દ્રષ્ટિકોણ 23: અલહ્મ્બ્રા ની કરુણ કથની અને કોર્દોબા ની મસ્જિદ/ચર્ચ – દર્શના

નમસ્તે મિત્રો. હું, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી, તમને બેઠક ની દ્રષ્ટિકોણ કોલમ માં આવકારું છું. આજે ઇતિહાસ માં ડૂબકી મારીએ।  આ અઠવાડિયે નાતાલ ની ઉજવણી ચાલી રહી છે તો આપણે એક અદભુત ચર્ચ અને મસ્જિદ છે તે જગ્યા વિષે માહિતી મેળવીએ।  મને વિજ્ઞાન, ભૂગોળ, ખગોળશાસ્ત્ર વગેરે બધા વિષયો ગમે છે પણ ઇતિહાસ મારી દીકરી અને મારો પ્રિય શોખનો વિષય (હોબી) છે. મારી દીકરી ની સ્કૂલ ખતમ થઇ ત્યારે કોલેજ માં જતા પહેલા તેણે મને કહ્યું કે મારી હંમેશા ઈચ્છા હતી કે સ્કૂલ પુરી થાય ત્યારે આપણે સ્પેઇન માં અલહ્મ્બ્રા પેલેસ જોવા જઈએ. મેં કહ્યું તો આપણે તે ઈચ્છા પુરી કરીએ. તેણે કહ્યું કે પણ મમ્મી,આપણી પાસે પૈસા તો નથી. મેં કહ્યું, હું કામ માટે ખુબ મુસાફરી કરતી હતી તેના માઈલ ભેગા થયા છે અને બાકી આપણે બસ માં મુસાફરી કરશું અને હોસ્ટેલ માં રહેશું. પણ મેં તેને કહ્યું કે જતા પહેલા સ્પેઇન નો પૂરો ઇતિહાસ શીખી લે. તેણે પૂરો અભ્યાસ કર્યો અને મને નાની નાની સ્પેઇન ની વાતો કહેતી હતી. ત્યાં ગયા ત્યારે અમે ગાઈડ ના પૈસા તો રાખ્યા નતા પણ કિન્ડલ ઉપર રિક સટિવ્સ ની ગાઈડ બુક લઇ ગયેલા. દરેક જગ્યાએ જે જોતા હોઈએ તે પેજ ઉપર ખોલીએ એટલે ગાઈડ આપે તેવીજ માહિતી લખી હોય. એટલે દરેક જગ્યાએ અમે જોતા જોતા તે માહિતી વાંચતા જતા.
મારી દીકરીને અલહ્મ્બ્રા નો પેલેસ ખાસ જોવો હતો. તેણે મને તેના વિષે એક વાત કહેલી એટલે હું પણ જોવા માટે આતુર હતી. તો સ્પેઇન ની વાત સાંભળો. વાત ની શરૂઆત સ્પેઇન ની મશહૂર ક્વિન ઇસાબેલા થી કરીએ. 1400 ની સદી માં, એ સમયે કુરાન અને બાઇબલ ના શિક્ષણ પ્રમાણે ક્રિસ્ટીઅનસ અને મુસલમાનો વ્યાજ ઉપર પૈસાની લેવડદેવડ કરી શકતા નહિ. તેથી તે કામ જુઇશ લોકોએ સાંભળેલું. ધીમે ધીમે તેમાંથી જુઇશ લોકો વધારે ધનવાન બની રહ્યા હતા અને તેમની તરફ વિરોધ અને શત્રુતા નું વાતાવરણ ફેલાઈ રહ્યું હતું. 1469 માં ઇસાબેલા અને ફર્ડીનાન્ડ ના લગ્ન થયા. ઇસાબેલા કેસ્ટિલ નામની રાજધાની ની રાજકુંવરી હતી અને ફર્ડીનાન્ડ આરોગોન નામની રાજધાની નો રાજકુંવર હતો. તેમના જોડાણ થી બે રાજ્યો ભેગા થયા અને તેમનો સતા વધી ગઈ. તેના ભાઈ નું તેવામાં મ્રત્યુ થયું અને ઇસાબેલા અને ફર્ડીનાન્ડ નું રાજ્ય શરુ થયું. જે આજે સ્પેન તરીકે ઓળખાય છે તે રાજ્ય ઇસાબેલા અને ફેર્ડીનૅન્ડ હેઠળ એકીકૃત થયેલ.  ઇસાબેલા ક્રિશ્ચિયન ધર્મ આખી દુનિયા માં ફેલાવવા માંગતી હતી. ધીમે ધીમે તેણે જુઇશ અને મુસલમાન લોકોને બદલવાનું અને કેટલાયને દેશનિકાલ કરવાનું શરુ કર્યું.  આજુબાજુના રાજ્યો સાથે ઇસાબેલા અને ફર્ડીનાન્ડ યુદ્ધ કરતા અને પોતાની સત્તા જમાવતા ગયા. તેમને 7 બાળકો થયા. ઘણીવાર પ્રેગ્નન્ટ હોવા છતાં ઇસાબેલા પોતે યુદ્ધ માં ઉતરતી અને હંમેશા સફેદ કપડાં ધારણ કરીને તે યુદ્ધ માં જતી.
