૨૩ – કબીરા

કબીરબીજક-વસંત-૩

કબીર એક એવું વ્યક્તિત્વ છે, જેણે પોતાના વિચારોને કોઈથી પણ ડર્યા વગર બેધડક લોકો સમક્ષ રજૂ કર્યા છે. જે વાત તેમને વ્યાવહારિક ન લાગે તે તેમણે સ્વીકારી નથી અને તેનો વિરોધ પણ ખુલ્લેઆમ કર્યો છે. વસંતમાં આલેખાયેલ કબીરની વિચારયાત્રાને અને કબીરવાણીને સમજવા કોશિશ કરીએ.

વસંતના ૯ થી ૧૨ પ્રકરણનાં કુલ ૨૧ દોહામાં તેમણે માનવ જન્મ કેટલો દુર્લભ છે તેની અને આપણા શરીરની ક્ષણભંગુંરતાને સરળ શબ્દોમાં સમજાવી છે. ગમે તેવો, આખી પૃથ્વીનો સમ્રાટ પૃથુ હોય કે બળવાન રાવણ કે દુર્યોધન હોય, ભક્ત હોય કે દાનવીર બલિરાજા હોય કે ભોગી હોય સૌએ મરણને શરણ તો થવું જ પડે છે. દરેક મનુષ્યનો અંત તો નક્કી જ છે એટલે જ કબીર કહે છેઃ

એસો દુર્લભ જાત સરીર, રામનામ ભજુ લાગૂ તીર….

એટલે ક્ષણભંગુર શરીરમાંથી પ્રાણ ચાલ્યો જાય તે પહેલાં અવિનાશી રામનું ભજન કરી લેવું જોઈએ.

વસંત-૧૦ માં તેમણે તે સમયની રાજકીય, ધાર્મિક અને સામાજિક સ્થિતિમાં સર્વે પંડિતો, યોગીઓ, મુલ્લાઓ વગેરે સૌ પર, કોઈની પણ બીક વગર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. યોગીઓ હઠયોગનાં, પ્રાણાયામનાં પ્રદર્શન યોજીને પોતાની અંદર રહેલી અહંકાર વૃત્તિને પોષે છે. પંડિતો પોતાની પંડિતાઈનું અભિમાન કરે છે. મુસલમાનોમાં જ્ઞાની ગણાતાં મૌલવી કુરાન વાંચી મદમસ્ત રહે છે. સંન્યાસીઓને પોતાના આત્મજ્ઞાનનું અભિમાન હોય છે. તેનું ઉદાહરણ આપતા કબીર ઉદ્ધવની વાત કરે છે. ઉદ્ધવને પોતાનાં આત્મજ્ઞાનનું ખૂબ અભિમાન હતું. કૃષ્ણ ભગવાન પોતાનો સંદેશ લઈ ઉદ્ધવને ગોકુળ મોકલે છે ત્યારે ગોપ-ગોપીઓની અને ગોકુળવાસીઓની પ્રેમથી તરબતર કૃષ્ણભક્તિ જોઈ ઉદ્ધવ અભિભૂત થઈ જાય છે. ભાગવતમાં લખ્યું છે ‘ઉધો સીધો ભયો’ ઉદ્ધવજીનું આત્મજ્ઞાનનું બધું અભિમાન ઊતરી જાય છે. માત્ર જ્ઞાનથી જ નહીં કૃષ્ણની પરમ ભક્તિ થકી પણ કૃષ્ણ સુધી પહોંચી શકાય છે તે વાત ઉદ્ધવને સમજાઈ જાય છે.

કબીરે વસંતમાં આત્માજ્ઞાની શુકદેવજી, રાજનીતિજ્ઞ અક્રુરજી વિગેરેના દાખલા તેમનાં જ્ઞાન, ભક્તિ કે બુદ્ધિનાં અભિમાનની વાત સમજાવવા માટે આપ્યા છે. અરે! મહિમ્નસ્તોત્રનાં ‘હરિસ્તે સાહસ્ત્રમ્ કમલબલિ માદાય પદયો’ની વાત કરતાં વિષ્ણુ ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરે છે અને હજાર કમળ ચડાવતાં એક કમળ ખૂટે છે તો પોતાનાં નેત્ર રૂપી કમળ ચડાવે છે તે વાત પણ કરી છે. આ ઉપરથી જ સમજાય છે કે કબીર શાસ્ત્રોના કે વેદોના વિરોધી ન હતા પરતું શાસ્ત્રો અને વેદોના જાણકાર હતા.

શિવ કાશીના નિવાસી ગણાય અને કબીર પણ કાશીમાં રહેતા હતા. કાશી અંગે પ્રવર્તતી ભ્રમણાની ફરિયાદ તે શિવજીને કરે છે. તે સમયે કાશીમાં મરણ પામે તો મુક્તિ જ મળે એવી ભ્રામક માન્યતાઓ ફેલાવનાર પંડાઓનો અત્યાચાર એટલો વધી ગયો હતો કે કબીરથી રહેવાયું નહીં. મત્સ્ય પુરાણ, પદ્મપુરાણ, નારદીય પુરાણ અને મહાભારતમાં પણ કાશીનો મહિમા કરતાં લખાયું છે:

અવિમુક્તમ્ સમાસાદ્ય તીર્થસવી કુરુદ્રહ।
દર્શના દેવદેવસ્ય મુગ્યતે બ્રહ્મહત્યયા ॥

અર્થાત્- અવિમુક્ત એટલે કાશી, જે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ કરે પણ દેવોના દેવ મહાદેવનાં કાશી આવીને દર્શન કરે તો તેનું બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ નાશ પામે છે.

ક્રિયાકાંડી બ્રાહ્મણો દ્વારા થતા આવા પોપટીયા પાઠ સામે કબીરે જરાપણ ગભરાયા વગર બળવો પોકાર્યો. કબીરે લોકોને આવા અંધવિશ્વાસમાંથી બહાર નીકળવાનું કહ્યું અને સમજાવ્યું કે તમારા કર્મો સારાં હોય તો જ ભગવાનનું અનુસંધાન થાય. પંડાઓની વાતો પોકળ છે અને ગેરમાર્ગે દોરનારી છે. કબીરને શાસ્ત્રો અને પુરાણોની વાત પણ ખોટી લાગે તો ખોટી કહેતા. કોઈનાથી ગભરાતા નહીં એટલે તો તેને બધાથી ઊફરો ચાલતો કબીર કીધો છે.

આટલું ઓછું હોય તેમ પંડિતો કહેતા કે કાશીમાં મરે તેને સ્વર્ગ મળે અને મગહરમાં મરે તે ગધેડો બને તો કબીરે મોટાભાગની જિંદગી કાશીમાં ગુજારી છતાં પંડિતોને ખોટા પાડવા છેલ્લે મોત મગહરમાં સ્વીકાર્યું. પોતાના પરનો, પોતાની સચ્ચાઈ પરનો અને પોતાના રામ પરનો તેમનો વિશ્વાસ તો જુઓ!

શિવજી સામે પણ હસીને ફરિયાદ કરતાં કહે છે, ‘તમારાં ચાહકો તેમનાં મનમાં જે સુઝે તે કહે છે.’ બધાં ભલે કહે પણ મને શિવજી આવું કહેતાં હોય તેમ લાગતું નથી.

