આપણા કવિ અને નાટ્યકાર ડો. ચિનુ મોદી

vijay 033

શ્રી દીલિપ દવે દોરેલુ તેમનું ઠઠ્ઠાચિત્ર તેમને સર્વાંગ સ્વરૂપે કહે છે આ ગતિશીલ કવિ અને ગતિશીલ એકાંકીકાર છે.તેઓ સતત લખતા-વિકસતા-વિચારતા-શોધતા અને પામતા કવિ હતા. એમની કવિતા વિધ વિધ રૂપે મહોરી છે. છાંદસ, અછાંદસ,ગીત, ગઝલ,કવિતા,પરંપરાગત આખ્યાન્,ખંડકાવ્ય અને નાટ્ય કાવ્યોમાં તેઓ ખુબ ખીલ્યા છે અને હજી પણ તેમની શબ્દનશ્વર દેહની ગેર હાજરીમાં પણ ખીલે છે.

 ડો.ચિનુ મોદી જ્યારે રે મઠમાં એબ્સર્ડ નાટકો કરતા હતા તે સમયથી તેમનો શિષ્ય અને મારો મિત્ર નરેન્દ્ર બજાજને લઈ તેમને ઘરે જ્યારે ચરણ વંદના કરી ત્યારે ઉમળકાથી તેઓ ભેટી પડ્યા…અમેરિકન વિદ્યાર્થી ભારતિય પ્રણાલી ભુલ્યો નથી કહી વહાલથી તેમના કાર્યકારી ટેબલ પાસે લઈ ગયા. હું કેમેરાથી તેમની ઉર્મિ ભરેલી નાટ્ય દુનિયાનાં સંભારણા સાંભળતો અને તેમને કચકડામાં કેદ કરતો રહ્યો..

vijay 030

કવિ શ્રી રમેશ પારેખે તેમના વિશે એક કાવ્યમાં લખ્યુ હતું કે

શ્વેતકેતુ મસ્તક્માં બંડનાં વાયુઓ ભમે
વળી એમાં ગઝલનાં સિક્કાઓનું કારખાનુ ધમધમે..

એજ કવિતાનાં અંત ભાગમાં લખે છે

સાહિત્યનાં સર્વ તીર્થ પગપાળા ઘૂમે
કવિતાયે એ મદ્ય જેમ પીયે અને ઝૂમે

બાંધી શકે નહીં એને કોઇ પણ જેલ
નાટક તો જાણે ડાબા હાથ તણો ખેલ

ચશ્માંમાંથી પ્રેમભરી આંખે જુએ જેને
નખશિખ પોતીકો બનાવી દીએ એને

સંવેદનશીલ કવિ રાવજી પટેલ ડો ચિનુ મોદી માટે લખે છે

ધસમસ આવતી રાતને તેં રોકી લયથી રૂપાળ!
કવિ, શહેરની નિરોઝ્-ક્વોલિ-હેવમોર
તારાં નેત્રપાતાળથી કવિતા બનીને ફૂટે!
કામરૂપ દેશ ફરી અલપઝલપ સામ્પ્રસમય હલાવી નાખે.
નગરનાં સ્તનશિલ્પ ખળખળ વહી જતાં
નાગનાં લીસોટા જેવા ઝેર ચૂસે
રીક્ષાઓનાં વ્હીલ જેવો ઘુમક્કડ
સડકો વીંટીને તારો ભૂતકાળ દોડી જતો જોઇ
સ્લીપીંગ ટેબ્સ પર કબર ખોદીને સૂતો તોય
તુ તો કવિતાનું વૃક્ષ થઇને ફાલ્યો

ઘણા ભૂતકાળનાં સંસ્મરણો બાદ મેં પુછ્યું ભગવાન આવીને એક વરદાન માંગવાનું કહે તો શું માંગો તો તેમનો જવાબ હતો બીજો ભવ પણ હુંતો ચિનુ મોદી જ બનીશ અને જેમ જીવ્યો છું તેમ જ જીવવા માંગીશ…બહુ દિલેરી થી જીવું છું. અને ગમતુ બધું જ ..ઉઘાડે છોગ કર્યુ છે.કવિ અને સાચો તખ્તાનો કલાકાર જ આટલી ખુમારી થી બોલી શકે.તેમની સર્જન સમૃધ્ધી દર્શાવે છે કે તેમણે સાહિત્યનાં ઘણા ક્ષેત્રોને ખેડ્યાં અને ઉચ્ચતમ સાહિત્ય ગુજરાતી ભાષામાં રચ્યું

