૧૨-વાર્તા અલકમલકની-રાજુલ કૌશિક

મનનો માણીગર

સુધા,

એક સાધારણ, સાંવલી સૂરત ધરાવતી, બેહદ શાંત અને શર્મિલી ઘરેલુ યુવતિ હતી. એની આંખોમાં સતત ઉદાસીની છાયા ડોકાતી. હા, ભણવામાં હોશિયાર, રસોઈ, સીવણકલા જેવી બધી જ આવડત પણ દેખાવમાં સાવ મામૂલી છોકરી. એનામાં એવી કોઈ ખૂબી નહોતી જેનાથી કોઈ સાધારણ યુવકને પણ એના માટે આકર્ષણ થાય.

એ નાનપણથી જ એવી હતી. એ એકલી એકલી એની ઢીંગલીઓ જોડે વાતો કર્યા કરતી કે ઘર ઘરની રમત રમ્યા કરતી. એ ઢીંગલીઓ જ તો એની સખીઓ હતી. કોઈ આવીને એનું માટીનું ઘર બગાડે તો શાંતિથી ફરી એક નવું ઘર બનાવીને એ રમવા માંડતી.

કૉલેજમાં પણ એવી જ હતી. બસ પોતાની જાતમાં જ ખોવાયેલી શાંત, સાધારણ, ખામોશ અને નીચી નજર, પોતાનામાં મસ્ત અને વ્યસ્ત. એને જોઈને કોઈ યુવક એની તરફ આકર્ષાય એવી કોઈ શક્યતા નહોતી કે નહોતી એના પિતાની હેસિયત જે જોઈને કોઈ મા-બાપ સુધાને ધ્યાનમાં લે.

બાપને જેટલી એની ચિંતા હતી એના કરતાં અનેકગણી ચિંતા મા ને હતી પણ કરે શું? સુધાનો દેખાવ કે પોતાની આર્થિક સ્થિતિ બંને સાવ સાધારણ એટલે એનો ઉકેલ પણ જલદી આવે એવી કોઈ શક્યતા નહોતી. સુધાની ઉંમરની છોકરીઓ, કોઈ પોતાના પિતાની હેસિયતથી તો કોઈ પોતાની ખાસિયતથી એક પછી એક ઠેકાણે પડતી ગઈ. હવે તો સુધાના માતા-પિતા પણ ઈચ્છતા કે સુધા પોતાની પસંદગીનો યુવક શોધી લે પણ એવુંય કશું ન બન્યું. મા એ બે ત્રણ જગ્યાએ વાત ચલાવી, સાઈકલ ખરીદવાની હેસિયત નહોતી એ પિતાએ સ્કૂટર આપવાની કે થોડું વધારે દહેજ આપવાની પિતાએ પણ તૈયારી કરવા માંડી અને તો પણ પરિણામ શૂન્ય… અરે, જરા સારા દેખાવડા છોકરાઓ સુધાને ના પડે એ તો સમજ્યા પણ જે પોતે પણ આંખને જચે એવા ન હોય એ છોકરાઓ પણ સુધાને નાપસંદ કરે ત્યારે બંનેને ખૂબ આઘાત લાગતો.

પણ સુધા જેનું નામ, એનો તો કોઈ ફરક નહોતો પડતો. સુધાનું આંતરિક જગત સાવ જુદુ હતું. બહારથી શાંત સુધા અંદરથી લાવા હતી. સાવ ચૂપ રહેતી સુધાના વિચારોની દુનિયા વિશાળ હતી. સમાજે દોરેલા સાંકડા, અંધારા વિશ્વની બહારના એના કલ્પનાના મનોજગતમાં એ કેવીય ઊંચી ઊડાન ભરતી, એ ક્યાં કોઈને ખબર હતી? બહારથી સાવ મામૂલી લાગતી સુધાની અંદર એક અલગ ચમકતી જીંદગી હતી જેમાં એ રાચતી હતી. કોઈ સાધારણ દેખાતી વ્યક્તિ કે એની સાદગી જોઈને એની સમૃદ્ધિનો અણસાર ન આવે એમ સુધાને જોઈને કોઈ એની અંદરની દુનિયાનો વ્યાપ માપી શકતું નહીં. જેને બાહ્ય સૌંદર્યનો મોહ છે એને પોતાના આંતરિક સૌંદર્યનો પરિચય આપવાની જરૂર સુદ્ધા એને લાગતી નહીં.

“આ કેવી છોકરી તેં જણી છે, જ્યારે જુવો ત્યારે નીચી નજર. મોઢા પર ક્યારેય હાસ્યની એક રેખા નહીં, આખો દિવસ કામ કામ ને કામ.. એની ઉંમરની છોકરીઓને જો, ફૂલોની જેમ મહેંકતી અને પંખીની જેમ ચહેકતી, ઘરને ગુલઝાર બનાવે છે અને આ એક સુધા…”  મા પર અકળાયેલો બાપ વાક્ય અધૂરું છોડી દેતો..  

“જે છોકરીઓની વાત કરો છો એમના બાપની હેસિયત તમે જોઈ છે? એકનો બાપ સુપરિટેંડન છે, બીજીનો ઓફિસર, ગણીને ચારસો રૂપિયા લઈને આવો છો. સુધા પાસે બે જોડી કપડાં છે અને તમે જેની વાત કરો છો એ દિવસમાં બે જોડ કપડાં બદલે છે એ તમે નથી જાણતાં?” મા પણ બાપનું સાંભળી સાંભળીને સહનશક્તિની હદ વળોટી ગઈ હતી.

બાપની પરિસ્થિતિ મા એ બનાવેલી પાણી જેવી પાતળી દાળ કરતાંય પાતળી હતી. મૌન રહેવા સિવાય બીજું એ શું કરે? દાંત ભીંસીને એ ચૂપ થઈ જતો. પછી તો સુધાને પિતાએ પોતાની હેસિયત હતી ત્યાં સુધી જ ભણાવી.  જો કે સુધાને એનાથી પણ કોઈ ફરક ન પડ્યો.

બીજા બે વર્ષ પસાર થઈ ગયા. સુધાની બીજી સહેલીઓના પણ લગ્ન થતાં ગયાં. સુધાને એક ફર્મમાં ટાઈપિસ્ટ તરીકેની નોકરી મળી ગઈ. એ પહેલાં કરતાંય વધુ શાંત, વધુ મહેનતુ બનતી ગઈ. સુધાની કમાણી ઉમેરાતાં ઘરની હાલત સુધરતી ગઈ. ઓફિસના કામ પછી એણે સ્ટેનોનું કામ શીખવા માંડ્યું. એને બી.એ કરવાની પણ ઈચ્છા હતી.

હવે તો એના પિતા જીવન રામ અને મા મગહીના સુધા માટે વર શોધવાના પ્રયાસો વધુ જોશીલા બનતા ગયા. ઘર ખર્ચમાં કાપ મૂકીને, પૈસા બચાવીને સ્કૂટર લેવા જેટલી મૂડી એકઠી કરવા માંડી. વળી એક મુરતિયો સુધાને જોવા આવશે એવી આશા બંધાઈ. વિવાહની રકમ, દહેજમાં આપવાની રકમ, સોનું વગેરે નક્કી કરીને એ સુધાને જોવા આવ્યો.

યુવાન ગોરો અને સાચે જ દેખાવડો હતો. નામ એનું મોતી. ઘેરા બ્રાઉન રંગનો સુટ પહેરીને એ આવ્યો હતો. સુધાને પહેલી વાર કોઈ યુવકમાં રસ પડ્યો. સાજ સજીને ચા લઈને આવેલી સુધા સામે એણે સ્મિત ફરકાવ્યું અને સુધાનું દિલ મીણની જેમ પીગળવા માંડ્યું. ચાનો કપ આપતા મોતીની આંગળીઓના સ્પર્શથી એના રોમેરોમમાં દીવા પ્રગટ્યાં. સુધાને પહેલી વાર કોઈ યુવક ગમી ગયો. મોતીની એ પહેલી અલપઝલપ મુલાકાત પછીની એ રાતે સુધા ઊંઘી ન શકી. જાગતી આંખે એ મોતીના સપના જોતી રહી. આખી રાત મોતીનો સોહામણો ચહેરો એની નજર સામે તરવરતો રહ્યો. એની આંગળીઓનો સ્પર્શ એ અનુભવતી રહી. મોતી સાથે મનોમન સંસાર રચતી રહી  પણ બીજા દિવસે એનું એ સોહામણું સપનું ચૂરચૂર થઈ ગયું. મોતીને સુધા પસંદ નથી એવા સમાચાર આવી ગયાં.

મા મગહીનો ગુસ્સો અને જીવન રામની હતાશાથી અનેકગણી વધારે હતાશાથી એ ઘેરાઈ ગઈ. સુધા પહેલી વાર કોઈને દિલ આપી બેઠી હતી. એ જાત સાથે વધુ ઊંડી ઉતરતી ગઈ. વધુ શાંત બનતી ગઈ. એના ચહેરાની નર્મી ધીમે ધીમે સખતાઈ ધારણ કરતી ગઈ. જાણે એક જીવતી લાશ બની ગઈ. ઓફિસના કામમાં વધારે ખૂંપતી ગઈ.

એ દિવસે તો એણે સાંજના બદલે રાત ઢળવા આવી ત્યાં સુધી ઓફિસમાં કામ કરે રાખ્યું અને થાકીને સીધી બહારના આસિફ અલી પાર્કમાં જઈને બેઠી. સાવ એકલી, ચૂપચાપ. ઘણીવાર સુધી એ બેસી રહી. પાર્ક પણ ખાલી થવા માંડ્યો હતો, તેમ છતાં એને ઊભા થવાની કોઈ ઈચ્છા ન થઈ કે ન એણે એવી કોઈ ચેષ્ટા કરી. એ એકાંત  ઈચ્છતી હતી કે એકલતા અનુભવતી હતી એ તો એનેય ન સમજાયું પણ એ પછી તો દિવસો સુધી આમ જ આવીને આ બેંચ પર બેસવાનો એનો નિત્ય ક્રમ બની ગયો. એકલતા કે અંધકાર, એ કશાથી વિચલિત થયા વગર બેસી રહેતી.

આજે પણ એ આમ જ બંધ આંખે બેઠી હતી અને એક અવાજ એના કાને પડ્યો.

“અરે આમ કેમ એકલી બેઠી છું?”

આંખ ખોલીને જોયું તો મોતી. એ જ બ્રાઉન સુટ, એ જ સોહામણો ચહેરો, સફેદ દાંતોથી ઝગમગતી મુસ્કાન. સુધા કઈક બોલવા ગઈ પણ એ બોલી ન શકી.

“તને મારી પર ગુસ્સો આવે છે ને, બહુ ખરાબ લાગે છે ને?”

સુધા ચૂપ..

મોતી એની પાસે આવીને બેસી ગયો. એટલો પાસે કે એના શરીરનો સ્પર્શ અને સુગંધ એ અનુભવી રહી. સુધાની આંખોમાં આંસુ આવી ગયા.

“અરે, એમાં રોવાની ક્યાં જરૂર છે? કોઈ વ્યક્તિની પોતાની પસંદ-નાપસંદ હોય કે નહીં?”

હવે સુધાની આંખોના આંસુ એના ગાલ પર રેલાવા માંડ્યા. મોતીએ પોતાનો રૂમાલ કાઢીને એના આંસુ ઝીલી લીધાં.

“પણ તું આમ અહીં એકલી કેમ બેઠી છું?”

સુધા હજુ ચૂપ હતી.

“સારું,ચલ હવે મને એ તો કહે કે તેં મારામાં શું જોયું હતું?”

હવે સુધાથી ચૂપ ન રહેવાયું, “ મેં તારામાં શું જોયું એની વાત જવા દે, તેં મારામાં શું જોયું કે મને નાપસંદ કરી ? તેં મારા હાથની રસોઈ ચાખી હતી, તેં મારા દિલની લાગણી અનુભવી હતી, તું મારા શરીરના રંગથી ડરી ગયો? મારા ચહેરાની સખતાઈ જોઈ પણ તેં મારું હાસ્ય કે કે મારા આંસુંય ક્યાં જોયા છે, તારા આ ઘુંઘરિયાળા વાળમાં ફરતી મારી આંગળીઓનો સ્પર્શ ક્યાં અનુભવ્યો છે, તારા શર્ટનું બટન ટાંકતી મારી આંગળીઓની નજાકત ક્યા જોઈ છે, મારું આ કુંવારું શરીર તારામાં ઓગળતું ક્યાં અનુભવ્યું છે, તારું એ બાળક જે મારી કોખમાં ઉછરી રહ્યું હતું એનો ફરકાટ તેં ક્યાં અનુભવ્યો હતો કે મને ના પાડીને ભૂલી ગયો?”

સુધાને સમજણ ના પડી કે એ આટલું બધું કેવી રીતે બોલી ગઈ. મોતીના ખભા પર માથું ઢાળીને બસ એ બોલતી ગઈ અને મોતી એને સાંભળતો રહ્યો, એની પીઠને પોતાના પૌરુષીય હાથોથી પંપાળતો રહ્યો. સમય પસાર થતો રહ્યો અને પછી  ધીરેથી એ બંને છૂટા પડીને પોતાના રસ્તે ચાલ્યા ગયાં.

એ દિવસથી સુધાના તેવર બદલાઈ ગયા.

ક્રમશઃ

મન્ટોના સમકાલિન એવા, પ્રગતિશીલ વિચારધારા ધરાવતા હિંદી, ઉર્દૂ કથાકાર કૃષ્ણ ચંદરની વાર્તા’ શાહજાદા’ પર આધારિત ભાવાનુવાદ. વધુ આવતા અંકે.

