દ્રષ્ટિકોણ 34 – હેન્રીએટ્ટા લેવિટ ની દ્રષ્ટિએ બ્રહ્માંડ – દર્શના

નમસ્તે મિત્રો. મારા, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી અને બેઠક તરફથી તમારું સ્વાગત. આ ચેનલ ઉપર આપણે જુદા વિષયોને અથવા જુદા દ્રષ્ટિકોણ થી વિષયોને સમજવાનો અને જાણવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ. આજે આપણે ખગોળ શાસ્ત્ર ઉપર થોડી વાત કરીએ. અને આજે આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસ નિમિતે એક એવી સ્ત્રી વિષે જાણીએ જેણે આપણા ભ્રહ્માંડ વિશેની નવી માહિતી શોધીને તેનું દ્રષ્ટિકોણ તો ફેરવી નાખ્યું પણ તે ઉપરાંત ભ્રહ્માંડ ને વિકસાવી પણ દીધું.
એક સમયે આ દેશમાં વિજ્ઞાન માત્ર પુરૂષોનું ક્ષેત્ર હતું. 1868 માં હેન્રીએટ્ટા સ્વાન લેવિટ નો જન્મ થયો. હેન્રીએટ્ટા ને જન્મથી જ વિજ્ઞાન નો શોખ હતો. માસાચુસેટ્સ માં જન્મેલી હેન્રીએટ્ટા એ શાળા પુરી કરીને ઓબેરલિન કોલેજ અને તે પછી રડકલીફ કોલેજ માં અભ્યાસ કર્યો. પછી દુનિયાની સફરે નીકળેલી હેન્રીએટ્ટા ના કાન માં કોઈ કારણસર બહેરાશ આવી. હાર્વર્ડની રડકલીફ કોલેજ માં ભણેલી હેન્રીએટ્ટા ને 1892 માં હાર્વર્ડ કોલેજ વેદશાળા માં ખગોળ વૈજ્ઞાનિક ની નોકરી મળી. તારાઓની દુનિયા સાથે હેન્રીએટ્ટા ની આત્મીયતા બંધાવા લાગી. એ જમાના માં કમ્પ્યુટર તો હતા નહિ. હેન્રીએટ્ટા ત્યાં માનવીય કમ્પ્યુટર નું કામ કરવા લાગી. તેને ગ્રહો અને તારાઓ નું અંતર માપવાનું ખુબ બારીકાઇવાળું ગણિત નું કામ આપવામાં આવ્યું. એ જમાના માં સ્ત્રીઓને કામ માટે કોઈ પ્રકારનું પ્રોત્સાહન તો મળતું જ નહિ બલ્કે અવરોધ જરૂર ઉભા કરવામાં આવતા. શરૂઆતમાં  હેન્રીએટ્ટા ને દિવસ ના 8 કલાક કામ કરવાના કોઈ પૈસા આપવામાં આવતા નહિ. પરંતુ થોડા મહિના કામ કર્યા બાદ તેને કલાક ના 30 પૈસા લેખે પગાર આપવામાં આવ્યો.
Image result for henrietta leavittહેન્રીએટ્ટા ને ટેલિસકોપ માંથી તારાઓને જોવાની તીવ્ર ઈચ્છા હતી પણ તે માટેની પરવાનગી હતી નહિ. ખંત અને મહેનત થી હેન્રીએટ્ટા પોતાનું કામ કરતી. તેને “variable stars” એટલે એવા તારા જેમની તેજસ્વીતા કાયમ બદલાતી રહે તેનો અભ્યાસ કરવાનું ખાસ કામ સોંપાયેલું। આ પ્રકારના “વેરિયેબલ સ્ટાર્સ” નો  વૈજ્ઞાનિકો ઘણા સમય થી અભ્યાસ કરી રહ્યા હતા. કોઈએ ક્યારેય એવી કલ્પના નહિ કરેલી કે એક સામાન્ય સ્ત્રી આવા તારાઓ વિષે ખુબ મહત્વની નવી શોધ કરશે. અને વળી હેન્રીએટ્ટા ને તો ટેલિસકોપ માં થી જોવાની પણ મનાઈ હતી. છબીઓ દ્વારા તારાનો અભ્યાસ કરતા કરતા હેન્રીએટ્ટા એ નિરીક્ષણ કર્યું કે આ તેજસ્વીતા બદલતા તારા નું અનોખું માળખું છે. બારીકાઈથી નિરીક્ષણ કરતી વખતે તેણે નોંધ્યું કે