કાવ્ય સંગ્રહ્ કાળો અંગ્રેજ ૧૯૯૨ હુકમ માલીક ૧૯૮૪
વાતાયન ૧૯૬૩ માણસ હોવાની મને ચીડ ૧૯૯૬ રાજા મીડાસ ૧૯૯૨
ઉરના નાભ ૧૯૭૪ પીછો ૨૦૦૪ વિવેચન્
ક્ષણો ના મહેલમાં ૧૯૭૨ લીસોટો ૨૦૦૦ બે દાયકા -ચાર કવિ ૧૯૭૪
દર્પણની ગલીમાં ૧૯૭૫ દહેશત ૨૦૦૪ ગુજરાતીમાં ખંડકાવ્યોઃઉભાવ અને વિકાસ ૧૯૬૮
દેશવટો ૧૯૭૮ ચુકાદો ૨૦૦૪ કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી ૧૯૭૯
શાપિત વનમાન ૧૯૭૬ પડછાયાના માણસ ૨૦૦૮ મધ્યકાલીન ગુજરાતી કવિતાનુંપુનઃમુલ્યાંકન ૨૦૦૮
ઇર્શાદ ગઢ ૧૯૭૯ નિદ્રાચાર ૨૦૦૮ અનુવાદ
બાહુક ૧૯૮૨ ટુંકી વાર્તા વસંતવિલાસ ફાગુ ૧૯૫૭
અફવા ૧૯૯૧ ડાબી મુઠ્ઠી જમણી મુઠ્ઠી ૧૯૯૦ સંકલન
ઇનાયત ૧૯૯૫ છળનાગ ૧૯૯૭ શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ખંડ કાવ્યો ૧૯૯૧
વિ-નાયક ૧૯૯૬ નાટ્કો સંપુર્ણ કલશોર ભરેલુ વૃક્ષ ૧૯૯૫
ઇ ૧૯૯૯ જાલકા ૧૯૮૫ ગમી તે ગઝલ ૧૯૭૬
સઈયર ૨૦૦૦ અશ્વમેધ ૧૯૮૬ ગુજરાતી પ્રતિનિધિ ગઝલો ૧૯૯૬
નકશાં નગર્ ૨૦૦૧ ખલિફાનો વેશ યાને ઔરંગઝેબ ૧૯૯૩
શ્વેત સમુદ્રો ૨૦૦૧ નૈષધ રાય ૧૯૯૬
કલાખ્યાન ૨૦૦૨ નવલશા હીરજી ૧૯૯૫
નવલકથા શુક દાન ૨૦૦૦
શૈલા મજમુદાર ૧૯૬૭ મેમરિ લેન ૨૦૦૮
ભાવ -અભાવ ૧૯૬૯ મત્સ્યવેધ ૨૦૦૬
લીલા નાગ ૧૯૭૧ ઢોલિડો ૨૦૦૮
ભાવચક્ર ૧૯૭૫ બુધ્ધીધન ૨૦૦૮
ગાંધારીની આંખે પાટા ૧૯૭૯ એકાંકી
પહેલા વરસાદનો છાંટો ૧૯૮૭ દયાલનાન પંખી ૧૯૬૭
હેંગ ઓવર ૧૯૮૬ કોલ બેલ ૧૯૭૩

તેમની સિધ્ધિઓ તો અપાર છે જે નીચે દર્શાવેલી છે તેમના બહુમાનો અને ચંદ્રકોથી ભરેલો તેમનો બેઠક ખંડ અત્રે મેં ચિત્ર રુપે જીવંત કરેલો છે.

                                                            

vijay 035

કાર્યસન્માન અને નોંધનીય સિધ્ધિઓ 

  • જન્મ ૩૦ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૯
  • મેટ્રીક ૧૯૫૪
  • બીએ ૧૯૫૮ એલએલબી ૧૯૬૦ અને એમ એ ૧૯૬૧ ગુજરાત યુનીવર્સીટીમાંથી
  • વિદ્યાવાચસ્પતિ (ડોક્ટર) ૧૯૬૯ ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી
  • અધ્યયન અને અધ્યાપન ૧૯૬૧થી ૧૯૯૬ સુધી
  • ડીપાર્ટ્મેંટ ઓફ કલ્ચર દિલ્હી તરફ્થી ક્રીએટીવ લેખક ફેલોશીપ.૧૯૭૮
  • ચેરમેન્, કૃતિ ફીલ્મ કો ઓપરેટીવ સોસાયટી અમદાવાદ ૧૯૭૯
  •  રેડીયો અને ટેલીવીઝન એડવર્ટાઈઝીંગ નો રાપા એવૉર્ડ (ત્રણ વખત્) ૧૯૮૪
  • ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ સન્માન કાવ્ય બાહુક માટે ૧૯૮૮
  • ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમીનાં મનનીય સભ્ય ૧૯૮૭-૯૧
  • જર્નાલીઝમ અને કોમ્યુનીકેશન વિભાગ એમ એસ યુનીવર્સીટી વડોદરા ના કાર્યકારી સંવાહક અને ડીન ૧૯૯૨-૯૪
  • ગુજરાત રાજ્યનાં મનોરંજન ક્ષેત્રે સ્ક્રુટીનીટી બોર્ડના સભ્ય ૧૯૯૬
  • સંગીત નાટ્ય અકાદમીમાં  ડ્રામા સીલેક્શન કમીટીનાં નિષ્ણાત તરીકે ૧૯૯૬
  • ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા ફેલોશીપ ૧૯૯૭
  • સંગીત નાટ્ય અકાદમી તરફથી ગૌરવ પુરસ્કાર ૧૯૯૯
  • ટ્રાન્સ મીડીયા એવૉર્ડ ૨૦૦૪
  • મેનેજીંગ ડીરેક્ટર ભાષાંતર ભવન ચેરીટેબલ ટ્રસ્ટ અમદાવાદ ૨૦૦૪
  • અત્યંત સન્માનનીય એવોર્ડ નરસિંહ મહેતા પુરસ્કાર ૨૦૦૮.