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

HopeScope Stories Behind White Coat – 12/ Maulik Nagar “Vichar”

By:Maulik Nagar “Vichar”

“અલ્યાં એય મીઠીબુન, કાં આજે હવાર હવારમાં પોદરાથી હોળી રમો સો”, અધકચરું ભણેલાં, રમુજી સ્વભાવનાં ઝીણાંભાઈ સરકારી શાળાના માસ્તર હોઈ વહેલી સવારે નિશાળે જતાં જતાં મીઠીબેનને આવો રમૂજી સાદ આપ્યો.
“અમને મૂઆ શીની હોળી ને શી દિવાળી, અમાર તો વસ્તારે પરદેસમાં સે. દીકરો દાક્તર બનીને પરદેશ જતો રયો. ઈ તો ન્યાં બોલાવે સે પણ મારે તો મું ભલી અને મારું આ ગોમ ભલું.
આ’તો અમસ્તી હાથ ટાંટિયા હાલે અને અમારાં ઝૂંપડામાં થોડી ઠંકડ રી’યે.” મીઠીબુનનું વાક્ય પતે એ પહેલાં તો ઝીણાંભાઈ સાયકલના કચૂડકચૂડ અવાજ સાથે પગ વડે હલેસાં મારતા ક્યાંય પહોંચી ગયાં હતાં.
કેમકે મીઠીબુન અને ઝીણાં કાકાની આ રોજની દીનચર્યા હતી. મીઠીબુન રોજ સવારમાં પોતાનાં ઝૂંપડાની બહાર કોઈકની કોઈક રોજિંદી પ્રવૃત્તિ કરતાં હોય અને ઝીણાંભાઈ આવી ખાટીમીઠી ટીખળથી કૂકડે-કુક કરીને જતાં હોય.
મીઠીબુનનું ગામ નાનું હતું એટલે ગામડાનાં સીમાડાની જેમ ગામ લોકો પણ એકબીજાની નજીક હતાં. વિધર્મી પરિવારના સભ્યો કરતાં પણ ઓછાં ગામમાં ઘર હતાં.
ગામનાં લોકોમાં સંપ પણ વખાણવા લાયક હતો, સદ્ભાગ્યે હિન્દી ફિલ્મની જેમ એકેય વિલન પણ હતો નહીં. એટલે આ ગામનાં લોકોને ‘ગામ હોય ત્યાં ઉકરડો પણ હોય’ એ કહેવતની ખબર જ ન હતી.
ગામનાં દરેક લોકો હંમેશાં એકબીજાની પડખે ઊભાં રહે. સુખ હોય તો બધાં સાથે મળીને ઉત્સવ ઊજવે અને દુઃખ હોય તો એક એકબીજાનાં સાડલે આંસુ લૂછે.
ગામનાં લોકોએ પોતપોતાનાં કામ સારી પેઠે વહેંચી લીધાં હતાં.
ઝીણાંભાઈ માસ્તર હોઈ ગામનાં છોકરાઓને ટ્યુશન આપતાં. શહેરમાંથી લાવીને વેલજીભાઈ ઘરે ઘરે કરીયાણું આપવાં આવતાં. નરસિંહભાઈના પણ નામ એવાં ગુણ હતાં. નરસિંહભાઇ ભજનીક હોઈ આખા ગામને સંધ્યાકાળે આરતી અને ભજનો સંભળાવતા અને એ બધામાં મીઠીબુન એમનાં વડીલ હતાં. મીઠીબુને એક હોમિયોપેથીક દાક્તરને ત્યાં આયાનું કામ કર્યું હોવાથી થોડી ઘણી ઘરઘથ્થુ ઉપચારની જાણકારી એમને પણ હતી એટલે મીઠીબુન એ બધાંના વૈદ્ય હતાં.

મીઠીબુન અને ઝીણાંભાઈ બંને જણા ઘડિયાળના મિનિટ કાંટા અને કલાક કાંટા જેવાં હતાં. બંને પોતપોતાનો સમય સાચવી લેતાં હતાં. નિત્યક્રમ અનુસાર વહેલી સવારે એ જ સાઇકલનો કચૂડકચૂડ અવાજ અને ઝીણાંભાઈનો રમૂજી ટહુકો સંભળાયો તો ખરા પણ આજે મીઠીબુન ગાયોને નવડાવતા નજરે ના પડ્યાં. ઝીણાંભાઈના હૃદયમાં ફાળ પડી. આટલાં વર્ષોમાં આજ પહેલીવાર સૂરજ સંતાઈ ગયો હોય એવું લાગ્યું. ઘભરાયેલા ચહેરે ઝીણાંભાઈ એ સાઇકલ દીવાલે ટેકવી, મીઠીબુનની ભાળ લેવાં ઝૂંપડીની અંદર ગયાં.
મીઠીબુન તો મસ્ત મજાની સુખડી બનાવતાં હોય એવી ગોળની સુગંધ આવતી હતી.
“અરે ઓ મીઠીબુન, ચમ ઝૂંપડીમાં બેઠાં સો, ગાયો રીસાણી સે કે તમે એમનાથી રીસાણા સો”
“ઝી..ભાઈ, અમાર ગાયુ હારે આખુંય દા’ડો કચકચ હાલે પણ ક્યારેય રિસામણાં નો થાય, આ તો ગાયુને બોંધવાની મોરી બનાવતી’તી તો ત્યાં રાંડની ફાંસ વાગી ગઈ.”
“તો ઈમા આ સુખડી ચમ બનાવો સો.”
“સુખડી નથ ભઈ, ગોળ ગરમ કરીને લગાવું સુ, હમણાં જ મારી રોયી ફાંસ બારે નિકરી જાસે.
અવે આવ્યાં જ સો અમાર ઉંબરે તો આવ ચાય પીતા જાઓ ઝીણાંભાઈ. મારેય અત્તારે બીજીવારની પીવાની બાકી જ સે, આ લોયુ જ ચડાવતી’તી, સંગાથે ભજીયાં પણ ઉતારતી’તી.”
“ભજીયાં” સાંભળીને ઝીણાભાઈ પોતાની જાતને રોકી ના શક્યા.
“લો આ ફાંસ પણ બહારે આઈ ગઈ, હવે થોડો સમય સણકા વાગશે અને પસી મટી જશે” મીઠીબુનનું કરચલીવાળું દાંત વગરનું બોખું મોઢું મલકાઈ ગયું.
“બુન એક વાત કઉ, તમે તો વૈદ્યુને ન્યાં કોમ કર્યું સ ઈટલે તમને આવું બધુંય આવડે.”
“હારુ તા’રે બુન, બૌ બધી વાત્યું કરી આજે તો, હવે નિહાળે જાવું પડસે આજે તો મારે જ ઘંટ વગાડવાનો સે, મૂઓ પટ્ટાવાળો એ રજા પર સે.”
 રામ રામ કહીને ઝીણાભાઈ ચા-નાસ્તો કરીને નીકળ્યાં અને અહીંયા મીઠીબુન પણ કામે લાગી ગયાં.

એ જ વળી પાછા સૂરજમામા ઉઠક-બેઠક કરતાં હોય એમ દા’ડા વીતતા ગયાં. ગામે ભેગાં મળીને હોળી ધુળેટી પણ ઊજવી, નિશાળે વેકેશન હોવાથી ઝીણાંભાઈ અને મીઠીબુનને બે-ચાર દિવસે સાંજે વડલા પાસે આવેલી હનુમાનની દેરી એ મુલાકાત થતી. અને એક બીજાનાં ખબર અંતર પૂછી લેતાં હતા.
ગામ એટલે લાગણીઓનું પ્રાપ્તિ સ્થાન. વાડકી વહેવાર તો શહેરમાં થાય. આ તો ગામ હતું, અહીંયા તો થાળીઓનો વહેવાર થાય. એક દિવસ ઝીણાંભાઈની પત્ની એ ખમણની થાળી ઉતારી અને એ એમનાં દીકરાનાં હાથે મીઠીબુનને આપવાં મોકલી.
 ચાલતો ચાલતો ગયેલો દીકરો “બાપા ભૂત…..બાપા ચૂડેલ……”ની બૂમો સાથે હાંફતો હાંફતો પરસેવે રેબઝેબ થાળી સાથે જ પાછો આવ્યો.
“બાપા..પેલાં મી..મી..મીઠી બા…ને ચૂડેલ વળગી લાગે સ.”
ઝીણાંભાઈએ પણ બધાને બૂમો પાડીને બોલાવ્યાં અને ગલીની નાકે રહેતાં મીઠીબુનને ત્યાં પહોંચી ગયાં.
મીઠીબુનનો એક હાથ ઊત્તર દિશામાં અને બીજો હાથ દક્ષીણ દિશામાં હતો, હાથની આંગળીયો મોરની કલગીની જેમ ફેલાયેલી હતી. નટરાજની મુર્તિ જેવું રૂપ ધારણ કર્યું હતું અને ઘવાયેલ સૈનિક ધરતી પર આળોટતો હોય એમ મીઠીબુન ઘરનાં વરંડામાં આળોટતા હતાં. મીઠીબેનને દાંત તો હતાં નહીં પણ જડબેસલાક કિલ્લેબંધી કરી હોય એમ જડબાં એકબીજાં સાથે બીડાયેલા હતાં.  
મીઠીબુનનું આ ભયાનક રૂપ જોઈ એમણે ફટાફટ નરસિંહભાઈને તેડાવ્યાં. બધાં જ મીઠીબુનની પાસે જતાં ડરતાં હતાં. નરસિંહભાઈ આવ્યાં અને સંગાથે એક ભૂવાને પણ લેતાં આવ્યાં.
ભૂવો એની સાથે સાવરણી જેવું કંઈક ભૂત ભગાડવાનું હથીયાર લઈને આવ્યો હતો.
બધાંને પાછળ ખસેડી ભૂવો મીઠીબુન પાસે ગયો.
‘અગલી, બગલી કરમ કી પગલી બહાર નિકલ તું બહાર નિકલ’, ઊંચા સાદે વળી પાછો બોલ્યો, ‘અગલી, બગલી કરમ કી પગલી બહાર નિકલ તું બહાર નિકલ’નો તકિયાકલામ ચાર પાંચ વાર બોલ્યો અને સાથે લાવેલ પેલું ઝાડું ફટકાર્યું. મીઠીબુનમાં કોઈ ફરક ન પડ્યો, માત્ર હાંફતા જ રહ્યાં.
જોતજોતામાં આખેઆખું ગામ ભેગું થઇ ગયું. કોઈક ઝાડ પર તો કોઈક મેટાડોર પર, કોઈક પાળી ઊપર તો કોઈક થાંભલે ચડીને દૂરથી મીઠીબુન અને ભૂવા વચ્ચેનો ખેલ જોવાં લાગ્યાં.
બધાય પેલા ભૂવાની સાથે સૂર પુરાવા લાગ્યાં, “અગલી, બગલી કરમ કી પગલી…….”
ઝીણાંભાઈ જે શાળામાં શિક્ષક હતાં એ શાળાના આચાર્ય ત્યાંથી પસાર થતાં હતાં. ટોળાંને ત્યાં ભેગું થયેલ જોઈ તેમને આશ્ચર્ય થયું. એમની નજર ટોળાનું પ્રતિનિધિ કરતો હોય એમ આગળ ઊભેલાં ઝીણાંભાઈ પર પડી. તેઓ તેમની પાસે ગયાં.
ઝીણાંભાઈ તરફથી જાણવાં મળ્યું કે એમને ચૂડેલ વળગી છે અને આ ભૂવો એ ચૂડેલ જોડે કબ્બડી રમે છે..દૂરથી આચાર્યને અગલી-બગલીની જગ્યા એ કબ્બડી કબ્બડી જ સંભળાયું.
“અલ્યાં ઓય ગવારો, ઘેલાં ના થાઓ આમ, બધાંય શાંત પડો” આચાર્ય એ જોરથી હાંક મારી.
બગલથેલો ઝીણાભાઈને આપી આચાર્ય મીઠીબુન પાસે પહોંચ્યા. મીઠીબુનનો કલગી જેવો હાથ મસળ્યો અને શું થયું છે પૂછ્યું. જડબું બિડાઈ ગયેલું હોઈ મીઠીબુન કંઈ બોલી ન શક્યાં પણ ઈશારો તો કરતાં જ હતાં. આચાર્યસાહેબે ઝીણાંભાઈને નજીક બોલાવ્યાં. ઘભરાતા પગલે ઝીણાંભાઈ બે ડગલાં દૂર જ ઊભા રહ્યાં.
આચાર્ય એ કહ્યું કે “એમને નજીકમાં આવેલ શહેરની હોસ્પિટલમાં લઇ જવા પડશે. ક્યાં તો એમને લકવો મારી ગયો છે, ક્યાં તો મગજ સુધી લોહી પહોંચતું નથી.” આચાર્યસાહેબ દાક્તર તો ન હતાં પણ ગમે તેમ હોય આ બીજાં બધાં ગામવાળાઓ કરતાં તો ભણેલાં જ હતા ને!!
બાજુમાં પડેલી મેટાડોરમાં જ મીઠીબુનને નજીકના શહેરમાં આવેલી હોસ્પિટલમાં લઇ ગયાં. સંગાથે આચાર્યસાહેબ અને ઝીણાંભાઈ પણ મેટાડોરમાં બેસી ગયાં. આખા ખેલની મજા લેતાં અર્ધનગ્ન છોકરાઓ પણ મેટાડોરને લટકી ગામની પાદર સુધી મેટાડોર અને મીઠીબુનનો સાથ આપ્યો.
 સરકારી હોસ્પિટલ પહોંચતા ત્યાંના દાક્તરો એ જાત જાતનાં રિપોર્ટ્સ કર્યા અને મીઠીબુન વિશે જેટલી પણ બને એટલી જાણકારી મેળવવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
પરિવારનું સભ્ય તો કોઈ હતું નહીં પણ ઝીણાંભાઈને રોજના ‘કેમ છો, કેમ નહીં કહેવાં ના માત્ર સંબંધ હતાં’, એટલે ઝીણાંભાઈ જ એક માત્ર થોડાં ઘણાં અંગત હતાં.

સરકારી હોસ્પિટલના એક દાક્તર ઝીણાંભાઈ અને આચાર્ય સાહેબ પાસે આવ્યાં અને કહ્યું કે એમની ઓપિસ્થોટોનસ અવસ્થા એટલે કે  જડબું બિડાઈ જવું અને  આવી રીતે શરીર અકડાઈ જવું એ એવું સૂચવે છે કે બાને ધનુર ઊપડ્યું છે. ડૉકટરે વધુમાં આગળ કહ્યું, “બાને આજથી થોડાં દિવસ કે મહિનાઓ પહેલાં કંઈક લોખંડ કે બીજી કોઈ ધાતુંથી ઇજા થઇ લાગે છે.”
ઝીણાંભાઈનું અધકચરું જ્ઞાન કામમાં લાગ્યું, “ડૉક્ટર સાહેબ આ ‘ધનુર’ ફાંસ વાગે તો થાય ખરાં?”
“હા, જો કોઈ પણ ઘાવ થયો હોય અને એને આપણે ખુલ્લો રહેવાં દઈએ અને એને ધૂળ, રજકણ લાગે તો પણ ‘ધનુર’ થઇ શકે.”
“ઓ માડી, નક્કી બુનને ધનુર જ સ”, આચાર્યની સામે જોતાં ઝીણાંભાઈ એ બુનને ફાંસ વાગ્યાની વિગતવાર વાત કરી અને ભજીયા ખાતાંખાતાં મીઠીબુને કહ્યું પણ હતું કે, “એમને આ પાણી ભરેલી બાટલીઓમાં કોઈ વિશ્વાસ નથી એટલે એમણે ક્યારેય પણ ધનુરની કે બીજી કોઈ પણ જાતની રસી લીધી નથી.”  
“ચિંતા ના કરો, બાને જરૂરી ઇંજેક્શન આપી દીધાં છે, થોડાંક દિવસોમાં સાજા થઇ જશે.”
આચાર્યસાહેબ અને ઝીણાંભાઈને પણ થોડી હાશ થઇ. એક જીવ બચાવવાનાં આનંદ સાથે એક નવો બોધપાઠ મળ્યો અને બંનેને પોતાની શાળામાં અવારનવાર આવાં રસીને લગતા જાગૃતિ અભિયાન અને રસીકરણના કેમ્પ યોજાવાની જિજ્ઞાસા જાગી.

