કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી-38


મુનશીના સાહિત્યનો કસબ મેઘધનુષી છે. તેમની પ્રતિભામાં માત્ર એક રંગછટા નથી. ઐતિહાસિક , પૌરાણિક , આત્મકથાના રંગોને માણ્યા બાદ આજે એક નવીન પદચિહ્ન આપણને એક નવા સાહિત્યરસના રંગનો અનુભવ કરાવશે. તે છે તેમની સામાજિક નવલકથાઓ,જે મુનશીના એક નવા કસબનો પરિચય કરાવે છે.

હજુ ઉત્તરપ્રદેશના હાથરસના પડઘા શમ્યા નથી. ત્યાંથી એક ચિત્કાર સંભળાય છે – કોનો વાંક?  સમયના જુદા જુદા પ્રવાહો વચ્ચે વહેતો સમાજ ક્યારેક વિચિત્રતાઓ સાથે પણ જીવતો હોય છે. ક્યારેક સમાજની રૂઢિઓ એવો વળાંક લેતી હોય છે કે સમાજ વ્યક્તિના સુખ અને આનંદના સ્થાને દુઃખ , શોષણ અને ચિત્કારનું પ્રતિક બને છે. આવી વ્યવસ્થાઓ ત્યારે જ બદલાય જ્યારે રૂઢિગત માન્યતા બદલાય અને આ ભગીરથ કાર્યમાં ફાળો આપે છે સાહિત્યના જ્યોતિર્ધર લેખકો. આજે આવી જ એક અદભૂત કૃતિ આપની સમક્ષ પ્રસ્તુત છે. એ છે મુનશીની સામાજિક નવલકથા ‘કોનો વાંક ?’

આ નવલકથામાં સામાજિક પરિસ્થિતિ અને પ્રશ્નોનું નિરૂપણ કેવળ સમાજ સુધારક તરીકે જ નહીં પરંતુ બળવાખોરોનું નિરૂપણ પણ મહત્વનું બન્યું છે. પોતાના અનુભવ જગતમાંથી કેટલીક સામગ્રી લઇને મુંબઇના ધમાલીયા જીવનમાં યુવાન હ્ર્દયમાં ચાલતી મૂંઝવણો અને સમાજના અન્ય દૂષણો તથા બંધનોનું આલેખન મહત્વનુ બની રહે છે. 1915માં  ‘હિન્દુસ્તાન અને પ્રજામિત્ર’ ના તંત્રી રતનલાલ શાહના દબાણને વશ થઈ મુનશીએ ‘કોનો વાંક’ નવલકથા શરૂ કરી. એના માટે કોલમ દીઠ 1 રૂપિયો મળવાનો હતો જે તે સમયમાં સારું ગણાતું. ‘કોનો વાંક’ એ ‘વેરની વસૂલાત’ પછી મુનશીની બીજી સામાજિક નવલકથા છે. ન્યાતમાં એક મિત્રની પત્ની બાળવિધવા થઈ હતી. તેના દુઃખોની ઊંડી છાપ મુનશીના મન પર હતી, જે આ કથાના મૂળમાં છે. તેઓ જ્યારે એલ. એલ. બી. નો અભ્યાસ કરતાં ત્યારે કાંદાવાડી રહેતા તે વખતની મનોદશાની છાપ પણ આ કથા પર છે. તો મહાયોગી મહારાજની કથા પણ તેમના અનુભવની જ નીપજ છે. આ સમયની તેમની સામાજિક નવલકથામાં પોતાની, પોતાના મિત્રોની ને જગતની ઠેકડી કરવાનો ભાવ પણ સ્પષ્ટપણે ઉપસે છે. તો ક્યારેક નિર્દોષ વિનોદવૃત્તિ કરતાં ડંખભર્યો કટાક્ષ વધુ પ્રભાવી બને છે. ‘કોનો વાંક’માં બંડખોર સમાજલક્ષિતા છતી થાય છે. આ કથામાં મુનશીએ સમાજ સામે બંડ પોકારતી બાળવિધવા મણિનું જીવંત વ્યક્તિત્વ વાળું પાત્ર આલેખ્યું છે. સામાજિક નવલકથાઓમાં  મુનશીના ધારદાર કટાક્ષ પ્રગટે છે. મુનશીની કથનશૈલી સીધી અને સચોટ છે, સાથે તેમના તેજસ્વી પાત્રો ને ઘટનાઓનો ધસમસતો પ્રવાહ વાચકોને જકડી રાખે છે.

8 વર્ષની  મણિના  બાળ વિવાહ થાય છે. લગ્ન શું છે તેની સમજ પડે એ પહેલાં તો લગ્નના 3 મહિનામાં જ તે વિધવા બની. થોડાં વર્ષો વીત્યે પિતાએ વિધવા પુત્રીને ઘાતકીપણે રીબાવે એવા સાસરિયાંને આશરે મૂકી. અત્યંત રૂપવતી, કોડભરી મણિ ટ્રેનમાં એક નાના ગામડાના સ્ટેશને ઉતારી પડી. ને ત્યાં આખા ગામમાં પિતાતુલ્ય ગણાતા જોરા ભગતને ત્યાં તેણે  દીકરીને જન્મ આપ્યો. દીકરીને જોરા ભગતને ત્યાં સોંપીને તે શહેરમાં  જાય છે. 

સંસારના અરણ્યમાં રઝળતી મણિને જુદા જુદા સમયે અલગ અલગ સંજોગોમાં કેવા લોકોનો ભેટો થયો અને એ સંજોગોનો તેણે કઈ રીતે સામનો કર્યો તે ઘટનાઓની  વાતો હ્રુદયના ધબકારા વધારી દે છે.  એક તરફ  આજની પેઢીને આશારામ બાપુ કે રામરહિમની યાદ અપાવે એવા મહાયોગી મહારાજ છે. તો બીજી તરફ  સમાજ ઉદ્ધારિણી સભાના પ્રમુખ રાવસાહેબ ગંભીરલાલ છે જે પોતાની આબરૂ – મોભાને ખાતર તેના સ્વચ્છંદનો ભોગ બનેલી મણિને ભોળવીને છોડી દે છે.  આ સભાના બીજા સભ્યો છે વકીલ મિ. મારુતિ, ડૉ.ધનેશચંદ્ર અને પ્રેસવાળા મિ.તરફડદાસ, જેમને જાહેર ચળવળ કરવાનો અભરખો છે, ભાષણ કરવાનો લહાવો લેવો છે, છાપામાં જાહેરખબર આપવી છે. આમાંથી એક પણ વ્યક્તિને ખરેખર સંસાર સુધારણા માટે કામ કરવું નથી. પણ ફક્ત કામનો દેખાવ કરવો છે. ડૉ. ધનેશચંદ્ર વાત તો પ્રેક્ટીકલ પગલાંની ખામીની કરે છે. પણ જ્યારે ખરેખર વિધવાવિવાહ કરવાની વાત આવે છે, ત્યારે છૂટી પડે છે. આ ઉપરાંત એક ચંદુલાલ શેઠ છે,  એક રામજણી તુંગભદ્રા છે , જે યેન કેન પ્રકારેણ મણિને ફસાવવા માગે છે. આ દુનિયા દ્વંદ્વ થી ભરેલી છે. રાત દિવસ, પ્રકાશ અંધકાર, સુખ દુઃખ, સારું ખરાબ બધું સાથે જ હોય છે. મણિના જીવનમાં પણ એવા સારા લોકો આવે છે, જેમાં એક છે જોરા ભગત, જે તેને આશ્રય આપે છે, તેની દીકરીની જવાબદારી લે છે. એક છે મુચકુંદ, જે ભાગેલી મણિને સમાજ ને પરિવારના વિરોધની પરવા કર્યા વગર આશરો આપે છે, સાચી લાગણી ને હૂંફ આપે છે. તો એક છે મોઘારામ, જે ફક્ત માનવતાની રાહે મણિને મદદ કરે છે. અને મદદ કરતાં તેને જેલમાં જવું પડે છે તો પણ પીછેહઠ કરતા નથી.

જીવનની આ લડાઇમાં મણિ પોતાના સિદ્ધાંતો, આદર્શો કે વિચારો સાથે બાંધછોડ કરતી નથી. કઠિન પરિસ્થિતિઓનો મુકાબલો કરે છે. તેમાં તેની યુવાની, તેની આશાઓ, તેના અરમાનો, તેના પ્રેમ, એટલે સુધી કે તેની દીકરીના જીવનનો પણ ભોગ લેવાય છે. છતાં તે હિંમત હારતી નથી. અને સંજોગો અને સમાજની વિષમતાઓ સામે ઝઝુમે છે. અને તેથી જ મુનશી કથાના અંતે પૂછે છે કે કેટલીય મણિઓ અને કેટલાયે મુચકુંદો સમોવડા જોડા વિના, અસમાન જોડને સહન કરતાં, નરક સમા સંસારના ઉચ્છેદક અનુભવો કરતાં ભવ પૂરો કરે છે. કોનો વાંક?

જે સમાજ દૂષણ ને ભૂષણ માને તેનું ભાવિ અંધકારમય હોય છે. આવો સમાજ કાળના પ્રવાહ સામે ટકી શકતો નથી. આવા સમાજને સ્વસ્થતા તરફ દોરી જવાનું કાર્ય સમાજના જ્યોતિર્ધરનુ છે.

રીટા જાની

કલમના કસબી: કનૈયાલાલ મુનશી -37

જીવનના સીધા ચઢાણ ભલભલાને હંફાવી દેવા શક્તિમાન છે. તેથી વચ્ચે વચ્ચે વિરામ લઈને જ આગળ વધી શકાય. ગત અંકમાં આપણે મુનશીની આત્મકથા ‘સીધા ચઢાણ’ ને અડધે રસ્તે વિરામ આપેલો. એડવોકેટની પરીક્ષામાં તે વખતે બહુ થોડા પાસ થતાં. એમાં પણ પ્રથમ પ્રયત્ને પાસ થતાં માતા, સગાં વહાલાં, મિત્રો, ન્યાત, ભાર્ગવ સમાજ – સૌએ અભિનંદન અને માનપત્રની વર્ષા વરસાવી. ને મુનશીએ એક ચેમ્બર ભાડે રાખી પોતાના કામની શરૂઆત કરી. સાથે અંગ્રેજી બોલવાનો મહાવરો કેળવવા માંડ્યો. એનો સીધો લાભ એ થયો કે મુનશીને જગતના સાહિત્યસ્વામીઓનો પરિચય થયો. એટલું જ નહિ પણ પરભાષા શીખતાં શૈલી ને સાહિત્યરચના, વાકપટુતા ને વાર્તાલાપનાં કેટલાંક સનાતન રહસ્યોની સમજ પડી.

કોઈ પણ નવી વસ્તુની શરૂઆત ક્યારેય આસન નથી હોતી. એનો અનુભવ મુનશીને પોતાની નવી નવી વકીલાત શરૂ કરતાં થયો. જમિયતરામકાકાએ તેમને નાની નાની બ્રીફ મોકલવા માંડી ને ભુલાભાઈ દેસાઈની ઓળખાણ કરાવી સાંજે એમની ચેમ્બરમાં કામ શીખવું એવું નક્કી થયું. ભુલાભાઈ વકીલાતની ટોચે પહોંચેલા, હજારો રૂપિયા કમાતા, નવા ઊગેલા સૂર્યની ભભકથી ચમકતા ને ન્યાયાધીશો પણ એમની મીઠી વકાલતથી પાણી પાણી થઇ જતાં. આ ધ્રુજતા શિખાઉના બે વર્ષ તો ખાસ નોંધપાત્ર પ્રગતિ વગર જ ગયા. નાની નાની અપીલો, દાવા અરજીઓ ને ખરડાઓથી શરૂઆત કરી. પણ ધીરે ધીરે બધા નવા ધંધાદારી મિત્રો ભેગા મળતાં, કાયદાનાં કોકડાં ઉકેલતા, ભૂલો કરતાં ને ગોટાળા પણ ઉકેલતા અને એમ કરતાં થતાં કડવા મીઠા અનુભવો પર હસતાં. ક્યારેક અસીલો પણ છેતરી જતા, ફી ન આપતાં પણ ધીરે ધીરે પ્રતિષ્ઠિત સોલિસિટરો સાથે પરિચય થયો. ભુલાભાઈ સાથે રહી એમની અથાગ મહેનત, પૃથક્કરણ શક્તિ અને ન્યાયાધીશના મન જીતવાની ચતુરાઈ મુનશી પણ શીખ્યા. ભુલાભાઈ અને તેમના પત્નીએ મુનશી અને તેમના પત્ની લક્ષ્મીને અપનાવ્યા. ભુલાભાઈના દાવા અરજીઓ, જવાબો ને અભિપ્રાયના થોકબંધ ખરડાઓ મુનશી તૈયાર કરતા ને એમની બ્રીફોની તારવણી પણ કાઢતાં. ભુલાભાઈના નિકટના સહવાસથી યુરોપીય સંસ્કૃતિના ઘણા પાઠ એમની પાસેથી શીખ્યા. છાંટોપાણી ન લે તો મુંજી, અસંસ્કારી ને વેદિયા ઢોરમાં ખપે એટલે સુરાપાનને શિષ્ટતાનું લક્ષણ માની અપનાવ્યું પણ માંસ અને બ્રિજ રમવાનું ન સ્વીકાર્યું.

મુનશી એ સમયના નવા એડવોકેટના સંઘર્ષની અને ત્યારના પ્રખ્યાત એડવોકેટ , સોલિસિટર અને ન્યાયાધીશ એવા નરીમાન, છોટુભાઈ, ચીમનભાઈ, મોતીલાલ સેતલવાડ, જ્હૉન ડંકન ઇન્વેરારિટી, મેકલાઉડ, સ્ટ્રેંગમેન, દીનશા મુલ્લાં, સર લલ્લુભાઈ, ઝીણા વગેરેની ખાસીયતો, તેમની કામ કરવાની પદ્ધત્તિ, રાજકીય અને ધંધાકીય આંટીઘૂંટી તથા મુનશીના તેમની સાથેના સંબંધો વગેરેની ખૂબ રસપ્રદ વાતો કરે છે. કેટલાક કેસની ચર્ચા પરથી એ સમયના સામાજિક, ધાર્મિક અને ધંધાકીય વાદ વિખવાદનો ખ્યાલ પણ વાચકને આવે છે. તો ખૂબ મહેનત કરીને મુનશી એક કેસમાં પોતાના મંતવ્યનું સુંદર પ્રતિપાદન કરે છે ત્યારે તેમની સખત કસોટી કરનાર ભુલાભાઈએ જે હેતભર્યા શબ્દો કહ્યા તેથી મુનશીને પ્રતીતિ થાય છે કે ધંધાના સીધાં ચઢાણની ઉપલી ધાર તેમણે વટાવી છે.