નિયમીત “શની” સભા ભરતા અને દરેક અઠવાડીયે તાજી ગઝલો સંભળાવતા આ ગુજરાતી ભાષાનાં સર્જક હજી  ઘણું સર્જશે અને ગુજરાતી ભાષાને તેમના સાહિત્યથી સભર રાખશે તેવી શુભેચ્છાઓ સહિત તેમની  રચના “પોટલી” અત્રે મુકી વિરમુ.

પોટલી

પળ ભરેલી પોટલી છે.
તેં જ તો એ મોકલી છે

મોહ નિંદ્ર ત્યાગ સાધો
ખટઘડી આ પાછલી છે

જાતને સંકોચ વીરા
સાંકડી છેલ્લી ઘડી છે.

હું તને ક્યાંથી ઉતારું?
ખૂબ ઊંચી છાજલી છે

હોય લાંબી, લાંબી, લાંબ્બી
શ્વાસની વંશાવલી છે

તું શરણમાં જા સમયની
એક એ બાહુબલી છે

કોણ છે, “ઇર્શાદ” છે આ?
હા ખિસામાં કાપલી છે.

ડો ચિનુ મોદી મારા ગુરૂ જન્..તેથી તે હક દાવે તેમની આ તરો તાજી  ગઝલ હુ મારી સાથે લઈ આવ્યો. આ ક્ષેત્રે નિષ્ણાત હોવા વિશે ચર્ચા કરવી જરૂરી નથી પણ તેમના ચીત્તમાં ચાલતી પાછલી ખટઘડીની આ સુંદર ગઝલ વાત એમણે જ્યારે સંભળાવી ત્યારે હું અને મારો મિત્ર નરેન્દ્ર બજાજ બંને વાહ કહી ગયા…

ખટ્ઘડી પાછલી ની સાથે અનુસંધાન સાંકડી ગલી એકદમ સુંદર્, યોગ્ય અને રોચક છે. પ્રભુને પૃચ્છા કે ક્યાંથી ઉતારું તને ખુબ ઉંચે છાજલી છે કહી પ્રભુ પાસે માનવ સહજ મર્યાદા સ્વિકારી લઈ ગઝલને આધ્યાત્મિક રીતે તેમનુ ઉંચુ ઊડાણ વાચકને દર્શાવી જાય છે.

ગઝલમાં આ નાટકનો જીવ દ્રશ્ય સર્જે છે જાણે તેમના મૃત દેહને ફંફોસતો પોલીસ પુછે છે કોણ છે, “ઇર્શlદ” છે આ?  અને જવાબ મળે છે હા ખિસામાં કાપલી છે.

Vijay Shah વિજય શાહ

વિજય શાહ

 

મનની મોસમને “ઈર્શાદ”કહેતા કવિ શ્રી ચિનુ મોદી

મનની મોસમને જીવન અને મૃત્યુ સાથે કેટલો સંબધ ?હું અહી કહીશ કે જીવનથી મૃત્યુ સુધીની માનવીની સફર એ જ મનની મોસમ એને જેટલી ખીલવો તેટલી ખીલે બધું આપણા જ હાથમાં અને માટે ઘણી વ્યક્તિનો જન્મ દિવસ જેટલો જ મરણનો દિવસ અન્ય દિવસ કરતા જુદો જ હોય કારણ તેમના માટે જ્ન્મ્યાનો આનંદ કરતા વધારે જીવ્યા નો આનંદ હોય ,જે જન્માક્ષર નહિ પોતાના હસ્તાક્ષર મુકીને જાય, ઘણાના શબ્દો લોકો કબરમાં એમની સાથે જ દાટી દે જયારે કોઈક શબ્દો થકી જીવે. એક કવિ, એક સંવેદશીલ હ્રદય જયારે બંધ થાય ત્યારે બીજા અનેકને એના ધબકારા એમના ગયા પછી પણ સંભળાય અને મન કહે “ઈર્શાદ”. સમાચાર આવ્યા ગુજરાતના જાણીતા ગઝલકાર સાહિત્યકાર ચિનુ મોદીનું મોડી સાંજે અમદાવાદ ખાતે તેમના નિવાસસ્થાને નિધન થયું છે. પ્રાર્થનાનો સમય ..એક ક્ષણ વિચાર આવ્યો આ વ્યક્તિ માટે પ્રાર્થના ની ક્યાં જરૂર જ છે ? આ વ્યક્તિ હજી અહી જ છે અને રહેવાની છે એની કવિતામાં ,એના નાટકોમાં ,એની નવલકથાના એકએક પાત્રોમાં ,ગઝલના“ઈશાર્દ”મા… ..

