવ કરે છે!
હવે એ સઁજયભાઈ દેશમાં આવે છે !
માતૃભૂમિના એ મહેમાન બન્યા છે!
એરપોર્ટ પર ઉતરતાની સાથેજ એમને લેવા આવેલ ડ્રાયવરને બુમપડી બોલાવે છે! તેની સાથે મદદકરવા આવેલ નોકર (?) ને પણ ધમકાવી નાખે છે;” અરે જો, આ મારી મોંઘી સેમ્સનગની બેગ છે! જરા સાચવીને ઉપાડ !” એ કહે છે; આ બધો સામાન ટ્રોલીમાં છેક પાર્કિંગ સુધી લઇ જવાને બદલે ગાડી અહીંયા જ લઈ એવો!” એમણે અમેરિકન સ્ટાઇલ બ્લેઝર કોટ પહેરેલ હતો , અંગ્રેજી પણ ફાંકડું બોલતા હતા . ધરારથી ગાડી છેક એરપોર્ટના બિલ્ડીંગ સુધી મઁગાવી! ટ્રાફિક જામ થાય તો ભલે , પણ બેગ બિસ્તરા ટ્રંકમાં ચઢાવડાયાં પછી ઓલિમ્પિકમાં મેડલ જીત્યા હોય તેમ વિજયનું સ્મિત વેર્યું . કોઈએ પાછળથી હોર્ન માર્યું એટલે એમણે ટ્રાફિકનું નિયમન કરનાર પોલિશને જ કહ્યું ;” ભાઈસાબ ! પેલા પાછળવાળાને કહો કે એટલા બધા પોલ્યુશનમાં વધારાનું અવાજનું પ્રદૂષણ તો કર મા! ક્યારે સુધરશે આ લોકો ?”
એમના કપડાંની ઢબ છબ અને બોલવાની રીત પર કોઈએ એમને કઈ પણ કહેવાનું ઉચિત માન્યું નહીં .
દેશમાં રહ્યા તે દરમ્યાન એમણે શાંતિથી બારીમાંથી ચાલુ ગાડીએ મકાઈ ડોડાના ઠૂંઠા , શેરડીના રસના ખાલી પેપર કપ ને અન્ય કચરો ફેંક્યા અને જયારે ત્યારે , જે તે દિશામાં , જેમતેમ વાહનો ચલાવવામાં પ્રોત્સાહન આપ્યું અને ગૌરવથી કહેતા રહ્યા;” નહીં સુધરે ! આ દેશ ક્યારેય નહીં સુધરે!”
-અને એમનું ઓલિમ્પિક ગોલ્ડમેડાલિસ્ટનું વિજયી સ્મિત !!
” ઉપરથી ભગવાન આવશેને તોયે આ દેશનો ઉદ્ધાર નહીં થાય ! જ્યાં સીત્તેર ટકા પ્રજા અભણ ને અબુધ છે ત્યાં પ્રગતિ ક્યાંથી થાય?” એમણે જાહેરાત કરી . ફ્લેટના ચોકીદારથી માંડી છાપાવાળા , ઇસ્ત્રીવાળો ધોબી , દુકાનદાર , બધામાં એમને અપ્રમાણિકતા ,છેતરપિંડી અને જુઠ્ઠાણું જ દેખાય !
આવું કેમ ?
જે આપણી માતૃભૂમિ છે, જેમાં આપણી સઁસ્કૃતિના મૂળિયાં જડાયેલાં છે, આજે આપણે જો ભગવાનની કૃપાથી બે પાંદડે થયા છીએ તો એ જન્મભૂમિ પ્રત્યે આપણી કાંઈ ફરજ ખરી કે ? જો નિયમોનું પાલન આ દેશમાં આપણે ગૌરવથી કરતાં હોઈએ તો ત્યાં આપણા દેશમાં એક સારું ઉદાહરણ પાડવાની આપણી ફરજ નથી ? હા , બધ્ધા જ એવું નથી કરતાં , સદ્દનસીબે !. આપણે જો