મુનશીના મિત્રો તેમને ગુજરાતીમાં લખવા માટે પ્રેરતાં ,પણ તેમની હિંમત ચાલતી ન હતી. જ્યારે મુનશીને કોઈ ઉદ્વેગ થાય ત્યારે તેને અવલંબીને કોઈ કાલ્પનિક પ્રસંગ ઊભો કરી તેની નોંધ કરવાની ટેવ તેમને નાનપણથી જ હતી. આ પ્રયોગ કરવા તેમણે ‘મારી કમલા’ નામક ટુંકી વાર્તા ‘ઘનશ્યામ વ્યાસ’ના નામથી લખી. આ વાર્તાને સત્કાર મળ્યો. એટલું જ નહિ પણ ત્યારના પ્રખર સાહિત્યકાર નરસિંહરાવ ભોળાનાથ દિવેટીયા તેમને શોધી તેમની ઓરડીએ પહોંચ્યા ને મુક્ત કંઠે ગુજરાતી સાહિત્યક્ષેત્રે મુનશીને આવકાર આપ્યો. આ અણધારી મુલાકાતે મુનશીની હિંમત વધારી અને એક સાહિત્ય સફરની શરૂઆત થઈ. મુનશીની સર્જનકલા ત્રણ પ્રકારે થતી. પહેલા પ્રકારમાં તેઓ આત્મકથા કરતાં ને પોતે અનુભવેલું સુખ કે દુઃખ કહેતા. ‘મારી કમલા’,’ કોકિલા’,’ વેરની વસૂલાત’ અને ‘પૃથીવીવલ્લભ’માં પહેલો પ્રકાર પ્રધાન છે. બીજા પ્રકારમાં તેઓ એક સ્વાનુભવને પહેલાં કલ્પનામાં સંઘરી રાખી ,પછી તેને મૂર્તિમાન કરતી કાલ્પનિક વ્યક્તિ કે પ્રસંગને અવલંબીને વાર્તા લખતાં. ‘પાટણની પ્રભુતા ‘બીજા પ્રકારમાં આવે. જ્યારે ત્રીજા પ્રકારમાં વણઅનુભવેલી મનોદશા ઘટાવી, તેનો કાલ્પનિક સ્વાનુભવ કરી તેના પર મુખ્ય પાત્રો ને પ્રસંગોની રચના કરતાં. ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’ અને ‘જય સોમનાથ’માં ત્રીજા પ્રકારનું પ્રાબલ્ય નજરે પડે છે. લેખક તરીકે મુનશી પોતાનું નામ છુપુ રાખવા માગતા હતા. કારણ કે તેમને ડર હતો કે કે જો બીજા સોલિસિટરો જાણે તો એમ માને કે તેઓ ધંધામાં બરાબર ધ્યાન નથી આપતા. તેથી તેમને બ્રીફ મળતી બંધ થઈ જાય. પણ હકીકત એનાથી અલગ હતી. તેમની નવલકથાની પ્રશંસા તેઓ મૂંગા મોઢે સાંભળતાં.

ધીરે ધીરે મુનશી પોતાના ધંધા, સાહિત્ય અને રાજકીય ક્ષેત્રે આગળ વધતા રહ્યાં. ગુર્જર સભા, ષડરિપુમંડળમાં તો સક્રિય હતા જ પણ ‘ભાર્ગવ – ત્રિમાસિક’, ‘આર્ય પ્રકાશ’,’ સત્ય’માં લેખો લખવાના શરૂ કર્યા. ‘સમાલોચક’, ‘સાહિત્ય પ્રકાશક કંપની’ અને ‘સાહિત્ય સંસદ’ની સ્થાપના કરી. રાજકીય ક્ષેત્રે ‘યંગ ઇન્ડિયા’ શરૂ કર્યું ને હોમરૂલ સાથે પણ જોડાયા. કોંગ્રેસ, ગાંધીજી, ઝીણા, અરવિંદ,લોકમાન્ય તિલક, ગોખલે, સર ફિરોઝશાનો પણ તેમના જીવન પર પ્રભાવ હતો. ધર્મ અને રાજકારણ વિશે તેમની એક આગવી વિચારધારા હતી. સાથે ‘વેરની વસૂલાત’, ‘કોનો વાંક’, ‘પાટણની પ્રભુતા’, ‘ગુજરાતનો નાથ’ જેવી સાહિત્યની અવિરત લેખન યાત્રા પણ ચાલુ જ હતી. તો અંગત જીવનમાં લક્ષ્મીના આત્મસમર્પણની કોઈ સીમા ન હતી.પણ હૃદયના ભાવો શબ્દોમાં કે આચારમાં વ્યક્ત કરવાની તેની પરિમિત શક્તિના કારણે વિદ્યા ભૂખ્યા, આવિર્ભાવના રસિયા અને અંકુશ વિનાના તાદાત્મ્ય પર રચેલી પ્રણય ભાવના સેવતા યુવકના જીવનના ભાવજગતના સંઘર્ષની વાત ઉપસી આવે છે.

લેખક મુનશીની વાત કરીએ તો તેમને ગુજરાતના ઈતિહાસનો પહેલેથી જ શોખ હતો. જ્યારે તેઓ ગુજરાતી વાંચવા અને લખવા લાગ્યા ત્યારે ગુજરાતની ભક્તિના અંકુર તેમના હૃદયમાં ફૂટવા લાગ્યા. ‘પાટણની પ્રભુતા’ લખતાં પ્રણયોર્મિઓ કાબૂમાં આવી હતી. ‘પૃથીવિવલ્લભ’ એ મુનશીના હ્રુદયની જ્વાળામાંથી સર્જાય છે,માટે જ એમાં કલાત્મકતા વધુ છે. સાહિત્યના પ્રભાવમાંથી વ્યવસ્થાવૃત્તિ ડોકિયાં કરતી અને તે કલ્પનામાં ગુજરાતની મહત્તા સર્જી રહી. તેમના પાત્રો તેમની કલ્પનાના ગર્ભમાંથી બહાર પડતાં, જે તેમના પ્રાણ અને અસ્થિ હતાં. મુનશી પોતાને કલાકાર તરીકે અનુભવતા. મુનશીની સૃષ્ટિ વાચકને જીવંત લાગે, કારણ તેમની કલ્પનાના સંતાનો માનવતાથી તરવરતાં હોય. તેથી જ સર્જક સફળ બને. જો લેખકની સર્જેલી સૃષ્ટિનાં સ્ત્રી પુરુષો વાચકની કલ્પનામાં ઘર કરવા શક્તિમાન હોય તો એ પાત્રોને અસ્તિત્વમાં આવવાનો એમનો અધિકાર સિદ્ધ થઈ જાય છે. મુનશી કહે છે કે જ્યારે તેમણે મુંજાલ કલ્પ્યો ત્યારે તેમનામાં ગુજરાતની અસ્મિતા પ્રગટી. આમ મુંજાલ મુનશીની ગુજરાતની અસ્મિતાનો પિતા અને સંતાન બંને છે. ગુજરાતની અસ્મિતા મુનશીના જીવનમાં એક પ્રચંડ બળ બની રહ્યું તે માટે મુનશી રણજિતરામનો ઋણ સ્વીકાર કરે છે. તેમનાં હૃદયમાં એક જ વિચાર હતો કે આપણી સંસ્કૃતિ ક્યારે વિજય પામે ને પરિણામે એક નવીન ગુજરાત અવતરે. નવીન ગુજરાત એ માત્ર એક સ્વપ્ન ન હતું પણ એક જીવંત વ્યક્તિ હતી. એ બધાને એ જ લક્ષ્ય તરફ પ્રેરતા – ગુજરાતના ગૌરવ, એકતાનતા, અસ્મિતા તરફ. મુનશીએ ફક્ત વાર્તા લખીને સંતોષ માનવના બદલે સાહિત્ય અને કલાના તથા માનવતાના પોતાના આદર્શો ગુજરાત સમક્ષ મૂકી તથા શ્રી, વિજય અને ભૂતિ મેળવવા પોતાના સ્વભાવજન્ય ધર્મને જ સ્વધર્મ બનાવ્યો. એ માટે ખૂબ વાંચન અને લેખન કર્યું.

મુનશીએ ગુજરાતની અસ્મિતાનું મુખપત્ર ‘ગુજરાત’ શરૂ કર્યું. એ અરસામાં તેમના મિત્રોએ લીલાબહેનની ઓળખાણ કરાવી. સ્ત્રીઓના હક્ક વિશેનો એમનો ઉત્સાહ અપરિમિત હતો. એવામાં લીલાએ એના લખેલાં રેખાચિત્રો ‘ગુજરાત’માં છપાવવા મુનશીને મોકલ્યા. એ વાંચીને મુનશીને એવું લાગ્યું કે બાવીસ વર્ષની આ યુવતીએ સામાન્ય પરિચય પછી આ બાણ માર્યું હતું ને ત્રીસ વર્ષની મુનશીની સ્વસ્થતાને આરપાર વીંધી મર્મ સ્થળને એણે ભેદ્યું હતું. લીલાને તેઓ બરાબર ઓળખતા ન હતા કે ન હતી એની સંસાર ઘટનાની કોઈ માહિતી. પણ ભવેભવની સખી મળી હોય એમ મુનશીનું હ્રુદય પોકારી રહ્યું હતું એ વાત ચોક્કસ હતી. તેર વર્ષની
સમાધિને પરિણામે સાક્ષાત્કાર પામેલી ‘ દેવી ‘ પટને પેલે પાર – છતાં નિકટ – જીવતી ઊભી હતી …

‘સીધાં ચઢાણ ‘ એક આત્મકથા પણ છે અને કદાચ એ મુનશીની જીવનયાત્રાનું વર્ણન પણ છે. સૂર્યપ્રકાશને ત્રિપાર્શ્વ કાચમાંથી પસાર કરીએ તો પ્રકાશનો સપ્તરંગી વર્ણપટ પ્રાપ્ત થાય છે. જીવનયાત્રામાં પણ કંઇક આવું જ છે. રંગબેરંગી નયનરમ્ય પતંગિયું બનતાં પહેલાંની કશ્મકશ એ પતંગિયાની જીવનકથની છે તો સાથે જ જીવનનો પરિવર્તન મંત્ર પણ છે. એવરેસ્ટ પરનું પહેલું કદમ એ સ્વપ્નસિદ્ધિ , સંકલ્પસિધ્ધિ અને લક્ષ્યસિદ્ધીની ગાથા છે. સંકલ્પ અને સિદ્ધિનું આ અંતર મુનશીની સ્વપ્નસિદ્ધી અને સીધાં ચઢાણની યાત્રા છે. આપણા લક્ષ્યની સિદ્ધિ ….એક નવા સોપાન પર …આવતા અંકે...


રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -36



મુનશીની આત્મકથા પણ કોઈ નવલકથાથી કમ રસપ્રદ નથી. મુનશીએ પોતાની આત્મકથા ત્રણ ભાગમાં આલેખી છે.
1. અડધે રસ્તે
2. સીધાં ચઢાણ
3. સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં
આજે આપણે ઇ.સ. 1907 થી ઇ.સ. 1922 સુધીના સંસ્મરણો આલેખતી આત્મકથા ‘સીધાં ચઢાણ’ની વાત કરવી છે. સીધાં ચઢાણ એ આત્મકથા છે પણ એ માત્ર પોતાની વાતો નથી. સાહિત્ય એ આત્માના ગીત અને
સંગીતની અનુભૂતિનો સમન્વય છે .

મુનશી દર વર્ષે પોતાની ડાયરીની શરૂઆતમાં બે સૂત્રો લખતાં.
* મરણ તો નિશ્ચિત છે જ,
તો પછી શેં બેસી રહેવું –
લાંબા જીવનના અંધકારમય દિવસોમાં –
નકામા, નેમ વગર ને નામ વગર?

* જીવન તો દેવદીધા ભાર છે:
એને નીરખી લે, ઊંચકી લે.
સ્વસ્થ રહી એકનિષ્ઠાથી નિભાવી લે;
શોકનો માર્યો હારતો ના,
પાપનો બીધો ડગમગતો ના.
ને સ્થિર પગલે આગળ વધ.
આગળ ને ઊંચે –
ધ્યેય સિદ્ધ થાય ત્યાં સુધી.

આ બે સૂત્રો મુનશીની મનોસ્થિતિ અને જીવન પ્રત્યેના તેમના દૃષ્ટિકોણને સારી રીતે સમજાવે છે. સમય હતો હિંદની સ્વાતંત્ર્ય ચળવળનો. મુનશી વડોદરા કોલેજમાં ભણતાં. સૌ વિદ્યાર્થીઓ અરવિંદ ઘોષની ભાવપ્રધાન તલ્લીનતા અને મહારાજ સયાજીરાવ ગાયકવાડના પ્રજાહિતના કાર્યોથી અંજાયેલા હતા. વિદ્યાર્થી મુનશી પર મહારાજ સાહેબના પ્રવચનનો ઊંડો પ્રભાવ પડ્યો, જેમાં તેમણે કહ્યું કે દરેક વ્યક્તિ પોતાના માટે, ન્યાત માટે નહિ પણ રાષ્ટ્ર માટે કર્તવ્ય કરે. રૂઢિ અને પૂર્વગ્રહને જીતી મહાન રાષ્ટ્રભાવનાના ભાતૃભાવથી, રાષ્ટ્રીય કલાસાહિત્યથી અને સમૃદ્ધ વ્યાપારથી શોભતું રાજ્યતંત્ર બનાવવું એ આ બહાદુર, મુત્સદ્દી અને સમર્થ રાજવીની આકાંક્ષા હતી.

ઇ.સ. 1907માં મુનશી એલ.એલ.બી. નો અભ્યાસ કરવા મુંબઈગરા બન્યા. હવા ઉજાસભરી હવેલીમાં એકલા ઉછરેલા તાપીબહેનના લાડકા દીકરા માટે કોલાહલ, દુર્ગંધ અને ગંદકીથી ભરપૂર ખોલીમાં રહેવું અસહ્ય હતું. તેથી તેઓએ પિટીટ લાઇબ્રેરીને જ પોતાનું પ્રેરણાસ્થાન ને ઘર બનાવ્યું. બી.એ. માં પ્રથમ આવવા માટે ઇલિયટ પારિતોષિક અને પ્રથમ એલ.એલ.બી. માં પહેલા આવવા માટે અંબાલાલ સાકરલાલ પારિતોષિક મળેલું. બંને પારિતોષિક પુસ્તકરૂપે હતા. દલપતરામની સાથે મળી એ પુસ્તકો વેચી ખર્ચ માટે સોએક રૂપિયા મેળવ્યા. આજે એક વર્ષમાં પુસ્તકોના બે સેટ ખરીદનાર માબાપ ને બાળકોને એ યુગની અછત અને કરકસરની વાત કેમ સમજાશે? મુંબઈની રંગભૂમિ અને જયશંકર સુંદરી મુનશીની ભાવસમૃદ્ધીમાં જડાઈ ગયા હતા.

મુનશીની બાલસખી ‘દેવી’ની આસપાસ તેમણે એક નાનીશી સૃષ્ટિ રચી હતી. તેમની ઝંખના થોકબંધ કાગળ અને નોંધમાં ધબકતી. ધીમે ધીમે દેવી સંસ્મરણમૂર્તિ મટીને સદાની સહચરી થઈ ગઈ. મુનશી તેની સાથે પ્રેમ સંવાદ કરતાં. અને આ સંવાદોએ જ મુનશીની સર્જનાત્મક કળાનો પાયો નાખ્યો. પોતાની શક્તિના ભાન વિનાના સાહિત્યકારની સર્જકવૃત્તિ આ રીતે ડોકિયાં કરતી હતી :
” સ્વપ્નસૃષ્ટિના પ્રકાશમાં જ્યાં સંસ્મરણો આછી છાયા સમાન પ્રસરે છે, ત્યાં એક સ્વરૂપ દેખાય છે: પ્રકાશમય, દૈવી અને મોહક; આવતી ઉષાના તેજસ્વી અને શરમાતા સૌન્દર્યથી શોભતું. મારા જીવનને શાસતિ એ તારલિકા છે. ઉલ્લાસથી એ મારી નાવ હંકારી જાય છે. એ મારું આશ્વાસન ને એ મારી પ્રેરણા. એ મારે માટે તલસે છે. હું અનંત કાળની અવગણના કરુ છું, વિયોગનો દુસ્તર સાગર હું તરી જાઉં છું. અમે મળીએ છીએ – કદી છૂટાં ન થવાં.અને સાથે ને સાથે જ રહીએ છીએ. દરેક સ્થળે – સ્વર્ગનાં સૌન્દર્ય મંદિરમાં, ભવ્ય કો વિશ્વખંડમાં, દૂર ચમકતા કો તારા પર અને પ્રલયકાળમાં અને સાથે ને સાથે લય પામી છીએ. “
ચાર વર્ષ પછી આ આખો સ્વાનુભવ ‘વેરની વસૂલાત’માં નવો દેહ ધરે છે. મુનશી મહામહેનતે પોતાની અસ્વસ્થ મનોદશા પર સ્વામિત્વ મેળવે છે.