હમરે કહલકે નહિ પતિયાર,આપ બૂડે નલ સલિલ ધાર….(વસંત-૧૨ -૧)

અંધ કહે અંધા પતિયાય,જસ બિસુવાકે લગ્ન ધરાય
સો તો કહિયે ઐસા અબૂઝ, ખસમ ઢાંઢ ઢિંગ નાહિ સૂઝ (વસંત-૧૨-૨)

કબીર તો કહે છે, ‘મારા કથનમાં જે જીવ વિશ્વાસ કરતો નથી તે ખુદ સંસાર સાગરની ધારામાં ડૂબી જાય છે.’ કબીર તો જીવનમુક્ત અવસ્થા પર હોવાથી સંસારરૂપી સાગરને કિનારે ઊભા રહી સર્વ જીવોને ચેતવણી આપે છે કે, આંધળો માણસ આંધળાની વાણીમાં વિશ્વાસ મૂકે છે. બિસુવા એટલે વેશ્યા. વેશ્યાના લગ્ન નક્કી થયા એવી જૂઠી વાતને સાચી માની લેવા જેવી આ પંડિતોની વાત છે. જગતમાં અજ્ઞાની ગુરુઓને કબીર કડવી વાણીથી આંધળા કહે છે અને સમજ્યા વગર તેમની વાત માની લેનાર શિષ્યોને પણ આંધળાં કીધાં છે.

અવિવેકી અને અણસમજુ લોકોનાં વર્તનને કબીર વ્યભિચારી સ્ત્રી સાથે સરખાવતાં કહે છે કે વ્યભિચારી સ્ત્રી પોતાનો પતિ બાજુમાં ઊભો હોય તો પણ તેની પરવા કર્યા વગર બીજા પુરુષની ઈચ્છા કરતી રહે છે તેમ અણસમજુ લોકો પોતાની અંદર આતમરામ રૂપી સ્વામી બેઠો છે તેની દરકાર કર્યા વગર મંદિરોમાં અને તીર્થ સ્થાનોમાં જઈ અનેક દેવદેવીઓની પૂજા કરવામાં મસ્ત રહે છે.(ખસમ એટલે સ્વામી, ઢિંગ એટલે પાસે, ઢાઢ એટલે ઊભેલા)
કબીરનાં વાગ્બાણ અહીં અટકતાં નથી તે તો આગળ કહે છેઃ

છાંડહુ પાંખંડ માનો બાત,નહિ તો પરબેહુ જમ કે હાથ
કહહિં કબીર નર કિયા નખોજ,ભટકહિ મુવલ જસ બનકે રોઝ…..

ભોળા ,અજ્ઞાની લોકોને ભોળવતા નિર્લજ્જ ગુરુઓને કબીર કોઈપણ હિસાબે રોકવા માંગે છે.
બનકે રોઝ એટલે નીલગાય. તે જંગલી પશુ જરા જરામાં ડરથી ચમકે છે અને ચમકે તેવું તીવ્રગતિમાં ભાગે છે તેથી તે ક્યારેય નિરાંતે બેસી શકતું નથી. અહી તહીં ભટકતું રહે છે. અહીં રોઝનાં ઉદાહરણ થકી કબીર સમજાવે છે કે જે ભટકે છે તે પોતાની અંદરના આત્મતત્વની ખોજ નથી કરી શકતા. જે સ્થિર છે તે જ નિરાંતથી પોતાની જાતને ફંફોસી શકે છે. પોતાની ખોજ થકી આત્મસ્વરૂપને પામી શકે છે. માટે જે જીવ સ્થિર થઈ ચંચલ મનને સ્થિર કરી શકશે તે પોતાનું જીવન સફળ બનાવી શકશે.

આમ કબીરે સમાજનાં દંભી ગુરુઓ, પંડિતો, મૌલવીઓને ઉધાડા પાડી સમાજસુધારણા માટે પોતાનાથી બનતા બધાં પ્રયત્ન કર્યા છે. એક સામાન્ય ગરીબ, અભણ વણકર જેના પુરાણો અને શાસ્ત્રોનાં સાચાં જ્ઞાન માટે, લોકોને સાચા માર્ગે ચાલવા માટે અને સમાજમાં અવાજ ઉઠાવવા માટે કબીરને દાદ આપવી પડે. આ નાનીસુની વાત નથી. કબીર આજે પણ જીવંત છે તેનું મોટું કારણ આ પણ છે જ.

— જિગીષા પટેલ

૧૧-કબીરા

કબીરાએ ચીંધ્યો સ્વવશતાનો માર્ગ

 

સ્વવશતા એટલે પોતાની જાતને પોતાના મનને પોતાના વશમાં રાખવું.પોતાના મનની લગામ પકડીને રાખવી.આ શક્ય છે?
આપણે જમવા બેસીએ છીએ ત્યારે સતત ઓફિસને લગતા વિચારો આવ્યાં કરે છે. અને જ્યારે ઓફિસમાં કામ કરતોે હોઇએ ત્યારે ઘરની સમસ્યાઓ, વ્યવહારના પ્રશ્નો ધેરી વળે છે. શું  આપણે આપણા વિચારોને કાબુમાં  રાખી શકીએ છીએ? શું  આપણે આપણા મનને કાબુ કરી શકીએ છીએ ?અને ત્યાં ફરી મન કબીરાને પૂછે છે કે મનની ચંચળતાને અચળતા કરવી એ ગુનો નથી? તો શી રીતે કાબૂમાં રાખો તમે ? આપણી મળોત્સર્ગની  ક્રિયા પર આપણો કાબુ ના રહે,તો આ મન શી રીતે કાબુમાં  રહે ? એ જ રીતે મન જે ઈચ્છાઓના દરિયામાં ભ્રમણ કરે છે તે સાકાર કરવાનું તેના વશમાં નથી હોતું એ પણ ખબર કયા નથી! મન તો વિચારે કે મારો પુત્ર બિલ ગેટ્સ બને કે અઢળક પૈસા કમાય પણ એ શક્ય નથી બનતુ.મન તો ઇચ્છે છે કે આપણે જ્યાં જઈએ ત્યાં લોકો આપણો આદર સત્કાર કરે અને એથીયે વિશેષ આપણી કોઈ નિંદા ન કરે.કોઈ આપણા દોષ ન બતાવે .સૌ આપણી વાહ વાહ કરે.પણ આવું બંને છે ખરું?મનની આવી ઈચ્છા સફળ થાય છે ખરી?  આજનું વિજ્ઞાન કે સાઇકોલોજિસ્ટો જણાવે કે શાંત મન અને સ્વસ્થ ચિત્ત માટે વિચારો પર સતત કાબૂ હોવો જરૂરી છે.અને આજ વાત  ૭૦૦ વર્ષ પહેલા મારા કબીરાએ કહી છે.
 મને સમજાતું નથી. ધ્યાન કરવા બેસીએ તોપણ આ માંકડા જેવું મન તો અહીંથી ત્યાં ભટક્યા જ કરે છે. તો આ સ્વવશતા લાવવી કેવી રીતે કબીરા? ..હુ વધારે વિચાર કરી કબીરાના આ દોહાને સમજવા ફરી ફરી વાંચન કરુ છું…

 