અહીંયા થેંક્યુ સોરી કહીને સઁસ્કૃત સુધરેલામાં આપણી જાતને ખપાવતાં હોઈએ તો ત્યાં સામાન્ય ડ્રાયવર કે મહેનતુ વર્ગ પ્રત્યે પણ આભારની લાગણી બતાવીએ તો કેવું સારું? આ દેશનું કૈક સારું , ઉપયોગી આપણા દેશવાસીઓ – ભલે અભણ અજ્ઞાની હોય તો પણ તેઓ તરફ અનુકમ્પા રાખી એક ઉદાહરણ રૂપ કેમ બની શકતા નથી? માનવ જીવનનો અર્થ જ કોઈને માટે કરીછુંટવું એમ છે. પશુ પંખી પણ શ્વસે છે ,ખાય છે , પીએ છે, જીવે છે અને પછી મરી જાય છે ;પણ મનુષ્ય જ એકએવું બુદ્ધિજીવી પ્રાણી છે જે જીવનમાં પર્પઝ – અર્થ શોધે છે. કોઈને માટે કરી છૂટવાની ભાવના કેળવીએ તો કેવું ? કોઈ નાની વ્યક્તિને ઉતારી પડવાને બદલે એને એની મહેનત કે આવડત કે અન્ય કોઈલાગણીને બિરદાવી એના સ્વાભિમાનને સઁવારીએ તો? હા, વસ્તી ઘણી છે. પ્રશ્નો અનેક છે. મુશ્કેલીઓ પારાવાર છેઅને કદાચ આપણી પાસે દેશમાં ઝાઝું રહેવા માટેનો એટલો બધો સમય પણ નથી હોતો ,પણ-
મારાથી થાય શું , કદીના વિચારું !
શક્તિ બધી હું કામે લગાડું !
આખર સન્તાન સૂર્ય તેનું હું!
કોડિયું નાનું ભલેને હું!
થોડા સમયમાં પણ અને ઘણું કરીશકીએ તેમ છીએ : સ્વચ્છતા અભિયાનમાં જોડાઈ જવાય, ઘર આંગણે વૃક્ષ વાવીને ઉદાહરણ રૂપ બની શકાય , ત્યાં હોઈએ તે દરમ્યાન કોઈને અક્ષરજ્ઞાન આપી શકાય. અને કાંઈ જ ના કરીએ તોપણ એ નાના માણસોને આત્મ ગૌરવ તો જરૂર આપીએ !
ગાંધીજીના જીવનનો એક પ્રસન્ગ યાદ આવે છે: એ દિવસેગાંધીજી મુંબઈમાં જે યજમાનને ઘેર હતા ત્યાંના નોકર સાથે ગાંધીજીની સાથે આવેલા આશ્રમવાસીને કૈક બોલચાલ થઇ ગઈ . ગુસ્સામાં એમણે નોકર પર હાથ ઉગામ્યો . ગાંધીજીને વાતની ખબર પડી એટલે એમણે એ ભાઈને નોકરની. માફી માંગવા કહ્યું ,” બીજો કોઈ સમય હોત તો હું એનો આગ્રહ ના રાખત ; પણ આ ભાઈ નીચલા વર્ગમાંથી આવે છે. જે અસહાય છે તેનું રક્ષણ કરવું એ આપણી ફરજ છે” દેશમાં જઈએ ત્યારે આપણે પણ આ વાત યાદરાખીએ તો?
તો નેક્ષ્ટ ટ્રીપમાં આ પાક્કું ને?
કેમ આપણે આપણા દેશમાં જઈને. આપણાજ ભાઈ ભાંડુ ને નીચા પાડીએ છીએ ? કેમ કોઈની મજબુરીનો લાભ ઉઠાવીએ છીએ? કેમ ટીકા કરીને જ સન્તોષ માનીએ છીએ? કેમ સર્જનાત્મક ક્રિટિસિઝમ નથી કરતાં?
હું પૂછું છું : આવું કેમ?