મનુકાકા સાથેનો પત્રવ્યવહાર વિદ્યાર્થી મુનશીને પ્રગટ કરે છે તો તેમની પાસે અંગ્રેજીમાં ભાષણ, પ્રાર્થનાઓ કે માનપત્ર લખાવી નીચે ગુજરાતી ઉચ્ચારણ પણ લખાવી વાંચતા કેવું હાસ્ય નીપજે છે એની વાત મુનશી કરે છે. શિખા, અબોટિયું જેવી રૂઢિઓ છોડી, છોડાવી, મિત્રોને નાટકના ગીતો ગાતાં, કસરત કરતાં કર્યા, સ્ત્રીઓને અક્ષરજ્ઞાન આપ્યું ને અઘરણીની ન્યાતનો રિવાજ બંધ કર્યો એટલું જ નહિ ભરૂચમાં ‘દાદાભાઈ નવરોજી ફ્રી લાઇબ્રેરી’ નું મકાન ઊભું કર્યું. એમાં સમાજ સુધારો કરવાની મુનશીની ધગશ દેખાઈ આવે છે.

મુનશીએ અંગ્રેજીમાં લેખો લખવાનો શરૂ કર્યું, જે ત્રણેક જગ્યાએ પ્રગટ થતાં. ને 1910માં એલ.એલ.બી. પાસ થયા. મુનશી ડિગ્રી લેવા મુંબઈ ગયા ત્યારે એડવોકેટ ભુલાભાઈ દેસાઈને મળ્યા, જેઓ અનાયાસે જ તેમના ભાવિના ઘડતરમાં ફાળો આપી રહ્યા. તેમની તબિયત નાદુરસ્ત રહેતી. તેથી પત્ની લક્ષ્મીને લઈને મુંબઈ આવ્યા. તેમણે અનેક ઉભરા કાઢ્યા. પિતા નહોતા, પૈસાની તાણ હતી, મનુકાકા સાથે મૈત્રીમાં અનેક અપમાનો સહ્યાં હતાં. દામ્પત્યજીવનમાં અપૂર્ણતા હતી. જીજીમાના દુઃખના પ્રત્યાઘાત થતાં હતાં. મનને અને શરીરને નિર્બળતા સાલતી હતી. અસંતુષ્ટ અને અકળાતી મહત્વાકાંક્ષાના શૂળ હૈયું કોરતાં હતાં. જીવનના સીધા ચઢાણ ચડતા અનહદ મુશ્કેલીઓ તેમને ગૂંગળાવી રહી હતી. ત્યારે લક્ષ્મી નિ:શબ્દ સેવાથી પતિદેવને રીઝવતી. એ એટલું બધું કરતી કે એને જોઈ મુનશીના પગમાં નવું ચેતન આવતું ને તેમનું મનસ્વી ને સ્વાર્થી હ્રુદય લક્ષ્મીને વશ થઈ એના તરફ મમતાથી વળવા લાગ્યું. મુનશી લખે છે કે તેમના સદભાગ્યે કસોટીના અને નિર્ધનતાના સમયમાં તેમને લક્ષ્મી મળી , જે તેમની અભેદ્યતાની સર્જનહાર હતી. એના હસતાં મુખે આવકારથી મુનશીના થાક ને અકળામણ દૂર થઈ એ સ્વસ્થતા અનુભવતા. લક્ષ્મી તેમનામાં પૂર્ણ આત્મશ્રદ્ધા પ્રગટાવતી, જેના વગર મુનશી નિશ્ચિત પણે ભાંગી પડ્યા હોત એવું તેમણેનોંધ્યું છે. તેઓ સાથે હસતાં, બોલતાં, આનંદ કરતાં ને ખૂબ મઝા કરતાં. લક્ષ્મીના અદ્ભુત આત્મસમર્પણથી એ મુનશીના જીવનની ભાગિયણ બની ગઈ.

લૉ ક્લાસમાંથી ટ્રામમાં ઘેર આવતાં તેમનો પરિચય ચંદ્રશંકર પંડ્યા સાથે થયો. ને તેમણે ‘ધી યુનિયન’ સભામાં જવાનું શરૂ કર્યું, જે પાછળથી ‘ગુર્જર સભા’ કહેવાઈ. ત્યાં દર રવિવારે મિત્રમંડળ ભાષણ કરવા મળતું. પહેલા તો મુનશીને સંકોચ થતો કે તેમને સારું અંગ્રેજી બોલતાં નથી આવડતું. પણ એક વાર તેમણે પોતાની ચિત્રાત્મક અંગ્રેજીમાં તીખી તમતમતી રીતે આગળના વક્તાની ઝાટકણી કાઢી ને પોતાની પ્રગતિનું એક સીમાચિહ્ન વટાવી દીધું. પહેલી વાર મુનશીને એવું મંડળ મળ્યું, જે સાહિત્યને જીવનનું પ્રથમ અંગ માનતું હતું, એના સંસ્કારો સાહિત્યકારોએ ઘડ્યા હતા, ઉચ્ચ અભિલાષાઓ રાખવી એને ધર્મ માન્યો હતો. મુનશી પણ સંસ્કાર તરસ્યા હતા, સાહિત્યિક જીવન તેમને પ્રિય હતું. તેથી તરત જ તેઓ આ મંડળમાં ભળી ગયા. મુનશીની પ્રવૃત્તિઓ અને ઉપલબ્ધિઓ વધતી ગઈ. નવા નવા મંડળોમાં ભાષણ આપતાં થયાં. ‘મોતીલાલ પારિતોષિક નિબંધ’માં વિજેતા બન્યા, જેનું પારિતોષિક લેડી રતન ટાટાના હાથે મળ્યું. ‘ગુર્જર સભા’માં મંત્રી બન્યા. ‘ભાર્ગવ ત્રિમાસિક’ની સ્થાપના કરી ને તેના તંત્રી બન્યા. ‘સમાજ સુધારા કોન્ફરન્સ’ માં પણ મંત્રી બન્યા.

મુનશીના સમયમાં એડવોકેટની પરિક્ષા જાણે જુવાનિયાના જીવન વેડફી મારવા રાખવામાં આવી હોય એમ મનાતું. શું વાંચવાનું તેની કોઈ મર્યાદા નહિ, ક્યા વિષયના પ્રશ્નપત્ર નીકળશે એ પણ નક્કી નહિ, માર્ક્સ પણ નહિ, ભાગ્યે જ કોઈ પહેલે વર્ષે પાસ થાય. બેચાર વર્ષ બેસવું પડે એ તો સામાન્ય અનુભવ. ડુમ્મસના બંગલે જઈ પરીક્ષાની તૈયારી કરી ને પરિક્ષા પૂરી કરી માથેરાન ગયા. મુનશી નોંધે છે કે તેમણે જિંદગીમાં પહેલી જ વાર પર્વત જોયો. એનાં પરના વૃક્ષોની ઘટા, એની એકાંત ઝાડીઓ, એનાં ગાતા બુલબુલ ને જંગલી પુષ્પોએ હંમેશા તેમને શાંતિ અને પ્રેરણા આપ્યા છે. અહીં તેમણે જીવનના કેટલાક મહાસંકલ્પો કર્યા ને આ જીવન કથની પણ ત્યાં બેસીને જ લખી. પહેલા પ્રયત્ને જ એડવોકેટની પરિક્ષા પાસ કરવા મુનશી નસીબદાર રહ્યા. બહુ પડ્યા, આથડ્યા, ઘા પણ બહુ ખમ્યા. આખરે સીધા ચઢાણ વાળી ટૂક તેમણે વટાવી….પણ એનાથી બીજી વધારે કપરી ટૂક મુનશીની આંખ સામે ઉભી હતી….આત્મકથા એક તરફ જીવન સિદ્ધિની પ્રસ્તુતિ છે તો બીજી તરફ સાહિત્યરસનો આસ્વાદ પણ છે . જીવનસિદ્ધિ એ સોપાનસિદ્ધિ છે અને સ્વપ્નસિદ્ધી અને લક્ષ્યસિદ્ધિની વચ્ચે અગત્યના સોપાનનું ગૌરવપ્રદ સ્થાન છે સંકલ્પસિદ્ધિનું. સાહિત્યરસની આ સફર એ જીવન સંગીતની સુરાવલી છે. સૂર વહેતાં રહે છે, સુરાવલીઓ સર્જાતી રહે છે અને સફરના મુકામો બદલાતા રહે છે. સાહિત્યરસ સહિત જીવન સંગીતની સુરાવલીઓના વિશેષ પ્રસંગો સાથે મળીશું આવતા અંકે…..

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -35



આપણે છેલ્લા બે હપ્તાથી ‘જય સોમનાથ’ની વાત કરી રહ્યા છીએ. આજે વાત કરીશું તેના ત્રીજા અને અંતિમ ચરણની.આ કથામાં તત્કાલીન ગુજરાતી સમાજનું તથા દેશના વહીવટનું જીવંત નિરૂપણ છે. અહીં ભીમદેવ, ચૌલા, ઘોઘાબાપા, સામંત, વિમલ મંત્રી, ગંગ સર્વજ્ઞ જેવાં જીવતાં જાગતાં પાત્રો સર્જી, પાત્રોની ઐતિહાસિક ઘટનાઓની રસિક ગૂંથણીથી એકધારો રસ પ્રવાહ અસ્ખલિત વહાવીને સર્જકે લોકહૃદયમાં ચૈતન્ય પ્રગટાવ્યું છે. અતીતની અસ્મિતાના ભક્ત ને પ્રશંસક તથા ભારતીય સંસ્કૃતિના ઉપાસક મુનશીજી ભાવક – વાચક સમક્ષ પ્રગટે છે. તેમની ઐતિહાસિક નવલકથાઓ હકીકતે ઇતિહાસરંગી રોમાન્સ છે. સોમનાથ મંદિરનું પુનનિર્માણ હકીકતે સ્વપ્નદૃષ્ટા મુનશીનું સ્વપ્ન હતું. ભારતના પ્રથમ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્રબાબુએ મુનશીને આમંત્રણ આપી મંદિરનું કામ શરૂ કરાવ્યું. ત્યારે એમણે કહ્યું હતું કે “નવસર્જનની શક્તિ હંમેશા વિધ્વંસક શક્તિ કરતાં વધુ હોય છે એ વાત સોમનાથ મંદિર સિદ્ધ કરે છે.’

હમ્મીર પ્રભાસ તરફ ચઢી આવે છે એ કરતા ભીમદેવ મહારાજ સેના સાથે આવે છે તે ખબરથી પ્રભાસમાં અજબ ચેતન આવી ગયું. ચૌલા પણ તેને બચાવનાર પ્રતાપી ભીમદેવને પોતાની અકથ્ય ઉર્મીઓથી આવકારવા વ્યાકુળતાથી રાહ જોઈ રહી. ‘જય સોમનાથ ‘ ની ઘોષણા સાથે પાટણના નરેશનો ભવ્ય સત્કાર થયો. ગુરુદેવ ગંગ સર્વજ્ઞએ દેવીની પૂજાના પુણ્યધામોમાં ચાલતો અત્યાચાર બંધ કરાવ્યો. ત્યાંથી ચૌલાને છોડાવી તથા શિવરાશિને પ્રાયશ્ચિત આપ્યું. તેથી તેમનો પટ્ટશિષ્ય શિવરાશિ એમ માનતો હતો કે એ મહાપાપને લીધે જ ગુરુને વિનાશવા હમ્મીર આવતો હતો. ભીમદેવની પ્રેરણાથી પ્રભાસમાં તૈયારીઓ શરૂ થઈ. ચૌલાને ભીમદેવ અને ગુરુદેવની સરભરાનું કામ સોંપાયું ને ભીમદેવની સેવા કરવી એ તેના શ્વાસ ને પ્રાણ થઈ ગયા.

ક્યાંક શંખનાદ થયા તો ક્યાંક રણશિંગુ ફૂંકાયું તો વળી ક્યાંક ભેરીનાં નાદ થયા. જાણે મોટી રેલ આવતી હોય એમ હમ્મીરની સેના અભેદ્ય વ્યુહમાં પ્રભાસના આસપાસ પ્રલયની માફક વીંટળાઈ વળી. દરિયા સિવાયની ત્રણ બાજુએથી પ્રભાસ ભીડાઈ ગયું. હમ્મીરે જગત જીતવાના એમના ક્રમમાં અનેક વાર આવા ગઢો પર આક્રમણ કરેલું. પણ આ ધામ બધાથી શ્રેષ્ઠ હતું. અહીં આવવા એમણે અણખેડેલા રણ ખેડ્યાં હતા ને અપ્રતિમ સાહસ કર્યાં હતાં. આસુરી પ્રાબલ્ય ધરાવતાં હમ્મીરના પ્રચંડ સૈન્ય સામે ભગવાન સોમનાથની લાજ રાખવાની ભયંકર પ્રતિજ્ઞા લઈ નાનકડું ક્ષત્રિય સૈન્ય ખડું હતું.

આજની હાઈ ટેક પેઢીને કદાચ આ યુદ્ધનો અંદાજ પણ ન આવે. પણ ત્યારે યુદ્ધમાં કુશળ વ્યૂહ રચના ને સાધનોની સાથે શારીરિક બળનો પણ મોટો ફાળો રહેતો. ભીમદેવ મહારાજ ક્યારેક ઘોડા પર તો ક્યારેક પગ પર ફરીને સૈનિકોને આજ્ઞા કરતાં, અચૂક બાણો છોડતા ને ‘જય સોમનાથ’ની ગર્જનાથી બધાને પ્રોત્સાહિત કરતા. મંદિરના શિખર પરથી ચૌલા અને ગુરુદેવ રુદ્રના અવતાર સમા ભીમદેવ મહારાજનું શૌર્ય નિહાળતાં. ગુરુદેવે ભીમદેવના અદભુત શૌર્યની વાત સાંભળી હતી, પણ નજરે આજે જ જોયું. હમ્મીરનું સૈન્ય ધાર્યું હતું તેનાથી મોટું હતું તો ભીમદેવનું બળ પણ ધાર્યું હતું તેનાથી વધુ હતું. મધ્ય દરવાજા પર ભીમદેવ મહારાજ અને દ્વારકા દરવાજા પર રા’ એ રંગ રાખ્યો અને પોતાની બાહોશીથી દુશ્મનના સૈન્યને ફાવવા ન દીધું. જૂનાગઢ દરવાજે પરમારે સૈનિકોને પ્રેરવામાં અને પોતાનું શૌર્ય બતાવવામાં કોઈ કસર છોડી ન હતી. છતાં ત્યાં પરિસ્થિતિ કઠણ બની. ભીમદેવની ઈચ્છાને અનુસરી વૃદ્ધ માતાપિતા ને નવપરિણીત વધૂને છોડી તે રણે ચડ્યો હતો ને બહાદુરીથી દુશ્મનો સામે ઝુઝતા મૃત્યુના મોંમાં પડ્યો હતો.