૧૨ “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર…

નમસ્કાર મિત્રો,

આજે નવા મહિનાનો એટલે કે એપ્રિલ મહિનાનો પ્રારંભ થઇ રહ્યો છે. આમ તો આજનો દિવસ એટલેકે April 1st  નો દિવસ દુનિયામાં April Fool Day તરીકે ઓળખાય છે પણ હું તો તેને હંમેશા April Full તરીકે જોતી આવી છું. It is a day to accept and appreciate the abundance showered on us. April Full Day નો દિવસ એટલે કુદરતે આપણા પર જે કૃપા વરસાવી છે તેનો અહેસાસ કરવાનો સમય. Abraham Hicks have said that “The entire universe is conspiring to give you everything you want.”. We must be ready to receive the abundance.

માર્ચ-એપ્રિલ મહિનો  એટલે અહીં USA માં વસંત ઋતુના આગમનના દિવસો.વસંત ઋતુ એટલે પ્રકૃતિ નવપલ્લવિત થાય તેની ઋતુ.એક નવી આશા અને ઉમંગની ઋતુ. The beautiful spring season when nature resumes her liveliness so that the human soul can also revive. આ મહિનામાં “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” એ લેખમાળા અંતર્ગત આપણે વસંત એટલેકે Spring ના વિષય પરની જુદી જુદી ભાષાની કવિતાઓ અને તેમનો ભાવાનુવાદ જાણીશું અને માણીશું. 

આ વાસંતી વૈભવને માણવાની શરૂઆત આપણે Robert Frostદ્વારા રચિત “A-Prayer-in-Spring” અર્થાત “એક વાસંતી પ્રાર્થના”નો ભાવાનુવાદ જાણીશું અને માણીશું. તમે મૂળ અંગ્રેજી કવિતા આ લિંક પર વાંચી શકશો. https://poets.org/poem/prayer-spring

નાનકડી અને સરળ શબ્દોમાં રચાયેલી પ્રાર્થનામાં કવિ, વસંતના આગમને પરમકૃપાળુ પરમેશ્વરને પોતાની કૃતજ્ઞતા તો વ્યક્ત કરે છે પણ સાથે પ્રકૃતિનો વૈભવ માણતા માણતા ક્ષણમાં જીવી શકે, He can live in the moment તેની પ્રાર્થના કરે છે. કવિતાની શરૂઆતમાંજ કવિ પ્રભુને  આવતીકાલની ચિંતા છોડી આજમાં જીવી શકે તેની યાચના કરે છે. આગળ જતા પ્રભુએ પાથરેલા વાસંતી વૈભવને વધાવતા કવિ વૈભવ સાથે સાયુજ્ય સાધીને આનંદ લઇ શકે તેવી પ્રાર્થના કરે છે. એક પંક્તિમાં કવિ એવું પણ દર્શાવે છે કે, વૈભવનો આનંદ તેમને પોતાની આસપાસ પણ વેરવો છે. અને કવિતાના અંતમાં કવિ  પ્રભુએ વાસંતી વૈભવ દ્વારા વરસાવેલા પ્રેમ અને કૃપા પ્રત્યે  કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરતા કવિતાને વિરામ આપે છે.

Robert Frostની કવિતા એક સરળ કવિતા છે જ્યાં પ્રભુ સાથેનો સંવાદ કોઈ પણ જાતના અંચળા વિના સીધેસીધો રજુ કરેલ છે. 1874માં સાન ફ્રાન્સીસકોમાં જન્મેલા Robert Frost, English Literature ના બહુ મોટા ગજાના અને પ્રખ્યાત કવિ હતા. His work was initially published in England before it was published in the United States. Frost was honored frequently during his lifetime and is the only poet to receive four Pulitzer Prizes for Poetry

આ વાસંતી પ્રાર્થનામાં  મને કવિની શાબ્દિક નિખાલસતા ખુબ સ્પર્શી ગઈ. પ્રાર્થના એટલે પ્રભુ સાથેનો સીધો સંવાદ. એમાં પણ જો આડંબર ભળે તો એ પ્રાર્થના કદાચ જ્યાં પહોંચવી જોઈએ ત્યાં સુધી પહોંચે જ નહિ. આ પ્રાર્થનામાં કવિ પ્રભુ પાસે કઈંક માંગવાની સાથે સાથે પ્રભુએ આપેલી સોગાદો માટે  આભાર અને કૃતજ્ઞતા પણ વ્યક્ત કરે છે. જયારે આપણે એકેક શ્વાસ માટે એના ઋણી છીએ ત્યારે આપણી પ્રાર્થનામાંથી  માત્ર યાચનાની યાદીના રણકાર સાથે સાથે આભારના અત્તરની મહેક પણ વ્યક્ત થાય ત્યારેજ તે પ્રાર્થના સાર્થક થયેલી ગણાય. Pray not only because you need something but because you have a lot to thank GOD for. Be thankful every day for your blessings. Do not wait to pray until you need something.

બીજી જે વાત મને અહીં સ્પર્શી ગઈ તે એ કે અહીં કવિ પ્રભુ પાસે યાચે છે કે હું આજની ખુશીઓને આજે વધાવી શકું અને આ પળને ઉત્સવ બનાવીને જીવી શકું. આપણે સૌએ આ વાત ગાંઠે બાંધીને જીવવાની જરૂર છે. Some wise person taught me about EEMO or “Enjoy Every Moment” અર્થાત પળે પળે પરમાનંદ – એ માનીને જીવીએ તોજ જીવનને મનભરીને જીવી શકાય. બાકી તો દરેક શ્વાસ-ઉચ્છવાસે આપણે આપણી અંતિમ ગતિ તરફ સરકીજ રહ્યા છીએ. જયારે આપણને  આવતી પળની પણ ખબર નથી, ત્યારે ભવિષ્યની બહુ ચિંતા કર્યા વગર આપણે આજની ક્ષણ ઉજવી લઈએ તે ખુબ જરુરી  છે.દરેક ક્ષણે તે ક્ષણમાં ઓતપ્રોત થઈને જીવીએ એનેજ જીવ્યા કહેવાઈએ. Thick Nhat Hanh has said it beautifully that Live the actual moment. Only this actual moment is life. હા ભવિષ્યનું યોગ્ય આયોજન કરવું જોઈએ પણ ભવિષ્ય વિષે બહુ વિચાર્યા કરવાનો કોઈ ફાયદો નથી. આમ પણ આ બ્રહાંડમાં બધુજ પૂર્વનિશ્ચિત છે અને આપણા જીવનના મોટા ભાગના સંજોગો પર આપણો કોઈ control હોતો નથી એવું મારૂ માનવું છે.

તો ચાલો આજે હું “પળે પળે પરમાનંદ”નો પાઠ ફરી એક વાર પાકો કરીને, પ્રકૃતિએ પાથરેલા આ વાસંતી નજારાને માણતા માણતા મારી કલમ ને વિરામ આપું છું.આવતા અઠવાડિયે એક બીજી વાસંતી કવિતા સાથે ફરી મળીશું.તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયોની અપેક્ષા સાથે…. 

– અલ્પા શાહ

અજ્ઞાતવાસ- ૧૧

કભી ખુદપે કભી હાલાત પે રોના આયા!!

બહેનને કહ્યું”, મને ટીના ગમે છે”. એટલે બહેને તો સવાલોની ઝડી વરસાવવાની ચાલુ કરી દીધી.કોણ છે? ક્યાં રહે છે? કંઈ નાતની છે? તેનાં પિતા શું કરે છે?શું ભણે છે? કેવી દેખાય છે?વિગેરે વિગેરે….મેં બહેનને કહ્યું,” તું આટલા બધાં સવાલ મને પૂછે છે એનાં કરતાં તેને એકવાર ઘેર બોલાવીશ,તું જ એને બધું પૂછી લે જે.

મેં બીજા રવિવારે સવારે ટીનાને ઘેર બોલાવી.બહેને તો ઉધિયું,શ્રીખંડ,પુરી,બટાટાવડા બનાવ્યા હતા.બહેનનાં લસણવાળા ઉંધિયાંની સુગંધ ઘરમાં પેસતાં જ ટીનાનાં નાકમાં ઘૂસી ગઈ.મેં બહેન અને રુખીબા સાથે ટીનાની ઓળખાણ કરાવી.ટીના બંનેને પગે લાગી.ગોરોવાન,મોટી કાજળભરી આંખો,કાળા લાંબાં સીધા છૂટા વાળ અને પાતળી કમર સાથે ૫.૪” ઊંચાઈવાળી ,મોર્ડન મીની ડ્રેસમાં ટીનાને જોઈ ,બહેનનું મોં તો લાવસી ખાતું હોય તેમ મરકવા લાગ્યું.તેનાં તો બધાં સપનાં જાણે પૂરા થઈ ગયાં હોય તેમ બહેને ટીનાને કહ્યું,”બેસ ,બેટા બેસ,કહી મણીબહેન પાસે પાણી મંગાવી,તે તેની બાજુમાં જ ગોઠવાઈ ગઈ.


ટીનાએ કહ્યું”, આન્ટી તમારી ઉંધીયાની સુગંધ તો મારી મમ્મીનાં ઉંધીયા જેવી જ આવે છે.”બહેન કહે,” અમારા પટેલોનું સુરતી લીલા મસાલાનું ઉંધિયું કોઈ ખાય તો આંગળા ચાટી જાય!આ કાલે જ અમારા મિત્ર સૂરત જઈને આવ્યા તે સૂરતથી ઉંધિયાનું શાક લાવ્યા એટલે આજે રવિવાર છે અને તું પણ આવવાની હતી એટલે બનાવ્યું.” ટીનાએ કહ્યું,” હા,પટેલોનું ઉંધિયું એવું જ હોય!હું પણ પટેલ જ છું,ટીના અમીન,અમે કરમસદનાં છ ગામનાં પટેલ છીએ”.પટેલ છીએ સાંભળીને તો બહેનનો ઉત્સાહ બેવડાઈ ગયો.રુખીબાએ તો બહેનની અને ટીનાની વાતો સાંભળી ,ખુશ થઈને, લાવસી પણ ઓરી દીધી.હું તો બહેન અને રુખીબાનો ઉત્સાહ જોતો જ રહી ગયો !ટીના પણ મારી સામે જોયા વગર તેમની સાથે વાતોમાં મશગૂલ હતી.બે ત્રણ કલાક પછી ટીનાનાં જવાનાં સમયે રુખીબાએ તેને ચાંદીનો લક્ષ્મીજીનો સિક્કો અને બહેને ગણેશનાં પેડન્ટવાળી સોનાની ચેઈન શુકન તરીકે આપી જ દીધી.મને અંદર તો ખૂબ ખુશી થઈ રહી હતી,પણ બધું જરા ઝડપથી થઈ રહ્યું હતું એટલે થોડી ગભરામણ પણ….કારણ મારે હજુ અમેરિકા જવાનું,ભણવાનું અને કમાવવાનું બધું બાકી હતું.


ટીના પણ મારાં ઘેર આવ્યા પછી બહેન અને રુખીબાનો પ્રેમાળ સ્વભાવ જોઈ ખૂબ ખુશ થઈ ગઈ હતી.


હું મારા ગ્રીનકાર્ડને આવવાની રાહ જોતો હતો.મારે અમેરિકા જવું હતું પણ ટીના અહીં અને હું અમેરિકા એ માટે યુવાન હૈયામાં ખૂબ ગડમથલ ચાલતી હતી.અમેરિકા જઉં પછી જલ્દી પાછા ન અવાય તો ટીના વગર હું પણ કેટલો સમય કાઢી શકીશ તે માટે પણ મન ખૂબ ગભરાતું હતું.


હું એકવાર ભાઈ સાથે બરોડાનાં સ્કલ્પચર એક્ઝીબીશનમાં ગયો હતો. ત્યારે મેં એક સ્ટોલમાં સેવનનાં લાકડામાંથી કોતરીને સરસ કૂતરો,સિંહ,વાધનાં સ્ટેચ્યુ બનાવી તેને અમુક જગ્યાથી બાળીને સરસ કાળો બાળેલો કલર નેચરલી હોય તેવો કરેલ હતો.તે નાના પ્રાણીનાં સ્ટેચ્યુને સ્ટેપલરનાં ઉપરનાં ભાગ પર લગાવેલ હોય. ટેબલ પર પડ્યું હોય તો કૂતરું,વાઘ કે સિંહનો ડેકોરેટીવ પીસ પડ્યો હોય તેવું લાગે,પણ નીચે સ્ટેપલર.મને એ પીસ બહુ ગમી ગયેલો.હું એક પીસ સાથે લાવેલ અને તેમનું એડ્રેસ પણ.મને થયું બરોડા જઈને આવા આર્ટીસ્ટીક પીસ અમેરિકા સેમ્પલનાં લઈ જાઉં અને પછી અમેરિકામાં તે સેમ્પલ બતાવી કંઈ મોટો એક્સપોર્ટનો ઓર્ડર મળે તો આવા આર્ટપીસનો ગીફ્ટ આર્ટિકલનો ધંધો ભણવા સાથે કરું અને કંઈ ગોઠવાય તો ધંધાને બહાને ઈન્ડીયા હું વરસમાં એકાદ વાર આવી ટીનાને મળી શકું !એવા મારા મગજમાં તુક્કા આવ્યા.પણ આર્ટપીસ માટે વાત કરવા મારે બરોડા તો જવુંજ એવું નક્કી કરી મેં ભાઈ અને બહેનને વાત કરી.ભાઈને પણ પેલો આર્ટપીસ બહુજ ગમેલો એટલે તેમણે પણ મને બરોડા જવા હા પાડી.