૪-આવું કેમ ? તુલસી વિવાહ!-ગીતા ભટ્ટ

ચાલો આજે તુલસીવિવાહ …લગ્નમાં જતાં હોઈએ તેવાં જ સુંદર સાડી સેલાં અને જરકસી જમા પહેરીને સૌ મંદિરના પ્રાંગણમાં પધારી રહ્યાં હતાં. શરણાઈના સુર અને મંત્રોચારથી વાતાવરણમાં પણ માંગલ્ય વર્તાતું હતું . જાણેકે કોઈ ભવ્ય લગ્નનો માહોલ હતો ! પણ હા  આજે અહીં કોઈ ના દીકરા દીકરીના લગ્ન નહોતા– કોઈ વર – કન્યાના લગ્ન નહીં પણ હિંદુ માઇથોલોજિ – માન્યતા પ્રમાણે શાલિગ્રામ સાથે તુલસીના વિવાહ હતા. જાણેકે દીકરી પરણાવવાનો લ્હાવો લેતાં હોય તેમ શહેરના પ્રતિષ્ઠિત ધનાઢ્યો હજ્જારો ડૉલરોનાં દાન આપી આ પ્રસંગના  યજમાન બન્યાં હતાં. હા , આ બધી રકમ મંદિર નિભાવવા,ચલાવવા,સંવારવા વિશાળ બનાવવા માટે પણ કામમાં આવશે !

તુલસીવિવાહનો પ્રસંગ પણ ધામધૂમથી ઉજવાયો!

કાર્તિકી અગિયારસથી પૂનમ સુધી ઉજવાતા આ દિવસો ચાતુર્માસની પુર્ણાહુતી ગણાય છે . ભગવાન ચાર મહિના ઊંઘી ગયા હતા (?) ( એનીવાત ફરી ક્યારે ) તેમને જગાડીને ખેતરની નવી ફસલ અર્પણ કરવામાં આવે, હવે શુભ લગ્ન વગેરેના મુહર્ત નીકળી શકે .. પણ આ બધું તો પરંપરાગત છે સાથે સાથે સમાજને ઉપયોગી, એન્વાયરમેન્ટને – વાતાવરણને ઉપયોગી સમયોચિત કાંઈક નવું વિચારીએ તો કેવું?

જમાનો બદલાઈ રહ્યો છે ..અને નવી પેઢીને રસ પડે અને બુદ્ધિગમ્ય બને તે રીતે તહેવારોની ઉજવણીમાં નાવિન્ય લાવીએ તો કેવું ?

બીજી ખાસ વાત કે તુલસીવિવાહનું હિંદુ ધર્મમાં જેટલું મહત્ત્વ છે એટલું જ આયુર્વેદમાં તુલસીના છોડનું મહત્ત્વ છે! હિંદુઓમાં તુલીસીનો છોડ પવિત્ર માનવામાં આવેછે. તુલસી વિવાહ પ્રસંગે ઉપયોગમાં લેવાતી તુલસીને માંજર હોવી જરૂરી મનાય છે કારણકે એ પક્વ છોડ ગણાય છે. આ રીતે બાળ છોડવાનો પણ નિષેધ કર્યો છે! કેટલો મોટો સંદેશ…

આયુર્વેદમાં કાળી તુલસી વધુ મહત્વની છે, કારણ કે એમાં ઔષધિય ગુણો છે. તો આ દિવસે એક તુલસીનો છોડ બધા વાવીએ કે બીજા કોઈ વૃક્ષારોપણનો સંકલ્પ કરીએ તો કેવું ? વૃક્ષમાં વાસુદેવ એ ભાવના તો આપણામાં છે જ. હવે એ વૃત્તિને કૃતિમાં અનુસરીએ,તુલીસીનો છોડ બધાને ભેટ આપીએ તો કેમ ?

નવી પેઢીને બુદ્ધિગમ્ય રીતે આખા પ્રસંગનું મહત્વ સમજાવી શકાય કે : સાગરમાંથી ઉત્પન્ન થયેલ લક્ષ્મીજીએ સમુદ્રમાંથી ઉદ્ધભવેલ જલંધરને સહોદર ગણીને પોતાને ઘેર નોતર્યો  પણ બેન બનેવીનો વૈભવ જોઈને દાનવકુળનો જલંધર વધારે બેકાબુ બન્યો ને બેનની સખી પાર્વતી પર પણ કુદ્રષ્ટિ કરી.પાર્વતી તો બચી ગઈ પણ શંકર એની સામે યુદ્ધે ચડ્ઢાયા પણ જલંધરની પત્ની વૃંદા વિષ્ણુની પરમ ભક્ત અને પતિવ્રતા હોવાથી જલંધરને શંકર હણી શકવા અસમર્થ હતા. છેવટે વિષ્ણુજી યુક્તિથી વૃંદાનું પતિવ્રતાપણું ભગ્ન કરે છે. જલંધર હણાય છે, પોતે સતી થાય છે ને વિષ્ણુને શ્રાપ આપીને પથ્થર કરી દે છે..