ભીમદેવ મહારાજ પોતાના ઉતારે ગયા ત્યારે તેમના કાનમાં સ્વર્ગીય સંગીત ગુંજતું હતું .એમણે અપ્રતિમ શૌર્ય દાખવ્યું હતું . દાવાનળ સમા હમ્મીરને પાછો હટાવી સત્કાર અને કીર્તિ મેળવ્યા હતા. હર્ષથી પ્રફુલ્લ તેમનું મન ચૌલાનો વિચાર કરવા બેઠું. પોતાની જાતને પાર્વતી માનતી એ અદ્ભુત બાલિકા હતી. જગતની જંજાળ એને સ્પર્શતી નહિ. ચંદ્રિકા મઢી એક નાનકડી ઊર્મિ હોય તેમ જ આખા જીવનની પળેપળમાં અપૂર્વ છટાથી નાચતી હતી. એ તો ચંદ્રના તેજની, પુષ્પોની સુવાસની, જળતરંગોના નૃત્યની બની હતી. આવા વિચાર કરતાં તેઓ અધીરા બની ચૌલાને ઝંખતા હતા. ને ચૌલા તો એક અંધારા ખૂણામાં લપાઈને અધીરા થતાં મહારાજને હસતે નયને જોઈ રહી હતી. એની દૃષ્ટિએ તો પાટણ પતિ ભીમ રણે ચઢયા ન હતા, પણ ભગવાન શંભુ પોતે ત્રિપુરાસુર સાથે યુદ્ધે ઉતર્યા હતા. કૈલાસ પર એ – હિમવાન પર્વતની કન્યા – પતિની વાટ જોતી બેઠી હતી. વિજયી શિવ અત્યારે એની વાટ જોતાં હતા. અચાનક તેનાથી હસી દેવાયું ને ભીમદેવે એને પકડી પાડી ને ફૂલની માફક હાથમાં લઈ આલિંગન આપ્યું. પાર્વતી અને પરમેશ્વર કહી ચૌલા ભીમદેવ હાથમાં લપાઈ ગઈ. અદ્ભુત રાત્રિ હતી, ચંદ્ર અમી વરસાવતો હતો, આંખો મીંચી પોતાના ભગવાનને શરણે ચૌલા ગઈ.

આ તરફ સામંત ચૌહાણ વહાણમાં જરૂરી સામાન સાથે આવી લાગ્યા. ને તેમણે યવનોએ બાંધેલા તરાપાના સેતુના દોરડા કાપી દુશ્મનનો વ્યૂહ ઊંધો પાડ્યો. સામંતે ભીમદેવને કહ્યું કે ચૌલા મારી ધર્મની બહેન છે. જો આજ રાત પછી એ પાટણના ધણીની પત્ની ન થવાની હોય તો અહી જ ફેંસલો કરી લઈએ. એમ કહી સામંતે ખંજર કાઢી ભીમદેવની છાતી પર ધર્યું. ભીમદેવે કહ્યું કે યુદ્ધ પતે એટલે તું જ કન્યાદાન દેજે. પણ સામંતના કહેવાથી ગુરુદેવને બોલાવી ભીમદેવ અને ચૌલાના ઘડિયા લગ્ન લેવાયાં. બહેનને રક્ષા બાંધવા આવનું કહી તે દ્વારિકા દરવાજે દોડી ગયો. બીજી તરફ ચૌલા પોતાના હાથમાંથી ગઈ જાણી ગાંડા બનેલા શિવરાશિએ કપટપૂર્વક પોતાના એક માણસને સામંતની પાછળ દ્વારિકા દરવાજેથી બહાર મોકલી યવનોને સુરંગમાં થઈને આવવાનો છુપો રસ્તો બતાવ્યો. ભીમદેવ અને રા’ બહાદુરીથી દુશ્મનોને રોકી રાખવામાં સફળ થયા હતા પણ છુપા રસ્તે આવેલા દુશ્મનોએ જૂનાગઢી દરવાજો ખોલી નાખ્યો ને રજપૂત સેનામાં હાહાકાર મચ્યો. રા’ એ અભૂતપૂર્વ પરાક્રમો કરી શહીદી વ્હોરી. ને મહારાજ પણ પડ્યા. હજુ થોડો જીવ હતો. ત્યાં સામંત આવ્યો ને એણે મહારાજ અને ચૌલાને મોકલી આપ્યા કે જો એ જીવતાં હશે તો ગુજરાત ભસ્મમાંથી ઊભું થશે.

પ્રભાસમાં કતલ, લૂંટ ને આગનું સામ્રાજ્ય હતું. શિવરાશિએ હમ્મીરને મંદિરમાં જતા રોકવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તે એના માથામાં તલવાર મારી મંદિરમાં ગયો. હમ્મીરે ઘણા મંદિરો જોયા હતા ને તોડ્યા હતા. પણ અસ્ત થતાં સૂર્યના પ્રકાશમાં ઝગમગતો આવો મણિમય પ્રાસાદ એણે જોયો ન હતો. તેણે લોખંડની ગદા મારી. સૃષ્ટિ વખતે સર્જાયેલા ભગવાન સોમનાથના બાણના ત્રણ કકડા થઈ ગયા.

ભીમદેવને કંથકોટ ને ચૌલાને ખંભાત લઈ જવામાં આવ્યા. હમ્મીરનું સૈન્ય થાકીને બળવો કરે એવું લાગવાથી તે પાછો ફર્યો. ઘોઘાબાપાની યશગાથા ઘેર ઘેર ગવાતી થઈ. મહારાજ પાટણ આવ્યા ને ગઢ નવો થવા લાગ્યો. મહારાજે સોમનાથ પાટણ ફરી બંધાવી સ્થાપના કરવાનો હુકમ આપ્યો. ચૌલાને ભાન થયું કે એ સગર્ભા હતી. પણ એ ભ્રષ્ટ ને અધમ બની હતી એમ તે માનવા લાગી. તેણે પાટવી કુંવરને જન્મ આપ્યો. તેણે વ્રતનું બહાનું કરી મંદિરની સ્થાપના સુધી પ્રભાસમાં રહેવાનું નક્કી કર્યું. દેવને રીઝવવાનું મૂકી મનુષ્યને પ્રેમ કરવાનો તેને અફસોસ હતો. તેને લાગતું હતું કે ભગવાનના કકડા થયા ને તે – ભગવાનની દાસી – શા માટે જીવતી રહી. આ જગત એને પોતાનું ન લાગતું. તે યંત્રવત ખાતીપીતી ને નૃત્યના કપડામાં હીરા, મોતી, માણેક ભર્યા કરતી.

છેવટે, ભગવાનની પ્રતિષ્ઠાનો એ શુભ દિવસ આવી ગયો. નવું પ્રભાસ અનુપમ સૌંદર્યથી શોભતું હતું. ભીમદેવ મહારાજના વૈભવ અને કીર્તિને સીમા ન હતી. ગર્વમાં હરખાતા ને યુદ્ધની રાત્રે માણેલા ક્ષણિક આનંદને વિસ્તારવાના સપનાં જોતાં તે પ્રિયતમા ચૌલાને મળવા ગયા. પણ કોઈ પરલોકવાસીની હોય એમ તેને જોતાં આભા બની ગયા.

સાંજની આરતીનો સમય થાય છે. ઝાકઝમાળ સભામંડપમાં મણિમય સ્તંભો ને દિવાઓના તેજ છે. ચંદનચર્ચિત, બીલીના ઢગમાં શોભતા ભગવાનના દર્શન થાય છે. ઉપર સુવર્ણની જલાધરી લટકે છે. ‘જય સોમનાથ’ની ઘોષણા થાય છે અને પ્રભાસ આખું સોમનાથમય બને છે. નૃત્ય શરૂ કરવાનો પોકાર થાય છે. હીરા, મોતી, ને રત્નોથી ઝળકતી દિવ્ય કો દેદીપ્યમાન અપ્સરા બધાને આંજી દેતી નૃત્ય શરૂ કરે છે. અદ્ભુત નૃત્યથી શિવને વિનવે છે, પ્રાર્થે છે, રીઝવે છે, ક્ષમા યાચે છે , શિર પટકે છે ને આક્રંદ કરતી હોય તેવું નૃત્ય કરે છે. ચિત્રવત્ બનેલી મેદની ગાંડી બની જોઈ રહી છે. અચાનક નર્તકીના મુખ પરનું લૂગડું ખસી જાય છે ને એના સ્વરૂપવાન મુખ પર દિવ્ય સુખનું અમર તેજ તપે છે ને આંખોમાં પ્રણયની વિદ્યુત લેખા ચમકે છે. તે ઉમરા પર માથું ટેકવે છે….મૃદંગ અટકે છે….ઝાંઝર પણ અટકે છે….નિશ્ચેતન શરીર શિથિલ બની ઢગલો થાય છે…આ ધન્ય પળે, ચૌલાએ, અધ્યાત્મિક પ્રેમની પરાકાષ્ટાએ, એના ભોળાનાથને સર્વસ્વ સમર્પણ કરી દીધું હતું….

ગંગા સ્નાનની ડૂબકી એ સ્નાન સાથે આધ્યાત્મિક અનુભૂતિ પણ છે. આવું જ કંઇક ‘જય સોમનાથ’ દ્વારા અનુભવી શકાય છે. યુગો બદલાય, પણ મુલ્યો અવિચળ રહે છે…શ્રદ્ધા અને ભક્તિ, દેશદાઝ અને દેશપ્રેમ , પ્રણય અને સમર્પણ .. રંગોનું મેઘધનુષ્ય યુગો પછી પણ અનુભવાય તે છે કસબ…’જય સોમનાથ’…

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -34



હમણાં જ આશા ભોંસલેને તેમના જન્મદિને કોઈએ પૂછ્યું કે તમે આટલા બધાં ગીતો ગાયાં છે, તેમાં તમારું પ્રિય ગીત ક્યું? આશાજીએ કહ્યું કે જ્યારે કોઈ આવો સવાલ કરે તો બહુ તકલીફ થાય છે. કોઈપણ લેખક, કવિ, ગાયક કે કલાકારને પોતાની બધી કૃતિઓ ગમતી જ હોય, પણ તેમ છતાં કોઈ એક કૃતિ વધુ ગમતી હોય તેવું બની જ શકે. મુનશીના વૈવિધ્યપૂર્ણ સાહિત્ય સર્જનમાં કદાચ મુનશીને આ કૃતિ માટે જરૂર પક્ષપાત રહ્યો હશે એમ મને લાગે છે. તમને જરૂર ઉત્કંઠા જાગે કે હું કઈ કૃતિની વાત કરવા માગું છું. જી હા, એ કૃતિ છે – ‘ જય સોમનાથ’. આઝાદી બાદ સરદાર પટેલ અને મુનશી સોમનાથ મંદિરના પુનનિમૉણ માટે ગાંધીજીને મળ્યા. ગાંધીજી પણ એ માટે સંમત થયા પણ તેમણે કહ્યું કે આ મંદિર રાજ્ય દ્વારા નહિ પણ લોકોના ધન દ્વારા બનવું જોઈએ. સરદાર અને ગાંધીજીનું અવસાન થતાં મંદિરનો તમામ કાર્યભાર મુનશીએ સંભાળ્યો. મુનશીએ એક પુસ્તક પણ લખ્યું – ‘Somnath the Shrine Eternal’ જે તેમનો સોમનાથ પ્રત્યેનો પ્રેમ અને લગાવ દર્શાવે છે. ક્યારેક વૈવિધ્ય મેઘધનુષી રંગોનું ,તો ક્યારેક ફૂલોની ખુશ્બૂથી ભર્યું, તો ક્યારેક વૈવિધ્ય સાહિત્યથી મઢ્યું. આજે જે વૈવિધ્ય છે તે સોનેરી અક્ષરથી પ્રસ્તુત થાય છે કેમ કે તે છે ‘જય સોમનાથ’ .

‘જય સોમનાથ’ માં સોમનાથની ભવ્યતા અને મૂર્તિભંજક ગરજનના હમ્મીરની થોડી રસ્પ્રચૂર વાતો આપણે ગયા અંકમાં કરી. આપના પ્રતિભાવોથી જાણ્યું કે આપે તેને મનભરીને માણી. તો આજે એ નવલના અનુસંધાનમાં આગળ વાત કરીશું….

ગુજરાતના રજપૂતયુગની વીરતાની ગાથાઓ સાથે સામાન્ય રીતે મુનશીની નવલકથામાં પ્રેમતત્વ સુંદર રીતે ઉજાગર થતું અનુભવાય છે. અહીં પણ પ્રણય બેલડી ભીમદેવ સોલંકી અને દેવનર્તકી ચૌલાની પ્રણયકથા વાચકને જકડી રાખે છે. આમાં પ્રેમના સંયોગાત્મક અને વિયોગાત્મક એમ બંને સ્વરૂપનું દર્શન મુનશી કરાવે છે.

કથાની શરૂઆત થાય છે ભગવાન સોમનાથ સમક્ષ ચૌલાના પ્રથમ નૃત્યથી. મહાશિવપૂજા વખતે ચૌલા પહેલી વાર નૃત્ય કરવાની હતી. એ પ્રસંગ માટે એણે કેટલાય વર્ષોથી તૈયારી કરી હતી. જે પળની તે આશાભર્યા હૈયે વાટ જોતી હતી તે આવી પહોંચી. પહેલી વાર તેના પ્રાણ – તેના નાથ – તેના હાજરાહજૂર દેવ સોમનાથને નૃત્યાંજલિ આપવા ધબકતા હૈયે ને થરથરતા પગે તે કૂદી, સભામંડપની વચ્ચે રત્નજડિત દિપાવલીઓના કૌમુદી મનોહર પ્રકાશમાં શ્વેત કમળમાં ઉદભવેલી નારાયણી સરખી તે ઊભી. તેની આંખો ઠરી હતી સોમનાથના લિંગ પર – જેને રીઝવવા એણે એકચિત્તે તપશ્ચર્યા કરી હતી. એ ચૌલા નહોતી – પર્વત કન્યા હતી. આ સોમનાથનું મંદિર ન હતું – નગાધિરાજ હિમાલય હતો. આ લિંગ નહોતું – તપશ્ચર્યામાં નિશ્ચલ એના પ્રાણ હતા. તે ભક્તિભીની ભોળી પૂજારણ બની પાર્વતીના ભાવે શંભુને રીઝવતી હતી. એને લિંગમાંથી શિવજી પ્રગટ થતાં દેખાયા. એના હૈયામાં અકથ્ય ઉત્સાહના પુર ઉમટ્યાં. એ બધું ભૂલી ગઈ. પ્રેમ ઘેલછાથી પાર્વતીને સર્જતા તે પ્રણયવિહ્વળ બની ગઈ. એના પગ ભૂમિને સ્પર્શ્યા વગર ઊડતાં હતા ને હાથ પવનમાં વળતી, ડોલતી, ગૂંચવાતી વેલીઓ બની રહ્યાં. ચૌલાએ સંયમ છોડ્યો. નૃત્ય પ્રણય કાવ્ય બની ગયું….”તમારી.. આ ભવ..ભવોભવ”…બબડી આનંદની અવધિ અનુભવાતાં તે બેભાન બની ધરણીએ ઢળી.

ચૌલાનું આ નૃત્ય જોનારમાં પાટણના ભીમદેવ સોલંકી પણ હતા. અનાયાસે જ એ ચૌલાને કપાલીથી બચાવે છે અને ભીમદેવનું હૈયું ચૌલા ભણી ખેંચાય છે. પણ તેનું કર્તવ્ય તેને ગરજનના હમ્મીરને ખાળવા રણ ભણી ખેંચે છે.