ચીનુકાકાને પ્રથમ વખત મળવાનો મોકો અમે સૌએ ૨૦૧૦માં “ડગલા”માં આમંત્રણ આપ્યું ત્યારે મળ્યો.સીધી સાદી, શાંત, સરળ પણ હસમુખી પ્રકૃતિ, પહેલીવાર મળીએ તો ખબર ન પડે કે આ માણસ છંદ નો જાદુગર છે.તમે ત્રણ કલાક એમની સાથે બેસો તો તમને પણ લખતા શીખવાડી દે. છંદોને કલમની છડીથી જાદુની જેમ ઉતારતા આવડે.શબ્દોમાં જીવનનો આનંદ લુટી જાણે, જિંદગીને ગઝલ થકી ચિક્કાર માણવાની અને પૃથ્વી પર રહ્યાંની ધન્યતાનો આનંદ લેવાનો કોઈ કહે કે ન કહે પણ અંતમાં “ઈર્શાદ” પોતે જ લખે અને પોતની સુગંધ મેળવે. “ઈશાર્દ” ટૂંકા તખ્લુશ (ઉપનામ )થી સંતોષ લેવાનો, કવિ તખ્લુસની અંદર જીવ્યા, એક ધબકતો માણસ પણ ઈશાર્દમાં જ અમર રહ્યો ,એમના પહેલા પુસ્તકનું નામ પણ કેવું “વસંતનો વિલાસ”. જીવન એ મૃત્યુ અને જન્મ વચ્ચે ભગવાને આપેલી વસંતનો વિલાસ છે એમ જાણી માણવાનું અને અંતે એક નાટ્યકારની અદાથી સમય આવે પડદો પાડવાનો અને કહેવાનું …
અલવિદા કહેવાનો અવસર છે ‘ચિનુ’-
ચાલ ઊભો થા અને શણગાર કર.
ક્યારેક પંક્તિઓ પાથરવાની બદલે ગદ્ય પણ સર્જવાનું, વિચારોને પત્રોમાં સર્જવાના,પોતે જે મેળવ્યું તેવું જ બીજાને દેવાનું પછી એ એમનો વિધાર્થી કેમ ન હોય ! લોકો સામાજિક શબ્દ પ્રોફેસર એમના માટે વાપરતા પણ એમનો કોઈ ફર્ક ન પડતો. મુશાયરામાં જતા ત્યારે તાળીઓ એમના કાનને સ્પર્શી જ શકતી. લોકો “ઈશાર્દ” કહેતા તો કહેતા “ઈશાર્દ” તો મારા માટે પ્રભુના આશીર્વાદ છે એથી વધુ વધુ કઈ નહિ..એમની ગઝલોમાં અંગત વેદના જ ભાષા-સંવેદનનું પ્રેરક બળ બની એમને લખાવતી,પછી એ ગઝલ હોય નાટક હોય ,નવલકથા હોય વાર્તા કે અનુવાદ હોય ચિનુકાકાએ ગુજરાતી સાહિત્યને પોતાનો આગવો  સ્પર્શ આપ્યો :,મનુષ્યની લાગણી અને મનુષ્યના જીવનની રુદ્ર -રમ્ય લીલા બધું જ શબ્દ થકી પીરસ્યું .ગઝલનો તો ગઢ બાંધી ગુજરાતીભાષાના મિનારા બાંધ્યા.

 ચીનુકાકા

 એકવર્ષ પહેલા એમને મળી હતી મહાગ્રંથના સાક્ષી તરીકે બીજા અનેક વિધાર્થીની જેમ અમને આશીર્વાદ અને પ્રેરણા આપ્યા હતા અને કહ્યું હતું “ભારતની કોઈ બીજી ભાષામાં પોતાની માતૃભાષાને સાચવવાનો અને સંવર્ધન કરવાનો આવો સફળ પ્રયોગ થયો નથી જેની નોંધ સમગ્ર ગુજરાતીઓએ લેવી જોઈએ”. એમણે શબ્દો દ્વારા લોકોને ચાહ્યા હતા, નવી પેઢી નવા સર્જકો માટે પ્રેરણા બન્યા,”બેઠક”ના નવસર્જકોએ એમની ગઝલને આસ્વાદ કરી માણ્યા ,તેમણે એ પાના વાંચ્યા. તેમને શબ્દોના આકાશની નિતનવી શોભા અને નવી આભા માણતા અને વખાણતા આવડતી હતી,મહાગ્રંથના પાના ફેરવીને નોંધ લીધી અને સાક્ષી બની સહી કરી,ત્યાર બાદ ,હમણાંની મારી છેલ્લી મુલાકાત જાન્યુઆરી મહિનામાં થઇ ,અમે મળ્યા એટલે મેં સહજ પુછ્યું દાદા કેમ છો બધું બરાબર ને અને સ્મિત અને સંતોષના ઓડકાર સાથે સાથે બોલ્યા…
કોઇ ઇચ્છાનું મને વળગણ ન હો.
એજ ઇચ્છા છે, હવે એ પણ ન હો.
મેં અને કલ્પનાબેને સાથે ફોટો પડાવ્યો એ જ સ્મિત જાણે જીવતી જાગતી કવિતા તેજ અને તિમિરની ધૂપછાવ જેવું હૃદય અને ગઝલનો વણબોલ્યો શબ્દ કેમેરાના ક્લીકના અવાજ સાથે બોલ્યો “ઈર્શાદ” ….બસ મનની મોસમ ખીલી અને કેમેરાના ક્લિક અવાજ સાથે ચિનુદાદાની તસ્વીર હૃદયમાં કાયમ માટે સચવાઈ ગઈ .
-પ્રજ્ઞા-