“એક સાધે સબ સાધિયા,
સબ સાધે એક જાય.
જૈસા સીંચે મૂલ કો,
ફૂલૈ, ફલૈ અધાય.(બી.સા.૨૭૩)”
આ એક શું સાધવાનું ?કબીર એમના શબ્દમાં તો એવી કમાલ કરે છે કે જેને ઉકેલવા ઘણા સંદર્ભો ખોળવા પડે છે.
અંતે મને સમજાયું કે ‘એક’ ને એટલે કે મનને સાધવાથી બધુજ  સધાઈ જાય છે..આ શરીર  અને મન આપણા વશમાં નથી તો આપણા વશમાં કશું નથી. તો આ સ્વવશતાનો માર્ગ કયો? હું કબીરાની આંગળની પંક્તિ વાંચું છું અને જવાબ મળે છે,જેમ વૃક્ષના મૂળને પાણી પાવાથી એ હરિયાળુ બને છે.એમાં પર્ણો,પુષ્પો અને ફળ આવે છે.એ જ રીતે મન શીતળ થઈ જાય તો પૂરુંજીવન શીતળ થઈ જાય છે.કબીરો કહે છે.વિચાર તો આવ્યા જ કરવાનાં પણ આપણે પ્રતિભાવ મૂકવો પડે. સ્વભાવને કેળવવાની વાત છે.કબીરો કહે છે. જન્મથી કોઇ સંતોષી, નિ:સ્પૃહી હોતા નથી.કબીર એ પણ જાણે છે કે બધા પાસે આ મનને વશ કરવાની શક્તિ છે પણ ઓછા લોકો મનની સ્વવશતા અંગે વિચારતા હોય છે.વળી જે વશ કરવાનું તે વિચારે છે તે દુર્ભાગ્યે બહારની બાબતોને વશ કરવાનું વિચારતો હોય છે.તે હમેશાં બાહ્યસિદ્ધિઓ જેમ કે સત્તાની પ્રાપ્તિની અથવા તો દુન્યવી સ્વાર્થની પાછળ ભાગે.છે.આવી બાહ્ય બાબતો શાશ્વત નથી તે મળી પણ જાય તો  પણ તેનાથી કલ્યાણ સધાતું નથી.ત્યારે સ્થિર મન એક વહેમ છે. મન પરમારો કાબૂ છે એવું કહેવું એ એક ભ્રમણા છે.એ જ રીતે આપણુ મન જે ઇચ્છા કરે છે, એ ઇચ્છાઓને સાકાર કરવાનું પણ આપણા વશમાં હોતું નથી એને જાગૃતિ સાથે યાદ રાખવાનું છે.કલ્યાણ તો ત્યારે સધાય જ્યારે તમારા મન અને ઇન્દ્રિયો પોતાના વશમાં હોય.સાંસારિક તકલીફોમાં પણ કબીરો સમતા રાખી શાંત ચિત્તે પ્રભુ સ્‍મરણ કરતા હતા.
પણ કબીરા આ કલ્યાણ એટલે શું?
“તારા મનમાં કંઈ દ્વેષ, ખિન્નતા,ઉદ્વેગ અને અશાંતિ ન હોય અને દુનિયાનું ઉત્કૃષ્ટ ઐશ્વર્ય અને તમામ સુખસુવિધાઓ અને અનુકુળતા મળવા છતાં જે પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી તેને કલ્યાણ કહે છે.આ કલ્યાણ એટલે પૂર્ણ શાંતિ ,પૂર્ણ સંતોષ અને પૂર્ણ તૃપ્તિ.અને આ કલ્યાણ માત્ર મનને વશ કરવાથી સ્વવશતા પ્રાપ્ત કરવાથી જ મળે છે.”કબીર માટે “આત્મા એજ પરમાત્મા “કેન્દ્રસ્થાને રહેલું તત્વ છે.
વાહ મારા કબીરા ….તે આટલી અઘરી વાત કેટલી સહજતાથી સરળતાથી સમજાવી.હવે મને તારો આ દોહો સમજાયો:જે સાર આપવામાં મોટા ગ્રંથો નિષ્ફળ જાય છે એ આ બે લીટીના દુહાઓ કે સાખીઓ સચોટતાથી આપી જાય છે.
આજે વિશ્વના અનેક યુવાનો એક તાણ તથા અસલામતીનો ભાવ અનુભવે છે ત્યારે કબીરની અનેક રચનાઓ અને દોહા તે સ્થિતિનો સામનો કરવા માટે શક્તિનો સ્ત્રોત વહાવી શકે તેવા સત્વશીલ અને અર્થસભર છે.આજે પણ તેના સત્‍વને કારણે સમાજમાં તેના વધામણા થાય છે.જેનો સ્‍વીકાર લોકોમાં થાય તે સાહિત્‍ય અને તેના સર્જકો અમરત્‍વને પામે છે. કબીરાએ લોકો વચ્‍ચે ઉજળુ જીવન જીવીને સહજ રીતે તથા સરળ ભાષામાં જ્ઞાનનો પ્રવાહ લોક સુધી પહોંચાડ્યો.આવા સંતને કે કવિને મેઘાણીએ ‘‘પચેલા આત્‍મજ્ઞાનના ઓડકાર ખાનારા’’કહેતા તે ખૂબ યથાર્થ છે.કબીરા માટે કોઇ ચોક્કસ વિધિ-વિધાન કે બાહ્ય ક્રિયાકાંડનું વિશેષ મહત્‍વ ન હતું. નામસ્‍મરણનો મહિમા અને પરમ તત્‍વ તરફની ગતિ એજ તેની ચાવીરૂપ બાબત હતી. 
કબીરો એક વાતને બાંધીને વાત કરતો નહોતો . કોઇ ચીલે ચાલતો ન હતો કે નથી એણે કોઇ એક વિચારધારાને પકડીને ઉપદેશ આપ્યો.સ્વ અનુભવે જે પામ્યો તે પોતાના દોહામાં પ્રગટ કર્યું.કબીરાએ શબ્દને પોતાના પ્રગટીકરણનું માધ્યમ બનાવી ગાઇ વહેતું કર્યું  અને એટલે જ કબીરાના આ વિચારો જ મને વાંચવા પ્રેરે છે.

જીગીષા પટેલ

Sent from my iPad

૭-કબીરા

કબીરો મારો અધ્યાત્મિક અને વ્યાવસાયિક બંને અર્થમાં વણકર

 