મેં મારા મિત્ર કમલને મારી સાથે કંપની માટે આવવા કીધું. તે મારો ખૂબ સારો અને રોજ મળવાવાળો મિત્ર હતો,તે મને હંમેશા ખૂબ સાચી અને સારી સલાહ આપતો.નકુલ તું ઘોડાની રેસ ન રમ.આ જુગારમાં કોઈ સુખી નથી થયું વિગેરે….હું ને કમલ બરોડા જવાના હતાં તેને આગલે દિવસે ટીના,વ્યોમા,હું અને કમલ વાઈકીકીની ફેમસ ફ્રેન્કી ખાવા મળ્યા. વ્યોમાએ કહ્યું,”હું,ટીના અને અમારી બીજી એક બહેનપણી દીલ્હી,આગ્રા, એક વીક માટે ફરવા જઈએ છીએ.મેં કીધું ,”હું ને કમલ બરોડા જઈએ છીએ.”

રેસ્ટોરન્ટની બહાર નીકળતાં ટીનાએ મને એકબાજુ બોલાવીને કહ્યું,” નકુલ, તું અને કમલ પણ ચાલોને અમારી સાથે દીલ્હી. તું થોડા સમય પછી અમેરિકા જઈશ,તો ચાલને થોડો સમય સાથે વિતાવીએ.”ટીનાની મારી આંખોમાં આંખો પરોવી કરેલ પ્રેમભરી વાતને હું ઠુકરાવી ન શક્યો.અને હું ને કમલ દીલ્હી જવા ટિકિટ લઈ તૈયાર થઈ ગયા.મારી પાસે ચિમનભાઈએ આપેલ કવર હતું અને અમેરિકાનાં ભણવાનાં પૈસાની બંને બહેનો સગવડ કરી રહી હતી એટલે મારે તે અંગે કોઈ ચિંતા હતી નહીં. ટીનાને તેની મિત્રોની ટિકિટ ફર્સ્ટક્લાસનાં ડબ્બામાં હતી,એટલે સૂવા સિવાય અમે આખો દિવસ તેમની સાથે બેસી શકીશું એમ વિચારી અમે ટિકિટ કરાવી લીધી.


ભાઈ અને બહેનને મેં કીધું,” અમેરિકા જવાનું થાય તે પહેલાં મિત્રો સાથે થોડું ફરી આવું અને પાછાં ફરતાં મારું બરોડાનું કામ પણ પતાવી દઉં.હું ,ટીનાં અને સૌ મિત્રો ખૂબ એક્સાઈટેડ હતાં.


જવાને દિવસે ટીના તેની બહેનપણીઓ અને કમલ ટ્રેનમાં સમયસર પહોંચી ગયાં.હું નીકળ્યો હતો ટાઈમસર પણ રસ્તામાં મારી ટેક્સીને પંચર પડ્યું.મેં બીજી ટેક્સી કરી પણ રસ્તામાં એક જુલુસ નડ્યું, હું સ્ટેશને પહોંચ્યો ત્યારે ટ્રેનની ઊપડવાની એક મિનિટની જ વાર હતી. હું બેગ લઈને દોડ્યો.મેં નવા શૂઝ પહેર્યા હતાં સ્ટેશન પર મેં ગાડી ઊભેલી જોઈ. હું ટ્રેન પાસે પહોચ્યોં ,ટ્રેન ચાલવા માંડી હતી હું ડબ્બો શોધવા ટ્રેન સાથે દોડતો હતો.ટ્રેનની બહાર કંઈ ચીકણું પ્રવાહી ઢોળાએલ હતું.હું દોડતાં હતો અને મારો પગ સ્લીપ થઈ ગયો.હું ચત્તાપાટ પડ્યો પણ વાગ્યું હોવા છતાં ઊભો થઈ દોડ્યો. ટીના અને કમલ દૂરથી ટ્રેનનાં બારણા પાસે આવી મારાં નામની બૂમો પાડી રહ્યાં હતાં,” નકુલ …. નકુલ….દોડ… દોડ…ટ્રેને ગતિ પકડી એટલે કમલે ,ટીનાને પાછળ ધકેલી ,પોતે પોતાનો હાથ આપી ઊભો રહ્યો હતો પણ હું પડી ગયો હતો એટલે મારાથી ઝડપથી ચલાતું નહતું. ટ્રેન છૂટી ગઈ …મેં એ લોકોને બૂમ પાડી કહ્યું “,હું બીજી જે પહેલી ટ્રેન મળે તેમાં દીલ્હી આવું છું.”તે લોકોએ હાથ બતાવી સારું કહી,મને પડતો જોએલો એટલે અટકી જવા કહ્યું.


પછી હું ટિકિટબારી પર ગયો. બીજી રીઝર્વેશન વાળી કોઈ ટિકિટ હતી નહીં. ટી.ટી.ને પૈસા આપી પરાણે સાદા ચાલુ ડબ્બામાં ટિકિટ લઈ બેસી ગયો.ટ્રેનમાં વેકેશનને કારણે ખૂબ ગીર્દી હતી. એન્જિન પછી તરતનાં વધારાનાં ડબ્બામાં ટોયલેટ અને બારણા પાસે પરાણે ઊભા રહેવાની જગ્યામાં ઊભો રહેતો અને ત્યાં ગંદકીમાં જ ઝોકા ખાઈ ટૂંટીયુંવાળી બેસતો ,હું ટ્રેનની કંઈક અજબ સફર કરી રહ્યો હતો.


ટ્રેનમાં ખાવાનું પણ ટીના લેવાની હતી એટલે ૨૪ કલાકથી પણ લાંબી જર્નીમાં મારી પાસે ખાવાનું પણ નહતું.સ્ટેશન પર ઊતરી નીચે જવાની પણ હવે મારી હિંમત નહતી. થોડો બેઠો માર પણ દુખતો હતો.બિસ્કિટનાં પેકેટ અને ચા,ટ્રેનમાં વેચવાવાળા પાસેથી લઈને મેં પેટપૂજા કરી.ચાલુ ડબ્બામાં ખુલ્લી બારીઓમાંથી એન્જિનની કોલસીની રાખ ઊડતી હતી.મારાં કપડાં ,વાળ,ચહેરો ,આખા કાળી કોલસીની રાખથી ભરાઈ ગયાં હતાં.એમાં આજુબાજુનાં લોકોનાં પરસેવાની વાસથી મને મારાં શરીરમાંથી જ દુર્ગંધ આવતી હતી.હું દીલ્હી સ્ટેશનની આતુરતાથી રાહ જોતો હતો. જેમ તેમ કરી દીલ્હી પહોંચ્યોં.


દીલ્હી પહોંચતાં જ થર્ડક્લાસ ચાલુ ડબ્બાની બહાર ,હોમગાર્ડનાં કપડાંમાં કોંગ્રેસનાં કાર્યકરોનું એક ટોળું ,બે બાજુ લાઈન કરીને ઊભું હતું. બધાં જુવાન મર્દોને પકડીને તે તેમની સાથે દોરી જવા લાગ્યા. મને તો કંઈ સમજ જ ન પડી. મેં પૂછ્યું? કહાં લે જાતે હો હમેં? મૈનેં કોઈ ગુના નહીં કિયા. એ લોકો બોલ્યા,”ચૂપચાપ હમારે સાથ ચલો”.


મને તો પેલો હોમગાર્ડનાં લાગતાં માણસ ,બીજા બધાં મુફલિસ જેવા યુવાનોનાં ટોળાં સાથે ક્યાંક લઈ ગયા.સ્ટેશનની બહાર જ લાઈનસર ટેન્ટ બાંધેલાં હતાં.અમને ત્યાં ટેન્ટની અંદર લાઈનમાં એક પછી એક અંદર લઈ જવા લાગ્યા.ત્યાં ગયાં પછી ખબર પડી કે સંજય ગાંધી એ વખતે બધાં યુવાનોને પકડી પકડી નસબંધી કરાવતાં હતાં.મને પણ ચાલુ ટ્રેનનાં ડબ્બામાં કોલસી ઊડીને કાળોમેશ થયેલો,મુફલિસ સમજી ,નસબંધી કરાવવાની લાઈનમાં ઊભો રાખ્યો હતો.હું તો આ જાણી આભો બનીને !શું થઈ રહ્યું છે ?મારી સાથે તે જોઈને ગુસ્સાથી રાતોપીળો થઈ ગયો!!!!કોઈ ટ્રાન્ઝીસ્ટર લઈને ચાલતાં માણસનાં રેડિયો પર ગીત વાગી રહ્યું હતું…….”કભી ખુદ પે કભી હાલાત પે રોના આયા”

જિગીષા દિલીપ

૩૦-૩-૨૦૨૧

એક સિક્કો – બે બાજુ :11) ચાણક્ય નીતિ!

અમારાં એક મિત્રને ત્યાં સરસ માહોલ ઉભો થયો હતો ત્યાં બે ભાઈબંધો સામસામે વાગ્યુદ્ધ પર આવી ગયા !
આમ અચાનક વાતાવરણ તંગ થઇ ગયું .
શું થયું છે તે જાણવા અમે બધાં એક બીજાને હજુ કાંઈ પૂછીએ ત્યાં એ મિત્રે જ ફોડ પાડ્યો ; કહે; “ મને તારી ચાણક્ય નીતિની ખબર છે ; અમારાં ઘરમાં ય તું આવી રીતે બધાંને ઝગડાવતો ફરે છે !અમારાં કુટુંબથી હવે તું દૂર જ રહેજે !”
બીજા મિત્ર પણ હેબતાઈ ગયા . ગુસ્સામાં કંપતા એમણે સામે પ્રશ્ન કર્યો ; “ હું – હું શું ચાણક્ય નીતિ વાપરું છું? અરે હું તો તારી બાને આજના જમાનાના છોકરાંઓ અને એમનાં મા બાપ વિષે સમજાવતો હતો ! તેમાં તું એકદમ અકળાઈને મને જેમતેમ બોલે છે ! ”
બંને અમારાં પરમ મિત્ર અને વર્ષોની જૂની મૈત્રીને લીધે હવે કાંઈ પણ કહેવાનો , સમજાવવાનો ભાર અમારાં ઉપર આવી ગયો !
સૌથી પહેલાં તો વાતાવરણને હળવું કરવું જરૂરી હતું .
સુભાષે એ બંને મિત્રોને પૂછ્યું કે ‘આ તમે એક બીજાની ફરિયાદ કરો છો કે પ્રસંશા? ચાણક્ય નીતિ એ એક સરસ રાજનીતિ છે ; કુટુંબમાં સંપ કરાવવાની , ઐક્ય સાધવાની નીતિ છે . મને કોઈ ચાણક્ય કહે તો હું એને મારુ અહોભાગ્ય સમજુ . ચાણક્યે રાષ્ટ્રની એકતાને ધ્યાનમાં રાખીને નીતિ ઘડી હતી .” સુભાષે મિત્રને મજાકમાં કહ્યું ; “ તું નારદ મુનિની વાત કરે છે કે ચાણક્યની ?” અમે બધાંએ હસી પડ્યાં.
વાતાવરણ જરા હળવું થયું એટલે પેલા મિત્રે પણ એ વાતને અનુમોદન આપ્યું કે મિત્ર પત્નીને અને મિત્રની મા વચ્ચે અણબનાવ દૂર કરવા એમણે એ બંનેને ફેમિલી કાઉન્સેલિંગ સૂચવ્યું હતું .. એમાં કોઈને બદનામ કરવાનો ઈરાદો નહોતો …વગેરે વગેરે . એ વાતોથી ત્યારે તો સૌને શાતા વળી , પણ ચાણક્ય નીતિ વિષે જાણવાની ઇંતેજારી પણ સૌની વધી ગઈ !

આજથી ત્રેવીસસો વર્ષ પહેલાં થઇ ગયેલ એ એક સામાન્ય બ્રાહ્મણ ચાણક્યને આપણે શા માટે યાદ કરીએ છીએ ?
એ કોઈ રાજા નહોતો . એ કોઈ મહાન પંડિત પણ નહોતો ; કે નહોતો ધનાઢ્ય કુટુંબનો નબીરો !
હા , એ એક કુશળ રાજનીતિજ્ઞ હતો .
એક દેશપ્રેમી હતો.
અને એક દૂરંદેશીય વ્યક્તિ હતો !
આપણો દેશ એ સમયે જ ગુલામ થઇ ગયો હોત જો ચાણક્ય જેવો સમજદાર માણસ ત્યારે જન્મ્યો ના હોત !
જે વ્યક્તિને આપણે દેશ પ્રેમી તરીકે યાદ કરીએ છીએ એજ વ્યક્તિને એની ચાણક્ય નીતિ થી ભેદભાવ કરનારી , કુટુંબને પાયમાલ કરનારી ખતરનાક નીતિ કહીને પણ વગોવીએ છીએ !
કેમ ?
કારણકે દરેક વાતને બીજી બાજુ પણ હોય છે ! સામેવાળાને શામ , દામ, દંડ કે ભેદથી હરાવવો.એવું ચાણક્ય કહે છે . એટલે એની ટીકા પણ થાય છે !
“ ગીતા , ગયા અઠવાડીએ તે પૃથ્વીરાજ ચૌહાણ અને મહમદ ઘોરીની વાત કરેલી કે વેરની વસૂલાતમાં પૃથ્વીરાજ અને જયચંદના ઝગડામાં પરદેશી દુશ્મન મહમદ ઘોરી કેવો ફાવી ગયો , અને પછી સમગ્ર દેશ ગુલામ બની ગયો ..બસ , એવી જ પરિસ્થિ તી ત્રેવીસસો વર્ષ પહેલાં દેશમાં ઉભી થઇ હતી ; પણ ત્યારે ચાણક્ય જેવા દૂરંદેશી દેશ પ્રેમીને લીધે દેશની અખંડતા જળવાઈ રહી !” સુભાષે કહ્યું .
“ચાણક્ય નીતિ વિષે મને થોડી ખબર છે-“ મેં કહ્યું ; “ ચાણક્ય કહે છે કે દુશમનને શામ , દામ, દંડ કે ભેદથી હરાવવો .”
“ હા , દેશની રક્ષા કરવા એમણે આપણાં સૈનિકો જે એલેકઝાન્ડરના સૈન્યમાં જોડાઈ ગયાં હતાં તે સૌને ફોડ્યાં.. ને વિજય મેળવ્યો ..” સુભાષે પોતાનું ઇતિહાસનું જ્ઞાન બતાવ્યું .
વાચક મિત્રો , કોઈ પણ પ્રસંગ બને તેને આપણે કેવી રીતે મૂલવીએ છીએ તેના ઉપર સમગ્ર પરિણામ અવલંબે છે .
વાત આમ બની : મગધ દેશ જે આજે બિહાર રાજ્ય છે ત્યાં ધનાનન્દ રાજા વિલાસી અને ભ્રષ્ટાચારી હતો.