અર્થાત , પતિવ્રતા હોવું પૂરતું નથી , પતિ ખોટા માર્ગે હોય તો તેને વાળવો જોઈએ નહીતો ભગવાનને પથ્થર બનવાની સજા લઈને પણ એ કામ કરવું પડશે અને ભાઈ પણ જો ખોટા માર્ગે જતો હોય તો બેને માત્ર દુઃખ કરીને બેસી રહેવાને બદલે ભાઈને સાચા માર્ગે લાવવા પ્રયત્ન કરવા જોઈએ ;નહીતો આખા કુટુંબની શાંતિ હણાઈ જઈ શકે છે .પણ હા, ભક્તની સાચી ભક્તિ બદલ વિષ્ણુ વૃંદાને તુલસી સ્વરૂપે અમર કરી દે છે અને પથ્થર સ્વરૂપે -શાલિગ્રામ સ્વરૂપે -એની સાથે વિવાહ કરેછે..

હા , સાચી ભક્તિ બદલ ભગવાન ફળ જરૂર આપશે , જે વૃંદાને તુલસી સ્વરૂપે મળ્યું !

ભક્તિ સાથે સારાસારનો વિવેક કેળવવાનો આ દિવસ છે .

સ્ત્રીનું ગૌરવ કરવાનો આ દિવસ છે !

અને એ જો રૂઠશે તો ભગવાનને પણ શ્રાપ આપવાને શક્તિમાન છે એ સમજવાનો દિવસ છે!

તો શાલિગ્રામ પથ્થરનું પણ એક મહત્વ છે . એ પણ કોઈ સામાન્ય પથ્થર નથી . અમુક નદીના કિનારેથી ( આજે જ્યાં હિમાલય છે ત્યાં પહેલા દરિયો હતો તેના કિનારે મળતા પથ્થર હાલની હિમાલયમાંથી નીકળતી નદીઓને કિનારે ક્યારેક મળે) પ્રાપ્ત થતો આ પથ્થર : તો આ દિવસે નદીઓના કિનારા સાફ કરવાનો અભિગમ અપનાવીએ તો કેવું ?

તો

તુલસી વિવાહની ઉજવણીમાં સુંદર વસ્ત્રો પરિધાન કરી મ્હાલવા સાથે થોડું સમાજોપયોગી વલણ અપનાવીએ તો કેવું ?કોઈ ગરીબ કન્યાને પરણાવવા કે સામાન્ય વર્ગના યુવાનને લગ્નના ખર્ચમાં મદદ કરીએ તો કેવું ?

એક પતિવ્રતા સ્ત્રી વૃંદાના ગુણગાન ગાયાં પણ સ્ત્રી પર જ્યાં ત્યાં થતાં અત્યાચાર સામે અવાજ ઉઠાવ્યો ?

કેટલી સ્ત્રીઓનું ગૌરવ કર્યું આપણે?

કેટલી સમજણ કેળવી આપણે?

કેટલાં વૃક્ષ વાવ્યાં આપણે? કેટલાં તુલસીના છોડ વાવ્યાં અને વહેંચ્યા આપણે?

કેટલી નદીઓને સ્વચ્છ કરી આપણે?

શું માત્ર થોડા સઁસ્કૃતના શ્લોકોબોલીને જ ઉજવણી પુરી કરીશું ?

શું નવી પેઢી આ સ્વીકારશે ?

આજના જમાનામાં પણ બસ આ જ ચીલાચાલુ વર્તન ? આવું કેમ ?