લડ નહિ તો રડ  
મોટા ભાગના મુસલમાન અને જુઇશ લોકોને દેશનિકાલ કર્યા બાદ એક ગ્રેનેડા નું રાજ્ય બાકી રહ્યું.  Emirate of Granada નું રાજ્ય મુસલમાન રાજા બોબદીલ ના હાથ માં હતું. આખરે તેઓએ ત્યાં યુદ્ધ કર્યું. આસપાસ ના નાના નાના રાજ્યો ખરી પડ્યા અને આખરે ગ્રેનેડા એ હાર સ્વીકારી. તેમણે પેલેસ ની ચાવી ઇસાબેલા ને સોંપી અને ઇસાબેલા એ તેના બદલામાં તેઓને શાંતિ થી દેશનિકાલ થવાની પરવાનગી આપી.  મારી દીકરીએ મને એક વાત કહેલ કે જયારે બોબદીલ ગ્રેનેડા ના પેલેસ, જેને લોકો “પૃથ્વી ઉપર ની જન્નત” નામે જાણતા, તેની ચાવી ઇસાબેલા ને સોંપી ને બધા લોકો જોડે દેશનિકાલ થતો હતો ત્યારે બોબદીલ રડતો હતો. તેને રડતો જોઈને તેની મા એ તેને તાણો માર્યો કે “એક મર્દ ની જેમ લડીને તું તારું રાજ્ય બચાવી શક્યો નહિ, જા હવે એક સ્ત્રીની માફક રડ”.   
અલહ્મ્બ્રા નો પેલેસ
અલહ્મ્બ્રા નો પેલેસ અદભુત ઇસ્લામિક ઇમારત ના પ્રતીક સ્વરૂપે મશહૂર છે. અલહ્મ્બ્રા ને UNESCO World Heritage Site ગણવામાં આવે છે. તેની અંદર ની કારીગીરી અને જીણા જીણા કોતરેલ કુરાન ના શ્લોકો, તેની આસપાસ ના બગીચા, ફુવારા વગેરે તેઓની પ્રગતિશીલ સંસ્કૃતિ નો પુરાવો છે અને ત્યાંની સુંદરતાએ ને કવિઓએ ઘણા કાવ્યો માં વણી લીધી છે. તે સમય ના કવિઓ અલહ્મ્બ્રા નું વર્ણન આ પ્રમાણે કરતા – “નીલમણિ વચ્ચે જડેલ મોતી”।  ઇસાબેલા એ કોર્દોબા ની મસ્જિદ ને તોડી નહિ પણ તેને ચર્ચ માં બદલી નાખી. મારી દીકરી અલહ્મ્બ્રા પેલેસ જોવા આતુર હતી પણ હું તો કોર્દોબા ની મસ્જિદ/ચર્ચ ને જોઈનેજ તાજ્જુબ થઇ ગઈ.