ચાણક્યની સલાહ ધનાનન્દને ગમી નહીં એટલે એને મારી નાંખવા માણસો મોક્લ્યાં પણ સ્ત્રીના વેશમાં ચાણક્ય છટકીને બીજે ગામ જતો રહ્યો ! રાજાને ઉથલાવવા કોઈ બાહોશ નવયુવાનની શોધ આદરી અને ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય નામના કિશોરને પછી રાજનીતિની તાલીમ આપી ! આ સમય હતો ઈસ્વીસન પૂર્વે ત્રીજી ચોથી સદીનો ! ૩૨૬ b c માં ગ્રીકથી એલેક્ઝાન્ડર ચઢી આવ્યો ! એણે ગ્રીસથી નીકળીને આજે જે ઈરાન છે તે જીતી લીધું ; હવે એ આગળ વધી રહ્યો હતો અને આપણે ત્યાં પંજાબ આવી રહ્યો હતો ! ચાણક્યને એ સમજાઈ ગયું હતું કે આપણા રાજાઓ કેવાં માટી પગા હતા ! પંજાબમાં પોરસ રાજા અને ગંધારના આરંભિક રાજાને દુશમનાવટ હતી ; એટલે ચાણક્યે બંને rajao
રાજા ને સમજાવ્યું કે આપણે સૌ એક સંસ્કૃતિના છીએ
જોકે ગાંધારના આંભીકે એલેકઝાન્ડરને સાથ આપ્યો !
ત્યારે ચાણક્યે એના સૈનિકોને ફોડ્યા અને યુદ્ધમાં એલેક્ઝાન્ડર ફાવ્યો નહીં !
દેશ દુશ્મનોના હાથમાં જતાં બચી ગયો !
પછી શું થયું ? તમે પૂછશો !
પછી સખત થાકેલ એલેક્ઝાન્ડર પાછો વળતો હતો ત્યાં
નાની ઉંમરમાં જ મરી ગયો ; એની પાછળ વિદ્રોહ ઉભી થયો ને એમાંનો એક વિદ્રોહી સેલ્યુકસ – જેની દીકરી સાથે ચંદ્રગુપ્તને પરણાવ્યો એટલે છેવટે શાંતિ સ્થપાઈ . અને પછી ફરીથી આક્રમણનો પ્રસંગ જ ઉભો થયો નહીં !
પ્રિય વાચક મિત્રો ! ક્યારેક આપણા અભિમાન અને ઈગોને લીધે આપણે અવિચારી પગલાં લઇ લેતાં
લઈએ છીએ ત્યારે ચાણક્ય જેવા દુરન્દેશીને યાદ કરીએ ! એના જેવા જો બધાં જ હોત તો અંગ્રેજો પણ દેશમાં આવી શક્યાં ન હોત! પણ દેશમાં જયારે અમીચંદો જેવા દેશ દ્રોહીઓ ઉભા થયા ત્યારે દેશ અંગ્રેજોના હાથમાં ગયો !તો એની વાત ફરી ક્યારેક !

૧૧-વાર્તા અલકમલકની- રાજુલ કૌશિક

મહારાણી

મહારાણી કલકત્તા આવી રહ્યા છે. મહારાણી અર્થાત નાહરગઢના યુવરાજ બિંધ્યાપ્રસાદના પત્ની મહારાણીની આ વાત છે. આજથી દસ વર્ષ પહેલાં એમની સાથે મુલાકાત થઈ એ કદાચ પહેલી અને એ સમયની છેલ્લી મુલાકાત હતી.

આજના મહારાણી ગોરીદેવીનો જન્મ ને ઉછેર સાધારણ પરિવાર થયો હતો. નામ તો હતું ગોરી પણ સમય જતાં પ્રસિદ્ધિના ટોચે પહોંચીને એમને સૌ ગોરીદેવીના નામથી ઓળખતાં. એ મહારાણી આજે આટલા વર્ષો પછી પાછા કલકત્તા આવે છે એ સમાચારે મને રોમાંચિત કરી દીધો. મને એવી ખબર હતી કે એમનો કલકત્તામાં મહેલ છે. આલીશાન મહેલ, બાગ-બગીચો, માળી, નોકર-ચાકર બધું જ છે માત્ર માલિક અહીં નથી એવી સૌને જાણકારી હતી. છોટા નાગપુરથી અહીં કલકત્તા આવવાનું પ્રયોજન શું હતું એની જાણકારી નહોતી પણ એ માત્ર ચાર કલાક માટે આવીને અહીંથી સ્વિત્ઝર્લેન્ડ જવાના છે ત્યારે એટલા ટુંકા સમયના રોકાણ દરમ્યાનમાં પણ એમને મારે મળવું એવો સંદેશો મળ્યો ત્યારે હું અવાચક થઈ ગયો હતો. સાંજના સાડા પાંચ વાગ્યાનો સમય નિશ્ચિત થયો.

અને મારું મન, મારા વિચારો ભૂતકાળના સમયની એ યાદોમાં પહોંચી ગયું. શક્ય છે આજે નવી પેઢી એ નામથી અજાણ હશે પણ એ સમયે ગોરીદેવીએ ફિલ્મોમાં કામ કરીને એક સફળ અભિનેત્રી તરીકે નામના પ્રાપ્ત કરી હતી. કેટલીય સફળ ફિલ્મો એમના નામે બોલતી હતી. એ સમયે ટૉકી અર્થાત બોલતી ફિલ્મોની શરૂઆત થઈ ચૂકી હતી. એમની એક ફિલ્મ પણ રજૂ થાય અને અમે એ ફિલ્મ જોવા અત્યંત ઉતાવળા બની જતાં. જ્યારે એમના નામની બોલબાલા હતી ત્યારે જ અચાનક એમણે ફિલ્મ ક્ષેત્ર છોડી દીધું.

જો કે મને એનાથી કોઈ ફરક નહોતો પડ્યો પણ એમની સાથેની એક મુલાકાતથી મારા વિચારોમાં, મારા જીવનમાં ઘણો ફરક પડ્યો હતો. ત્યારે મેં એક ત્રીઅંકી નાટક લખ્યું હતું. કાચી ઉંમરમાં લખાયેલું ‘ત્રિભૂજ’ નામના એ નાટકનું કથાબીજ સામાજિક સંબંધોને આધારિત હતું. ક્લબના કર્તાહર્તાએ પસંદ કરેલા એ નાટકના રિહર્સલ શરૂ થયા ત્યારે ઘણું ઇચ્છવા છતાં હું મારા અભ્યાસના લીધે ત્યાં હાજરી આપી શકતો નહોતો. બસ માત્ર એટલી ખબર પડી હતી કે ગોરાંદેવી આ નાટકમાં મુખ્ય અભિનેત્રીનું પાત્ર ભજવવાના છે. આટલી વાતે મારામાં ગજબનો આત્મવિશ્વાસ ઊભો થયો હતો કે આગળ જતા હું પ્રખ્યાત નાટ્ય લેખકની કક્ષાએ પહોંચીશ.

એક દિવસ સમાચાર મળ્યા કે ગોરીદેવીએ આ નાટકમાં પાત્ર ભજવવાની નામરજી દેખાડી છે. એમને એવું લાગતું હતું કે નાટકમાં પ્રણય સીન બરાબર લખાયા નથી. સંવાદો એમને પસંદ નથી. એમનું માનવું હતું કે,

કોલેજના બીજા વર્ષમાં ભણતો યુવાન કે જેણે પ્રેમ શું છે એનો અનુભવ ન કર્યો હોય તો એ વળી પ્રેમના સંવાદો શું લખી જાણે?

આટલી મોટી કલાકાર સાથે વિવાદ તો થઈ શકે એમ નહોતો. કદાચ વાત ત્યાં જ પડતી મૂકાઈ ગઈ હોત પણ મારા નસીબે ગોરીદેવીએ મને મળવાની તૈયારી દર્શાવી. ડિરેક્ટરનું કહેવું હતું કે જો આટલી મોટી કલાકાર તૈયાર થતી હોય તો એમને મળીને એ કહે એમ સ્ક્રિપ્ટમાં ફેરફાર કરવો જોઈએ.

આજ સુધી જેમને માત્ર પરદા પર જોયાં હતાં એમને સાક્ષાત જોવા, મળવાની ઉત્તેજના મારામાં જરાય ઓછી નહોતી.  મારા માટે તો કોઈ અભિનેત્રીના ઘરે જવાનો, એને મળવાનો આ પહેલો પ્રસંગ હતો. ગોરીદેવીના ઘરમાં પ્રવેશતા હું આભો બની ગયો. ચારેબાજુ એમની સફળતાની સાબિતી સમી કેટલીય તસ્વીરો મૂકાયેલી હતી. આવી સફળ અભિનેત્રી મારા જેવી સાધારણ વ્યક્તિ સાથે કેવી રીતે વાત કરશે એની અવઢવમાં હું એમની રાહ જોઈને શાંતિથી બેસી રહ્યો પણ મારા મનના વિચારોએ ગતિ પકડી. અનેક રાતોના ઉજાગરા વેઠીને લખેલા નાટકમાં એ ફેરફાર કરાવશે કે નાટક જ પડતુ મૂકી દેશે? એ કંઇ પણ કહેશે તો હું શું જવાબ આપીશ? મનમાં સવાલો અનેક હતા પણ એમના આવવની રાહ જોઈને બેસવા સિવાય અત્યારે બીજું કશું કરી શકુ એમ નહોતો. મને એવી ખબર હતી કે ગમે તેટલા ઉજાગરા વેઠીને લખેલા નાટકની કથા કરતાં લોકોને ગોરીદેવી આ નાટકમાં અભિનય કરી રહ્યા છે એનું આકર્ષણ વધારે હતું. બંગાળમાં નાટ્ય લેખકોની કમી નહોતી. મારું નાટક પસંદ નહીં પડે તો એને પડતું મૂકીને બીજાનું નાટક સ્ટેજ પર ભજવાશે જેમાં ગોરીદેવી તો હશે જ. મહત્વનું નાટક નહીં ગોરીદેવી છે એ તો મને એ જ દિવસે ડિરેક્ટરની વાત પરથી સમજાઈ ગયું હતું.

અચાનક મારા નાકને અત્યંત ખુશ્બુદાર હવાની લહેર સ્પર્શી હોય એવો અનુભવ થયો અને એ ખુશ્બુનો પાલવ પકડીને ગોરાદેવી પ્રવેશ્યા.

નખશીખ સૌંદર્યની મૂર્તિ સમા ગોરાદેવીને જોઈને હું અભિભૂત બની ગયો પણ એમની વાતો સાંભળીને હું આસમાનથી સીધો જમીન પર પટકાયો. એમને મારા કોઈ એક કે બે સીન સામે જ નહીં બલ્કે આખા નાટકની સ્ક્રિપ્ટ સામે વાંધો હતો.

એમના મતે જેને પ્રેમનો અનુભવ જ ન હોય તો એ સંવેદના, એ ભાવ નાટકમાં ક્યાંથી લાવી શકવાનો હતો. એક ઓગણીસ વર્ષના યુવકને મા-બહેન સિવાય કઈ વિજાતીય વ્યક્તિનો પરિચય થયો હોય કે એ પ્રેમની પરિભાષા સમજી શકે?

વાત જાણે એમ હતી કે મારા નાટકની નાયિકા અપાર સુંદરી હતી પણ એનો મુખ્ય નાયક પગે ખોડવાળો દર્શાવ્યો હતો. ગોરાદેવીનું માનવું હતું કે કોઈ પણ યુવતિ આવી કુરૂપ વ્યક્તિને પ્રેમ કેવી રીતે કરી શકે? આવા નાયકને જોઈને તો એમના મોઢેથી પ્રેમના બે શબ્દ પણ ન નીકળે. એના ચહેરા સામે જોઈને પ્રેમની વાત તો દૂર, વાત પણ ન કરી શકે.

મારી દલીલ હતી કે કેમ ન કરી શકે? સર ઑલ્ટર સ્કૉટ પણ લંગડા હતા, એમનું લગ્ન થયું હતું. એમની પત્ની એમને પ્રેમ કરતી જ હતી ને?

પણ મારી ભાવના સ્વીકારવા ગોરીદેવી તૈયાર નહોતાં. એમના મતે લાઈફ અને લિટરેચરમાં ઘણો ફરક છે. જીવનના સત્ય કરતાં સ્ટેજ પર ભજવાતી વાતો ઘણી અલગ હોય છે. 

ગોરીદેવી જેવા વિદુષીની વાતનો મારી પાસે કોઈ જવાબ નહોતો. નાટક લખતી વખતે આટલું બધું વિચાર્યું નહોતું, બસ લખવા બેઠો અને મનમાં જે આવ્યું એ લખાઈ ગયું હતું. હા, મનમાં એક વાત હતી કે નાટક કંઇક જુદી રીતે લખવું છે, અંત સુધી સસપેન્સ જળવાઈ રહે એવું કંઈક કરવું હતું.

“તો પછી હવે શું કરું?” મારાથી પૂછાઈ ગયું.

“કરવાનું શું, ક્યાં તો નાયકને સુરૂપ, સુડોળ બનાવી દો નહીં તો નાટક ફાડીને ફેંકી દેવાનું. બાકી મારા જીવનમાં આવી બદસૂરતી માટે કોઈ સ્થાન નથી. મને તો આવા લંગડાની સામે જોઈને એને ગોળી મારવાનું જ મન થશે અને આ નાટકમાં તમે એવું લખો છો કે બંને વચ્ચે અનહદ પ્રેમ છે અને એથી આગળ વધીને એના અંતમાં તો તમે બંનેના લગ્ન થતાં દર્શાવ્યા છે.. એબ્સર્ડ..સાવ એબ્સર્ડ..જેને આર્ટની એલિમેન્ટ્રીનું પણ જ્ઞાન નથી એ જ આવું લખે. ક્યાં તો તમે બીજું નાટક લખો ક્યાં તો તમે નાયકને સ્વસ્થ, સુંદર બનાવી દો પછી હું ખુશીથી આ નાટક ભજવીશ. મિત્રબાબુ મને એક વાત કહો કે ખરેખર તમને આવી કોઈ લંગડી કન્યા સાથે પ્રેમ થશે ખરો કે કે તમે એવી બેડોળ કન્યા સાથે લગ્ન કરશો ખરા?  આવી જ રીતે નાટકો લખી શકાતા હોત તો બંગાળમાં લેખકોનો રાફડો ફાટી નીકળે.” ગોરાદેવીએ આક્રોશમાં આવીને ઘણું બધું કહી દીધું.