૩-આવું કેમ ? પાનખરમાં પ્રેતાત્મા નો ઉત્સવ -ગીતા ભટ્ટ

ભય …પણ એક દિવસ નિર્ભય –  ભય ફોબિયા દુર કરવાનો ઉત્સવ હેલોવીન 

રાતનો સમય.. સુસવાટા સાથે પવન.. અંધારું ઘોર,..રાક્ષસોના બિહામણા અવાજ, લોહી નીતરતો હાથ, અંધાર કોટડી …ભયથી છળી મરે એવાં ભૂખ્યાં વરુના મોંઢા…વિચિત્ર મોટા નખવાળા રાક્ષસોના લોહી નીતરતા અડધા શરીર ..કબ્રસ્તાન અને જાગેલા મડદાં, આ ભયાનક મુખાકૃતિવાળા પમ્પ્કિન અને બિહામણાં માણસોનું એક ટોળું  ?..એમાં એક ચૂડેલ નજદીક આવે ઘરની બેલ મારે અને બોલે  ટ્રિક કે ટ્રીટ…? ડર લાગે ટ્રીટ બોલશું તો આ ભુતડા ખાઈ જશે ……અને સૌ હસી પડે…ભય નો સ્વીકાર …

મિત્રો આજ હેલોવીન મજા… એક અનોખો અનુભવ,આજે સાંજે જો તમે અમેરિકાની શેરીઓમાં ચાલવા નીકળશો તો ચારે બાજુએ ભૂત – પ્રેતનાં પૂતળાંઓ લટક્તાં દેખાશે ! કોઈએ આંગણામાં હાડપિંંજર લટકાવ્યું હશે , તો કોઈ એ બારણે ખોપરીનું તોરણ લટકાવ્યું હશે! કોઈ પહેલી જ વાર અમેરિકા આવ્યું હોય એ તો ડરી જ જાય આવાં દ્રશ્યો જોઈ ને !આ સુધરેલા ગણાતા ભણેલ ગણેલ દેશમાંયે , કોઈ આદિવાસી સમાજમાં ઉજવાતો હોય તેવો ભુતડાની જમાતનો ઉત્સવ ?

કંઈક બે હજાર વર્ષ પૂર્વે ઇંગ્લેન્ડ – આયર્લેન્ડ વિસ્તારની સેલ્ટીક પ્રજા પાનખર ઋતુનો અંત ‘સેમહાઈન  ઉજવે. નવા આવેલા શાકભાજીને વધાવે . પાનખર અને શિયાળાના કાતિલ ઠંડીના દિવસોમાં પૃથ્વી અને ભૂતલોક વચ્ચેની સીમા નબળી પડતાં ભૂત પ્રેત પૃથ્વી પર ઉતરી આવે તેવી માન્યતા .  રોમન ધર્મગુરુઓ ‘ બધાં સંતોનો દિવસ ‘ All Hallows’ Day આ જ દિવસે ઉજવે. અને બીજે દિવસે આવે તેમનું નવું વર્ષ ! ઉત્સવપ્રેમી અમેરિકનોએ તેને એક સુંદર ઉત્સવનું રૂપ આપ્યું : Two in one !બાળકો પણ ઘરે ઘરે કેન્ડી – ચોકલેટ લેવા સુંદર વેશભૂષા કરીને કૉસ્ટયૂમ પહેરીને જાય , નવા શાકભાજીની ફસલ થઈ હોય તેને કલાત્મક રીતે કોતરીને શણગારવામાં આવે, પમ્પ્કિન – કોળું વગેરેને કોતરીને અંદર દીવડાં મૂકે અને ઉત્સવની ઉજવણી થાય !

પ્રાચીન સેલ્ટો માનતા હતા કે 31મી ઓક્ટોબર સજીવ અને નિર્જીવ વચ્ચેની ભેદરેખા ભૂંસાઈ ગઈ હતી અને બિમારી કે પાકને નુકસાન પહોંચાડીને મૃતકો જીવતાં લોકો માટે સમસ્યાઓ સર્જતા હતા. તહેવારોમાં બોનફાયર્સ થાય છે, જેમાં કતલ કરાયેલા પ્રાણીઓના હાડકાં નાંખવામાં આવે છે.આ તહેવારોમાં પ્રેત આત્માઓને  રીઝવવાના પ્રયાસરૂપે પોષાકો અને મહોરાં પહેરવામાં આવે છે. હેલોવીનના ઇવ ટાણે પ્રાચીન સેલ્ટો મૃતકોની યાદમાં તેમની બારીની પાળી પર એક હાડપિંજર મુકતાં. યુરોપથી શરૂ થયેલા આ ફાનસો સૌ પહેલાં પમ્પ્કિનમાંથી કોતરવામાં આવ્યા હતા. માથુ શરીરનો સૌથી શક્તિશાળી હિસ્સો છે, જેમાં આત્મા અને જ્ઞાન આવેલા છે, એવું માનતા સેલ્ટો કોઈ પણ વહેમને ભગાડવા માટે વનસ્પતિના ‘માથા’નો ઉપયોગ કરતા હતા.  હજારો વર્ષ પહેલાં માનવી કુદરતનાં રહસ્યો સમજવા પ્રયત્ન કરતા. મૃત્યુ પછી શું એની કલ્પનામાં – મૃત્યુ, મૃતાત્મા અને જીવિત વ્યક્તિ સાથેના સંબંધોની શૃંખલાઓ સમજવા પ્રયત્ન થતા હતા.