‘ઇર્શાદ’ ચિનુ મોદી –

પૂછે તો કહું……

કોણ પૂછે તો કહું કે આ ઉદાસી કેમ છે ?
ગામ, શેરી ને પછી ઘર કુશળ છે, ક્ષેમ છે.
જે હતાં લીલાં હવે સૂકાં થયાં, ઓ ડાળખી!
પાંદડાંને કારણે પોપટ હતા – નો વ્હેમ છે.
બંધ દરવાજે ટકોરા મારતાં તારાં સ્મરણ
નામ સરનામા વગરના કાગળોની જેમ છે.
હું તને મારી ગઝલ દ્વારા ફક્ત ચાહી શકું
એ સમે આ શબ્દ સાલા સાવ ટાઢા હેમ છે.
થાય છે કાયા વગરનો એક પડછાયો હવે
શેખજી! ‘ઈર્શાદગઢ’નો એ નવો હાકેમ છે.

ખાસ માહિતી –

ચિનુ મોદી ઉપનામ: ઇર્શાદ

– જન્મ તારીખઃ 30 સપ્ટેમ્બર, 1939

– જન્મ સ્થળઃ વિજાપુર, સાબરકાંઠા

– માતાનું નામ શશિકાન્તા, પિતાનું નામ ચંદુલાલ

– પત્ની- પ્રથમ લગ્ન 1958, બીજા લગ્ન 1977, ત્રણ સંતાનોના પિતા

– સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા 2013માં એવૉર્ડ

– ચિનુ મોદી ગુજરાતી કવિ, નાટયકાર, નવલકથાકાર, વાર્તાકાર અને વિવેચક હતા

– ચિનુ મોદીએ પ્રાથમિક શિક્ષણ વિજાપુરમાં લીધું હતું

– તેમણે માધ્યમિક શિક્ષણ ધોળકાથી લીધુ

– 1954માં તેમણે મેટ્રિક કર્યું હતું, અને 1958માં ગુજરાતી વિષય સાથે BA કર્યું

– 1960માં LLB અને 1961માં ગુજરાતી-હિન્દી વિષયો સાથે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી MA કર્યું

– 1968માં ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી વિદ્યાવાચસ્પતિ(PHD)ની ઉપાધિ મેળવી

– તેઓએ કપડવંજ, તલોદ અને અમદાવાદની કૉલેજમાં પ્રોફેસર તરીકે ફરજ બજાવી

– 1975થી 1977માં ISROમાં સ્ક્રીપ્ટ રાઈટર

– ચિનુ મોદીએ આકાશવાણી અને ટીવી પર અનેક કાર્યકર્મો કર્યા

-ચિનુ મોદી તસ્બી અને ક્ષણિકા કાવ્યપ્રકારોના સર્જક રહ્યા

– વિદેશના પ્રવાસ કરીને કવિતા સર્જન માટેના વર્કશોપ કર્યા

– ચિનુ મોદીએ કુલ 52 પુસ્તકોનું સર્જન કર્યું છે

– વાતાયન, ઉર્ણનાભ, શપિત વનમાં, દેશવટો, ક્ષણોના મહેલમાં, દર્પણની ગલીમાં,  ઈર્શાદગઢ         જેવી અનેક કવિતા સંગ્રહનું સર્જન કર્યું છે

– ડાયલના પંખી, કોલબેલ, હુકમ માલિક, જાલકા અને અશ્વમેઘ જેવા નાટકોનું સર્જન

– ચિનુ મોદીએ નવલકથા, વાર્તાસંગ્રહ, ચરિત્ર પણ લખ્યા હતા.

– -તેમણે અનુવાદ, સંપાદન અને વિવેચનની પણ કામગીરી કરી હતી

ઇર્શાદગઢ : ચિનુ મોદીનો, ગઝલો અને દશ તસ્બીઓ સમાવતો કાવ્યસંગ્રહ. ‘તસ્બી’ ‘ક્ષણિકા’ પછીનો કવિનો બીજો પ્રયોગ છે. આ બંને દ્વારા ગઝલના સ્વરૂપને એકત્વ આપવાનો પ્રયત્ન થયો છે. ‘ક્ષણિકા’માં પહેલા શેરના કાફિયા રદીફને છેલ્લા શેરમાં પુનરાવર્તિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે ‘તસ્બી’માં મત્લા અને મકતાને લગભગ એકાકાર કરી તખલ્લુસને દોહરાવી પ્રારંભના અને અંતના છેડાને એક કરવાથી રચનાનું વર્તુળ પૂરું થાય છે. ‘પર્વતને નામે પથ્થર દરિયાને નામે પાણી’ એ જાણીતી તસ્બી અહીં છે; તો ગઝલોમાં અંગત વેદના ભાષા-સંવેદનનું પ્રેરક બળ બની છે. ગઝલની દુનિયામાં નામ અમર રહેશે

પર્વતને નામે પથ્થર દરિયાને નામે પાણી,
’ઈર્શાદ’ આપણે તો ઈશ્વરને નામે વાણી.