મારાથી ચૂપ ન રહેવાયું અને પૂછાઈ ગયું “તમને સડક પર કોઈ લંગડા ભિખારીને જોઈને દયા તો આવતી હશે ને?”

“સડક પરના ભિખારીઓની સાથે મારે શું લેવાદેવા કે હું એમનો વિચાર કરું? “ હવે ગોરીદેવી ક્રોધથી તમતમી ઊઠ્યા હતાં.

વાત અહીં પૂરી થાય છે. ડિરેક્ટરને જઈને કહી દેજો કે ગોરીદેવી નાટકમાં કામ નહીં કરી શકે અને કારણ પૂછે તો કહી દેજો કે લંગડા પ્રત્યે મને પ્રેમ નહીં ઉપજે, લંગડાને કોઈ કાળે હું પ્રેમ નહીં કરી શકું.”

એ મારા માટે જીવનનો સૌથી વધુ હતાશાજનક દિવસ હતો. હું તો ભાવનાઓમાં રાચનારો માણસ, મારા મતે જીવનમાં માત્ર બાહ્ય સૌંદર્યનું જ મહત્વનું નહોતું. ભાવના મન સાથે જોડાયેલી છે તો એમાં શારીરિક સૌંદર્યને પ્રાધાન્ય કેમ આપવું જોઈએ? સાથે એ કાચી ઉંમરે પણ એ સમજાઈ ગયું કે ભલે ગોરીદેવી કલાક્ષેત્રે આગળ છે પણ નાટકની બાબતમાં એમનો મત સ્વીકારી લેવો યોગ્ય ન કહેવાય પણ એ દિવસથી જ નાટક લખવાનો મારો ઉત્સાહ ઓસરી ગયો હતો. ગોરીદેવીએ મારા નાટક માટે ડિરેક્ટર અને ક્લબના સભ્યોને જે નિવેદન આપ્યું એના પરથી સૌએ સ્વીકારી લીધું કે હું એક પણ સફળ નાટક નહીં લખી શકું. એ દિવસથી ક્લબ સાથેનો મારો નાતો છૂટી ગયો.

એ પછી હુગલી નદીમાં ઘણાં પાણી વહી ગયાં. જીવનમાં પણ ઘણો બદલાવ આવી ગયો. એ ક્લબ બંધ થઈ ગઈ. સફળતાની ટોચે પહોંચીને ગોરીદેવીએ નાહરગઢના યુવરાજ સાથે લગ્ન કરીને સિનેમા અને થિયેટરમાંથી વિદાય લઈ લીધી.

એ વાતને પણ દસ વર્ષનો સમય પસાર થઈ ગયો હતો. રજવાડાની અઢળક સંપત્તિ સ્વિસ બેંકમાં જમા કરાવીને યુવરાજ અને ગોરાદેવી વિલાયતમાં સ્થાયી થઈ ગયાં હતાં. આજે અચાનક સમાચાર મળ્યાં કે મહારાણી ગોરાદેવી કલકતા આવ્યા છે અને મને મળવા માંગે છે. મને મળવાનું પ્રયોજન શું હોઈ શકે એ મને સમજાયું નહોતું. એવું નથી કે કોઈ પણ લેખકને રાતો રાત સફળતા મળી હોય કે ક્યારેય એનું લખાણ અસ્વીકૃત થયું હોય અને હવે તો વાર્તાકાર, નવલકથાકાર તરીકે હું ખ્યાતિ પામ્યો હતો પણ ગોરીદેવીએ એ દિવસે મારા મનને જે આઘાત આપ્યો હતો એ હું ભૂલી શક્યો નહોતો.

હું ગોરાદેવીના આલિશાન મહેલ જેવા નિવાસે પહોંચ્યો તો એક દેખીતો ફરક જોયો. એમ.પી હોવાના લીધે મહારાજ મોટાભાગે દિલ્હીમાં અને બાકીનો સમય તેઓ દેશની બહાર જ રહેતાં હોવાનાં લીધે ગેરહાજરીમાં કલકત્તાના આ મહેલ, બાગ બગીચાની પૂરતી કાળજી લેવાતી નહોતી એ સ્પષ્ટ દેખાઈ આવતું હતું.

હું ગોરાદેવીની રાહ જોતો બેઠો હતો ત્યાં મારી નજર બહારની તરફ ગઈ. એક વ્યક્તિ યુનિફોર્મમાં સજ્જ બે નોકરોનો ટેકો લઈને આમથી તેમ ટહેલતી હતી. જોયું તો એ ગોરો ચીટ્ટા  છોકરાએ કિંમતી વસ્ત્રો પરિધાન કર્યા હતા. પાણી લઈને આવેલા માણસને મેં એ વ્યક્તિ કોણ છે એ જાણવા પ્રશ્ન પૂછ્યો.

બુઝુર્ગ જેવા એ માણસે જણાવ્યું, “એ નહારગઢના મહારાજા બિંધ્યાપ્રસાદ અને મહારાણી ગોરાદેવીના એક માત્ર સંતાન-રાજકુંવર છે. મહારાણી રાજકુંવરને લઈને પગના ઓપરેશન માટે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ જઈ રહ્યા છે.”

હવે જરા ધ્યાનથી જોયું તો ખ્યાલ આવ્યો કે એનો એક પગ સીધો હતો પણ બીજા પગે એ લંગડાતો હતો. બીજો પગ એનો ટેઢોમેઢો હતો. એવા લંગડા પગે ચાલતા એ છોકરાના ચહેરાની રેખાઓ વેદનાના લીધે સાવ બદલાઈને વિરૂપ થઈ જતી હતી. એ દ્રશ્ય એટલું તો દુઃખદ અને કરુણ લાગતું હતું કે  એ જોઈને મારું મન વિક્ષુબ્ધ થઈ ઊઠ્યું.

મારું નાટક ગોરાદેવીએ સ્વીકાર્યું નહોતું ત્યારે મને અત્યંત આઘાત લાગ્યો હત. હું  હદથી વધારે અકળાયો હતો, એક હદ સુધીના વિચારો મનમાં આવ્યાં હતાં પણ એનો અર્થ એ નહોતો કે ઈશ્વર આવો કોઈ આવો  બદલો લે એવું મેં વિચાર્યું હોય. આવી તો હું કલ્પના માત્ર નાટક સુધી જ કરી શકું, વાસ્તવમાં તો નહીં જ.

વીજળીની જેમ મનમાં એક વિચાર આવ્યો,” ગોરીદેવી એમના આ લંગડા સંતાનને વ્હાલ કરી શકતા હશે? પોતાના પેટના સંતાનને એ ગોળીએ મારી શકતી હશે? એનું ઓપરેશન કરાવીને એની ખોડ દૂર કરવા કે સ્વસ્થ અને સુંદર બનાવવા સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ જતાં હશે ને? લાઈફનું સત્ય લિટરેચરના સત્ય કરતાં ભિન્ન હોઈ શકે? લિટરેચર લાઈફની કાર્બન કૉપી નથી?”

સવાલો..સવાલો.. અનેક સવાલો મારા મનને ઘેરી વળ્યાં. જાણે કે ગોરીદેવીનો પરાજય મારો પરાજય હોય એટલો ત્રસ્ત થઈને હું એકદમ ઊભો થઈને સીધો જ ઝાંપાની બહાર નીકળીને રસ્તા પર દોડવા માંડ્યો . કદાચ રોકાયો હોત તો ગોરીદેવીની ચહેરા પરની લજ્જા કે ક્ષોભને હું જોઈ ન શક્યો હોત. સડક પરની ભીડમાં હું વિલીન થઈ જઉં એટલી હદે હું દોડતો રહ્યો…દોડતો રહ્યો…દોડતો જ રહ્યો.

*****

સાહિબ બીબી ઔર ગુલામ’ જેવી લોકપ્રિય કૃતિઓના લેખક શ્રી બિમલ મિત્રની વાર્તા- ‘મહારાની’ પર આધારિત ભાવાનુવાદ

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

“અનુભવની અનુભૂતિ” -કુમુદબેન પરીખ-પ્રકરણ -૪

સીડીનું ચોથું પગથિયું

અમેરિકામાં આવે વરસો વીતી ગયા પણ ઘણી જૂની યાદો આજે પણ તાજી છે.વિચાર કરું છું કે કમ્પ્યુટરમાં સેવ કરવા માટે ક્લિક કરવું પડે છે. પણ મનની  કરામત તો અજબ છે ક્લિક કર્યા વગર જ સેવ થઈ જાય છે. એવી જ થોડી યાદો નો ગુલદસ્તો તમને આપ્યા વગર રહી શકતી નથી.
1965 ની સાલ હતી થોડા મહિના પહેલા જ અમેરિકા આવેલી બધું જ મારા માટે નવું હતું સગા સંબંધી મિત્ર એ જે કહો તે એક મારા પતિ જ હતા અને તે પણ મને સ્વાવલંબી થવાનું કહી  રહ્યા હતા હિંમત રાખ્યા વગર છૂટકો નહોતો
કોલેજ શરૂ કરી. જુદા જુદા  દેશના વિદ્યાર્થીઓને  જોતી ત્યારે મનમાં વિચારો આવ્યા વગર રહેતા નહીં. ખરેખર અમેરિકા દેશ  એક મેલ્ટીંગ પોટ છે. જુદા  જુદા દેશના  લોકો આવ્યા અને તેમને સમાવ્યા.  અને એટલું જ નહીં પણ પ્રેમથી આવકાર્યા. એમના જીવનધોરણ ઊંચું લાવવામાં મદદ કરી. એવા મહાન અમેરિકાનો  આભાર માન્યા વગર રહી શકતી નથી. ઇન્ડિયા તો મારી મા એના માટે તો અવિરત ઝરણું મારા હૃદયમાં વહેતું જ રહે છે. પણ અમેરિકાએ પણ મા જેટલો જ પ્રેમ આપ્યો છે.  કોલેજકાળ દરમિયાન નહીં પણ મારા જીવનમાં આજે પણ અમેરિકા માટે એવી જ ભાવના છે.
 
કોલેજકાળ દરમિયાન ખૂબ જ શીખવા મળ્યું જુદા જુદા દેશના લોકોની રીતભાત સંસ્કૃતિ વિચારો રમત-ગમતો સંગીત વગેરે વગેરે વિષયો ની   આપ-લે થઈ.
 
જ્યારે હું તેમને  કહેતી કે હું વેજિટેરિયન છું  ત્યારે તેઓ મને અનેક પ્રશ્નો પૂછતા. એ લોકોને તો એમ જ હતું કે શાકભાજી સિવાય વેજિટેરિયન શું ખાઈ શકે?  પ્રોટીન ક્યાંથી મળે અને એ લોકોને સમજાવતા મારો દમ નીકળી જતો.  આજે તો દુનિયામાં વેજિટેરિયન ની મહત્તા વધી ગઈ છે.
આમને આમ એક વર્ષ કોલેજ માં પૂરું થઈ ગયું મારામાં આત્મવિશ્વાસ વધવા લાગ્યો. અને મને જોબ કરવાની ઈચ્છા થઈ.   એ વખતે થોડા વર્ષો પહેલા જ કમ્પ્યુટર ની શોધ થયેલી અને એનું ફિલ્ડ  પણ વિશાળ હતું. અને મ્હેં એ  ફિલ્ડમાં  ઝંપલાવવાનો વિચાર કર્યો. ચાર મહિનાનો ટૂંકો  કોર્સ કરી લીધો.
 
 મારી જોબ શોધવા ની કસોટી શરૂ થઈ ઘરમાં એક જ કાર જોબ શોધવા બસમાં જવું પડતું બસમાં કેવી રીતે જવું તે તો 411 ઇન્ફર્મેશન દ્વારા સહેલું  થઈ ગયું છતાં પણ બસમાં ડ્રાઈવર ની પાછળ ની સીટ માં જ બેસતી બે-ત્રણ વાર યાદ કરાવતી કે મારું સ્થળ આવે ત્યારે મને જણાવે. તે વખતના બસ ડ્રાઈવરો ને પણ ફોરેનરો  માટે ખૂબ જ સહાનુભૂતિ હતી.  અને હંમેશા મદદ કરતા .
 
ઘણીવાર તો જોબ શોધવાં  પચ્ચીસ ત્રીસ માઈલના અંતરે બે ત્રણ બસ  બદલીને જતી.  વિચારતી નહીં કે જોબ મળશે તો એટલું દૂર જવું શક્ય છે?  પણ મારા મનમાં તો એક જ ધૂન 400 ડોલર ખર્ચ્યા છે તો યેનકેન  પ્રકારે જોબ તો કરવી જ પડશે.
 
મારી પાસે  ગ્રીનકાર્ડ  અને એક્સપિરિયન્સ  નહીં. એટલે જયાં  જાઉં ત્યાં  નકારો જ  મળતો. પણ હું તો કરોળિયા ની જેમ મારા પ્રયત્નો ચાલુ જ રાખતી. આમ રખડતા રખડતા એક કંપનીમાં ઇન્ટરવ્યૂમાં પાસ થઈ ગઈ. અને જોબ પણ મળી ગઈ. હું ખૂબ જ ખુશ થઈ ગઈ ફોન બુથમાંથી  મારા પતિને જોબ મળ્યા ના સમાચાર આપ્યા.
 
મારા પતિએ પૂછ્યું.   કઈ કંપની માં જોબ મળી?   મ્હેં  કહ્યું  “ i don’t know”   wait અને હું દોડતી બહાર ગઈ. બિલ્ડિંગનું નામ જોઈને કહ્યું  IBM . આમ હું સીડીનો ચોથું પગથિયું ચઢી ગઈ.