ઝીની ઝીની બીની ચદરિયા
કાહે કા તાના કાહે કી ભરની કૌન તાર સે બીની ચદરિયા.
        અધ્યાત્મના વાગ્મય વણાટની એક આકર્ષક ઝલક ,ભારતની જ્ઞાન-ભક્તિ અને વૈરાગ્યની કવિતામાં જાતિપાંતિના ભેદ વિના નિહાળવી હોય તો તે મારા કબીરામાં તમે જોઈ શકશો.વ્યાવસાયિક અને આધ્યાત્મિક બંનેય અર્થમાં કબીરો મારો વણકર! જીવનની ચાદર તો વણાતી જ હતી, સાથે કવિતાની – શબદની ચાદર પણ વણાતી રહી અને એ ચાદરે અનેકને અનેક રીતે હેત અને હૂંફની, શાંતિ અને સુખની નવાજેશ કરી છે.કબીરે વણકર હતા માટે અનુભવ સહજ જ્ઞાનભક્તિરસના પદમાં વસ્ત્રના વણાટ માટે યોજાતી પરિભાષામાં પોતાનું અલૌકિક દર્શન રજૂ કર્યું .
           ભારતીય સંત કવિતામાં જીવજગત અને બ્રહ્મના સંબંધની તેમજ કાયા-માયાની ક્ષણભંગુરતા અને મિથ્યાપણાનીયે વાતો ચાલતી આવી છે.કાયાને કાચના કૂંપા સાથે,કાચી માટીના કુંભ સાથે જેમ સરખાવવામાં આવે છે તેમ કાપડ કે કંથા સાથે,ચૂંદડી કે ચાદર સાથે પણ સરખાવવામાં આવી છે.અહીં મારા કબીરાએ મનખ-દેહને પરમાત્માએ ચાદરની જેમ ઇંગલા,પિંગલા અને સુષુમ્ણાનાડીનાં તાણાવાણાથી વણી છે તેમ કહ્યું છે.
         એઝરા પાઉન્ડે કહ્યું છે આખા જનમારામાં એકાદું ભાવપ્રતીક આપી શકાય તો તે અનેક કાવ્યસંગ્રહો કરતા ચડિયાતું છે. જ્યારે મારા કબીરાએ તો તેમના વિવિધ પદોમાં અસંખ્ય ભાવપ્રતીક અનાયાસે યોજ્યા છે.આથી જ નિકારાગુઆના કવિ સોલંટીનેઈમે કબીરસાહેબને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ કવિ કહ્યા હશે.
           અત્રે પ્રસ્તુત પદ કે શબદની ઉપાડની પંક્તિમાં ઝીણી ઝીણી વણેલી ચાદરનું બળવાન ભાવપ્રતીક કબીરાએ યોજ્યું આ રુપકાર્થમાં કહેવાયેલી ચાદર કોણે વણી છે તે વિશે તેમણે કહ્યું નથી. પરંતુ આ ચાદર એટલે કાપડનું અતિ બારીક, સૂક્ષ્મ અને સંકુલ રચનાવિધાન જેમાં છે તે મનુષ્યદેહ- એમ વગર કહ્યું વ્યંજિત થઈ જાય છે.શરીરરુપી ચાદર વણનારે ચાદરના વણાટમાં કયો તાણો વાપર્યો છે,કયો કાંઠલો વાપર્યો છે ,કયો વાણો વાપર્યો છે? આમ પૂછીને કબીરસાહેબ પોતે જ એનો જવાબ આપે છે:કબીરને જે અનુભવ જ્ઞાન થયું તેના થકી તેમણે જવાબ મેળવી શબ્દમાં પ્રગટ કર્યું.જેને કલમ પકડતા આવડતું ન હોય અને અક્ષર પાડતા પણ આવડતું ન હોય એની વાણીમાં આવી વાત ઉપજે છે એ શું કહે છે? યોગ અને તત્વ દર્શન ની ઊંડાઈ અને ઉચાઇ ક્યાંથી આવી ?એમાંથી પ્રગટતું દર્શન અને રહસ્ય આપણને અચંબામાં નાખી દે છે.
“ઇંગલા-પિંગલા તાના ભરની સુષમન તાર સે બીની ચદરિયા.”
            સરળ દેખાતી વાત આનો અર્થને શોધીએ તો જ તેની ગહનતા પામી શકાય.
યોગ અનુસાર મનુષ્યદેહ સૂક્ષ્મ નાડીઓ સૂર્યનાડી અને ચંદ્ર નાડીથી રચાયેલો છે૧) ઈડા (ઇંગલા), (૨) પિંગલા, (૩) સુષુમ્ણા. શરીરમાં ઘણું ખરું કાર્ય આ મુખ્ય ત્રણ નાડી દ્વારા ચાલે છે. જે વ્યક્તિ પોતાની જાત ને શાંત અને નિર્વિચાર કરી લે છે તેને આ લો લાગી જાય…
         સાધારણ મનુષ્યદેહમાં આ નાડીઓ સુષુપ્તાવસ્થામાં પડી હોય છે. યોગીઓ યોગસાધના દ્વારા ચેતાતંત્રની આ વિશિષ્ટ અને વિલક્ષણ નાડીઓને જાગ્રત કરે છે ત્યારે તેમને બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર થાય છે એવું મનાય છે.મનુષ્યના શરીરમાં ત્રણ વિશિષ્ટ નાડીઓ ઉપરાંત યોગીઓની ગૂઢ કલ્પનાનુસાર આઠ કમળસ્થાનો છે.કપાળમાં બેચક્ષુઓનાં મદયસ્થાને ,સમગ્ર ચેતનાનું કેન્દ્ર છે.શરીરમાં યોગીઓએ કલ્પેલાં  દસ ચક્રસ્થાનો ઉપરાંત  દેહમાં વિહિત પંચતત્વગુણોની જાગૃતિ પણ શરીર ભીતર પ્રકટેલી ઊર્જા થકી સંભવિત છે(આકાશ, વાયુ,અગ્નિ, પાણી,અને પૃથ્વી તથા સત્વ,રજસ અને તમસ રુપ ત્રણ ગુણો) શરીરમાં આવા આવા સૂક્ષ્મભવ્ય અનુભવબિન્દુઓ સુષુપ્ત છે.ત્યાં ધ્યાન અને સમાધિ દ્વારા ચિત્તને સ્થિર કરતા જ્ઞાનનો સૂર્યોદય થાય છે. આ સૂર્યોદયથી દેહમાં રહેલા આઠ કમળસ્થાનોમાંનાં કમળબીજ પ્રફુલ્લિત થતા દેહને કદાપિ ન થયા હોય તેવા અદ્ભુત અનુભવ થાય.વિષ્ણુના નાભિકમળમાંથી બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ થયેલ તેવીજ રીતે દેહના કમળસ્થાનો અંકુરિત થતા તેમાંથી બ્રહ્માંડ અને તેનીય પેલે પારના બ્રહ્માનંદની અનુભૂતિ જન્મે છે.દેહમાં આવી અનનુભૂત ચેતના પ્રદીપ્ત થતા દેહની ભીતર ઊર્જાના ઓઘ ઊભરાવા લાગે.