આંસુ ઉપર આ કોના નખની થઈ નિશાની ?
ઈચ્છાને હાથ-પગ છે એ વાત આજે જાણી.

આ શ્વાસની રમતમાં હારી ગયો છું તો પણ,
મારા ઘરે પધારો ઓ ગંજીપાની રાણી.

ક્યારેક કાચ સામે ક્યારેક સાચ સામે,
થાકી જવાનું કાયમ તલવાર તાણી-તાણી.

થાકી જવાનું કાયમ તલવાર તાણી-તાણી,
’ઈર્શાદ’ આપણે તો ઈશ્વરને નામે વાણી.

 *

છે ધધખતું પણ ઉપરથી શાંત, હોં,
વૃદ્ધ બનતાં પ્રાપ્ત આ એકાંત, હોં.

કંઈક એ જોઈ ગયો છે ત્યારથી,
ચિત્ત-ચક્ષુ બેય સરખાં શાંત, હોં.

જેમ જળમાં અન્નનો દાણો ફૂલે,
વૃત્તિનું આવું હતું વૃત્તાંત, હોં.

માપસરની વેદના ખપતી નથી,
એ વધે અનહદ તો છે વેદાંત, હોં.

કેટલાં કીધાં જતન ‘ઈર્શાદ’ તેં ?
છેક છેલ્લે તોય છે, દેહાંત, હોં.

*

નામ તારું કોઈ વારંવાર લે,
તું ખરો છે કે તરત અવતાર લે.

આમ ક્યાં હું પુષ્પનો પર્યાય છું ?
તું કહે તો થાઉં ખુશ્બોદાર, લે.

તું નિમંત્રણની જુએ છે વાર ક્યાં ?
તું મરણ છે, હાથમાં તલવાર લે.

હાથ જોડી શિર નમાવ્યું; ના ગમ્યું ?
તું કહે તો આ ઊભા ટટ્ટાર, લે.

શું ટકોરા માર ખુલ્લા દ્વાર પર ?
તું કરે છે ઠીક શિષ્ટાચાર, લે.

બંધ શ્વાસો ચાલવા લાગ્યા ફરી,
આ ફરી પાછો ફર્યો હુંકાર, લે.

એ કહે ‘ઈર્શાદ, ઓ ઈર્શાદજી’
ને હતો હું કેવો બેદર્કાર, લે.

-કૌશિક આમીન નો ખાસ માહિતી માટે ખાસ આભાર 

“વાચકની કલમે” (5)તરુલતા મહેતા

ચિનુ મોદીના સર્જનાત્મક વેભવમાંથી એકાદ બે મોતીને પરખ કરી હદયથી માણ્યા છે.મારા આનંદમાં  સહ્દય ભાવકને સામેલ કરું છું. મુક્ત કલમે લખાયેલો આ લેખ છે.

‘ઈર્શાદ ‘ચિનુ મોદીનું નામ સાંભળી મારા મનમાં 22મી એપ્રીલ 2015ની મારા વતન નડીયાદની સવાર સાંભરી,ઉનાળાની સવાર એટલે તડકો માથે ચઢે તે પહેલાં વહેલી  પરવારી બહાર મંદિર તરફ જવાના વિચારમાં મોબાઈલ  ફોન લીધો,એટલામાં ફોન રણક્યો,ચિનુ મોદીનો હતો.’તરુલતાબેન તમારા વાર્તાસગ્રહ ‘પીગળતો સૂરજ ‘માટે અભિનન્દન,સારી વાર્તાઓ વાંચ્યાનો આનંદ થયો,’ મેં કહ્યું ,’ આભાર,ફોન પર તમારી સાથે વાત કરી આનંદ થયો’ચિનુ મોદી કહે ,’કેટલીક વાર્તાઓ મને વિશેષ ગમી ‘પિતૃ દેવો ભવ ‘,ડી.એન.એ.,’પીગળતો સૂરજ ‘

મેં કહ્યું ,’તમને ગમી તો વાર્તા લખવાનો ઉત્સાહ રહેશે.’ ચિનુ મોદી કહે ‘ ખૂબ લખો,અમદાવાદ આવો તો મળજો.’મેં કહ્યું’,

‘બે દિવસ પછી અમેરિકા જાઉં છુ’ ચિનુ મોદીએ કહ્યું ,’ગૂડ લક ‘.

ચિનુ મોદીની કવિતાની હું ચાહક છું,જીવન અને કવનમાં ક્રાંતિકારી તેઓ  અમદાવાદના ‘રે મઠ’ના કવિ.લાભશંકર ઠાકર, મનહર મોદી,સુરૂપ ધ્રુવ અને બીજા ઘણા કવિઓ સાથે તેમની બેઠક,તેઓ મારા સમકાલીન પણ ત્રણેક વર્ષ સીન્યર,’રે મઠ’ના નવા ચીલાઓ,પ્રયોગોને આશ્ચર્યથી આવકારીએ અને માણીએ,કવિતા ,નાટક ,વાર્તા ,આત્મકથા બધાજ ક્ષેત્રે એઓએ હલચલ મચાવેલી,કોલેજમાં પ્રાધ્યાપક થયા પછી વિદ્ય્રાથી દ્વારા તેમના નાટકો ભજવાતા જોયેલાં,પરિષદોમાં તેમની ગઝલો માણેલી,અમદાવાદ ,સૂરતના મુશાયરાઓમાં તેમની ગઝલો સાંભળેલી,તમે જ કહો,’ઈર્શાદ’ને દાદ આપ્યા વગર કેમ ચાલે? પ્રજ્ઞાબેનની મહેનતથી આપણને સૌને ‘બેઠક’માં ગુજરાતી ગઝલ,ગીતો વગેરેનું ભાથું મળી જાય છે.એમને પણ મારી દાદ છે.