ઘોઘાગઢના ચૌહાણ તેમની અપ્રતિમ વીરતા અને શૌર્ય માટે પ્રખ્યાત હતા. હમ્મીરે ઘોઘાગઢના રાજવીને વિનંતી કરી કે તેઓ રણમાંથી પ્રભાસ જવાનો માર્ગ આપે સાથે હિરામોતીની ભેટ મોકલી. ઘોઘારાણાએ ભયંકર ગર્જના સાથે ભેટને લાત મારી. યવનરાજની પ્રચંડ સેના ગઢને બાજુએ મૂકી આગળ જવા લાગી. તો રણના રાજવીએ ટેક સાચવવા ગઝનીના સુલતાનનો સામનો કરી પૂરા કુળનું બલિદાન દીધું. તો એના પુત્ર સજ્જને રણમાં એકલા હાથે રણના ભોમિયા બની ગરજનના હમ્મીરને ખોટો રસ્તો બતાવી એના સૈન્યમાં ભંગાણ પાડ્યું. રેતીની ટેકરી પર ઉભેલા સુલતાને કાંપતી કાયા ને ભયગ્રસ્ત હૈયે પોતાની સેનાના એક વિભાગને આંધીમાં અદૃષ્ટ થતો જોયો. અહીં મુનશીએ મરુભૂમિની ભયંકર આંધી, અમાનુષી નિર્જનતા, અનિશ્ચેતન ભયાનકતાનું ખૂબ સુંદર વર્ણન કર્યું છે.

શંકરના સેવાયજ્ઞમાં જતાં સજ્જનના પુત્ર ને ઘોઘારાણાના પૌત્ર સામંતને ચૌલાએ ભભૂતિ વડે તિલક કર્યું ત્યારે સામંતનું હૈયું ચૌલાની મોહક આંખોથી જીતાઈ ગયું. સામંત પણ પિતાની સંકલ્પ સિદ્ધિમાં ભય અને ક્ષોભને પાર કરી મૃત્યુના ભયને પેલે પાર પહોંચી ગયો હતો. તે સંદેશો આપવાના બહાને સુલતાનને મળવા ગયો ને સુલતાનને મારવા ખંજર લઈ કૂદ્યો. પણ સુલતાને બળમાં પોતાની સર્વોપરિતા સિદ્ધ કરી સામંતને દૂર ફેંક્યો. એટલું જ નહિ પણ સામંતની શૂરવીરતાની કદર કરી એને છોડી દીધો. ત્યાંથી એ ભીમદેવને મળવા અણહિલવાડ પાટણ પહોંચ્યો. બધા એને ઘોઘાબાપાનું ભૂત માની ડરતા હતા. તે ભીમદેવને અને તેના મંત્રી દામોદર મહેતાને મળ્યો, હમ્મીરની સેના અને તેની વ્યૂહ રચવાની શક્તિનો ખ્યાલ આપ્યો ને તેનો સામનો કરવાની રણનીતિ નક્કી કરી. એ પ્રમાણે ભીમદેવ પાટણથી નહિ પણ સોમનાથમાં હમ્મીરનો સામનો કરે, સોમનાથ ખાલી કરી લોકોને ખંભાત લઈ જવા ને ત્યાં સૈનિકો રહે અને સામંત થોડા માણસો સાથે પાટણ રહે એવું નક્કી થયું.

ભીમદેવ મહારાજ સુવા ગયા પણ બરાબર ઊંઘ ન આવી. મોટા મોટા રાક્ષસો ગૌબ્રાહ્મણોની કતલ કરતાં દેખાયા. ચારે તરફ વિનાશ પ્રસરતો હતો, બધું બળતું હતું. અનંત ઘોડાની હારો દોડતી, અગણિત બાણોમાંથી વીજળી જેવા તીર છૂટતાં…ને ત્યાં કિરણોની બનેલી બાલિકા ઠપકો દેતી. સેનાને જગાડવાનાં નગારાં સાંભળી ભીમદેવની આંખ ખુલી. તેમણે વસ્ત્રો ને બખ્તર લેવા હાથ લંબાવ્યો તો કમળની નાળ જેવો સુંવાળો હાથ હાથમાં આવ્યો. ને રૂપેરી ઘંટડીના નાદ સમું મધુર હાસ્ય પ્રસરી રહ્યું. ઊર્મિનો સાગર ઉછળ્યો ને સમય થંભી ગયો.

ડંકા ગડગડ્યા…
શંખ અને ભેરીના નાદ થયાં….
ડંકા અને નગારાંએ યુદ્ધનાં નિમંત્રણ દીધાં…
એ કથા લઈને મળીશું આવતા અંકે….

રીટા જાની.

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -33

શબ્દને મળે સૂરનો સથવારો તો નીપજે અમર સંગીત. શબ્દને મળે સંસ્કૃતિનો સથવારો તો નીપજે સાહિત્યની અમર કૃતિ. એવી જ એક કૃતિ છે ‘જય સોમનાથ’. મુનશીજીની કલમની પ્રસાદી એટલે ‘જય સોમનાથ’. દરેક સંસ્કૃતિ એ વિવિધ સમયખંડોની સરવાણી છે. ગુજરાતની સંસ્કૃતિ પણ ઇતિહાસના વિવિધ કાલખંડનો સરવાળો છે. આવા એક કાલખંડની પ્રસ્તુતિ છે ‘જય સોમનાથ’.

સમયની સરિતામાં…
આવા એક કાલખંડના કિનારે ..
ઇતિહાસ કરવટ બદલે છે…
ઇ સ 1024…

જ્યારે મુસ્લિમ આક્રમણકાર મહમૂદ ગઝનીએ ભારત પર આક્રમણ કર્યું. ગુજરાતના દરિયાકિનારે આવેલા સુપ્રસિદ્ધ સોમનાથનું શિવ મંદિર તોડી, તેની મૂર્તિ ખંડિત કરી, અઢળક સંપત્તિ અને મૂર્તિના ટુકડા પોતાના વતન લઈ ગયો. એ ઐતિહાસિક વિગતોને પોતાની કલ્પના સાથે મઢી મુનશીએ આ નવલકથા લખી છે. વીર રાજપૂતોએ ભેગા મળી સોમનાથનું રક્ષણ કરવા શક્ય તેટલા પ્રયત્નો કર્યા હતા. એ શૌર્યકથાની પશ્ચાદભૂમાં કથાનાયક ભીમદેવ સોલંકી અને દેવનર્તકી ચૌલાની પ્રણયકથા મુનશીએ આલેખી છે. આ કથાનું સૌથી સબળ પાસું મુનશીની શૈલી અને પ્રસંગોનું વર્ણન છે. તેમાં પણ મહંમદ ગઝનીનું આક્રમણ, રાજપૂતોની વીરતા, ઘોઘા રાણાની યશગાથા, યુદ્ધનો આબેહૂબ ચિતાર, ભીમદેવ અને ચૌલાનો પ્રણય પ્રસંગ, સોમનાથ ભગવાન સમક્ષ ચૌલાનું નૃત્ય, રણની આંધીનું વર્ણન તથા બંને તરફના લશ્કરોનું વર્ણન નવલકથાનું આકર્ષણ છે.

આજે માણીએ આ પ્રેમ અને  શૌર્યની કથા ‘જય સોમનાથ’ને. અને મળીએ આ નવલકથાના થોડા પાત્રોને સાથે માણીએ થોડા પ્રસંગો અને શબ્દચિત્રો…..

આજે જ્યારે સોમનાથ મંદિરનું ગર્ભગૃહ સોનેરી બન્યું છે તો  ત્યારનું સોમનાથ કેવું હશે એ જાણવામાં આજના વાચકને જરૂર રસ પડશે.  સોમનાથની સમૃદ્ધિ અને જાહોજલાલીની ચર્ચા દેશપરદેશમાં થતી. એ જ તો કારણ હતું કે વિદેશી આક્રમણકારો અફાટ રણ વીંધી સોમનાથ સુધી આવ્યા.  સોમનાથ શિવાલય નહોતું આલય કે નહોતું શહેર. સદીઓની શ્રદ્ધાએ તેને દેવભૂમિસમું સમૃદ્ધ અને મોક્ષદાયી બનાવી મૂક્યું હતું. લોહચુંબકથી ખેંચાતા હોય એમ યાત્રાળુઓ સોમનાથના પરમ પૂજ્ય શિવાલય તરફ આવતાં ને સુર્યતેજમાં ઝગમગતા ભગવાન શંકરના પાટનગર પર ભક્તિસભર નયનો ઠારતા, તેનાં હજાર મંદિરશિખરોની ધજાઓનાં નર્તન વડે હૈયાં ઉત્સાહઘેલાં કરતા, સોમનાથના મંદિરના સોનાના કળશના મોહક તેજથી મુગ્ધ થતા અને તેની ભગવી મોટી ધજાના વિજયમસ્ત ફરકાટમાં મોક્ષમાર્ગ નિહાળતા. નગરના મુખ્ય દ્વાર પર પહોંચી હોંકારો કરતા, ‘જય સોમનાથ’નો ઘોષ કરતા. મંદિરના દરવાજાની બે બાજુએ અદભુત કોતરકામવાળી દીપમાળો હતી. આગળ ભવ્ય અને વિશાળ સભામંડપ હતો, જ્યાં પાંચ હજાર માણસો એકસાથે દર્શન કરી શકતાં. આગળ ગર્ભગૃહમાં ત્રણ ભુવનના નાથ -ભગવાન સોમનાથ- બિરાજતા. આ જ્યોતિર્લિંગ પર દિવસરાત રુદ્રી થતી. તેમની સામે સભામંડપમાં સૂર્યોદયથી મધ્યરાત્રિ સુધી સતત નૃત્ય થતું.  આરતી સમયે દીપમાળો પર હજારો દીવાઓ પ્રગટતા, સભામંડપમાં સોનેરી દીપીઓ પર બત્તીઓ સળગતી, છત પર, થાંભલાઓ પર, ચીતરેલા ત્રિપુરારિના પરાક્રમો જાણે સજીવન થતાં, ચાર ચાર થાંભલાઓ વચ્ચે સોનાની સાંકળે લટકતાં ઘંટોના નાદ થતાં, ગર્ભગૃહની છતમાંથી લટકતા રત્નજડિત દીપકમાં દીવાઓ બળતા અને વચ્ચે છાતી સમાણું ઊંચું, પુષ્પ અને બીલીપત્રોના ઢગમાં છુપાયેલું સોમનાથનું લિંગ કૈલાસનો ભાસ કરાવતું. તેની ઉપર સોનાની જલાધરીમાંથી પાણી પડતું ને પ્રલય સમુદ્રની ગર્જના હોય તેમ ‘જય સોમનાથ’નો  ઘોષ ચોમેlર ફરી વળતો ને આખું પ્રભાસ સોમનાથમય થઈ જતું.

આવા ભવ્યાતિભવ્ય, દેવોના દેવ એવા સોમનાથનો વિનાશ કરવાનું વ્રત લઈ ગરજનનો હમ્મીર મહમ્મુદ રણ ઓળંગી  ચડી આવ્યો હતો. આ જ હતો એ  મ્લેચ્છ જેણે કનોજ, કલિંગર, નગરકોટ ને મથુરાને જમીનદોસ્ત કર્યા હતાં. તેણે મથુરાના વિપ્રવર્યોને ગરજનના બજારમાં સાડા ત્રણ રૂપિયે વેચ્યા હતા. તે હતો ગઝનીનો સુલતાન. ચૌદ વર્ષે તેણે ગઝનીના ભયંકર વીરોમાં પણ કીર્તિ મેળવી હતી. ગરીબ છતાં  ધન મેળવ્યું હતું.  સત્તાહીણો છતાં સત્તા મેળવી હતી. ખોરાસાનની હકુમત મેળવી તેણે ગઝનીની અમીરાત ભાઈ પાસેથી ઝડપી લીધી હતી. જેને એ હાથ અડકાડતો એ શરણે આવતું ને જે ઈચ્છતો તે એને મળતું. પિતાને પંથે જઈ એણે હિંદનું અઢળક ધન લૂંટવું શરૂ કર્યું. હિન્દુ રાજાઓ એની મહેરબાની માગતા થયા. ગ્વાલિયર, કનોજ, દિલ્હી ને સપાદલક્ષના સંયુક્ત સૈન્યો એના પ્રખર પ્રતાપ આગળ અનેક વાર ઓગળી ગયા. ધનના ઢગ સમું નગરકોટ એણે હાથ કર્યું. એને મૂર્તિભંજકની અમર કીર્તિ પ્રાપ્ત કરવાનો મોહ લાગ્યો ને તે ઇસ્લામનો વિજય સમશેર બન્યો. જાહોજલાલીમાં ભવ્ય એવા મથુરાના મંદિરો ભસ્મીભૂત કરી દેવોના મુકુટકુંડલો એના જનાનાને શોભવતાં થયાં. પૂજ્ય ગણાતા પંડિતો ગઝનીના ગુલામ બની વેચાયા. એના શૌર્યની સીમા ન હતી. એણે ઇસ્લામનો ડંકો જગતભરમાં વગાડવો હતો. સ્થાપત્યે ગઝનીને શણગારવું હતું. સમૃદ્ધિએ એનું સિંહાસન દીપાવવું હતું. મૂર્તિપૂજાનો એ દ્વેષી હતો. એ રાજપૂતોને સંહારતો ને એમનું અડગ શૌર્ય જોઈ મુગ્ધ બનતો. એણે મુત્સદ્દગીરીથી મહાન સેનાનો વ્યૂહ ઊભો કર્યો હતો. અત્યારે એ ધન લૂંટવા આવ્યો હતો. રાજપૂતો પોતાના નાનકડાં રાજ્યોની ટુંકી મહત્તામાં પોતાને સુરક્ષિત સમજતા. તેઓ સરળ, અડગ, ટેકી ને શૂર તો હતા પણ અભિમાનમાં સામાનું બળ પારખવાને અશક્ત હતા. તેઓ જંગના રસિયા હતા પણ ભેગા મળીને લડવાના કાયર હતા. એટલું જ નહિ પણ એક દેશની દાઝ કે એક ધર્મની ભાવના કરતાં સંકુચિત સત્તાશોખ કેળવવા તત્પર હતા. જેનો ભરપૂર ફાયદો હમ્મીરે ઉઠાવ્યો.