HopeScope Stories Behind White Coat – 11 / Maulik Nagar “Vichar”

By : Maulik Nagar “Vichar”

જાપાનનો આંતરરાષ્ટ્રીય કોન્ફરન્સ હોલ દેશ-વિદેશનાં પ્રખ્યાત ડૉક્ટરોથી ખચોખચ હતો. ચક્મકીત ઝીણી ઝીણી લાઈટો હોલની ઊંચી અને તોતિંગ સીલિંગને શોભાવી રહી હતી અને નીચે દેશ-વિદેશનાં નામાંકિત ડૉક્ટરો તારલાની જેમ કોન્ફરન્સ હોલને ચમકાવી રહ્યાં હતાં. આજે કોન્કલેવનો પ્રથમ દિવસ હોઈ ટોક્યોના મેયર પણ હાજર હતાં. સૌ પ્રથમ માઈક ટેસ્ટિંગ અને પ્રોજેક્ટરના ઓપેરેશન ચેકીંગ પછી એનાઉન્સમેન્ટ થયું.
“લેડીઝ એન્ડ જેન્ટલમેન, થેન્ક યુ વેરી મચ ફોર કમીંગ ટુ ધ ઇન્ટરનેશનલ મેડિકલ કોન્કલેવ ફ્રોમ ડિફરેન્ટ પાર્ટ ઓફ ધ વર્લ્ડ”,…..,……,…..!!!
લેટ્સ સ્ટાર્ટ વિથ ધ ફર્સ્ટ પેપર પ્રેઝન્ટેશન બાય ધ પ્રેસિડેન્ટ ઓફ ઇમર્જન્સી મેડિસિન સોસાયટી-ઇન્ડિયન ફોરમ, યંગ એન્ડ ડાયનામિક “ડૉ. મીનલ”.
ડૉ. મીનલ જાપાનમાં યોજાયેલ ‘ધ ઇન્ટરનેશનલ મેડિકલ કોન્કલેવ’માં ભારતીય ડૉક્ટર્સ ટીમની પ્રતિનિધિ હતી. વિદેશી ડોક્ટર્સના જાત જાતનાં કિસ્સાઓ સાથે એમની ટીમનું પણ આજે પ્રેઝન્ટેશન હતું. ડૉ. મીનલનું નામ અનાઉન્સ થતાં જ ભારતીય પોષાકમાં સજ્જ મીનલ પોતાનાં લેપટોપ સાથે સ્ટેજ પર પહોંચી ગઇ.
ધારદાર અંગ્રેજી અને પડછંદ અવાજ સાથે ડૉ. મીનલનું પ્રેઝન્ટેશન ચાલુ થયું. જેમ જેમ પ્રેઝન્ટેશનની સ્લાઈડ પર સ્લાઈડ બદલાતી ગઈ એમ એમ મીનલના દિવસોની સ્લાઈડ પણ ભૂતકાળમાં જતી રહી.
*********
“હેલ્લો ડૉ. અભિજીત, એક ગુડ ન્યૂઝ આપવા છે, બ્રેકમાં કેન્ટીનમાં મળીએ.” મીનલના મેસેજમાં એનાં પપ્પાએ બંનેના સંબંધને હકારની મહોર લગાડી છે એવો સંકેત દેખાતો હતો.
“કમ ઓન બેબી, લાગે છે સારાં સમાચાર આપવાં માટે તે મુહૂર્ત જોયું લાગે છે.” મીનલ ભટ્ટ બ્રાહ્મણ હોવાથી અભિજીત અવારનવાર આવી હળવી મજાક કરી લેતો હતો.
મીનલ અને અભિજીત બંને કોલેજના સમયથી જ સારાં મિત્રો હતાં. એમ.બી.બી.એસ. સાથે ભણ્યાં અને પોસ્ટ ગ્રેજ્યુએશન પણ સાથે જ કર્યું.
જોગાનુજોગ બંનેની નોકરી પણ એક જ હોસ્પિટલમાં સાથે લાગી. એમની મિત્રતા હવે પ્રેમ સંબંધના ઉંબરે આવી પહોંચી હતી.
બસ, આઈ લવ યુ નામની ચાવીથી કોણ એ સંબંધનું તાળું ઉઘાડે એની જ રાહ જોવાતી હતી. આખરે મીનલે જ માસ્ટર કી વાપરીને એક દિવસ અભિજીતને પ્રપોઝ કરી દીધું.
“હા” તો માત્ર એક ઔપચારિક હતું, અભિજીતે એક કસકસતા ચુંબન સાથે જ સંબંધને લોક કરી નાખ્યો. મીનલના મમ્મી-પપ્પાને કંઈ રીતે મનાવવા એ ખૂબ મોટો પ્રશ્ન હતો. કેમ કે, મીનલ ચુસ્ત બ્રાહ્મણ અને અભિજીત પંજાબી શીખ છોકરો હતો, અધૂરામાં પૂરું માંસાહારી પણ હતો.

અભિજીત એક પેશન્ટનું પેપર વર્ક ચેક કરતો હતો ત્યાં વળી પાછો મેસેજ રણક્યો, ‘આઈ એમ વેઇટીંગ ઈન કેન્ટીન.’
અભિજીતે બધું કામ બાજુ પર મૂકી ગુડ ન્યૂઝની દિશામાં ચાલવાનું ચાલું કર્યું.
મીનલે પહેલેથી જ બંનેની ફેવરિટ લાટે કોફી અને ચોકલેટ મફીન મંગાવીને રાખ્યાં હતાં.
અભિજીતે આવતાની સાથે જ અધીરાઈ દેખાડી, “ટેલ મી વ્હોટ આઈ વોન્ટ ટુ લિસન”.
“માય ડિયર….વિયેનાની કોન્ફરન્સ માટે હોસ્પિટલ મેનેજમેન્ટે આપણાં બેની પસંદગી કરી છે”. મીનલનો અવાજ તો અત્યારથી જ યુરોપ પહોંચી ગયો હતો.

“ઓહ માય ગોડ…..ઇટ્સ અમેઝીંગ ન્યૂઝ!!” અભિજીતને સાંભળવા હતાં તે સમાચાર તો ન મળ્યાં પણ રોકાણ પહેલાં જ ઇન્ટરેસ્ટ મળવાની લાલચ એનાં મોંઢા પર છલકી રહી હતી.
બંનેની ફ્લાઇટની ટિકિટ અને ૨ અલગ અલગ રૂમના બુકિંગની વિગત હોસ્પિટલ મેનેજમેન્ટે ઈમેલ દ્વારા મોકલી આપી હતી. જોકે રૂમ તો એક જ વપરાવાનો હતો.
કોન્ફરન્સને બે અઠવાડિયાંની વાર હતી, મીનલ પોતાનાં પ્રેઝન્ટેશનની તૈયારી કરતાં પોતાનાં અનઓફિશ્યલ હનીમૂનની ખરીદીમાં વધારે વ્યસ્ત હતી.
પાર્ટી વેર, વન પીસની ખરીદી, ન્યુ હેર સ્ટાઇલ અને બ્યુટી પાર્લરનાં આંટાફેરામાં બે અઠવાડિયાં ક્યાં નીકળી ગયાં ખબર જ ના પડી.
‘એરબસ – એ 220 ઇસ બોર્ડીંગ’
‘કુર્શી કી પેટી બાંધકે…..’
‘આપકે ઇલેક્ટ્રોનીક ઉપકરણ…’
‘સામાન કક્ષ મેં યા આપકે સામનેવાલી ખુરશી….. ‘
‘ગલીયારો યા દરવાજે કે પાસ…’
‘આપત સ્થિતિ મેં….’
આવી અનેક સૂચનાઓ વચ્ચે આછા પાતળા અડપલાં અને મીઠ્ઠી મીઠ્ઠી વાતોની વચ્ચે બંને જણા એકમેકમાં મશગૂલ હતાં.  
ફ્લાઈટ તો ઉપડી અને થોડીક જ વારમાં મેમ સરના અવાજ સાથે ડીનર આપવાં માટે આખે આખું રસોડું ગરગડી પર આવી પહોંચ્યું.
અભિજીત પાસે એર હોસ્ટેસે આવીને પૂછ્યું, “સર, વેજ ઓર નોનવેજ”
“નોન વેજ” સાંભળતા જ મીનલે મોઢું બગાડ્યું.
“અરે બેબી, આ છેલ્લી જ વખત છે. પછી તારાં પપ્પાને પ્રોમીસ આપવાની જ છે ને!!’
“ઓકે, અભિજીત, ઇટ્સ લાસ્ટ ટાઈમ”
“વ્હોટ આર ધ ઓપશન્સ?” અભિજીતે એર હોસ્ટેસને પૂછ્યું.
“ચીકન કરી ઓર ફિશ કરી”
‘”ફિશ કરી, પ્લીઝ” વળી પાછું મીનલે મોઢું બગાડ્યું અને ફીક્કું હસીને અભિજીતને પરવાનગી આપી.
છેલ્લી વખત ઓફિશિયલી નોન વેજ ખાતો હોઈ અભિજીતે “ફિશ કરી” ધરાઈને આરોગી અને મીનલે પણ આલુ પરોઠાં અને દહીં ખાઈ અભિજીતના ખભા પર માથું ઢાળીને સૂઈ ગઈ.

સ્વર્ગ જેવાં દેશમાં નવાં સંબંધના ઉમંગ સાથે બંને જણા ઝુરીચથી વિયેના જવા રવાનાં થયાં.
હંમેશની માફક બંને જણાએ પોતાનું પ્રેઝન્ટેશન બખૂબી નિભાવ્યું. તાળીઓના ગડગડાટ સાથે બે દિવસની કોન્ફરન્સ પૂરી થઇ.
બાકીના દિવસો તેમણે ફાઈવ સ્ટાર હોટેલના બંધ કમરામાં જ ગાળ્યા.
રાતનાં ઉજાગરાં અને શારીરિક કસરતના કારણે બંનેના શરીર પર થાક વર્તાતો હતો પરંતુ એક સંબંધના સંતોષ પાછળ આ થાક છુપાઈ જતો હતો.
અભિજીતનને શરદી ખાંસી અને ગળું છોલાવાનું શરૂ થયું હતું. મીનલને પણ હળવો તાવ આવતો હતો અને હજી તો ભારત પાછા આવવાની અઢાર કલાકની મુસાફરી તો હતી જ.
લગ્ન પહેલાંની પોતાની યાદગાર યાત્રા પતાવીને બંને જણા પાછા ભારત આવવા રવાના થયા.
ઇન્ડિયા પાછા આવ્યાંને દસ બાર દિવસ વીતી ગયાં હતાં.
મીનલ સાથે સુવર્ણ દિવસોની ચર્ચા અને યાદગીરી તો બાજુ પર રહી અહીંયા તો અભિજીતને ‘અસહ્ય માથું દુખે છે’ અને ‘ગળું છોલાય છે’ ની ફરિયાદો વધતી જતી હતી. ડાબા હાથમાં અસહ્ય દુખાવો થતો હતો અને સેન્સેશન ઓછું થતું હોય તેવું પણ લાગતું હતું.
અભિજીતને લકવાની અસર લાગતાં મગજનો એમ.આર.આઈ. કરાવ્યો, તે પણ નોર્મલ આવ્યો. મીનલને પણ સમજાતું નહોતું કે અભિજીતની તબિયત અચાનક કેમ બગડી ગઈ.
લકવાની અસર હોવાનાં કારણે બે દિવસથી અભિજીતને ઓબ્સર્વેશન માટે હોસ્પિટલમાં જ રાખ્યો હતો.
મીનલ હવે ડૉક્ટરની જેમ નહીં પણ દર્દીના સગાવ્હાલાની જેમ અભિજીતની બાજુમાં બેઠી હતી. અભિજીતનો હાથ હાથમાં લઇ પોતાનાં એ અમૂલ્ય દિવસોને યાદ કરતી હતી. અભિજીતના ડાબા હાથના પલ્સ એનાં જમણાં હાથના પલ્સ કરતાં ઓછાં અને અસામાન્ય લાગ્યા. મીનલે અભિજીતની હાથને સપ્લાય કરતી લોહીની નળીઓની એંજિયોગ્રાફી કરાવી. એંજિયોગ્રાફી કરતાં જાણવાં મળ્યું કે ગળાની નીચેનાં ભાગમાં કોઈ ફોરેન બોડી છે, જે લોહી સપ્લાય કરતી નળીને કાપી રહ્યું છે જેના કારણે લોહીનો પ્રવાહ ઓછો થઇ રહ્યો છે. ઘણું મગજ કસ્યાં પછી એ ફોરેન બોડીનો આકાર જોતાં મીનલને ખબર પડી કે, “ઈટ ઇસ નથીંગ બટ અ ફિશ બોન.”
મીનલે પાછું ડૉક્ટરનું રૂપ ધારણ કર્યું અને અભિજીતને ઓપરેશન થિયેટરમાં લઇ જવા માટે ઓર્ડર કર્યો.

********

પ્રેઝન્ટેશનની લાસ્ટ સ્લાઈડમાં મીનલે કહ્યું, “હી ઇસ માય હસબંડ, હી ઇસ પ્રેઝન્ટ હીયર એટ ધ મોમેન્ટ, સીટિંગ નેક્સટ ટુ ઓનરેબલ મેયર મેડમ”.

જાપાન જેવાં દેશમાં, જ્યાં “સી ફૂડ” ખાવું સામાન્ય બાબત છે, ત્યાં આવા કેસના પ્રેઝન્ટેશન સાથે જ વિદેશી ડૉક્ટરો એ “ઇટ્સ અ યુનિક કેસ” કહીને બિરદાવ્યો.
ટોક્યોના મેયર મેડમે પણ ડૉ. મીનલ અને ડૉ. અભિજીતને પોતાનાં આવાસે ડિનર માટે આમંત્રણ આપ્યું.
મીનલે પણ આમંત્રણ સ્વીકાર્યું અને કહ્યું, “યસ મેડમ ઇટ્સ આર ઓનર!” 

અભિજીતે પણ વધુમાં ઉમેર્યું,“યસ મેડમ બટ નો ફિશ !!!”

સ્પંદન-11

રંગ છલકતો અંગ અંગ
મુખડું મલકે સંગ સંગ
આજ  ઉઠે  ઉર ઉમંગ
દિલમાં જાગે એક તરંગ
સજી પિચકારી રંગ રંગ
તન મન નાચે એક સંગ.