આપણે ત્યાં દેશમાં કોઈ ‘ બુરી નજરવાલે તેરા મુંહ કાલા ‘ લખીને લીંબુ – મરચાનાં તોરણ લટકાવાનો ઉત્સવ મનાવે  તો આપણે એને શું કહીએ ?

નરી અંધશ્રદ્ધા જ કહેવાય ને !

તો ચાલો જોઈએ કે હેલોવીનની આસપાસ ઉભી થયેલી કલ્પનાસૃષ્ટિ મુખ્યત્વે કઈ  બાબતોને આભારી છે. એક તો હેલોવીન મોસમ પોતે, જેમાં પ્રતિકવાદને પ્રેરણા છે.જેમકે પાનખરની મોસમના તત્વો, જેવા કે કોળા, મકાઈ કુશ્કી, અને ચાડિયો પણ પ્રચલિત છે. હેલોવીનના દિવસોમાં ઘરોને આ પ્રકારના પ્રતિકોથી શણગારવામાં આવે છે. હેલોવીન સાથે બે મુખ્ય રંગો સંકળાયેલા છેઃ નારંગી અને કાળો. ત્યાર પછી ગોથિક અને ભયના સાહિત્યિક સર્જનો પણ અહી વણાયેલા છે .હેલોવીન કલ્પનાસૃષ્ટિમાં મૃત્યુ, અનિષ્ટ, ગૂઢવિદ્યા, જાદુ, કે પુરાણકથાના રાક્ષસોને પ્રયોજવાનું વલણ હોય છે.આજના યુગમાં અમેરિકામાં ધામધૂમથી ઉજવાતો આ સામાજિક ઉત્સવ  છે પણ એનાં બીજ યુરોપમાં ચર્ચના પાદરીઓના ધાર્મિક રૂઢિ રિવાજોમાં જન્મેલા છે. …

હવે પ્રશ્ન છે કે આ ઉત્સવમાં  શું માનવીના જીવનમાંથી ખરેખરે ભય પેસી રહ્યયો છે ?

કે નાના બાળકો થી માંડી બધા ભયને દુર કરી રહ્યા છે ?

આપણે ત્યાં વેદોમાં કહ્યું છે: આહાર, નિંદ્રા, મૈથુનઅને ભય પ્રાણી માત્રમાં રહેલાં છે. જીવિત પશુ સૃષ્ટિમાં એ ચારેયનું મહત્વ છે. જીવન વિકાસ માટે ક્યારેક ભયની પણ જરૂર છે: ભય વિનાનું જીવન રાવણ જેવું અહંકારી, ઉદ્ધત બની જઇ શકે છે.

હવે જુઓ આ નીચેનો આકડો ….

નેશનલ રિટેલ ફેડરેશનના અંદાજ મુજબ હેલોવીનનું ખર્ચ ગયા વર્ષે 8.4 બિલિયન ડોલર હતું, 

આ ઘટના માટે 17.1 કરોડથી વધુ અમેરિકનો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

$350 million we spend on pet costumes

$2.2 billion we’re shelling out for candy, 

Halloween is our No. 1 day for wasting money on garbage.

જાણવા જેવી વાત અહી છે કે પ્રચંડ પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણની સમસ્યામાં આ ઉત્સવનો સૌથી મોટો ફાળો છે.

મ્હોરા વપરાયેલ પ્લાસ્ટિકની ગુણવતા નું શું ?આરોગ્યની દ્રષ્ટિ પણ જોઈએ ને ! પર્યાવરણ સ્વાસ્થ્ય વિષે વિચારવું જોઈએને !