‘જય સોમનાથ’ ઇતિહાસના કાલખંડની ક્ષણોને જીવંત કરે છે. આ જીવંતતાનું નિરૂપણ મુનશીજી એવી સુંદર રીતે કરે છે કે આપણને પ્રતીતિ થાય છે કે આ પળો આપણને કંઇક ઇતિહાસબોધ આપી રહી છે. આપણી આજ એ અનેક ગઈ કાલનો સરવાળો છે. કથાનું વિષયવસ્તુ ભલે ઐતિહાસિક હોય પણ તે માત્ર ઇતિહાસ નથી. ભગવાન સોમનાથની પૌરાણિક કથા પ્રમાણે સોમનાથ એ શિવજીનું જ્યોતિર્લિંગ છે. સોમ એટલે ચંદ્ર. ચંદ્રને મળેલા શ્રાપને લીધે પ્રતિદિન ક્ષીણ થઈ રહેલો ચંદ્ર શિવજીનું આરાધન કરે છે. ચંદ્ર ક્ષીણ થતાં બીજના ચંદ્રની કક્ષાએ પહોંચે છે, ત્યારે ભગવાન શિવ પ્રગટ થઈ ચંદ્રને વરદાન આપે છે અને ચંદ્ર બીજના ક્ષીણ ચંદ્રમાંથી વૃદ્ધિ પામી પૂર્ણિમા સુધી પહોંચે છે. ચંદ્રની આ ગતિ જેને આપણે ચંદ્રની કળા કહીએ છીએ તે અપૂર્ણતાથી પૂર્ણતા તરફની ગતિ છે. જીવન તેની કોઈ પણ ક્ષણે અપૂર્ણતાથી પૂર્ણતા તરફની ગતિ જ છે. આ જ રૂપકના પગલે આપણી સાહિત્યયાત્રા પણ પૂર્ણતાના લક્ષ્ય સાથે આગળ વધી રહી છે…
અપૂર્ણથી પૂર્ણ…
બિંદુથી સિંધુ સુધીની યાત્રામાં …
સવિશેષ આવતા અંકે…

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -32

ગત અંકમાં આપણે મુનશીની કેટલીક નવલિકાઓ વિશે વાત કરી. જેમ સચિન તેંડુલકર ટેસ્ટ મેચ રમે, વન ડે રમે કે 20-20 રમે…..પ્રેક્ષકોને માટે તો એ રમત એક લ્હાવો જ હોય છે. મુનશી માટે પણ કંઇક એવું જ કહી શકાય. મુનશી ઐતિહાસિક નવલકથા લખે, પૌરાણિક નવલકથા લખે, સામાજિક નવલકથા કે નાટક લખે કે પછી એ નવલિકાઓ જ કેમ ન હોય….મુનશીને વાંચવા એક લ્હાવો છે.

આ વખતે વાત કરવી છે મુનશીની નવલકથા ‘ ભગ્ન પાદુકા ‘ ની. નામ સાંભળતાં જ વાચકોના મનમાં અનેક પ્રશ્નોની વણઝાર ખડી થશે.એ કોની પાદુકા હશે… ભગ્ન છે તો અતિ પુરાતન હશે…ત્યાં કોણ આવતું હશે…એનું કંઈ રહસ્ય હશે… કથા ઐતિહાસિક હશે કે કાલ્પનિક …વગેરે વગેરે…તો આવો જાણીએ….

મુનશીએ 1948માં આ નવલકથા લખવાની શરૂ કરી ને ‘જન્મભૂમિ’માં ક્રમશ: પ્રગટ થયા પછી 1955માં પુસ્તકરૂપે પ્રગટ કરી. આ કથામાં ઇ.સ. 1300ની આસપાસના સમયખંડની ગુજરાતની તવારીખ પર આધારિત ઇતિહાસ, પાત્રો અને સામાજિક જીવનની વાત છે. સલ્તનત સમયના રીત રિવાજો સાથે મુસ્લિમોનાં ગૃહ અને સામાજિક જીવનનું જ્ઞાન કે અનુભવ તો મુનશીને ક્યાંથી હોય..તેથી મુનશી કહે છે કે નવલકથાકારની સર્જનશક્તિને કેવા પ્રકારની મર્યાદા છે તેનો આ નવલકથા લખતાં તેમને પૂરેપૂરો ખ્યાલ આવ્યો.

મુનશી પોતાની કથામાં માનવેતર પાત્રો પણ સર્જે છે. અહીં પણ યમુના નદીના કિનારે વડના ઝાડ નીચે ધૂળથી છવાયેલ ભગ્ન પાદુકા પર ઠંડા પ્રકાશના તણખા ઉડતા હોય, ત્યાં કોઈ ઠીંગણો માણસ પાદુકા પર ઊભો હોય, ચંદ્રકિરણોની બનેલી હોય એવી પારદર્શક,ગુજરાતી ઢબે પાટણની ચૂંદડી પહેરેલી, કપાળે સિંદૂર, આંખોમાં કાજળ, વાળમાં સિંદૂર, હાથો ગુલાલભર્યા હોય એવી અતિ સુંદર સ્ત્રી લાંબા વિખરાયેલા વાળ સાથે પાદુકા પર માથું ટેકવીને બેઠી હોય ને અચાનક અલોપ થઈ જાય એવા રહસ્યમય ઘટનાક્રમ સાથે કથાની શરૂઆત થાય છે. પછી આ પાદુકા પર આવતાં પાત્રો – દેવળદેવી, મલિક કાફુર અને ગજાનન પંડિતના મુખે આખી કથા કહેવાઈ છે.

કર્ણદેવ વાઘેલા સારો રાજકર્તા અને વીર યોદ્ધા હતો પણ તેનો સંસ્કારી બ્રાહ્મણ પ્રધાન એવો માધવ પ્રધાન વેર માટે મ્લેચ્છો  સાથે મળી સમસ્ત દેશનું સત્યાનાશ વાળે છે. એ અદ્ભૂત વીરતાના સમયમાં કર્ણદેવ વાઘેલા રણ છોડી નાસી જાય છે. તેની રાણી કમલાદેવી પણ જૌહર કરવાના બદલે સુલતાનના જનાનામાં રહે છે, જે તે કાળની ક્ષત્રિય કુલપરંપરાથી વિપરીત છે.

સુલતાન અલાઉદ્દીન ખીલજી ક્રુર, ઘાતકી ને ખટપટિયો હતો. તેના દુશ્મનો પ્રત્યે તે નિર્દય હતો. એને ધર્મની પરવા ન હતી. કાફૂર અને ખુશરુ જેવા વટલાયેલા મુસલમાનોની મદદથી એ રાજ્ય ચલાવતો. રાજપૂતો ટેક રાખી પ્રાણાર્પણ કરતા ગયા. છેવટે તેઓ એમના સમાજના,રાજ્યનીતિના અને યુધ્ધકલાના દોષોના કારણે હાર્યા. આ વાત પણ મુનશીએ બખૂબી આ કથામાં સજીવન કરી છે.

મલિક કાફુર  એ ઐતિહાસિક પાત્ર છે. એ અસલ હિન્દુ હતો ને પછી મુસ્લિમ બન્યો. એ ખ્વાજા હતો, હજાર દીનારે વેચાયેલો ખંભાતમાં રહેતો કોઈનો ગુલામ હતો, સાથે વિકૃત વાસનાથી  લોકોને મોહિત કરનાર હતો. તેણે પોતાની મોહિનીથી અલાઉદ્દીનને પણ વશ કરેલો. 

તે સમયે પ્રવર્તમાન ભયંકર સંઘર્ષનું દર્શન મુનશી દુઃખી, કચડાયેલી જનતા અને સ્વદેશભક્તોની દ્રષ્ટિએ  કરાવે છે. તુર્કો અને અફઘાનોના આક્રમણના કારમા કાળમાં હિન્દુ યોદ્ધાઓ કપાઈ મૂઆ પણ તેમણે પોતાના ધર્મ, રીતિ કે ટેક ન છોડ્યા.  યુદ્ધકલા અને વિનાશકતામાં કુશાણોને પહોંચી વળવાનું સામર્થ્ય ના ધરાવતા હોવાથી રાજવીઓ હાર્યા. છતાં સમસ્ત જનસમુદાયે અહિંસક બળથી  વિદેશી અને વિધર્મીઓનો પ્રતિકાર કર્યો એટલું જ નહિ પણ ધર્મ, નીતિ ને સામાન્ય વ્યવસ્થા સાચવ્યાં. શાંતિના સમયમાં ભલે આપણને સંકુચિત લાગે પણ સ્વરક્ષણ અને પ્રતિરોધ કરવાના આશયથી ન્યાતવ્યવસ્થા સુદ્રઢ કરી.

આ કથાના નાયક, જેમની ભગ્ન પાદુકાના દર્શન થકી દેવળદેવી, મલિક કાફુર અને ગજાનન પંડિત કૃતાર્થ થાય છે, એ ગુર્જરભૂમિના નર શ્રેષ્ઠ,ગંગેશ્વર મુનિ ઉર્ફે બાડા મહારાજ છે. જ્યારે અલાઉદ્દીનના સૈન્યે ગુજરાત ફૂંકી મારવાની શરૂઆત કરી ત્યારે બાડા મહારાજ જેવા સાધુઓની પરંપરા વડે જ આપણા ધર્મ અને સંસ્કાર ટકી રહ્યા. નહિ તો ગુજરાતમાં ધર્મ ને સંસ્કાર આજે છે તેટલે અંશે કાયમ રહે તે અસંભવિત છે. બાડા મહારાજ રાજા અને લોકો બંનેને માર્ગદર્શન આપતાં. જેની અસર હેઠળ ઘોર વિનાશકતાની સામે લોકોએ અસહકાર, આત્મસમર્પણ ને સ્વસંસ્કારને વળગી રહેવા મક્કમતાના અજેય કોટ ચણ્યા. તેથી જ તો અત્યાર સુધી ધર્મ, સંસ્કાર, સાહિત્ય, પ્રણાલિકા, આદર્શ  અને આત્મસિદ્ધિના માર્ગો સુરક્ષિત રાખ્યા. પોતાના સ્વમાન અને સ્વસંસ્કાર રક્ષ્યા.

આ નવલકથાનું આખું વહેણ જ વેદનાસભર છે. એનાં પર ઉગ્ર અને વ્યગ્ર વાતાવરણ હાવી થતું નજરે પડે છે. તેથી એમાં ઉલ્લાસ ને વિજયનો આનંદ આવી શક્યો નથી. અહીં વાચકને ચોતરફ નિરાશાના, ભયાનક, ઘૃણાભર્યા કે અધમ પાત્રો દેખાયા કરે છે. ‘ભગ્ન પાદુકા’  વાચકને એ યુગ તાદૃશ કરવામાં કામિયાબ રહે છે.

પાનખરના તૂટેલાં પર્ણો જ વાસંતી પુષ્પો તરફ દોરી જાય છે. નિરાશાની કાજળ ઘેરી રાત્રિઓ વચ્ચે જ આશાની ઉષાનો ઉદય થતો રહ્યો છે. માનવ ઇતિહાસ વિરોધાભાસોથી સભર રહ્યો છે. સત્ય, પ્રેમ, કરુણા તેના આદર્શો રહ્યા છે. પરંતુ યુદ્ધો, વેર અને ધિક્કાર તેમ જ શોષણની કહાનીઓ વચ્ચે થઈને જ આજનો માનવ સમાનતા અને વિશ્વબંધુત્વની વાતો કરતો થયો છે. વિનાશ એ નવસર્જનનું પ્રથમ ચરણ રહ્યું છે. શાંતિની શોધ યુધ્ધોની વિભિષીકાઓનો જ પરિપાક રહ્યો છે. સદીઓથી પાનખર આવતી રહી છે અને તેની સાથે જ વસંતના વાયરાનો અનુભવ થતો રહ્યો છે. આપણે ઇતિહાસને તટસ્થ સ્વરૂપે જોઈએ અને નવી વસંતની પ્રતિક્ષા કરીએ….

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -31

સવાર પડે છે …
પ્રભાતના પુષ્પો ખીલે છે…
ઉષાના રંગો પ્રગટે છે…
સૂર્યનો સારથી અરુણ સાત અશ્વો સહિત આદિત્યની સવારી લઈ આવી પહોંચે છે…
ઉષાના  રંગોથી આસમાન છવાઈ ગયું છે…
કદાચ આજે સાહિત્યના આસમાનમાં પણ આપણે કંઇક આવું જ અનુભવી રહ્યા છીએ…
ગુજરાતી સાહિત્યના આસમાનમાં કનૈયાલાલ મુનશીની નવલિકાઓના રંગો માણી રહ્યા છીએ…
તો ચાલો વિહરીએ…એક નવા આસમાનમાં…નવા રંગો સાથે…

મોટા ભાગની વાર્તાઓમાં લેખકે કથિતવાર્તાની આયોજનરીતિ સ્વીકારી છે. સમાજમાં પ્રવર્તતા અનેક અનિષ્ટો, રૂઢિના નામે ખોટા આડંબર અને કુરિવાજો, સ્ત્રીશિક્ષણ, સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય અને સમાજમાં સ્ત્રીઓની દયનીય સ્થિતિને વાર્તાના માધ્યમથી રજૂ કરી લોકજાગૃતિ આણવાનો મુનશીનો પ્રયાસ પ્રશંસનીય છે.

વાચકને મુનશી નામ સાથે જ ઉચ્ચ અપેક્ષાઓ બંધાઈ જાય  છે. મુનશી જેટલા સમર્થ નવલકથાકાર છે તેટલા સમર્થ નવલિકાકાર નથી એવું વાચકને લાગે તો એમાં નવાઈ નથી.
મુનશી પાસેથી એક જ વાર્તાસંગ્રહ ‘મારી કમલા અને બીજી વાતો’ (૧૯૨૧, પછીથી ‘નવલિકાઓ’) મળ્યો છે. નવલિકાઓના માધ્યમથી તેમણે હિંમતભેર  ત્યારના સમાજમાં પ્રવર્તતા સામાજિક અનિષ્ટો અને રૂઢિચુસ્ત માનસને તીવ્ર કટાક્ષ દ્વારા ખુલ્લા પાડયા. વાચકોના દિલને સ્પર્શી જાય, વાચકને એ સામાજિક અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવા મજબૂર કરે એવો ઘા તેમની નવલિકાઓ વાંચીને થતો. ‘ગોમતીદાદાનું ગૌરવ’,  ‘શામળશાનો વિવાહ’ ,‘ખાનગી કારભારી’ આ શ્રેણીમાં આવી શકે. ‘મારી કામચલાઉ ધર્મપત્ની’ અને ‘ખાનગી કારભારી’માં રમૂજ, કટાક્ષની સાથે સાથે લેખકની વસ્તુગ્રથનની દ્રષ્ટિ પણ જોવા મળે છે.

‘ગૌમતિ દાદાનું ગૌરવ’ એ જ્ઞાતિવાદ પર તીવ્ર કટાક્ષ છે. ઉચ્ચ જ્ઞાતિમાં જન્મના કારણે અવાસ્તવિક કુલાભિમાન અને જાતિઅભિમાન ધરાવતા કુટુંબનો ભરમ ભાંગતી  આ હળવી શૈલીમાં લખાયેલ વાર્તા સુંદર રીતે આલેખાયેલ છે.  હાસ્ય સાથે નિષ્પન્ન થતો બોધ ખૂબ સચોટ છે. આપણી આસપાસ નજર કરીશું તો આજે પણ અવાસ્તવિક અભિમાનમાં રાચતાં કુટુંબ આપણને જોવા મળી જશે.

‘શામળશાનો વિવાહ’માં મોટી ઉંમરે નાની બાળકી સાથે લગ્ન કરતા ધનિક શેઠની ઠેકડી ઉડાવાઈ છે. તો બાળવિવાહના સામાજિક દુષણ અને સ્ત્રીઓની દયનીય પરસ્થિતિ ઉઘાડી પાડી છે. ‘શામળશાનો વિવાહ’ વાંચીને જો લોહી ઉકળી ન ઉઠે તો જ નવાઈ. મુનશીની હળવી શૈલીમાં લખાયેલી આ વાર્તા પચાસથી ઉપરની ઉંમરના ધનવાન શેઠના 5-6 વર્ષની કન્યા સાથેના પાંચમા લગ્નની વાત છે. બાળવિવાહ તો કદાચ હવે આ યુગની વાત નથી પણ ધનના જોર પર હજુ આજે પણ કેટલીય કોડીલી કન્યાના જીવન દાવ પર લગાવાય છે. વાર્તાનું છેલ્લું વાક્ય બધું જ કહી જાય છે અને વાચકનું દિલ સળગી ઉઠે છે. શેઠે હાથ લંબાવી શેઠાણીને ગલીપચી કરી ને શેઠાણીનો તીણો ઘાંટો ગજી ઉઠયો: ‘ઓ બા! આ ડોસો મને મારે છે.’