કોર્દોબા ની ચર્ચ/ મસ્જિદ
છેલ્લા કેટલાક વર્ષો દરમ્યાન મુસલમાનોએ અરજી કરેલ છે કે તેમને પણ ત્યાં પ્રાર્થના કરવાની પરવાનગી મળે પણ તે અરજી મંજુર કરવામાં આવી નથી.  પણ જબરજસ્ત મસ્જિદ અને ચર્ચ માં બંને ધર્મ ને જુદા જુદા દ્રષ્ટિકોણ થી જોવા મળે છે. મસ્જિદ તરીકે જોઈએ તો એક મુલ્લા ની પદવી સામાન્ય માનવી કરતા ખુબ ઊંચી નથી. તેથી ત્યાં મુલ્લા ની જગ્યા ઊંચી નથી. મુલ્લા નો અવાજ ચારે કોર સંભળાવો જોઈએ અને તે પ્રમાણે એ બોલે ત્યાં એ પ્રકારનું બાંધકામ છે કે ત્યાંથી મોટો પડઘો ચારે બાજુ સંભળાય છે. પ્રાર્થના હોલનું કેન્દ્રબિંદુ મુલ્લા જ્યાંથી બોલે છે તે મિહરાબ છે. દરેક મસ્જિદ માં મિહરાબ નું મહત્વ હોય છે. મિહરાબ એટલે એક વિશિષ્ટ જગા જે દરેક પ્રાર્થનાર્થીને મેકકા તરફ ની દિશા બતાવે છે. કોર્દોબા માં મિહરાબ ઉપર એક ચમકતો ગુંબજ છે અને તેને ઘેરીને  સ્તંભો છે જેના ઉપર અરબી ભાષાના શિલાલેખ સાથે બાયઝેન્ટાઇન-શૈલી ના મોઝેઇક થી કરેલ ચિત્રકામ છે. દરેક મસ્જિદ માં મીનરેટ હોય છે જ્યાંથી પાર્થના માટે લોકોને બોલાવાય છે. મસ્જિદ માં કોઈ મૂર્તિ કે સ્ટૅચુ હોતા નથી.  
આ અધભૂત મસ્જિદ ને ઈસાલબેલા ના લોકોએ તોડી નહિ પણ આ અદભુત જબરજસ્ત મસ્જિદ ની વચ્ચોવચ તેમણે  એક ચર્ચ ચણી દીધું। મસ્જિદ ની વચ્ચેવચ આ કૈથેડરલ છે. તેમાં છે જબરજસ્ત ઓલ્ટર, ગોથિક છત, બરોક લેક્ટરન અને પ્રિસ્ટ માટે  પલ્પપીટ અને વચ્ચે મોટા મેરી અને જીસસ ના સ્ટેચ્યુ। ચર્ચ ના શિક્ષણ અનુસાર ભગવાન લોકો થી દૂર અને ખુબ મોટા અને ઉપર બિરાજે છે.  તેની છત આસ્તે આસ્તે તેને ફરતી મસ્જિદ માં ભળી જાય છે.  આ મસ્જિદ/ ચર્ચ ની બહાર અને મધ્યમાં ફુવારા સાથેનો આંગણ, નારંગી ગ્રોવ, અને આંગણાને ફરતા કવરવાળા વૉકવે અને મીનરેટ છે.  આ ચર્ચ અને મસ્જિદ નું જે મિશ્રણ કોર્દોબા માં છે તે ધર્મ નું એક અનોખું દ્રષ્ટિકોણ દાખવે છે. ભગવાન નું નિશ્ચિત સ્વરૂપ નથી. ભગવાન લોકોની શ્રદ્ધા અને માન્યતા પ્રમાણે આકાર લ્યે છે. અને એકજ જગ્યાએ તે જોવાનો અનુભવ એક અદભુત અનુભવ છે.

Alhambra
Alhambra of Granada, Spain. Alhambra fortress at sunset.
Cordoba
Cordoba, Spain at the Mosque-Cathedral and Roman Bridge. CORDOBA, SPAIN - 11 MAY 2016: Cordoba, Spain, interior of the Great Mosque, Mezquita in Andalusia.