આજે ચિનુ મોદીના ‘મેમરી લેન’ નાટકનું ગીત આસ્વાદ માટે પસંદ કર્યું છે.આપણા સૌના હદયને સોંસરવું સ્પર્શે તેવું છે.તેમને અમેરિકાની મુલાકાત દરમ્યાન  અનુભવ થયેલો।સર્જકને  પોતાના જીવનમાંથી અને આજુબાજુના સમાજના જીવનમાંથી લેખનની  સામગ્રી મળે છે.વિજાપુર,વતન કડીથી આરમ્ભાયેલી એમની જીવનયાત્રા અમદાવાદને કર્મભૂમિ બનાવે છે.જીવનમાં ધર્મપરિવર્તન જેવા તોફાનનો સામનો પણ તેમણે કર્યો છે.તોફાન અને વિધ્ન વગરનું જીવન સર્જક માટે શક્ય નથી.તેમણે એમના અનેક સંગ્રહોમાં ગઝલ ,ગીત કવિતાનો ધોધ વરસાવ્યો. છે.એમાં કોરા રહેવું શક્ય નથી.

‘મેમરી લેન ‘ ‘ઈર્શાદ ‘

આંખોનો વરસાદ નથી કેં મોન્સુનનો રેઇન

                              રેગ્યુલર રેઇન

ટપક ટપક આંસુ ટપકે તે જૂનાં દૂઝે પેઈન

                             આ છે મેમરી લેન.

રસ્તે રસ્તે પડેલ પગલાં ,પગલાં નથી ભૂસાતા

વીતી ગયેલી સૌ વેળાના ચિત્ર ફરી દોરાતાં

કેંક વ ખત ગાંડા લાગે તો કેંક વખત બહુ સ્ત્રેઇન

                            આ છે મેમરી લેન.

જૂનું જૂનું સઘળું જૂનું,સૂનાં સૂનાં સ્થાન

આજ સજીવન પાછો બનતાં પહેલાંનો સંધાન

કાટમાળ આ ખસેડવાને :લાવો,લાવો ક્રેઇન

        આ છે મેમરી લેન.

કોઈ પણ સંવેદનશીલ માનવની આંખમાં વીતેલા જીવનની ગલીકુંચીમાં ફરતા પાણી આવી જાય તે સહજ છે.ચિનુ મોદી તેમની એક ગઝલમાં કહે છે,’આ ગઝલ લખવાનું કારણ એ જ છે કે ,આંખને ખૂણે હજી ભેજ છે.’આંખોના વરસાદ અને ચોમાસાના રેગ્યુલર રેઈનમાં ફર્ક એટલો કે આકાશમાં વાદળો ઘેરાય ,વીજળીના કડાકા થાય મેઘ ગાજે ને વરસાદ પડે,સૂકી ધરતીની પ્યાસ બૂઝાય,લીલોતરી ખીલી ઉઠે.તે મોન્સુનનો વરસાદ.હદયની  ઊડી લાગણીભીની ભોંયમાંથી વેદના આંખોમાં ખારા,ઉષ્ણ આંસુરૂપે ટપકે  તે આંખોનો વરસાદ.પાણીનો સ્વભાવ ઉપરથી નીચે પડવાનો છે.જયારે અસલી આંસુ હદયમાંથી ઉપર આંખમાં આવી ટપકે છે.વીતેલી પળોના પેઈન જ્યાં ફરી જાગે તે મેમરી લેન દુનિયાના કોઈ પણ શહેર કે ગામની સ્ટ્રીટ હોઈ શકે ,ન્યુ જર્સીની હોય,મીલપીટાસની હોય ,મુંબઈની હોય ,સૂરતની કે અમદાવાદની હોય અથવા મનોમન માત્ર વીતેલા જીવનની હોઈ શકે ,ગુમાવેલા સ્વજનો ,મિત્રોની મેમરી પણ હોય જે ભૂલાતું નથી.હું માનું છું કે યાદ કરવું સહજ છે,ભૂલવા માટે આખી જીદગી ઓછી પડે.જાણે અજાણ્યે ભગવાન દિવસમાં અનેકવાર યાદ આવે છે.સ્વજનો,મિત્રો પણ મોન્સુન વગર યાદ આવે છે.