તેજસ્વી તારાઓ (સેફિડ્સ) લાંબા ગાળા માટે  જોવા મળે છે. હેન્રીએટ્ટા એ અનુમાન કર્યું કે બધા સેફિડ્સ દરેક છબીમાં પૃથ્વી થી લગભગ સમાન અંતરે હોવા જોઈએ એટલે તેમની આંતરિક તેજસ્વીતા નું અનુમાન કરી શકાય. તેણે તારાઓના mass, density, and surface brightness નો અભ્યાસ કરીને 1777  વેરિયેબલ સ્ટાર્સ ને ઓળખ્યા અને તેની શોધ કે વધુ તેજસ્વી તારા લાંબા ગાળા માટે હોય છે તેને વિજ્ઞાનિકોએ “period–luminosity relationship” or “Leavitt’s law” તરીકે નામ આપીને વધાવી. હેન્રીએટ્ટા એ નવી શોધ પછી તારાઓનો અભ્યાસ ચાલુ રાખ્યો. તે પછી તેને ટેલિસકોપ માં થી આકાશ નું નિરીક્ષણ કરવાની પરવાનગી મળી. હેન્રીએટ્ટા એ 299 પ્લેટ્સ નું 13 ટેલિસકોપ માં થી વિશ્લેષણ કર્યું અને તેના ઘણા પેપર્સ પ્રકાશિત થયા.
તે પછી એવા સેફિડ્સ બીજી આકાશગંગા (ગેલેક્સી), જેમ કે એન્ડ્રોમીડા, માં પણ જોવા મળ્યા અને તે બીજી આકાશગંગા ના પુરાવા તરીકે સાબિત થયા. તેથી એમ કહી શકાય કે હેન્રીએટ્ટા ની શૉધ ને કારણે બ્રહ્માંડ (universe) નું દ્રષ્ટિકોણ માત્ર બદલાયું જ નહિ પરંતુ વિસ્તરી ગયું. હેન્રીએટ્ટા ની શોધ ને લીધે એડવિન હબલે આપણી  આકાશગંગાને બ્રહ્માંડ ના મુખ્ય બિંદુ તરીકે સ્થાપિત કરેલું તેને હટાવી દીધું કેમકે હેન્રીએટ્ટા એ સાબિત કરી દીધું કે બ્રહ્માંડ ઘણું વધારે મોટું છે. તમે એડવિન હબલ નું જાણીતું નામ તો સાંભળ્યું જ હશે. 1990 માં તેમના નામનું હબલ ટેલિસકોપ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં ભમતું રાખવામાં આવેલ છે અને તેમાંથી આવતી છબીઓ થી વિજ્ઞાનીકો ઘણી માહિતી મેળવે છે. એડવિન હબલે બીજી આકાશગંગા ની શૉધ કરી તે માટે ઘણા માને છે કે તેમને નોબેલ પ્રાઈઝ મળવું જોઈતું હતું. પરંતુ એડવિન હબલ પોતે ઘણી વાર કહેતા કે હેન્રીએટ્ટા સ્વાન લેવિટ ને નોબેલ પ્રાઈઝ મળવું જોઈતું હતું કેમકે તેની શોધ વગર આગળ શોધ શક્ય જ નતી.
હેન્રીએટ્ટા સ્વાન લેવિટ ને કાને બહેરાશ હતી, તેણે લગ્ન નતા કર્યા અને પગાર ન મળવાને લીધે, અને પછી બહુજ કમ પગાર મળવાને લીધે, તે અત્યંત કરકસર થી રહેતી હતી. ઉપરાંત ટેલિસકોપ માં થી જોવાની પરવાનગી ન હતી  છતાંયે તેણે તેનું લક્ષ્ય તેના કામ ઉપર રાખીને નવી શોધ કરી. તે સાંભળી સકતી નહિ હોવાથી, આંખ ની ઇન્દ્રિયો વાપરીને કલાકો સુધી તેને તારાઓ જોવા ગમતા. તેના ઉપર પુસ્તક લખવામાં આવ્યું છે તેનું નામ છે “શાંત આકાશ”.
તો મિત્રો આજે આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસે હૅરિએટ્ટા જેવી સ્ત્રીઓને વધાવીએ કે જેમણે તેમની આવડત અને કુશળતા થી આપણા સર્વે નું દ્રષ્ટિકોણ વિસ્તાર્યું છે. વાચક મિત્રોને આજના દિવસ ની શુભેચ્છાઓ.