વસંતના વધામણે, ગ્રીષ્મના આંગણે, આપણે આવી ઊભા છીએ પૃથ્વીના રંગમંચ પર …. દ્રશ્ય છે હોળીની ઉજવણી…રંગનો ઉમટયો છે સાગર… તન રંગાયું … મન રંગાયું …કુદરત બની એક રંગ ચિત્ર…રંગો સાથે છે માનવીનો અતૂટ નાતો… આંખોમાં ઉભરાય છે સુંદર દ્રશ્યની હારમાળા…જ્યાં કુદરતના કેનવાસ પર ઉષા અને સંધ્યાના રંગો …દૂર દૂર લહેરાતો વાદળી કે નેવી બ્લ્યુ સમુદ્ર  અને તેની સાથે મિલન માટે અધીર આસમાન… નાસાના કોઈ ફોટોગ્રાફમાં ઉભરતી બ્લૂ રંગની પૃથ્વી… લીલાંછમ વનો અને પહાડો …બરફથી આચ્છાદિત  હિમાલય …નાયગ્રાના ધોધમાંથી ઉત્પન્ન થતું મેઘધનુષ અને તેમાંથી ઊઠેલાં જલબિંદુઓની રંગમય સૃષ્ટિ …આપણી આસપાસ ફેલાયેલું છે રંગોનું સામ્રાજ્ય …આ રંગો જોતાં જોતાં  દરેક માનવી ઉત્સાહ અને આનંદનો અનુભવ કરે છે… મનમાં નિરાશાની પાનખરનો અંત આવે છે, રંગીલી વસંતથી સુવાસિત બનેલાં પુષ્પો પણ રંગોની રંગોળી પૂરતાં હોય તેમ લાગે છે… મનમાં આનંદના ફુવારા વચ્ચે ટહુકા ઊઠે છે અને ગ્રીષ્મના આગમનની વધામણી ખાતી આવે છે હોળી…

હોળી એટલે જ જુદા જુદા રંગો … આજે આ રંગોને નજીકથી માણીશું …શબ્દોથી જાણીશું અને તેની રંગ છટામાં રંગાઈશું. હોળી ભારતીય સંસ્કૃતિની સોડમ છે. તહેવાર છે સામાજિક, રંગ છે સાંસ્કૃતિક પણ તેના મૂળ છે પૌરાણિક. હોલિકા અને પ્રહલાદની પૌરાણિક કથાના મૂળમાં છે ધર્મસંદેશ. અસત્ય પર સત્યના વિજયની ગાથા એટલે જ હોળી.  અશ્રદ્ધા અને અસત્યને ભક્ત પ્રહલાદની જેમ નિર્ભયપણે શ્રદ્ધાના અગ્નિમાં સ્વાહા કરી ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણ સાથે  આગળ વધવામાં આવે તો ઈશ્વરી શક્તિ માનવનું કલ્યાણ કરવા માટે પ્રગટે છે તેવો સંદેશ હોળીના હુતાશન કે અગ્નિમાંથી પ્રગટ થાય છે, માનવ જીવનમાં ઉલ્લાસ, ઉમંગ અને આનંદના સ્પંદન  જાગે છે. આ આનંદને વધાવવા વસંતના વાયરે આવી પહોંચે છે હોળી અને ધુળેટી. પૌરાણિક અને ધાર્મિક પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતો તહેવાર સામાજિક રંગોથી રંગાય છે અને તેના ઉપલક્ષ્યમાં દર વર્ષે ઉજવાય છે રંગોનો તહેવાર હોળી.

હોળીનો તહેવાર ભારતીય વેદ સંસ્કૃતિ  કે ઋષિ સંસ્કૃતિની દેન છે. આ સંસ્કૃતિને શ્રદ્ધા છે જ્ઞાનના પ્રકાશમાં, નહિ કે અજ્ઞાન અને વહેમમાં. વહેમ કે અજ્ઞાનના અંધકારને જો જ્ઞાન અને શ્રદ્ધાના અગ્નિની જ્વાળાઓમાં ભસ્મીભૂત કરવામાં આવે તો જ જીવનમાં ઉલ્લાસ અને આનંદ પ્રગટે એવો  શુભ સંદેશ માર્મિક રીતે આ તહેવાર સાથે જોડાયેલ છે. જીવન -વ્યક્તિગત હોય કે સામાજિક- ઋતુચક્ર સાથે જોડાયેલ છે. હોળી એ શિશિર અને ગ્રીષ્મ એટલે કે શિયાળા અને ઉનાળાના સંધિકાળને વધાવે છે. એક તરફ છે સૂર્યની ઉત્તર અયન તરફની ગતિ કે ઉત્તરાયણ  તો બીજી તરફ છે વસંતના વધામણાં લેતી વસંતપંચમી જ્યાં માનવ ઉભો છે ગ્રીષ્મના આંગણે. ઋતુઓનું આ ચક્ર સમયાંતરે સમાજજીવન સાથે જોડવાની પ્રણાલિકા એટલે જ હોળી.

હોળીનો તહેવાર સમાજજીવનને રંગે છે પણ આ રંગસૃષ્ટિ ક્યાંથી ઉદભવે છે? ખેડૂતના ખેતરમાં ઘઉં અને સરસવના સોનેરી પીળા રંગની સૃષ્ટિ છવાઇ છે, વનના વૃક્ષો કેસુડાના કેસરી ફૂલોથી શોભે છે, આંબાની ડાળીઓ આમ્રમંજરીથી મહેકે છે, પ્રકૃતિ કરવટ બદલે છે, સમાજજીવન આ સુંદરતાને હોળીના રંગોથી વધાવે છે. ગુલાબી ગુલાલ હોય કે પિચકારી ઉડે છે રંગોની, આનંદની, ઉત્સાહની છોળો વચ્ચે ક્યાંક ઢોલ ઢબુકે છે, પગ થરકે છે,નૃત્યના તાલે હોળી ગીતો ગવાય છે, ઠંડાઈના દોર વચ્ચે ગ્રીષ્મની ગરમીના ઓવારણાં લેવાય છે અને કાવ્ય પંક્તિઓમાં ક્યાંક ‘ હોલી ખેલત નંદલાલ ‘ તો ક્યારેક ‘ હોલી ખેલે રઘુવીરા ‘ ની પંક્તિઓ સાથે વાતાવરણ જીવંત બને છે. ક્યારેક આ ગીતો હાસ્ય ગીતો કે હાસ્ય કવિતાનું રૂપ લે છે. સાહિત્ય અને સંગીત  કે નૃત્ય સાથે જ ક્યાંક ભક્તિનો રંગ પણ પ્રગટે છે. રાધા અને કૃષ્ણના સંબંધોના ભક્તિમય વાતાવરણમાં ક્યારેક મથુરા, વૃંદાવન તો ક્યારેક રાધાજીનુ જન્મસ્થાન બરસાના પણ અદભુત રીતે રંગાય છે. બરસાનાની લઠ્ઠમાર હોલીમાં ગોપીઓના વેશમાં રહેલી સ્ત્રીઓ લઠ્ઠ કે લાઠીથી પુરુષ ગોપવર્ગને હોળી રમાડે છે.

જીવનચક્ર, ઋતુચક્ર અને સંસારચક્રના સમાંતર પ્રવાહોમાંથી પસાર થતો માનવી ક્યારેક કુદરતને ભૂલે છે. પરિવર્તન તેને ક્યારેક પળોજણ લાગે છે. તે પોતાને પડકારો સામે એકલો અને અસહાય અનુભવે છે. વિજ્ઞાન હોય કે ટેકનોલોજી, તેની રાહોને આસાન  બનાવે છે. પરંતુ સફળતા અને સરળતા બંને જુદી વસ્તુ છે. સફળતા કુદરતી સાધનોના ઊપયોગથી ઉદભવે છે, પણ સરળતા કુદરતના સાંનિધ્યને માણવામાં છે. કારણ, માનવી આખરે તો કુદરતનું બાળક જ છે. કુદરતને આત્મસાત કર્યા વગરનો વિકાસ નિરર્થક છે. બ્રહ્માંડના તરંગો માનવીના મનના સ્પંદનોથી પ્રતિબિંબિત થાય છે. આ ઉમંગો જ્યારે રંગોનું સ્વરૂપ લઇ સમાજ જીવનને પ્રેમના, ભાઈચારાના, સાહચર્યના રંગોથી રંગે છે, ત્યારે સર્જાય છે રંગોનો ફુવારો. આ રંગમયતા બને છે હોળીનો તહેવાર. ઢોલ ઢબુકે છે, મન મલકે છે, તન થરકે છે, રંગોથી દિશાઓ છવાય છે અને જયઘોષ કાને પડે છે…. હોલી હૈ ભાઈ હોલી હૈં…

રીટા જાની
26/03/2021

૧૧. “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર…

નમસ્કાર મિત્રો,

માર્ચ મહિનાના અંતિમ ગુરુવારના પડાવ પર આપણે આવી પહોંચ્યા છીએ. આ લેખમાળા  અંતર્ગત “મન” વિષય પરની આ અંતિમ કવિતામાં આપણે આપણા મનમાં સર્જાતી અસીમ અને અનંત કલ્પનાઓની સંગે સફર કરીશું અને કવિવર શ્રી રબીન્દ્રનાથ ટાગોરની સુપ્રસિદ્ધ બંગાળી રચના ” কোথাও আমার হারিয়ে যাওয়ার নেই মানা মনে মনে” અર્થાત ” IN MY IMAGINATION” અથવા “મારી કલ્પનામાં…” નો ભાવાનુવાદ જાણીશું અને માણીશું. તમે આ બંગાળી કવિતા અને તેનું અંગ્રેજી ભાષાંતર આ લિંક પર વાંચી શકશો.

http://anondogaan.blogspot.com/2014/11/kothao-amar-hariye-jawar-lyrics.html

ગુરુદેવની સર્વ રચનાઓની જેમ એકદમ સરળ લગતી આ રચના પણ ગૂઢ અર્થથી ભરેલી છે અને તેનામાં રહેલ ઊંડાણ સમજવાની મારી કોઈ પાત્રતા નથી પણ તે છતાંય મેં આ કવિતાનો પદ્ય ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે જે હું રજુ કરું છું.

કવિવરની આ રચનામાં આપણા મનની કલ્પનાઓની અનંતતા અને અમાપતા ને શબ્દદેહ મળેલ છે.કલ્પનાની પવનપાવડી પર ચઢીને આપણું મન શું ના કરી શકે? પોતાના સ્વપ્નનગરમાં ઓગળી પણ જઈ  શકે અને  મનગમતા ગીતમાં એકાકાર પણ થઇ શકે. તો વળી પરીઓના દેશમાં અને મૌનના પ્રદેશમાં પણ વિહરી શકે. અને ક્યારેક ફૂલોના જંગલોમાં અથવા વાદળોના ગુચ્છાઓમાં ખોવાઈ પણ શકે…આપણી કલ્પનાઓની જાહોજલાલી અનંત છે અને ક્યારે  કલ્પનાના ઘોડા કઈ દિશામાં દોડશે તેનું પણ કોઈ ઠેકાણું નહિ…

There are absolutely no boundaries to our mindscape and that limitless mindscape keeps us alive… જરા વિચાર કરો, જો આપણું મન કોઈ કલ્પનાઓ ના કરી શકતું હોત અને આપણે માત્ર અને માત્ર જિંદગીની કઠોર અને કઠિન વાસ્તવિકતાઓ સાથેજ જીવવાનું હોત તો જિંદગી જીવવી અસહ્ય બની જાત. દુનિયાની એકેએક વ્યક્તિને પોતાની કલ્પનાની દુનિયા હોય જ અને એ દુનિયાનો એ પોતે રાજા અને એ કલ્પનાની દુનિયામાં પોતે પોતાની રીતે કોઈ રોકટોક વિના વિહરી શકે. 

મનોવિજ્ઞાન પણ Imagination અથવા કલ્પનાને mental health માટેનું એક અવિભાજ્ય અંગ ગણાવે છે. પોતાની આગવી કલ્પનાશ્રુષ્ટિમાં વિહરવાથી  આપણું મન આપણી અપેક્ષાઓ અને ઈચ્છાઓ અથવા લક્ષ્યની માનસિક છબી બનાવે છે અને કલ્પનાશ્રુષ્ટિમાં તેની પૂર્તિ પણ થાય છે. અને વિજ્ઞાન પુરવાર કરે છે કે આ કલ્પનાઓ દ્વારા આપણી લાગણીઓને અને તર્કને વહેવા માટે એક ઢાળ મળે છે અને આપણા મન પરનો બોજો ઓછો થાય છે.

કલ્પના અથવા પરિકલ્પના કરવી તે કદાચ જ્ઞાન મેળવવાથી પણ વધારે અગત્યની છે. Albert Einstein famously said, “Imagination is more important than knowledge. For knowledge is limited to all we now know and understand, while imagination embraces the entire world, and all there ever will be to know and understand.” Imagination will let us explore ideas or things that are not physically present or that do not exist or have never experienced before. And this is the foundation of all the inventions. Imagination is the base of each invention on this planet. અર્થાત આ દુનિયાની એકેએક શોધના પાયામાં ક્યાંક કોઈની કલ્પના રહેલી છે. હા, માત્ર કલ્પનાઓમાં જ રાચવાથી કોઈ લક્ષ્ય પૂર્તિ  નહિ થાય કે માનવજીવનના કે આ પૃથ્વીના કલ્યાણમાટે કોઈ નવી શોધ નહિ થાય, તેના માટે તો જ્ઞાન અને પુરુષાર્થની આવશ્યકતા છે. આ કલ્પનાઓને મૂર્તિમંત કરવા પુરુષાર્થની એરણે ચઢવુજ રહ્યું…

 પણ એક વાત તો ચોક્કસ કે આપણા મનની કલ્પનાઓજ થકીજ આપણે  જીવંત રહી શકીએ છીએ, ધબકતા રહી શકીએ છીએ. આ કલ્પનાઓજ આપણી અંદર એક અનોખી અદકેરી શ્રુષ્ટિનું સર્જન કરે છે અને આપણી બહારની શ્રુષ્ટિની જેમજ કલ્પનાઓની આંતરિક શ્રુષ્ટિ પણ કુદરતની અમૂલ્ય ભેટ છે. જેમ કવિવરના આ કાવ્યમાં દર્શાવ્યું છે તેમ, આપણી કલ્પનાઓ અસીમ છે અને કલ્પનાઓને

જેમ કવિવરના આ કાવ્યમાં દર્શાવ્યું છે તેમ, આપણી કલ્પનાઓ અસીમ છે, અમાપ છે, અનંત છે.અને આપણા મનની કલ્પ્નાઓજ થકીજ આપણે  જીવંત રહી શકીએ છીએ, ધબકતા રહી શકીએ છીએ. આ કલ્પ્નાઓજ આપણી અંદર એક અનોખી અદકેરી શ્રુષ્ટિનું સર્જન કરે છે અને આપણી બહારની શ્રુષ્ટિની જેમજ કલ્પનાઓની આંતરિક શ્રુષ્ટિ પણ કુદરતની અમૂલ્ય બક્ષિશ છે. આ અમૂલ્ય બક્ષિશ માટે પરમચેતનાનો આભાર માની હું મારી કલમને આજે વિરામ આપું છું. અને હા,કવિવરનું આ કાવ્યગીત એક નૃત્ય ગીત પણ છે. ચાલો આપણે નાના બાળકોની સાથે તેમની કલ્પનાના ઘોડે ઉડીને તેમની કલ્પનાની દુનિયામાં ડોકિયું કરીએ અને આ બાળ નૃત્ય માણીએ. 

આવતા અઠવાડિયે નવો મહિનો શરુ થઇ જશે એટલે એક નવાજ વિષય પરની કવિતાઓ જાણીશું અને માણીશું.તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે…. 

અલ્પા શાહ