મેમરી લેન જો કોઈ શહેરનો રોડ હોય તો માણસોની અવરજવરમાં અને વાહનોની પૂરપાટ દોડમાં ભૂતકાળમાં પડેલ પગલાંની છાપ ભુંસાઈ જાય પણ સ્મૃતિની કેડીએ પડેલાં પગલાં નથી ભૂસાતા,બાળપણના ગોઠિયા સાથે કરેલી ધીંગામસ્તી ,ભાઈ -બહેનની ફરિયાદો ,પપ્પા -મમ્મીના લાડ ,દાદીમાનો લાડુનો પ્રસાદ સૌની મીઠાશ બોખા કે ચોખઠાવાળા મોમાં રહી હોય છે.યુવાનીના રંગીન દિવસો ,કોઈને ગુલાબનું ફૂલ આપવું તો કોઈ વાર ગુસ્સામાં ચોટલો ઉછાળી ચાલી ગયેલીને જોઈ ‘ફૂલ ‘ બનવું ,મોડી રાતની મહેફિલ અને છાના છપના સપના કેંક વખત ગાંડા લાગે તો કયારેક નવાઈ પમાડે. આ છે મેમરી લેન.

મેમરી લેન પર ઘડીક લટાર મારી અવાય,પણ એમ ભૂતકાળની યાદોમાં વર્તમાન જીવનને કેમ વીસરી જવાય?

મેધલતાબેનનું કાવ્ય છે,’જીદગીને નોટબુકની જેમ નહિ સ્લેટની જેમ  વાપરવાની છે,લખો -ભૂસો ,જૂનું ભૂસો નવું લખો ‘ ચિનુ મોદી મેમરી લેન ગીતના અંતિમ અંતરામાં એ જ વાત રજૂ કરે છે,જૂની યાદો અને સૂના સ્થાનોમાં વીતેલું બધું સંજીવન થાય છે,પણ એ તો બધાં ભુંસાયેલા ચિત્રો છે,માત્ર પડછાયા છે,મન પરનો નકામો બોજ છે.જે રોજ ના જીવનને રુંધે છે.આકાશમાં સૂરજ ઉગે ,નીતનવીન ફૂલો ખીલે ,પવન અડપલાં કરે,પંખી ટહૂકે કોઈને ગઈકાલની મેમરી નથી. જીવન બોજ ઉપાડવા માટે નથી,હળવાશથી આનંદ માણવા માટે છે.આપણા જાણીતા કવિ નિરંજન ભગત કહે છે.’હું તો બસ ફરવા આવ્યો છુ,ક્યાં મારું તમારું કોઈનું કામ કરવા આવ્યો છું.’

મને ગીતની અંતિમ કડીમાં ચિનુ મોદીનો આગવો મિજાજ દેખાય છે,તેઓ આધુનિક કવિ 1963માં ‘ક્ષણોના મહેલ’ના કાવ્યોમાં હતા અને ‘પર્વત નામે પથ્થર ‘કાવ્યસંગ્રહના કાવ્યોમાં છે.
એટલું જ નહિ આજે પણ  એમનો એવો જ ખંડનાત્મક મિજાજ છે.ભૂતકાળની ધૂળને ખંખેરી કહે છે,’

‘કાટમાળ આ ખસેડવાને : લાવો ,લાવો ક્રેઇન
  આ છે મેમરી લેન.

આપણે કામને ઝડપથી સમેટી લેવા ઉતાવળ કરીએ તેમ કવિ ‘લાવો ,લાવો ‘કહે છે,જલદી કરો ,આ યાદોનો કાટમાળ ખસેડો,મોટી મોટી ક્રેઇન લાવો જેથી બોજ હટી જાય ,વર્તમાન જીવનને પંખીની જેમ માણીએ,‘રેઇન’,’પેઈન ‘,’ક્રેઇન ‘ બધાંને મેમરી લેન સાથેના પ્રાસમાં સરસ ગૂંથ્યા છે.જૂની વાતો સાથે નાતો તોડવાનો એમનો મિજાજ ‘છુટાછેડા ‘નામના અચ્છાદસ કાવ્યમાં પણ દેખાય છે.તેઓ કહે છે,’

આ શહેર,આ શેરી,આ ધર,

આ ડાયરી,આ ચશ્માં,તારું આ ડેન્ચર,

છોકરમત ન કર,છુટાછેડા લઈ લે.’ વાચક મિત્રો આ કવિ જીવનને હકારાત્મક દિશામાં જુએ છે.જીવનના ઉમંગને વધાવે છે,

ચિનુ મોદીના રંગીન મિજાજનું કાવ્ય પણ જુઓ ,

”સોળ વરસની ઉમર,એ તે કેવી ઉમર?

નહી અંદર,નહી બ્હાર,  પગને જકડે ઉબર ,ધરનો ઉબર’

ચિનુ મોદી પ્રયોગશીલ કવિ છે.વિચારોનું સ્વાતંત્ર્ય દાદ માગી લે તેવું છે.અંધશ્રધ્ધા અને જડતાને એમની ગઝલોમાં કટાક્ષમાં ખૂલ્લી પાડે છે.’નામ જવા દે ઈશ્વરનું ગામ આખાનો ઉતાર છે.’ તેમના જીવનમાં સામાજિક ઝંઝાવાતોનો સામનો એમણે હિમતપૂર્વક કર્યો છે.ખમતીધર ચિનુ મોદી ‘ઈર્શાદ’ને એક ગુજરાતી કવિતા પ્રેમીની ઝાઝેરી સલામ.

તરુલતા મહેતા 15મી સપ્ટેમ્બર 2015