૧૫ – કબીરો

કબીરબીજક – શબદ

શબદ…
શબદ એક સંદેશ.
શબદ  બોધ.
શબદ એટલે ‘શબ્દ બ્રહ્મ’ જેની બ્રહ્મ જેવી તાકાત હોય.
શબ્દ નહિ, ‘શબદ’ જોડાક્ષરનો ધક્કો પણ નહીં!
કોઈ બેડી નહીં, કોઈ ઝંઝીર નહીં, મોકળાં મને આપમેળે રેલાતો, વહેતો ‘શબદ’. મહામૌન પછી રેલાતો વિચાર જે આત્માને જગાડી દે, તે ‘શબદ’. યોગની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો શબદનો અર્થ ક્રિયા, ગતિ કે સ્પંદન થાય. સરળ શબ્દમાં ‘શબદ’ અર્થ સ્વરૂપે જ પ્રગટ થાય છે. જે તેનો અર્થ પામે તે તરી જાય છે.
 
ગીતા રૂપે કૃષ્ણનાં મુખેથી નીકળેલા શબ્દએ અર્જુનનો મોહભંગ કર્યો તે જ ‘શબદ’. તે સીધો ઘા આતમ પર કરે અને પરિવર્તન દેખાય. માનવી એક કીડાની જેમ હોય છે, પણ શબદ કાને પડતા સુંદર આકર્ષક મોહક પતંગિયામાં મોર્ફ થઈ જાય અથવા સહજ પરિવર્તન થાય, અથવા તો સુફી સંતની ભાષામાં સમજાવું તો તબદીલ થઇ જાય છે. ચાલો વધુ સરળ બનાવવા કબીરનાં જીવનનો એક સત્ય પ્રસંગ જોઈએ.

 

એકવાર ગુરુ રામાનંદજી તેમના ભગવાનને પહેલાં મુગટ પહેરાવ્યો ને પછી ફૂલનો હાર પહેરાવવા જતા હતા. મુગટ મોટો હતો એટલે ભગવાનને હાર પહેરાવી શકતા નહોતા. કબીર સામે જ બેઠા હતા. તેમણે ગુરુજીને કીધું ‘ગુરુજી, ગાંઠ નિકાલ દો તો હી ભગવાનજી કે ગલે મેં હાર પહુંચેગા.’ કબીરની વાત સાંભળી. કબીરે સહજતાથી કહેલી ‘આટલી મોટી વાત’ ગુરુજી સમજી ગયા કે, ‘જીવનમાં પડેલી ગાંઠને ઉકેલીએ તો જ પ્રભુનાં હૃદય સુધી પહોંચી શકાય છે.’ તેમણે કબીરને છાતી સરસા ચાંપ્યા અને કબીર તેમના ખાસ માનીતા શિષ્ય બની ગયા.

 

આજે આપણે વાત કરવાની છે એ જ કબીરની જેની વાણીથી તેમના ગુરુ પણ પ્રભાવિત હતા. કબીરવાણી તો માનસરોવર સમાન છે. કબીરબીજકના મુખ્ય ત્રણ ભાગ છેઃ રમૈની, સાખી અને શબદ. રમૈનીની વાત આપણે કરી હતી. આજે આપણે શબદને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવાના છીએ. તેમાં કબીરના પ્રેમ અને અંતરંગ સાધનાની અભિવ્યક્તિ થઈ છે. શબદમાં ૧૧૫ પદો છે જે રામાયણની ચોપાઈની જેમ ગેય છે. ‘શબદ’ આપણને આત્મારામનું એડ્રેસ આપે છે.
‘શબદ’માં સંત કબીરે રુપક,  પ્રતીક,  અન્યોક્તિકથન અને અવળવાણી દ્વારા પોતાના વિચાર માર્મિકતાથી રજૂ કર્યા છે. ‘શબદ’નું વાંચન આપણા પ્રાચીન ગ્રંથોની સંક્ષિપ્ત અને સચોટ સૂત્રશૈલીનું સ્મરણ કરાવે છે. કબીરનાં એક એક શબ્દમાં ગહન અર્થગાંભીર્ય અને ભીતરનો ઊંડો ભાવ છુપાયેલ દેખાય છે. શબદ કાવ્યનો એક પ્રકાર જ છે. એને પદ પણ કહી શકાય.
ગીતાના શબ્દો જેટલું જ વજન કબીરના શબદનું છે.

 

કબીરજીએ આત્મસાત કરેલી વાતને પ્રસ્તુત કરી છે અને આ ‘શબદ’ સહજ પ્રગટ થયા છે.

 

‘શબદ’ એટલે કે આત્મતત્વનું અનુસંધાન કરાવે તે, અર્થાનર્થ બતાવે તે. ટૂંકમાં, માયાથી છૂટા પાડે તે ‘શબદ’

 