            આજ વાત કબીરો પણ કહે છે.કબીર માત્ર ચાદરને વણતા નથી પણ સાથે ચેતાતંત્રની આ વિશિષ્ટ અને વિલક્ષણ નાડીઓને જાગ્રત કરે છે.કાર્યમાં જ ધ્યાન અને કાર્યમાં સમાધિ, ચાદર ના તાણાવાણા વણતા વણતા ચિત્તને સ્થિર કરવાનું, કબીરે એવું જ કર્યું હશે …. કબીરની અહી અનુભૂતિનો રણકો પ્રગટે છે અને માટે જ પ્રકટેલી ઊર્જા થકી શબ્દમાં પ્રગટ કર્યું છે .જીવભાવમાંથી શિવભાવ પ્રગટ થાય છે.ચાદર વણતા દિવ્ય ઊર્જાનું સાધકમાં અવત૨ણ દેખાય છે. વિશિષ્ટ ભાતવાળાં અને દિવ્યશક્તિવાળાં શરીર પિંડને વણનારે ચાદરરુપે વણ્યો છે.કોણે વણી છે આ ચાદર ? તેના જવાબમાં કબીરો કહે છે-
“સાંઈકો બુનત માસ દસ લાગે, ઠોક-ઠોક કે બીની ચદરિયા.”
        કબીર કહે છે – મારા સાંઈને આવી સૂક્ષ્મ ભવ્ય ચાદર વણતા દસ માસ લાગે છે. અહીં તેમણે માતાના ગર્ભાશયમાં ઊછરીને જન્મતા “બાળપુદગલની સમયાવધિની” વાત સૂચવી છે.આગળ જોવો શું કહે છે.
“સો ચાદર સુર નર મુનિ ઓઢિન, ઓઢિ કે મૈલી કીની ચદરિયા,”
            આ સંકુંલતાભરી ચાદર મનુષ્યમાત્રે ઓઢી છે.મનુષ્ય યોનીમાં સુર કહેવાતા દેવાંશી પુરુષોએ અને તત્વજ્ઞાતા મુનિઓએ પણ ઓઢી છે.અને ઓઢી ઓઢીને મેલી કરી મૂકી છે. આ ચાદર જન્મવેળાએ જેવી સમુજ્જવલ અને સ્વચ્છ હતી તેવી ન રહેતા કર્મના કષાયોથી અભ્યંતર રજોટાઈને મલિન બની ગઈ છે. ભક્તિનું કવચ ન હોય તો શરીરને એના યૌગિક અર્થમાં જાણનારાઓ પણ વ્યવહારજગતના કિલ્મિષોથી અસ્પૃશ્ય રહી શકતા નથી એમ કહેવું કબીરાને અભિપ્રેત હોય એવું લાગે છે અને તે ગાય છે:
“સો ચાદર સુર નર મુનિ ઓઢી,ઓઢ કે મૈલી કીની ચદરિયા”.
        આ ચાદર કેટકેટલાં જતનથી ઓઢવાની હોય છે! કોલસાની ખાણમાં રહીને અમલિન રહેવા જેવી આ અઘરી બાબત છે.જો જરા પણ ગફલત થઈ તો કલંક લાગ્યું જ સમજો! આ ચાદર જીવનભર ઓઢવી અને મૃત્યુ સમયે એ ચાદરના વણનારે જેવી હતી તેવી અમલિન સોંપી દેવી તેમાં જ જીવની અને જીવનની કૃતકૃત્યતા, ધન્યતા,સફળતા અને સાર્થકતા છે -આ વાત કબીરાની ગૂઢ અને અનુભવધન્ય વાણીમાં શબ્દસ્થ છે .જેનું જીવન શુધ્ધિ અને શુચિતાવાળું હોય છે તે જ સૌને જીવન પ્રિય અને આદરયોગ્ય લાગે છે. ધ્રુવ,પ્રહલાદ,શુકદેવ જેવી વિભૂતિઓ તેમની જીવન ચાદરને નિર્મલતાથી ઓઢી છે.
        મારા કબીરના આ જ્ઞાનભક્તિરસ પૂર્ણ પદને સંપૂર્ણ આત્મસાત્ કર્યા વિના વાંચી જવાથી એની દિવ્ય અનુભૂતિથી અસ્પૃષ્ટ અને વંચિત રહી જઈએ તેવું મને લાગે છે.આજની આપણી શિક્ષણ પદ્ઘતિમાં આપણે બુદ્ઘિને અગ્રસ્થાને મુકી છે. આપણા ઘણાખરા નિર્ણયો બુદ્ઘિથી લેવાતા હોય છે. પણ આધ્યાત્મિક સાધનામાં આગળ વધવા માટે બુદ્ઘિના નિર્ણયો કામ નહીં આવે.કબીરો ભણેલો નથી છતાં કબીરા પાસે આંતિ૨ક યાત્રા છે. વણકરના વ્યક્તિત્વથી અસ્તિત્વ સુધીની યાત્રા કબીર પાસે છે.સંસા૨માં ૨હીને ધ્યાન સાધના કરીને આધ્યાત્મના શિખ૨ પા૨ ક૨તો જાય છે. ચાદર વણતા વણતા કબીર પોતાના પદોમાં ઇંગલા,પિંગલા અને સુષુમ્ણાનાડીનાં તાણાવાણાને વણી આધ્યાત્મિક સાયન્સને ઉપસાવ્યું છે.ક્બીરો માત્ર વણકર નથી કે નથી માત્ર કવિ. કારણ કવિ માનવ-કલ્પનાનો ઉદગાયક  ગણાય છે.ભક્ત અનુભવના પ્રદેશનો ઉદઘાટક (ખોલનાર )છે.તે અનુભવના પગલા પાડ્યા વિના આંબી શકતો નથી.કબીરો મારો અધ્યાત્મિક અને વ્યાવસાયિક બંને અર્થમાં વણકર જ છે.
       મંકરંદ દવે એટલે જ કહે છે: “મદયકાલીન ભક્તોની કૃતિઓને આધુનિક સાહિત્યકીય માપદંડોથી માપવા જતા તેમને અન્યાય થવાનો સંભવ છે.કારણ કે તેમની રચનાનું પ્રેરક બળ સાહિત્યસર્જન નથી,પણ તેમના અનુભવોનો સહજ ઉદગાર છે” અને અખાએ એટલે જ કહ્યું છે કે” અનુભવીને કવિમાં ન ગણીશ”. “કવિ પાસે કલ્પના તથા શબ્દોનો ભંડાર છે અને તેની પાછળ ચાલી આવતી મનોમય ઝાંખી છે. ભક્ત પાસે મનસાતીત દર્શન છે અને તેની પાછળ વાણી પાંખો પ્રસારતી આવે છે”.
અનુપ જલોટાના અવાજમાં આ કબીરની રચના સૌએ સાંભળી હશે .મારાં કબીરાના અવાજને સરળતાથી તમારા સુધી પહોંચાડવાના મારા નમ્ર પ્રયત્નને આપ સમજવા કોશિશ કરશો.