આવા ઉત્સવમાં સર્જનાત્મક વિચારસરણી લઇ આવીએ તો કેમ ? સાંસ્કૃતિક કળાનું પ્રદર્શન કરીએ તો કેમ ?

હોમમેઇડ કૉસ્ટ્યૂમ બનાવીએ તો કેમ ?

પ્રકૃતિના ઉત્સવ પણ  હજારો ડોલરના પમ્પ્કિન, કેન્ડી અને લાખો ડોલરના વેશનું વેચાણ….કે ખોટો ખર્ચ ?

મહોરા હેઠળ અસામાજિક તત્વોને પણ વેગ મળે છે.અછાજતા હિંસાત્મક બનાવો અને ડર ભાગવાને બદલે પેસી જતો ભય માટે કોણ જવાબદાર ?

શું માનવીની માનસિકતા બદલી શકે ખરા ?.અસામાજિક ભય ઓછા થાય ખરા ? કે ભૂત કે આત્મા ભગાડી શકાય ખરા ?

હવે તમે જ કહો આવું કેમ ?

ગીતા ભટ્ટ 

2-આવું કેમ -સાચી દિવાળી-ગીતા ભટ્ટ

સાચી દિવાળી

દિવાળી દર વર્ષની જેમ નૂતનવર્ષની શુભેચ્છાઓ અને દીપોત્સવી અભિનંદનના પ્રત્યેક ગ્રીટિંગ કાર્ડ અને ઈલોકટ્રોનિક મીડિયા મેસેજ મેળવ્યા ,ફટાકડાની આતશબાજી ,જાત જાતના દિવડાં, અને અન્નકૂટ  મસ મોટાં દર્શન !બસ દિવાળી આવી અને ગઈ.
હજારો વર્ષ પહેલાં ઋષિ મુનિઓએ દીપોત્સવીનો તહેવાર આપ્યો અને અર્થસભર વાત કરી હતી જે આજે આપણા સંસ્કાર રૂપે જીવીત છે માટે આજે પણ દીવડા પ્રગટાવીએ છીએ..

शुभं करोति कल्याणम् आरोग्यं धनसंपदा |
शत्रुबुद्धि विनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते ||
दीपज्योतिः परब्रह्म दीपज्योतिर्जनार्दनः ।
दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तुते ॥                                                                              

અર્થ -“આ દીપની રોશની સંપત્તિવર્ધક અને આરોગ્યદાયક છે. મારા દુર્વિચારોનો નાશ કરે છે તેને મારા પ્રણામ. આ રોશની પરમ તત્ત્વ છે. સંપૂર્ણ માયાનો નાશ કરનાર શક્તિ છે. મારા બધા પાપોને નષ્ટ કરે છે. એને મારા પ્રણામ.
પણ આપણે એ હાર્દ કેમ ભૂલી ગયાં?  એ બધું રહી ગયું પોથીમાંનાં રીંગણાની જેમ – ચોપડીમાં જ!

અહીં અમેરિકામાં તો પરમીટ વિના ફટાકડા ફોડવાની મનાઈ છે. પરમીટ લઇ ફટાકડા ફોડ્યા અને લાખ્ખો રૂપિયાનો ધુમાડો કર્યો . કૈક કેટલાયે અકસ્માતો પણ સર્જાયા અને જાનહાનીઓ થયાના સમાચાર ઇન્ટરનેટ પર વાંચ્યા, કોઈના આંગણામાં કે ફળિયામાં થયેલ ફટાકડાની હોનારતના ફોટા અને વિડીયો જોઈને તો દિલ રડી ઉઠ્યું ! ગૂંગળામણ પણ અનુભવી.. હા આપણે તહેવારની ઉજવણીથી અજાણતાં જ પર્યાવરણને નુક્સાન પહોંચાડીએ છીએ. ફટાકડાથી ઉત્પન્ન થયેલ ધુમાડાને લીધે હવા શ્વાસ લેવા માટે ડેન્જર ઝોનમાં  આવી ગઈ, મનુષ્યની શ્રવણ ક્ષમતા 60 ડેસિબલ હોય છે. તેનાથી વધારે વિસ્ફોટ ક્ષમતાવાળા ફટાકડા કાનને નુક્સાન પહોંચાડે છે. કાનને રક્ષણ મળવું ખૂબ જ જરૂરી છે. સમજણ વિના માત્ર આનંદ માટે  હવામાં પણ પ્રદુષણ ઊભાં કરવાનો કોઈ અર્થ ખરો ?