કબીર ‘શબદ’ દ્વારા હંસસ્થિતિમાં વ્યક્તિને સમજાવે છે. કબીરે તેના શબદમાં ૧૧૫ ગહન વિષયો પર, પોતાના સ્વાનુભવ દ્વારા ચર્ચા કરી છે. એની મેં મારી અલ્પમતિ પ્રમાણે વાત કરી છે. તેમની અવળવાણી અને પશુ-પંખીનાં રુપક દ્વારા આપેલ ઉપદેશ અદ્ભૂત છે. તેમજ શરીરરૂપી વૃક્ષમાં નીચેથી ઉપર આઠ ચક્રો દ્વારા આત્મામાં એકાકાર થવાની વાત પણ સુંદર રીતે સમજાવી છે. તેમણે પરમાત્માને અનેક સ્વરૂપે દરેક વ્યક્તિમાં જોયા છે.
કબીરે હિન્દુ અને મુસલમાન વચ્ચે એકતા સ્થપાય તો જ ભારત દેશનો ઉદ્ધાર થાય, અને સૌનું કલ્યાણ થાય, તેવી તેમની પાકી સમજ હતી. ભગવાને તો કોઈ ભેદો સર્જ્યા જ નથી, માનવે પોતાના સ્વાર્થ માટે ભેદોનું સર્જન કર્યું છે એવી સ્પષ્ટ ઉપદેશવાણી બંને વર્ગને સંભળાવી છે. ‘શબદ’માં તમામ ભેદોને સામૂહિક રીતે ઓગાળી, કબીરે સત્યને પ્રગટ કર્યું છે. પંડિતોને, જ્ઞાનીઓને, મૌલવીઓને અવગણી નિર્ગુણ ભક્તિનો માર્ગ દેખાડ્યો છે. તેમનાં હ્રદયમાં કેન્દ્રસ્થાને માનવ સમાજનું હિત છે એ અહીં ‘શબદ’ દ્વારા પ્રગટ થયું છે. આજે નહિ તો આવતીકાલે માનવી આ સત્યને સમજશે. કબીર સાહેબનાં અવળવાણીનાં પદો ખૂબ પ્રખ્યાત છે. એ બધાં પદો ગંભીર અર્થ રહસ્યવાળા છે. આ અવળવાણીનું પદ કહેવાય.

 

“પહિલે જન્મ પુતકો, બાપ જનમિયા પાછે”

 

પહેલા પુત્રનો જન્મ થાય ને પછી પિતા જન્મે એ અસ્વાભાવિક ઘટના ગણાય. એનો આધ્યાત્મિક અર્થ કરવા માટે થોડી મહેનત કરવી પડે છે. પહેલા માનવનો જન્મ જગતમાં થયો છે. પિતા તરીકે ગણાતા ઈશ્વરનો જન્મ તો પછીથી થયો. માણસ સમજણો થયા પછી ઈશ્વરની વાત વિચારવા લાગ્યો. મનની કલ્પનામાંથી ઈશ્વરનો જન્મ થયો એવું કહેવામાં આવે છે.

 

‘બીજક’ના ‘શબદ’માં માનવ માત્રને ઉપયોગી થાય તેવી વિચારધારા કબીરે ગૂંથી છે. આ સાથે કબીર સાહેબનાં વિવિધ પાસાઓનું દર્શન પણ થાય છે. જેમકે, હિંદુ -મુસલમાન વિષે ક્રાંતિકારી વિચાર, કુરિવાજો પર પ્રહાર અને તેમનું સુધારાવાદી વલણ ‘શબદ’માં ખુલ્લેઆમ પ્રગટ થાય છે. તે જ પ્રમાણે આત્માવાદી વિચાર થકી વેદાંતી તરીકેની છાપ ઊભી કરી છે અને એટલે, ઘણા સાચા હિન્દુઓ તેમને સાચા વૈષ્ણવ ગણે છે. આમ લોકભાષામાં કબીરે ધર્મ સંસ્કૃતિની રક્ષાનું કામ કર્યું છે. આ ‘શબદ’ પર નજર કરો.

 

સંતો, રાહ દુનો હમ દીઠા!
હિન્દુ તુરુક હટા નહિ માનૈં, સ્વાદ સભન્હિ કો મીઠા  – ૧
હિન્દુ બરત એકાદસિ સાધૈ, દૂધ સિંગારા સેતી
(અન) કો ત્યાગૈ મનકો ન હટકૈ, પારન કરૈ સગોતી  – ૨
તુરુક રોજા નિમાજ ગુજારૈં, બિસમિલ બાંગ પુકારૈં
ઈનકી ભિસ્ત કહાં તે હોઈ હૈ, સાંજે મુરગી મારૈ  – ૩
હિન્દુકી દયા મેહર તુરુકનકી, દોનૌ ઘટ સોં ત્યાગી
વૈ હલાલ વૈ ઝટકે મારૈ, આગિ દુનો ઘર લાગી  – ૪
હિન્દુ તુરુકકી એક રાહ હૈ, સતગુરુ ઈહૈ બતાઈ
કહંહિ કબીર સુનહુ હો સંતો, રામ ન કહેઉ ખુદાઈ  – ૫
 
એમના ૧૧૫ ‘શબદ’ અર્થસભર કબીરની વાણી છે. કબીરની વાણીનો પ્રભાવ ૧૮મી સદીમાં વિશ્વના ઘણા વિદ્વાનો પર થયો હતો. તેનો ઇટાલિયન ભાષામાં પણ અનુવાદ થયો છે. પશ્ચિમમાં કબીર પર જેટલા ગ્રંથ લખાયા છે, તેટલા બીજા કોઈ સાહિત્યકાર પર લખાયા નથી.

“લોક કહૈ યહ ગીતુ હૈ, યહુ નિજ બ્રહ્મ વિચાર રે “

 કબીર સાહેબની કવિતા લોકોની દૃષ્ટિએ ભલે ગીત તરીકે ખ્યાતિ પામે પણ ખરેખર તેની રચના પરમાત્મતત્વની સમજ માટે જ થઈ છે. પ્રત્યેક પદ કે શબદ આત્મવિચારથી જ સંપન્ન છે. 

અને કબીરાયનનું ચયન કરતાં કરતાં હું પણ કબીરમય બની ગઈ છું.

જિગીષા પટેલ