જીગીષા પટેલ

૬ -કબીરા

કબીરો મારો પ્રેમપંથનો ઓલિયો

તિવિંર સાઁઝ કા ગહરા આવૈ,છાવૈ પ્રેમ મન તન મેં |
પચ્છિમ દિસકી ખિડકી ખોલો,ડૂબહુ પ્રેમ ગગન મેં |
ચેત-કઁવલ-દલ રસ પીયો રે,લહર લેવું યા તન મેં |
સંખ ઘંટ સહનાઈ બાજૈ,શોભા-સિંધ મહલ મેં |
કહે કબીર સુનો ભાઈ સાધો, અમર સાહેબ લખ ઘટમેં |

પંદર વીસ દિવસનાં માંદગીને બિછાને નિરાશ થઈને પથારીમાં ઉદાસ મન સાથે સૂતી હતી. ત્યાંજ મારા કબીરાને ઉપરનાં પદની પંક્તિઓને દોહરાતા સાંભળું છું.

કબીર મને કહે છે – પશ્ચિમ દિશાની બારી ખોલી નાખ અને તારા તન મનને પ્રેમના આકાશમાં ડુબાડી દે.આમ રમમાણ થતા થતા અનુભવ સઘન બનતો જાય છે ત્યાં ફરી બીજી પંક્તિઓ કાને પડે છે કે તારા આ ચિત્તરુપી કમલદલનું રસપાન કર, મનમાં જ ઊંડો જા અને એનો ઊંડો અનુભવ કર.આમ કરતા કરતા પેલો આરંભનો અનુભવ તીવ્રતમ બનતો જાય છે ને એમાં ઉમેરાતાં જાય છે અનુભૂતિનાં મોજાંઓ,એ છે, શંખ,ઘંટ,શરણાઈના તાલ સૂર. એ શમે છે શોભાના આ સમુદ્રમાં એટલેકે મારા જ અંત:કરણમાં. આમ મારા માટે એ અદકેરો અનુભવ બની રહે છે.અને ત્યાં તો મારો કબીરો મારે ખભે હાથ મૂકી કહેછે. આ અસીમ અનર્ગળ આનંદ આપનાર સ્વામી તારી અંદર જ બિરાજમાન છે તેને તું આમ જ પામતી રહે.કબીરનું પદ નાનકડું, પણ એ પદનો અનુભવ આખો અવતાર ચાલે એટલો.

કેવી અદ્ભૂત વાત !!!સહજતાથી કબીર સમજાવે છેકે તારી અંદર જ જે સમાયેલ છે તેને શોધવા તું શીદને બહાર ફાંફાં મારે છે.આ સાથે જ ટાગોરના એક ગીતની પંક્તિ યાદ આવે છે.

કોને ખબર હતી નથી દૂરે,એ તો છે મુજ તનમાં,
ખીલ્યું છે એ મધુર કમલ તો મારા ઉર ઉપવનમાં.

બહુજ વિહવળતાથી જાણે રવિન્દ્રનાથ ટાગોર ગાતા ગાતા મારી સમક્ષ આવતા દેખાય છે ઉપરના ગીતની કડીઓ અને બીજી બાજુ કબીરો ગાય છે- ‘ચેત-કઁવલ-દલ રસ પીયો રે ,લહર લેહુ યા તન મેં’
સાંજના સુંદર સન્નાટામાં ટાગોર અને કબીર બંને એક જ વાત ગાતા હોય ત્યારે એનો અનુભવ શબ્દાતીત જ હોય ને!

ગીતાંજલીનાં આ કાવ્યનો કબીરના ઉપરોક્ત પદ સાથે જે સુંદર સંયોગ રચાયો છે તે જાણે મનને તદ્રુપતા સાધી આપે છે.

નાચે નાચે તેજ ,ભાઈ,આ મુજ પ્રાણોની પાસે,
બાજે બાજે તેજ,ભાઈ,આ ઉરવીણાએ બાજે,
જાગે ગગન,પવન જો દોડે હસે સકલ આ ધારા,
તેજ,તેજ મુજ તેજ,અહા એ તેજ ભુવન ભરનારાં.

અને ટાગોર ગાય છેઃ
જ્યારે વિશ્વ મગ્ન નિદ્રામાં ,ગગન વિશે અંધાર,
કોણ જગાડે વીણાતારે મુજ આવા ઝંકાર?

આ બંને કાવ્યોમાં અદીઠ તત્વની સક્રિયતા ચીંધી છે જે આપણા જ હૈયામાં છે ને છતાં આ સૃષ્ટિના કોલાહલને કારણે આપણે સાંભળી શકતા નથી.પરતું દિવસ ઢળી જાય, સાંજ શાંત મુદ્રા ધારણ કરે અને અંધકાર ધીમે ધીમે ડગ માંડે ત્યારે પ્રાણની પાસે એ તેજ લહલહે છે.ઉરમાં એ વીણા બજે છે અને પછી અદ્વૈત સધાય છે.એ છે ભાવ સમાધિ.આમ કબીરના પદમાં અને ટાગોરના કાવ્યમાં ઢળતી સાંજે એક સરખી ભાવસમાધીમાં આપણને લઈ જાય છે.ઓછા શબ્દોમાં એક અનુભવના જ્ઞાની કબીરે કવિવર ટાગોર જે નોબલ વિજેતા હતા તેમના જેવીજ પ્રેમગગનમાં ડૂબવાની અનુભૂતિ કરાવી છે.

(રવીન્દ્ર ટાગોર પોતે કબીરની વાણીથી ઘણા પ્રભાવિત હતા અને માટે જ તેમણે વિવિધ સાહિત્યસ્વરૂપે કબીરનો પરિચય જગતને કરાવ્યો છે.કબીર કેવળ ભારતના જ નહીં, વિશ્વના અનન્ય કવિ છે. પ્રસિદ્ધ કવિ રોબર્ટ બ્લીએ કબીરનાં કાવ્યોનો અંગ્રેજીમાં ભાવાનુવાદ કર્યો છે. )

જિગીષા પટેલ

ઋણસ્વીકાર -ગીતાંજલી અનુવાદ નગીનદાસ પારેખ
સંકલન- સિલાસ પટેલિયા

દ્રષ્ટિકોણ 47: ધર્મ, સાહિત્ય, શાંતિ નો સંદેશ – હિન્દૂ ધર્મ (સર્વ ધર્મ સમાન) – દર્શના

હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી તમોને દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર આવકારું છું. આપણે દરેક ધર્મ માં શાંતિ નો સંદેશ કરી રીતે વણી લેવામાં આવ્યો છે અને તેના સાહિત્ય વિષે વાત કરીએ છીએ. આ કોલમ ઉપર યહૂદી, ઝોરાસ્ટ્રીઅન, જૈન, બુદ્ધ, શીખ, ઇસ્લામ વગેરે ધર્મો ઉપર આપણે ચર્ચા કરેલી છે. આજે હિન્દૂ ધર્મ અને સાહિત્ય અને તેના શિલ્પકામ ઉપર થોડી વાત કરીએ.
ભારતીય ઉપખંડ વિશ્વના ચાર મોટા ધર્મોનું જન્મસ્થળ છે; હિન્દુ, બૌદ્ધ, જૈન અને શીખ ધર્મ. ૨૦૧૧ ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, ભારતની લગભગ 80 પ્રતિશત વસ્તી હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે, 14 પ્રતિશત ઇસ્લામ, 2.3 પ્રતિશત ખ્રિસ્તી અને 1.7 પ્રતિશત શીખ ધર્મનું પાલન કરે છે. આશરે .36 પ્રતિશત લોકો જૈન અને લગભગ તેટલીજ સંખ્યામાં છે બુદ્ધિસ્ટ, ઝોરાસ્ટ્રીઅન અને યહૂદીઓ।. આપણા દેશની એ ખાસિયત છે કે ભારત એક ધર્મનિરપેક્ષ દેશ છે જે કોઈ એક ધર્મને પ્રમુખતા નથી આપતો। દરેક ભારતીય નાગરિક ને હક છે કે તે પોતાની જુદી અને વિવિધ ધાર્મિક માન્યતાઓ અને પદ્ધતિઓ દ્વારા ઈશ્વર, અલ્લાહ, પ્રભુ કે દેવી, દેવતાઓને પૂજી શકે.
હિન્દૂ ધર્મ: હિન્દૂ ધર્મ પુરાતન ધર્મ છે અને તેનું સાહિત્ય ખુબ જ વિશાળ છે.  તેથી સઘળા હિન્દૂ સાહિત્ય વિષે કઈ પણ કહેવું સહેલું નથી. સૌ પ્રથમ, હિન્દૂ સાહિત્ય માં વેદ અને ઉપનિષદ નો ઉલ્લેખ થાય. ભગવદ ગીતા, અગામા, ભાગવત પુરાણ અને યાજ્ઞવલ્ક્ય સ્મૃતિ નો સમાવેશ તેમાં થાય. ત્યાર બાદ શ્રુતિ અને સ્મૃતિ નો સમાવેશ થાય. શ્રુતિ એટલે સાંભળેલું ધર્મ સાહિત્ય અને સ્મૃતિ એટલે સ્મરણ કરેલું સાહિત્ય – કેમકે મોટા ભાગનું ધર્મ વિશેનું પુરાતન જ્ઞાન આ બે પ્રકારનું હતું. હિન્દૂ દાર્શનિક જ્ઞાનીઓ, નિબંધકારો, કવિઓ વગેરે લોકોએ રાજકારણ, નીતિશાસ્ત્ર, સંસ્કૃતિ, કલા, સમાજ, સામાજિક નિયમો, અને સાત્વિક અને આધ્યાત્મિક તેમજ રોમેન્ટિક પ્રેમ જેવા વિવિધ વિષયો સાથે હિન્દૂ ધર્મને એ રીતે સાંકળી લીધો છે કે હિન્દૂ ફિલસુફી જીવન જીવવાનો માર્ગ બતાવે છે.  
ખાસ કરીને નરસિંહ ના કાવ્યો, તુલસીદાસ ની કૃતિઓ, મીરા ના ભજનો, કબીર ના દોહા અને કાલિદાસ ના નાટકો જેવી સર્જનાત્મક અને કલાત્મક કૃતિઓમાં હિન્દૂ ધર્મ ના સંદેશ ને સુંદર રીતે સાંકળી લેવામાં આવ્યો છે. સંત તુલસીદાસ હનુમાન ભક્ત હતા અને તેમણે હનુમાન ચાલીસામાં એ રીતે ઈશ્વરને સાંકળી લીધા છે કે શ્રી અટકિન્સે હનુમાન ચાલીસા નો અંગ્રેજી માં ભાષાનુવાદ કર્યો ત્યારે તેમણે કહ્યું કે “ઈશ્વર વિષે આટલી સુંદર રચના માણ્યા બાદ કોણ ભાવના થી બુલંદ થઈને સ્વર્ગ ના સીધા માર્ગે જવાનું પસંદ ન કરે?” 
તુલસીદાસે કહેલું,
रामचरितमानस बिमल संतनजीवन प्रान ।
हिन्दुवान को बेद सम जवनहिं प्रगट कुरान ॥
એટલે  “નિષ્કલંક રામચરિતમાનસ સંતોના જીવન ના શ્વાસ સમાન છે. તે હિન્દુઓ માટે વેદો અને મુસ્લિમો માટે કુરાન સમાન છે. 
ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ની ભક્તિમય રંગે રંગાયેલ મીરા ના ભજન હૃદય સોંસરવા નીકળી જાય તેવા છે.
पायो जी मैंने राम रतन धन पायो
जन्म जन्म की पूंजी पाई
जग में सबी खुमायो
पायो जी मैंने राम रतन धन पायो
કબીર ના તો નાના નાના દોહા માં એટલું શાણપણ સમાયેલ છે કે બે વાક્ય માં જીવન નો માર્ગ મળી જાય અને સાંભળવામાં પણ તે ખુબ સુંદર લાગે છે. તેમાં માત્ર ઈશ્વરનો ઉલ્લેખ નથી પણ જીવન માટેના સિદ્ધાંતો સમાયેલ છે. જેમકે જો ખરાબ વ્યક્તિને શોધવા નીકળું તો મારાથી ખરાબ કોઈ નથી મળતું, અને ઈશ્વર; જયારે તું જગત માં આવ્યો ત્યારે તું રોયો, બધા હાસ્ય, હવે એવા કર્મો ના કરીશ કે તું જાય પછી બીજા હસે, ચોપડીઓ વાંચી વાંચીને પંડિત ન બનાય પણ અઢી અક્ષર પ્રેમ નો જે સમજે તે પંડિત થાય , અને તારો ઈશ્વર તારામાં જ છે, તું જાગી શકે તો જાગ.
બુરા જો દેખન મેં ચલા, બુરા ન મિલા કોઈ
જો મન ખોજા અપના, મુજસે બુરા ન કોઈ 
જબ તું આયા જગત મેં, લોગ હસે તું રોય
ઐસી કરની ના કરી, પછે હસે સબ કોઈ 
પોથી પઢ પઢ કર જગ મૂઆ, પંડિત ભાયો ના કોઈ
ઢાઈ અક્ષર પ્રેમ કે જો પઢે સો પંડિત હોય 
જૈસે તિલ મેં તેલ હૈ, જ્યોં ચકમક મેં આગ
તેરા સૈ તુજમેં હૈ, તું જાગ શકે તો જાગ 
અને વારંવાર હિન્દૂ ધર્મ માં શાંતિ નો ઉપદેશ વણી લેવામાં આવ્યો છે જેમકે…
સર્વે જન સુખીનો ભવંથુ – દરેક જણ ને સુખ મળે
માનવ સેવે, માધવ સેવા – વ્યક્તિની સેવા કરવી તે પ્રભુ ની સેવા કરવા સમાન છે.
અહિંસા પરમોધર્મ – હિંસા ન કરવી તેજ સૌથી મોટો ધર્મ છે. 
હિન્દૂ ધર્મ માટે ઘણું ઘણું લખાયું છે અને મોટા ભાગના વાચકો પણ મારા કરતા ખુબ મોટા જ્ઞાન  નો ખજાનો આ વિષય ઉપર ધરાવે છે. આ વિષય ને પૂરો ન્યાય આપવાનું મારી કુશળતા ની બહાર છે. 
હિન્દૂ મંદિરોનું શિલ્પકામ: વિશાળ હિન્દૂ મંદિરો દુનિયા માં ઠેર ઠેર છે. પણ સૌ પ્રથમ ખુબ જુના વિશાળ હિન્દૂ મંદિર વિષે હું નાનપણમાં શાળામાં ભણી હતી તે જોવાની મને ખુબ ઉત્કંઠા હતી અને આખરે પુરી થઇ તેની વાત કરું. ચારેક વર્ષ પહેલા મારી દીકરી અને હું કંબોડીયા ગયા ત્યારે ત્યાંના અંકોર વાટ હિન્દૂ મંદિર ની સફર અમે કરી. અંકોર વાટ વિશ્વનું સૌથી મોટું ધાર્મિક સ્મારક છે અને તે 402 એકર ની જગ્યા ઉપર રાજા સૂર્યવર્મન 2 દ્વારા 12મી સદીમાં બનાવાયેલ. તે મંદિર ભગવાન વિષ્ણુ ને અર્પિત છે. 
ભારત માં ઘણા સુંદર હિન્દૂ મંદિરો છે. તામિલનાડુમાં આવેલ શ્રીરંગમ મંદિર હાલ માં ઉપયોગ માં લેવાતું સૌથી મોટું હિન્દૂ મંદિર છે અને તે 156 એકર ના વિસ્તાર માં આવેલ છે. જો કે, આખા મંદિરનો ઉપયોગ ધાર્મિક હેતુ માટે કરવામાં આવતો નથી.  સાતમાંથી પ્રથમ ત્રણ દિવાલોનો ઉપયોગ રેસ્ટોરન્ટ્સ, હોટલો, ફૂલ બજાર, રહેણાંક ઘરો અને વ્યાપારી સંસ્થાઓ માટે રાખવામાં આવ્યો છે. દિલ્લીનું આકાશવર્ધન મંદિર પણ ખુબ પ્રખ્યાત છે અને તેની ઉપર 7000 શિલ્પકારો અને 3000 સ્વંયસેવકોએ કામ કરેલ છે. ભારત ના બિરલા મંદિરો, બેલુર મઠ, મીનાક્ષી મંદિર, જગનાથ પુરમ નું મંદિર વગેરે બધાજ મંદિરો નું શિલ્પકામ અદભુત છે. થિરુવનંથપુરમ માં આવેલ શ્રી પદ્મનાભસ્વામી નું મંદિર પ્રખ્યાત છે અને ત્રણ વર્ષ પહેલા મારા કઝીન્સ જોડે હું તેની મુલાકાતે ગયેલ. કહેવાય છે કે આ મંદિર ના પાયા એટલા જુના છે કે હિન્દૂ સ્કંદ પુરાણ અને પદ્મ પુરાણ માં તેનો ઉલ્લેખ થાય છે. અને આ મંદિર દુનિયા ના બધા ધર્મસ્થળ માં સૌથી ધનવાન જગ્યા છે. કહેવાય છે કે તેના નીચા ભાગ માં આવેલ સોના, હીરા, કિંમતી પથ્થરો અને દાગીના ની કિંમત 1.2 લાખ કરોડ એટલે કે 17 બિલિયન અમેરિકન ડોલર જેટલી થાય. લોકો એટલું દાન કરે છે કે તે ધન વધતુંજ જાય છે. 
સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય ના 10 મંદિર ભારત માં બનાવવામાં આવેલ। અત્યારે દુનિયા માં તેવા 1000 થી વધુ સંખ્યામાં મંદિરો છે. શ્રી કૃષ્ણ ને અર્પિત આ મંદિરોમાં પૂજા માટે ના પરિભ્રમણ માટે મંદિરની મધ્યસ્થમાં માર્ગ હોય છે અને સ્ત્રીઓ અને પુરુષો માટે બે અલગ વિભાગ હોય છે. ભાગવત પુરાણમાં વર્ણવેલી ઘટના જ્યારે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ વૃંદાવનના ગ્રામજનોને મુશળધાર વરસાદથી આશ્રય આપવા માટે ગોવર્ધન ટેકરી ઉંચી કરી હતી તેની કૃતજ્ઞતા દર્શાવવા ગોવેર્ધન પૂજા દરમ્યાન ભક્તો ભગવાન ને અન્નકૂટ (વિવિધ શાકાહારી ભોજન) અર્પણ કરે છે.