 

5 દ્રષ્ટિકોણ: ભારત ની આઝાદી અને જન્મદિન નો ઇતિહાસ – દર્શના

નમસ્તે મિત્રો. મારા, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી અને બેઠક તરફથી આ ચેનલ ઉપર તમારું સ્વાગત છે. આ ચેનલ ઉપર આપણે નવા દ્રષ્ટિકોણ થી અથવા નવા વિષયો થી કોઈ વાત ને જાણવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ.
આજનું શીર્ષક છે — 

ભારત ની આઝાદી અને જન્મદિન નો ઇતિહાસ

હમણાં એક બ્લોગ ઉપર ભારતની આઝાદી માટે ઓગસ્ટ 15 નો દિવસ શા માટે નક્કી કરાયેલ તે વિષે માહિતી વાંચી. તેમાં વાંચ્યું કે ભારતના છેલ્લા વાઇસરોય માઉન્ટબેટને જોયું કે તે વધુ સમય  ભારતની પ્રજાને કન્ટ્રોલમાં નહીં રાખી શકે અને બે વર્ષ પહેલાં -૧૯૪૫ માં બ્રિટને જાપાનને હરાવેલું અને રેડિયા પર જાપાને જાહેરમાં હાર સ્વીકારેલી એ બ્રિટનનો ગૌરવનો દિવસ યાદગાર બનાવવા માટે તેમણે તે દિવસ પસંદ કર્યો. તે પછી તેમાં લખવામાં આવેલ કે તે દિવસ શીખવે છે કે જયારે બધાં કોઈ સારા કાર્ય માટે , સારા હેતુથી એક થઇ જાય છે ત્યારે ભગવાન પણ ઝડપથી સારા કાર્યમાં જોડાઈ જાય છે!
તો આજે ભારતની આઝાદી નો ઇતિહાસ ફરી ખોલીએ અને બીજા દ્રષ્ટિકોણ થી સાંભળો. ભારતની આઝાદીના તે દિવસ માં ભગવાન ને જવાબદાર ગણવા કરતા વધારે બ્રિટન ની સંકુચિતતા અને સ્વાર્થને વધુ જવાબદાર ગણી શકાય. આજે આપણે ગૌરવ થી ભારતના જન્મદિનનો એ દિવસ ઉજવીએ છીએ પરંતુ તે દિવસ તે સમયે ભારતના ઇતિહાસ માટે ક્યારેય ન બનેલ તેવો લોહિયાળ હિંસાનો દિવસ હતો. મોઉન્ટબેટને તેમ પણ કહેલું કે તેમણે તે તારીખ વધુ વિચાર્યા વગર અવ્યવસ્થિત રીતે નક્કી કરી નાખી. માઉન્ટબહેન ને જાણ હતી કે ખૂંખાર હિંસા થવાની શક્યતા છે. જો બ્રિટનને ભારત માટે થોડી પણ જવાબદારી નિભાવવાની ભાવના હોત તો બ્રિટન આઝાદી નો દિવસ પાછો ઠેલી ને પહેલા ભારતની સુરક્ષિતતા ના પગલાં અમલમાં મુકત. પરંતુ ઉલટાની એ બાબતો ઉપર જવાબદારી ન લેવી પડે તે માટે વિચાર્યા વગર ભારત અને પાકિસ્તાન ના આઝાદીના દિવસ નક્કી કરી દેવામાં આવ્યા. બાકી જાપાન હાર સ્વીકારે તે દિવસે ભારતને આઝાદી આપવી તેમાં તેમણે ભારત ની સુરક્ષિતતા માટે વિચાર્યું ન કહેવાય.