મુનશી પોતે ખૂબ કલ્પનાશીલ અને તેજસ્વી છે.
‘ગુજરાતનો શ્રેષ્ઠ કવિવર’  એ બની બેઠેલા, કોપી પેસ્ટ કરતા અને પોતાની જાતને મહાન કવિ, લેખક કે સાહિત્યકાર ગણાવતી વ્યક્તિઓ પરનો કટાક્ષ છે. એમાં એક એવી વ્યક્તિની વાત છે જેનામાં સર્જનની કોઈ ક્ષમતા નથી. છતાં પોતાને કલાપી, નરસિંહરાવ, પ્રેમાનંદ, મણિશંકર, નાનાલાલ કરતા ઊંચા ગજાના કવિ ને શ્રેષ્ઠ સાહિત્યકાર છે એવો ભ્રમ ધરાવે છે. આ વાર્તામાં મુનશી હાસ્ય સાથે તીવ્ર કટાક્ષ કરે છે. આજે તો માનો કે એવા લોકોનો રાફડો ફાટી નીકળ્યો છે. યથાશક્તિ સાહિત્ય સર્જન કરવું એ સારી વાત છે. પણ થોડા શબ્દો આમતેમ મૂકીને પોતે મોટા સાહિત્યકાર છે એમ માનવું ભૂલભરેલું છે.

સ્ત્રી – પુરુષ સમાનતાની વાતો કરતાં આપણા સમાજમાં જો પતિ કરતાં પત્ની વધુ હોશિયાર, તેજસ્વી હોય તો એ સદભાગ્ય નહિ પણ દુર્ભાગ્ય બની જાય છે. આવી જ કથાવસ્તુ પર આધારિત છે નવલિકા ‘હું શું કરું?’  આવી વસ્તુસ્થિતિ આજથી સો વર્ષ પૂર્વે મુનશીના યુગમાં હતી તેના કરતાં આજના યુગમાં અનેકગણી વધી છે. સ્ત્રી કેળવણી વધી છે, સ્ત્રીઓ દરેકે દરેક ક્ષેત્રમાં આગળ વધી છે, બોર્ડના ટોપ ટેનમાં પણ વિદ્યાર્થિનીઓની સંખ્યા વધુ હોય છે – ત્યારે સમાજ માટે એ જરૂરી છે કે સ્ત્રીઓ પ્રત્યે વધુ તંદુરસ્ત અભિગમ કેળવે.

મુનશી એટલે અમર્યાદ કલ્પનાવિહાર. ‘નવી આંખે જૂના તમાશા’ માં તેમણે કલ્પનાના ઘોડાઓને છુટ્ટા મૂકી દીધા છે. નવા જમાનાના પુરસ્કર્તા, સુધરેલા, ફેશનેબલ એવા મિ. રેવડિઆ પૂર્વજોને મતિમંદ માનતા અને તેમના તરફ તિરસ્કાર ધરાવતા. તેઓ માનતા કે તેમના સિદ્ધાંતો જો પૂર્વજોને શીખવ્યા હોત તો હિન્દુસ્તાનનો બેડો પાર થઈ જાત, ઇતિહાસ પલટાઈ જાત, લોકો જંગલી રહેવાને બદલે સુધરી જાત. અને કાલ્પનિક સૃષ્ટિમાં આ મિ. રેવડિઆ સ્વર્ગમાં જઈને કેવા સુધારા કરે છે અને મહાત્મા વસિષ્ઠ, મહાત્મા મનુ, ભગવાન ચાણક્ય, શિવાજી મહારાજ, સત્યવાન અને સાવિત્રીને પોતાના પ્રતાપે રંગી રેવડિઆ પંથનો ચારે દિશામાં જયજયકાર કરાવે છે તેની હાસ્યસભર કટાક્ષ કથા છે. જે સાચી સમાજ વિનાના કહેવાતા સુધારાવાદીઓનાં ખોખલા ખ્યાલ અને નીતિરિતીઓનો તીવ્ર ઉપહાસ છે.

‘મારા બચાવમાં’ એ કાલ્પનિક ચિંતા કરતા લોકો પર કટાક્ષ છે. આવી જ એક બીજી નવલિકા કલ્પનાની સૃષ્ટિમાં વિહરતાં શંકાશીલ વ્યક્તિની છે – ‘સ્મરણદેશની સુંદરી’.

‘અગ્નિહોત્રી’ માં સનાતન ધર્મના મોહક સ્વપ્નો નીરખતા, પોતાના પ્રયત્નોથી ગામના વાતાવરણને શુદ્ધ ને ધાર્મિક બનાવનાર, વેદ ને સ્મૃતિને  પોતાના દિનરાતના સાથી બનાવનાર ભોળા બ્રાહ્મણ પિતા, એકના એક પુત્રને ભણાવી ગણાવી પોતાની ભાવનાની સુવાસ ચારે દિશામાં ફેલાવવા મુંબઈ મોકલે છે. તેનામાં અધમતા પામી રહેલી અવનીને ઉદ્ધારવાની શક્તિ છે, એમ પિતા માનતો.  થોડા વખતમાં પુત્રના સમાચાર આવતા બંધ થતાં તે જાતે મુંબઈ જાય છે. તેની ધારણાથી તદન વિરુદ્ધની પરિસ્થિતિ તેની નજરે પડે છે. જે પુત્રને તેણે ધર્મધુરંધર માનેલો તે ગંદી, માનવજંતુઓથી ઉભરાતી ચાલીમાં સંસ્કારવિહોણા  સ્ત્રીપુરુષો સાથે રહેતો હતો. મેલઘેલા કપડાં, માથે ફાટેલી હેટ, મોઢામાં સિગારેટ સાથે તેના સંસ્કારભ્રષ્ટ દેખાતાં નરવાનરને ઓળખ્યો. તેની સૃષ્ટિ બળીને ભસ્મ થઈ ગઈ હોય તેવો ભાસ થયો. તે મંદિરમાં ગયો તો ત્યાં પણ રૂપિયા માટે અસત્ય આચરતા પૂજારી જોયા. તે સાગર પર ગયો, સ્નાન, સંધ્યા અને પૂજા કરી, તે સમુદ્રમાં સમાઈ ગયો.નાદ બંધ થઈ ગયો, અંધકાર છવાઈ ગયો અને અગ્નિહોત્રીની આહુતિઓ પૂરી થઈ. મુનશીની વાર્તા તો એક સદી પહેલાની છે. આજે સ્થળ ને પાત્રો બદલાય છે પણ વાર્તા હજુ પણ એવી જ છે. જરૂરી નથી કે બધા એવા નીકળે. પણ આજે પણ ગામડાના પિતાના પરદેશ મોકલેલ પુત્રની આવી જ કંઈ કાંઈ વાર્તાઓ વાસ્તવિક જીવનમાં જોવા મળે છે….

પુષ્પગુચ્છ કહો કે ગુલદસ્તો, સુવાસનું સામ્રાજ્ય એ જ છે …
ઉષા કહો કે સંધ્યા, રંગોની સવારી એ જ છે…
નવલિકા કહો કે નવલકથા કલમના કસબીનો પ્રભાવ એ જ છે…
રંગો નવી રંગછટા  સાથે ઉભરતા રહે છે..
આપણે બાળકની જેમ નિહાળીએ..
પુષ્પો સુવાસ વિખેરતાં રહે છે, બુલબુલના ગીતો માણીએ ..
સાહિત્યના સ્વામીઓ સર્જન કરતા રહે છે…
સાહિત્યરસિક આપણે સહુ આ માણતા રહીએ…
મળીશું આવતા અંકે…

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી -30

કનૈયાલાલ મુનશી એટલે ગુજરાતની અસ્મિતાના ઉદ્દગાતા,  ભારતીય સંસ્કૃતિના પુરસ્કર્તા અને દેશહિત ચિંતક.  મુનશીના વિવિધ સ્વરૂપના સાહિત્યમાં આપણને તેમની  વૈયકિતક સંવેદનાઓ, ભાવનાઓ અને સ્વપ્નસૃષ્ટિ  શબ્દસ્થ થયેલી જણાય છે. પરંતુ ગુજરાતની સાહિત્ય-રસિક જનતામાં તેઓ નવલકથાકાર તરીકે, વિશેષ કરીને ઐતિહાસિક નવલકથાઓના સિદ્ધહસ્ત સર્જક તરીકે પ્રસિદ્ધ  છે. મુનશીનું સાહિત્ય  વિપુલ અને વૈવિધ્યસભર છે તો સબળ અને સમૃદ્ધ પણ છે. કાવ્ય સિવાય લગભગ બધા સાહિત્યપ્રકાર પર તેમણે હાથ અજમાવ્યો છે.તેમના સાહિત્યસર્જનને સ્વરૂપની દૃષ્ટિએ નીચે પ્રમાણે વર્ગીકૃત કરી શકાય. 1. ઐતિહાસિક નવલકથાઓ. 2. સામાજિક નવલકથાઓ. 3. નવલિકાઓ 4. પૌરાણિક ઐતિહાસિક નાટકો 5. સામાજિક નાટકો 6.  આત્મકથા 7. જીવન ચરિત્ર 8. વિવેચન 9. નિબંધ 10. ઇતિહાસ 11. વ્યાખ્યાનો.

મુનશીનો સાહિત્યપ્રવેશ તેમની નવલિકા ‘મારી કમલા’ દ્વારા થયો. આમ મુનશીનું સાહિત્ય સર્જન નવલિકા સ્વરૂપે આરંભાયુ એમ કહી શકાય. તેમની નવલિકાઓની શૈલી,  વિષયનિરૂપણ  અને જીવન પ્રત્યેની દ્રષ્ટિએ બધી બાબતોમાં તત્કાલિન નવલિકા સાહિત્યમાં નવો ચીલો ચાતર્યો. ‘નવલિકાઓ’  એ મુનશીની ટુંકી વાર્તાઓનો પૂરેપૂરો સંગ્રહ છે. જે પહેલાં ‘મારી કમલા અને બીજી વાતો’ તરીકે પ્રકાશિત થયો. પછી તેમાં થોડી નવી વાર્તાઓ ઉમેરી એ જ સંગ્રહ ‘નવલિકાઓ’ ના નામથી પ્રકાશિત થયો.

નવલકથાકાર તરીકે પોતાનો ડંકો વગાડનાર મુનશી વાર્તાકાર તરીકે પણ પોતાની પ્રતિભા દર્શાવે છે.  મુનશી સમાજજીવનના દંભના આવરણો ચીરવા પોતાની નવલિકાઓમાં વ્યંગ, ઉપહાસ, કટાક્ષ અને વક્રદૃષ્ટિનો ઉપયોગ કરે છે. કેટલીક નવલિકાઓ ખૂબ રોચક અને રસિક પણ છે. ‘મારી કમલા’, ‘કોકિલા’, ‘મારી કામચલાઉ ધર્મપત્ની’ આ શ્રેણીમાં આવે.

‘મારી કમલા’ના વસ્તુમાં પરિસ્થિતિજન્ય કારુણ્ય નિષ્પન્ન થવાની શક્યતા છે, પણ લેખક તેનો તાગ કાઢી શક્યા નથી એવું વાચકને લાગે છે. તેમાં બે અનાથ , આધાર વિનાનાં, રઝળતાં પંખીડા સાથે મળે છે, સ્નેહથી ઉડે છે. તેને ગરીબી, અનીતિ, સ્વાર્થ અને અદેખાઈનું ગ્રહણ લાગે છે, ભેદના પડદા પડે છે. છેવટે દુનિયા કે દૂર્દૈવને દુશ્મન ગણી અંતે કમલા દેહ છોડે છે.

‘કોકિલા’ એ રહસ્યની, પ્રેમની, નવા યુગની સ્વાતંત્ર્યશીલ, બુદ્ધિવાદી નારીની કથા છે. આ એ યુગની વાત છે જ્યારે  વ્યક્તિત્વ વિનાનું ગરીબડાપણું સ્ત્રીઓનું ભૂષણ ગણાતું. શારીરિક શોખની જડ અભિલાષાઓ સંતોષવામાં પુરુષો મર્દાનગી સમજતા. ત્યારે ફ જેવી સ્વતંત્ર અને ઉચ્ચ ભાવનાના વ્યોમમાં વિહરતી નારીને કેવા સમાજનો સામનો કરવો પડ્યો હશે તેની આ યુગની નારીને કદાચ કલ્પના પણ નહિ આવે.

‘મારી કામચલાઉ ધર્મપત્ની’ માં દૈવ યોગે ટ્રેનમાં ભેગા થયેલા બે પાત્રો વચ્ચે બાળકને કેળું આપવાની સામાન્ય વાતથી કેવો ભરમ સર્જાય છે અને પછી જે પ્રસંગો સર્જાય છે તેની હાસ્ય અને વ્યંગથી ભરપુર વાર્તા વાચકના મનનું રંજન કરી જાય છે.

‘એક સાધારણ અનુભવ’માં  એક આદર્શવાદી બાળક, જે મોટા થઈને અગ્રગણ્ય નેતા, ધાર્મિક સુધારક, દેશપ્રેમી નરરત્ન વીર કે પોતાના ધગધગતા શબ્દો અને અપ્રતિમ વકતૃત્વથી ભવિષ્યમાં કોઈ મોટો માણસ બનશે એવી સંભાવનાઓ ધરાવતો હતો, તે  રઘુનંદન પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિના અલબેલા બજાર એવા મુંબઈ જઈને કેવો બદલાઈ જાય છે તેની વાત છે. તે સ્થૂળ સુખોને ઇષ્ટ માની, અધ:પતન તરફ આંખ આડા કાન કરી, ગરીબ છોકરીનો પ્રેમદ્રોહ કરી પૈસાની લાલચમાં આત્મદ્રોહ  કરી શેઠિયાની છોકરીને પરણી ગયો. કહેવાતી લાઇબ્રેરીમાં સાહિત્યના પુસ્તકોને બદલે અશ્લીલ સાહિત્ય ખડકાઈ ગયું છે. ધોડા અને કૂતરાઓની કાળજી છે પણ સારા કામ માટે વાપરવા પૈસા નથી. રઘુનંદનનો મિત્ર તેની સાહ્યબી જોઈ જતા સમયે કટાક્ષમાં કહે છે કે તેની પાસે બધું છે પણ તેની ભાવના, પુરુષાર્થના ઊંચા આદર્શ, ત્યાગ અને સેવાના શુદ્ધ સંકલ્પને માટે કોઈ જગ્યા નથી.

વીતેલા યુગના ચલચિત્ર ‘અનપઢ’ જેવી જ ઘટનાઓ સર્જાય છે નવલિકા ‘મારો ઉપયોગ’ માં. પુસ્તકના કીડા, પુસ્તકના નશામાં અખંડ એકાંત સેવતાં તત્વજ્ઞાની પ્રોફેસર શિવલાલ અને રૂપવાન, ફેશન પરસ્ત, આનંદી, સ્વચ્છંદી વિનોદવૃત્તિ ધરાવતી અનસૂયાના જીવનસંસારની ખાટીમીઠી
વાતો વાચકને વિચારતો કરી દે છે. કોઈ પણ યુગમાં જીવન સંસારમાં બંને પૈડાં વચ્ચે તાલમેલ હોવો ખૂબ જરૂરી છે. બંનેના માનસિક સ્તરમાં જો આભ જમીનનો ફેર હોય તો  બંને દુઃખી રહેશે એ નક્કી છે. મુનશી આ વાત નાના નાના રોજબરોજના પ્રસંગોમાં સ્પષ્ટ કરે છે. રસઝરતી ફૂલવેલ જેવી  અનસૂયા અને સહરાના સૂકા રણ જેવા પ્રોફેસરનો ઘરસંસાર વાચકને પોતાના ઘર સંસાર માટે વિચારતા કરી દે છે. પહેલા પ્રોફેસર પત્નીની દરકાર કરતો નથી. ને પત્ની નાટક કરે છે કે તે કંટાળીને  ઘર છોડીને જતી રહે છે. તો પ્રોફેસરની સાન ઠેકાણે આવી જાય છે. પછી પત્ની રાજ કરે છે. અહીં કટાક્ષ છે કે ક્યાંય જીવનમાં બધું આદર્શ નથી હોતું.