Famous indian Madhya Pradesh tourist landmark - Kandariya Mahadev Temple, Khajuraho, India. Unesco World Heritage Site

ખજુરાહો મંદિરો: મધ્ય પ્રદેશ માં આવેલ ખજુરાહો ના પાંચ મંદિર જૈન અને હિન્દૂ ધર્મ ના છે. લગભગ બારેક વર્ષ પહેલા હું મારી અમેરિકન સહેલી ને લઈને ત્યાંની સફરે ગયેલ. આ મંદિરો ચંદેલ વંશ દ્વારા 950 થી 1050 ની વચ્ચે બનાવવવામાં આવેલા. આ મંદિરો તેમના શૃંગારિક શિલ્પો માટે પ્રખ્યાત છે.  મંદિરો સીબ સાગર, અને ખજૂર સાગર ની પાસે બાંધવામાં આવેલ અને મોટા ભાગના મંદિરો ના પ્રવેશદ્વાર સૂર્યોદય તરફ બનાવેલ છે. આ બધા મંદિરો માં દેવીઓ અને દેવતાઓ બંને નો સમાવેશ થાય છે.  શિલ્પકામ હિન્દૂ ધર્મ ના ચાર પ્રતીક ને ધ્યાન માં રાખીને બનાવેલ છે; તે છે ધર્મ, કર્મ, અર્થ, અને મોક્ષ. ત્યાંના મંદિરો શિવ, વિષ્ણુ, ગણેશ, સૂર્ય દેવતા અને જૈન તીર્થંકરોને અર્પિત છે.  આ મંદિરો તેમના શારીરિક અને શ્રુંગારિક શિલ્પકામ માટે જાણીતા છે અને તે શિલ્પકામ ખરેખર અદભુત છે પણ તે માત્ર 10 ટકા નું કામ છે. બાકી પણ ઘણું બારીક શિલ્પકામ છે. 
AUROVILLE,PUDUCHERRY (PONDICHERRY)/INDIA-FEBRUARY 26 2018:A groundsman tends an area in front of the golden globe of Matrimandir or  Mother Temple, which stands as the spiritual center of Auroville.
છેલ્લે અરોબિન્દો આશ્રમ, પોન્ડિચેરી માં આવેલ માતૃમંદિર નો પણ ઉલ્લેખ કરું છું. માતૃમંદિર આમ જોઈએ તો હિન્દૂ મંદિર નથી. પણ સર્વ ધર્મ સમાન ની હિન્દૂ ભાવના થી બનેલ અત્યંત સુંદર મંદિર છે. હું નાનપણ માં બે, ત્રણ વાર ગયેલી પણ ત્યારે માતૃમંદિર બંધાતું હતું.  હમણાં ત્રણેક વર્ષ પહેલા મને ત્યાં જવાનો ફરી મોકો મળ્યો અને પૂરું થયેલ મંદિર ની સફર કરી અને તેમાં મેડિટેશન નો લાભ લીધો. માતૃમંદિર નું મહત્વ એ છે કે તે કોઈ પણ ધર્મ ના સાધક ને તેના જિંદગી માટેના મુખ્ય સિદ્ધાંતો ને વિચારવા માટે ત્યાં શાંતિપ્રધાન જગ્યા મળે છે. માતૃમંદિર ને બનતા 37 વર્ષ થયા અને તે સાલ 2008 માં પૂરું થયું. તે ગોળાકાર મંદિર ની 12 પાંખડી છે. જીઓડિસિક સોનેરી ગુમ્બજ સૂર્ય ના કિરણો નું પ્રતિબિંબ એ રીતે પાથરે છે કે તે ખુબ અદભુત દેખાય છે. આ વિશ્વનો સૌથી મોટો ઓપ્ટીકલી પરફેક્ટ ગ્લાસ ગ્લોબ કહેવાય છે.  સેન્ટ્રલ ડોમની અંદર એક મેડિટેશન હોલ છે અને તે લોકો માટે ખુલ્લો છે. ત્યાં મેડિટેશન કરવા માટે મૉટે ભાગે પહેલે થી નામ નોંધાવવું પડે છે. 
આપણે ભારત માં પ્રચલિત બધા ધર્મો વિષે અને તે ધર્મ ના દુનિયા ના શિલ્પકામ વિષે વાત કરી. આવતે અઠવાડિયે હું સમીક્ષા અને ધર્મ વિશેના મારા થોડા વિચારો રજુ કરીશ.