નવા વર્ષે મંદિરોમાં આપણે મંદિરોમાં અન્નકૂટના લાઈનોમાં ઉભા રહી દર્શન કર્યા,પંચામૃતના અભિષેક કરી ઘી, દૂધ, દહીં, મધ ને સાકરના રેલા રેલાવવાડયા. પરંતુ આપણા સિનિયર સેન્ટરો , સામાજિક સંસ્થાઓ , ગ્રોસરી સ્ટોર્સ ને ગરીબોના ઘરે દિવડો પ્રગટે તે માટે સભાન પ્રયત્ન કરતાં બહુ ઓછાને જોયાં! એ મોંઘા ઘી દૂધ કોઈ ગરીબ સુવાવડી બાઈ કે તેના બાળક સુધી પોચાડવાનો વિચાર કોઈને કેમ ન આવ્યો? મોટી મોટી સઁસ્કૃતિની મહાનતાની વાતો કરતાં આપણે ક્યારેક તો કૂવાના દેડકાથી જરાયે વધારે નથી.સમાજના ગરીબ અને અસહાયને મદદ કરવાની ભાવના  લોકોમાં ક્યારે જાગશે?ફૂડ ડરાઇવ : ગરીબો માટે કેન ફૂડ, બોક્સ ફૂડ, નાસ્તાના પેકેજ વગેરે ભેગું કરવા દરેક સ્કૂલ પોતાના વિદ્ધ્યાર્થીઓને શીખવીએ કે માબાપ આ સંસ્કાર કેળવે તો કેમ ? કમ્યુનિટી સેન્ટર કપડાં લત્તા, ઘરવખરી, ખાવાનું, બુટ ચમ્પ્પ્લ વગેરે ભેગાં કરી જરૂરિયાતવાળા લોકોને પહોંચાડવા નાના મોટાં સૌ કોઈ કતારમાં ઉભા રહે તો કેમ ? સ્ટોર , બેન્ક અને ઓફિસો બધ્ધા જ આવા ઉમદા કાર્યમાં જોડાય તો કેમ ?

પોથીના રીંગણાના કાંટા નથી વાગતા;
ને નકશાની નદીઓથી હાથ નથી ભીંજાતા ;
લાગી જા કામે , બે હાથે ને હામે;
રીંગણાંનો સ્વાદ સમજાશે ત્યારે !
( Shirley Chisholm ) કહ્યું છે તેમ :
“ સમાજ સેવા એ આપણું આપૃથ્વી પર રહેવા માટેનું ભાડું છે.
જે આપણે પ્રામાણિક રીતે ચૂકવવું જજોઈએ “..

પણ એક આપણે છીએ જે માત્ર આંખ બંધ કરી ઘંટડી વગાડીને , હરિ ૐ હરિ એમ કરીને કામ કર્યાનો ગૌરવ લઈએ છીએ .આ ગાડરિયા પ્રવાહને કોણ રોકશે ? આમ પૈસાનો ધુમાડો કરવાનો ને ?
સમજણ અગત્ય ની છે.
ધ્વનિ પ્રદૂષણ નું શું ? હવાનું પ્રદૂષણ ઓછું થાય કરવાને બદલે વધારીએ છીએ આવું કેમ ?

દીપજ્યોતિ પરબ્રહ્મ ના અર્થ સભર કેટલા દીવડા પ્રગટાવ્યા આપણે? સાચે  અંધકારનો નાશ કર્યો આપણે ?

ફટાકડાને લોધે કેટલાં ઘરના દીવડાઓ હોલવાયા આ દિવાળીની ઉજવણીમાં ?

જમો ને જમાડું- અન્નકૂટ સેવા અભિયાન ક્યાંય નજરે ન ચડ્યું, જરૂરિયાતવાનના જઠરાગ્નિ ઠરતાં ક્યાંય ના જોયાં!

આવું કેમ ? …હા મિત્રો આવું કેમ ?

ગીતા ભટ્ટ