‘એક  પત્ર’ માં પણ એક કોડ ભરેલી શિક્ષિત કન્યાની સાસુના કોપ ને પતિના જુલ્મી બેદરકાર સ્વામિત્વથી રિબાઈને મરણ પથારીએથી લખાયેલ પત્રની વાત છે.

મુનશીની વિચારધારા પર પુરાણો અને પૌરાણિક પાત્રોને સ્પષ્ટ પ્રભાવ જોઈ શકાય છે. એક સામાજિક સંદેશ આપતી તેમની વાર્તા ‘ શકુન્તલા અને દૂર્વાસા ‘ આ વાતનું પ્રમાણ છે. આજે ન્યુક્લીયર કુટુંબની સમસ્યા ઘણું મોટું રૂપ ધરીને ઊભી છે. આ સમસ્યાની શરૂઆત મુનશીના યુગમાં પણ થઈ ગયેલી. ડોકટર પુત્ર અને સ્વાર્થી મજામાં ભાન ભૂલેલી પુત્રવધૂ  પિતાતુલ્ય સસરાની અવગણના કરે છે. ડોકટર પતિ મિત્ર સાથે કુછંદે ચડી સુંદર ઘરસંસારને આગ લગાવે છે. ત્યારે માબાપ પોતાના નાજુક ફૂલ સમા પુત્રની સારસંભાળ પણ ચૂકે છે ને તેને જાનથી ગુમાવે છે. ત્યારે બંનેની કેળવણી અને ઉર્મિઓ પાછી ઉભરાય છે. તેમને લાગે છે કે શકુન્તલાની જેમ તેને પણ શાપ લાગ્યો છે. પ્રાયશ્ચિત કરે છે. અહીં તો ખાધું, પીધું ને રાજ કીધું જેમ બંને પ્રાયશ્ચિત કરે છે. પણ આજે એવા અગણિત માતા પિતા છે જેમના સંતાનો ફરજ ભૂલી ગયા છે ને માબાપ રામભરોસે છે.

… લાગે છે કે ક્યારેક આપણે સાગરના કિનારે ઉભા છીએ. સમુદ્રના મોજાં એક પછી એક આવી રહ્યાં છે. આપણે સમુદ્રના મોજાંની છોળો માણી રહ્યા છીએ. કોઈ પૂછે કે કયું મોજું મોટું અને કયું નાનું ?
પ્રિય વાચક …
મને લાગે છે કે આનંદની ક્ષણો તર્કવિશ્લેષણ માટે નથી. ફરીને બાળકની જેમ મોજાંની છોળો માણીએ. આપણે પણ વિવિધ નવલિકાઓ માણીએ…
મોજાં તો સાગરની પ્રકૃતિ છે…
આવતાં રહે છે, આવતાં રહેશે…
આપણે સજ્જ રહીએ ,
આ પ્રકૃતિ – સાહિત્યસાગરને માણવા…
મળીશું આવતા અંકે…..

રીટા જાની.

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 29

સ્વપ્નો એ સરિતા છે અને આપણે સહુ ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ નવલકથા  માણી રહ્યા છીએ. કદાચ કહો કે મુનશીના ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ના પાત્ર સુદર્શન સાથે આપણે પણ ત્રણ અંકોથી સુદર્શનના સ્વપ્નના સહયાત્રી છીએ. સ્વપ્નસરિતાના કિનારે ઊભા છીએ….

એક કિનારે આપણે અને બીજા કિનારે સુદર્શન …

સમયના નીર વહી રહ્યાં છે…

સુદર્શનને ઇંતજાર છે એક વર્ષથી જેની તૈયારી ચાલી રહી હતી તે 31 જાન્યુઆરીની મીટીંગનો – જે માટે તેણે રાત દિવસ  એક કરી તેની યોજનાઓ ઘડી કાગળ પર ઉતારી અને હવે ઈન્તેજાર હતો એ મિત્રોનો …કેવી તૈયારી સાથે મિત્રો આવશે તેનો …જેટલો ઈન્તેજાર સુદર્શન ને છે 31મી જાન્યુઆરીનો, કદાચ એટલો જ વાચકોને પણ રસ છે કે સ્વપ્નદૃષ્ટાના સ્વપ્નો કેવો આકાર લે છે!

બીજા દિવસે પાઠકની ટપાલ આવી. તેને મદ્રાસ નોકરી મળી હતી. જેના આધારે આખું કુટુંબ હોય તેને કમાયા વગર ચાલે? તેથી તે 31મીએ વડોદરા નહિ આવે એમ લખ્યું હતું. ત્યારે અંબેલાલે સુદર્શનને કહ્યું કે હું મરતાં સુધી તમારી સાથે છું. પ્રમુખ કેરશાસ્પમાં બધાને ભેગા રાખી હકુમત ચલાવવાની નૈસર્ગિક શક્તિ હતી. સુદર્શન અને કેરશાસ્પ નિયમિત મળતા ને દરેક સભ્યની હકીકત, શક્તિઓ અને મંડળના કાર્યક્રમ વિશે મંત્રણા કરતાં. દસ દિવસથી કેરશાસ્પ મળ્યો ન હતો. તેથી સુદર્શન તેના ઘેર ગયો તો જાણવા મળ્યું કે તેને રુના વેપારમાં ભારે ખોટ ગઈ હતી ને તે 31મીએ વડોદરા આવી નહિ શકે. તેનો મિત્ર અંબેલાલ આવે એટલે 10વાગે વડોદરા જવા ગાડી પકડવાની હતી. આઠ વાગ્યા પણ અંબેલાલ હજુ આવ્યો ન હતો. સુદર્શન ખિન્ન થઈ ગયો. જે સભા માટે વર્ષ દહાડો વિચાર અને યોજના કર્યા, 25 દહાડા ભૂખ અને ઉજાગરા વેઠ્યા, તે સભા છેક ધૂળમાં મળી જવાની?  થોડી વાર પછી પાટાપીંડી સાથે ઘાયલ અંબેલાલ આવ્યો ને તેણે કહ્યું કે તેનો બોમ્બ બનાવવાનો પ્રોજેક્ટ સફળ થયો છે પણ સાથે કામ  કરતાં તેને અને  મિસ વકીલને પ્રણયનો અહેસાસ થયો ને હવે તે પરણવા માગે છે ને વડોદરા નહિ આવે. તેણે સુદર્શનને કહ્યું કે હિન્દુસ્તાન સ્વતંત્ર થતાં કેટલીય વાર લાગશે. આ પહેલું સુખ વિધિ આપ્યું છે તેને કેમ જતું કરાય? સવારે મરતાં સુધી સાથ આપવાના વચન આપનાર અંબેલાલ પણ સાથ છોડી દે છે.

સુદર્શન વિચારે છે  કે હવે હું એકલો ‘ મા ‘ નો ઉદ્ધાર કેમ કરીશ? ત્યારે ધનીએ આંસુભરી આંખે પ્રેરણા આપતાં કહ્યું કે તે એકલો નથી અને તે આખો ભવ તેની વાટ જોશે.

31મીએ વડોદરા મળનારી સુદર્શનની મંડળીમાં  કેરશાસ્પ દેવાદાર થઈ ગયો, શિવલાલ શ્રીનાથજી ગયો, પાઠકે નોકરી લીધી, અંબેલાલે મિસ વકીલને પરણવાનું નક્કી કર્યું. પારેખના પ્રેસ પર પોલીસની ધાડ પડી તેથી પારેખ ક્યાંક છુપાઈ ગયો. પંડ્યાકાકાને અમેરિકા જવાની સ્કોલરશીપ ગાયકવાડે આપી તેથી એ મંડળમાંથી નીકળી ગયો.જોશીએ હનુમાનની આરાધના શરૂ કરી, ગીરજો શુક્લ પારેવડી સંસ્થાનનો કારભારી બની ગયો અને ‘ મા ‘ ને સ્વતંત્ર કરવાની ઘેલછામાં ગાંડો બની ગયો. તિરસ્કાર અને ભગ્ન હ્રુદયની વ્યથામાં સુદર્શન ખડખડ હસવા લાગ્યો. આ એનું મંડળ! આ એણે યોજેલા સંઘના કાર્યકર્તાઓ! આ દેશના ઉદ્ધરકો! આ સ્વાતંત્ર્યના સાધકો-‘ મા ‘ ના પ્રાણ પાછા લાવી આપનાર નરવીરો! કેવા બાલિશ, કેવા મૂરખ, કેવા વીર્ય વિનાના! પોતે મૂર્ખનો શિરોમણી હતો. તેનામાં સ્વપ્ન સેવવાની શક્તિ હતી. આ બધા મિત્રો પણ એક જાતના સ્વપ્ન સેવતા હતાં. પણ સ્વપ્નાં જ! એમની આખી સૃષ્ટિ સ્વપ્નાંની બનેલી હતી. પોતે રાષ્ટ્રવિધાયક મંત્રદ્રષ્ટા ન હતો.  ખરું જોતા બધા નિર્માલ્ય કર્તવ્યભ્રષ્ટ છોકરા હતા. પ્રોફેસર કાપડિયા ખરા હતા.  આ દેશમાં દરેક જણ પોતાના વર્તુળમાં ફરતું, પારકાની કુંચીએ ચાલતું એકબીજાથી વિખૂટું રમકડું  હતું ને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની આગગાડી આખી દુનિયાને પોતાની કરી રહી હતી. કેવી કરુણ કથા!  કેવા હિંમતવાન, આશાભર્યા, કોડભર્યા યુવકો ‘ મા ‘ ને મંદિરના ઉંબરે વધાયા!સુદર્શન ધ્રુસ્કે ધ્રુસ્કે રડવા લાગ્યો. પળવાર તેણે તેની યોજનાને  પ્રાણવેધક મમતાથી જોઈ. પછી દીવાસળી ચેતવી યોજનાના પાનેપાનામાં આગ મૂકી. તેનો આત્મા શરીરમાં કંટાળી ગયો હતો. તેણે છેલ્લીવાર ‘ મા ‘ નું દર્શન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ત્યાં જ તેના પિતા પ્રમોદરાયનો અવાજ આવ્યો. ” મારા દીકરા ! શું કરવા બેઠા છે?  તારા પર વોરંટ છે. જગમોહનભાઈએ થોભાવ્યું છે. પરમ દહાડે બૅરિસ્ટર થવા વિલાયત જવાનું છે. ને પછી સુલોચના જોડે વિવાહ કરવાના છે.’  સુદર્શન મૂંગે મોઢે પાછળ ચાલ્યો.

કથા વાચકને વિચારોના ઝંઝાવાતમાં છોડી જાય છે. આજે એકવીસમી સદીમાં પણ આપણી આસપાસ આવું જ કંઇક બનતું નજરે નથી પડતું?  યુવાવસ્થામાં પોતાના સ્વપ્નોને લોહી અને પસીનાથી સિંચનાર આગળ જતાં કેમ ભ્રષ્ટ રાજકારણી, બેજવાબદાર નાગરિક, નફાખોર વેપારી, વેપારી શાળાસંચાલક કે ઢોંગી બાબા બની જાય છે…

સુદર્શન બૅરિસ્ટર થઈ સ્વદેશ પાછો ફર્યો. તેણે મિત્રોની માહિતી મેળવી.  કેરશાસ્પ સટ્ટો કરી રહ્યો હતો . પાઠક ઇડરમાં માસ્તરગીરી કરતો હતો. મગન પંડ્યા હજુ અમેરિકામાં મહાલતા હતા. પારેખ ગામે ગામ કૂવા કરાવવા લોકોને પ્રેરતા. શુક્લ ગાંડાની હોસ્પિટલમાંથી નાસી ગયો હતો. શિવલાલ મુંબઈમાં મજા કરતો હતો. અંબેલાલ મારવાડીને ત્યાં મેનેજર હતો. મિસ વકીલ છોકરાં ઉછેરતી. છેલ્લે સુદર્શન ધનીને મળવા ગયો. સ્વપ્નદૃષ્ટાની નજરે એક છોકરો ને એક છોકરી ભિષ્મપ્રતિજ્ઞા  લેતાં દેખાયાં. એક સ્ત્રીએ બારણામાં આવી પૂછ્યું કે કોનું કામ છે. તેના છેડા નીચે એક છોકરું હતું. તે સુદર્શનને ઓળખતી લાગતી ન હતી. કાલે આવવાનું કહી સુદર્શન નીકળી ગયો. મુનશી એક ભાવસભર વળાંક આપી કથા પૂર્ણ કરે છે.

અને …
ફરીને આપણે સહુ સ્વપ્નસરિતાના  કિનારે …સમયના વહેતાં નીર નિહાળતા…
અનુભવીએ છીએ …
શું સ્વપ્નસૃષ્ટિ પત્તાંનો મહેલ છે ?
શું સ્વપ્નભૂમિ વાસ્તવિક હોતી નથી ? ..
‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ નવલકથા સમાપ્ત થાય છે ..
પણ શું સ્વપ્નસૃષ્ટિ સમાપ્ત થાય છે ?
સમયના વહેણ માં…એવા સમય બિંદુ પર..
જ્યાં ત્રિવેણી સંગમ છે…
સ્વપ્નસરિતા , સમયસરિતા અને વિચારસરિતાનો. ..
વિચારબિંદુમાં સ્વપ્ન છે, વિચારમોતી શોધવાનું…
લેખકનું વિચારમોતી – સ્વપ્નદ્રષ્ટાનો સંદેશ…
શું છે આ સંદેશ…

સંદેશ છે સ્વપ્નસૃષ્ટિના સાતત્યનો. સ્વપ્નો એ જીવનના સમુદ્રકિનારે આવતાં મોજાં છે. આ મોજાં વાસ્તવિકતાની ધરતી પર આવી તૂટે છે. સહજ પ્રશ્ન થાય કે શું વ્યક્તિ એ સ્વપ્નો ના જોવાં? વ્યકિતને સ્વપ્નના આસમાનમાં આદર્શોની સ્વતંત્રતા નથી? સ્વપ્નદ્રષ્ટા એ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામની પૃષ્ઠભૂમિમાં સુદર્શનના પાત્ર દ્વારા વ્યક્ત થતી આદર્શોની અભિવ્યકિત દર્શાવે છે.  સ્વપ્નો કહો કે આદર્શો એ માનવમનમાં ઉભી થતી કલ્પના પણ છે અને માનવમનની ઝંખના પણ છે. સ્વાતંત્ર્ય અને આદર્શો માનવમનની ઝંખના છે. સ્વપ્નો એ વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્ય અને અભિવ્યકિત સ્વાતંત્ર્યની ઝંખનાનો સંદેશ છે. આમ સુદર્શનના પાત્ર દ્વારા, સામાન્ય કથા દ્વારા વ્યક્તિ અને અભિવ્યકિતના સ્વાતંત્ર્ય જેવા વિષયો પ્રસ્તુત કરવાનું સ્વપ્ન મુનશી સેવે છે અને એ જ છે મુનશીની કલમનો કસબ.

રીટા જાની.