પણ સૌથી મુખ્ય વાત જે બ્રિટન ની જવાબદારી ના અભાવ તરફ આંગળી ચીંધે છે તે એ છે કે ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલા ને લીધે લોહિયાળ વિસ્ફોટ થવાની પુરી માહિતી હોવા છતાં  બ્રિટને આઝાદી નું એલાન કર્યું ત્યારે બંને દેશ ની સીમાઓ પણ પુરેપુરી નક્કી નહિ કરેલી ઘણી જગ્યાએ સીમાઓની વાટાઘાટ અને વિવાદ ચાલતા હતા. ઓગસ્ટ ની 14 મી એ પાકિસ્તાનને આઝાદી મળી અને ઓગસ્ટ ની 15 મીએ ભારતને આઝાદી મળી. તે સમયે માઉન્ટબેટને સાઈરિલ રેડક્લિફ ને સીમા દોરવાનું કામ સોંપેલું હતું . ઇન્ડિયા અને પાકિસ્તાન ને આઝાદી મળી તેના 3 દિવસ પછી સીમાઓ જાહેર કરવામાં આવી. એટલે કે ઘણા લોકો ઓગસ્ટ 14 અને ઓગસ્ટ 15 ની સવારે ઉઠ્યા ત્યારે તેમના દેશ આઝાદી ઉજવતા હતા પરંતુ સીમાઓ પાસે રહેતા તે લોકોને હજી જાણ ન હતી કે તેઓ ભારતમાં છે કે પાકિસ્તાન માં. સીમાઓ નક્કી થઇ પછી જે લોકોને થયું કે તે સીમાની ખોટી બાજુએ છે તે લોકોએ પોતાના મરજી ના દેશ તરફ પ્રયાણ શરુ કર્યું।  અને તેનું પરિણામ?

જે પ્રજા મૉટે ભાગે એક થઇ ને રહેલી તેમને ભાંગવામાં દાયકાઓ પહેલા બ્રિટને પહેલ કરી અને હવે વર્ષો બાદ તે ભાંગેલી પ્રજા એ વગર સીમાના દેશના ભાગલા થતા ચારે તરફ લોહી ની નદીઓ વહાવી. પણ બ્રિટને તો આગલે દિવસે આઝાદી નો એલાન કરી દીધેલો તેથી ન તો તેઓ જવાબદાર ગણાય અને ન તો તેઓ ના  માથા ઉપર શાંતિ સ્થાપવાની જવાબદારી આવી શકે. તે સમયના હત્યાકાંડ માં મ્ર્ત્યુ પામેલાની નિશ્ચિત સંખ્યા ગણવી મુશ્કેલ હતી પરંતુ આશરે 15 લાખ લોકોએ જાન ગુમાવ્યાનું અનુમાન કરવામાં આવ્યું છે. પણ તે તો માત્ર મરી ગયા તેમની વાત છે. તે ઉપરાંત, તે હત્યાકાંડ એટલો તીવ્ર હતો કે તેમાં આખા ને આખા ગામડાઓ બાળી નાખવામાં આવેલા, સામૂહિક અપહરણો અને અસંખ્ય બળાત્કાર વગેરે હિંસાનો સમાવેશ થાય છે. લગભગ પિચોતેર હજાર મહિલાઓ પર બળાત્કાર કરવામાં આવ્યો હતો, અને અસંખ્ય બાળકો અને મોટાઓ તેમના સ્નેહીજન થી હંમેશ માટે વિખુટા પડી ગયેલા. તે આઝાદી નો સમય એટલો ભયાનક હતો કે ઇતિહાસકારો તેને “વીસમી સદીની દક્ષિણ એશિયામાં બનેલ સૌથી મુખ્ય કેન્દ્રીય ઐતિહાસિક ઘટના” તરીકે ઓળખે છે.  અને તેમના મત અનુસાર બ્રિટન નું ભારતને અને પાકિસ્તાનને આઝાદી આપવાનું કાર્ય તદ્દન અવ્યવસ્થિત, અવિચારી અને કઢંગી કામચલાઉ કાર્ય હતું. તેમાં માત્ર તેમના પોતાના સ્વાર્થ ની ભાવના હતી. ઘણા ભારતના નેતાઓએ તેમને વિનવ્યા હતા કે તે આઝાદી ને થોડી પાછળ ઠેલી ને પહેલા શાંતિ સ્થાપવાનો બંદોબસ્ત કરે અને માઉન્ટબેટને તે ઉપર વિચાર પણ કરેલો પણ આખરે બ્રિટને આટલા વર્ષ દેશ ને ગુલામ બનાવી રાખીને છેલ્લે ઉતાવળમાં, આઝાદી બાદના ભાવિ નો વિચાર કર્યા વગર જ 15 મી ઓગષ્ટ ના તે દિવસે વિદાય લીધી.
આ ઇતિહાસ ખોલવાનું કારણ?
જો ઇતિહાસ ને ખોલીએ તો ઉપરછલ્લી રીતે તેના ઉપર અભિપ્રાય આપવાની બદલે સાચા અને બની શકે તેમ વિવિધ દ્રષ્ટિકોણ થી ઇતિહાસ ને જાણવાની આપણી જવાબદારી છે તે વાત મને હાવર્ડ ઝીન્ન કરીને કે ખુબ મોટા ઇતિહાસકાર પાસેથી જાણવા મળેલી। ઝીનને લખેલું પુસ્તક “People’s History of the United States” ને ઘણા એવોર્ડ્સ મળી ચુક્યા છે. તેમના કહેવા અનુસાર ઉપરછલ્લો અને પહેલી નોંધવાળો ઇતિહાસ હંમેશા વિજેતા ના દ્રષ્ટિકોણ થી લખાતો આવ્યો છે અને સાચા ઇતિહાસ ને સમજવા અને જાણવા થોડી મહેનત અને સંશોધન કરવું પડે છે અને તે લેખકોની જવાબદારી છે. તેમણે તેમના પુસ્તકમાં અમેરિકાનો ઇતિહાસ સામાન્ય લોકોના વિવિધ દ્રષ્ટિકોણ થી પ્રસ્તુત કર્યો છે. પહેલા લખાયેલ ઇતિહાસ તો યુરોપીઅન લોકો જે અમેરિકા માં સ્થાઈ થયા તેમના દ્રષ્ટિકોણ થી લખાયેલ હતો. તેમાં સ્ત્રીઓના દ્રષ્ટિકોણ થી જિંદગી કેવી હતી તેનો ઉલ્લેખ ખાસ નથી. તેમજ તેમાં અમેરિકાના મૂળભૂત રહેવાસીઓ એટલે કે અમેરિકન ઇન્ડિયન, અમેરિકા માં ગુલામ તરીકે લાવવામાં આવેલ આફ્રિકન અમેરિકન વગેરે નો ઉલ્લેખ નથી અને ઝીને પોતાના પુસ્તકમાં તેમના દ્રષ્ટિકોણ થી ઇતિહાસ લખ્યો છે. તેમજ તેમણે નિમ્ન વર્ગના દ્રષ્ટિકોણ થી ઇતિહાસ લખ્યો છે અને તેમના પુસકમાં નિમ્ન વર્ગના સંઘર્ષ, લેબર યુનિયન, એન્ટી રેન્ટ મુવમેન્ટ, દિવસ ના દસ દસ કલાકો બારી વગરના બંધ ઓરડામાં કામ કરતી કેટલીયે યુવા કન્યાઓ ત્યાં લાગેલી આગ માં મોટી સંખ્યા માં બળીને મારી ગયી તેવી ઘટનાઓનો સમાવેશ થાય છે.
તો આપણી પણ જવાબદારી બને છે ને કે આપણીજ સ્વતંત્રતા ને આપણે સાચા દ્રષ્ટિકોણ થી સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ? અને આજે ઇચ્છીએ કે ઘણી વાર કપરા સમયમાંથી ગુજરતા વ્યક્તિ નું ચરિત્ર ઘડાય છે તેમજ કપરી પરિસ્થિતિ માંથી ગુજારેલા આપણા દેશ નું ભાવિ હંમેશા ઉજળું રહે, આપણો દેશ આગળ વધતો રહે, અને સમૃદ્ધિ અને શાંતિના સ્તરે પ્રગતિ પ્રાપ્તિ માં દુનિયા માં આગળ રહે.  
જય હિન્દ!!!!   
Darshana Varia Nadkarni, Ph.D.
http://www.darshanavnadkarni.wordpress.com