Posted in ચિન્તન લેખ, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી , દ્રષ્ટિકોણ, નિબંધ, માહિતી લેખ, Uncategorized | Tagged , , , , , , , , , , , , , , , , , | 8 Comments

૧૯ – કહેવત – ગંગા – કલ્પના રઘુ

નારી તું તણાવને વરી

નારી સમાજની ધરી છે છતાંય તે તણાવને વરેલી છે. આદિકાળથી આદમ અને ઇવના સમયથી સૃષ્ટિનાં સર્જનની જવાબદારી ઈશ્વરે નારીને સોંપી છે. સીતા-રામ, રાધે-શ્યામ, લક્ષ્મી-નારાયણ બોલાય છે. પુરૂષપ્રધાન સમાજમાં નારી કેન્દ્રસ્થાને હતી અને છે. પરંતુ નારીનું ખરું સ્થાન ક્યાં હતું? ઇન્દ્રનું માનસ ઈન્દ્રાણીને છોડીને ભટકતું. દુષ્યંતે શકુન્તલાનો અને રામે સીતાનો ત્યાગ કર્યો હતો. દ્રૌપદીને પોતાના જ પતિએ દાવ પર લગાવી હતી. તેનું કાર્યક્ષેત્ર હતું માત્ર ઘરની ચાર દીવાલ. સ્ત્રી એક, રૂપ અનેક. બાળકી, યુવતી, પરિણીતા, વિધવા. એક દીકરી, બેન, પત્ની, વહુ, મા, દાદી. સુહાગણનાં શણગાર સમા ઘરેણાં તેના કાન, કેડ, હાથ, પગમાં બેડી બનીને નારીશક્તિને નાથવા માટે પહેરાતાં રૂઢીગત સમાજનો શિકાર બનતી સ્ત્રી દબાતી, ચગદાતી અને તેનાં અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવા વલોપાત કરતી તણાવમાં જીવતી ગઈ. કોઈ તેની ફરિયાદ સાંભળવા તૈયાર ન હતું. કારણકે સમાજની આંખો પર આગળથી ચાલી આવતાં રિવાજો અને માન્યતાઓની પટ્ટી બાંધેલી હતી.

ધીમે ધીમે સમાજ-સુધારકો દ્વારા નારી તરફી કાયદાઓ ઘડાતાં ગયાં. સ્ત્રી કેળવણી અને સ્ત્રી સમાન અધિકાર પ્રત્યેની જાગરૂકતાને લીધે સ્ત્રીના અસ્તિત્વને સમાજ સ્વીકારતો થયો. આર્થિક રીતે નારી સ્વતંત્ર બનતી ગઈ. પિતાએ દીકરીને, ભાઈએ બહેનને, પતિએ પત્નીને અને સમાજે નારીને સ્થાન આપ્યું. ભૂતકાળની સ્ત્રીનાં અસ્તિત્વએ જાણે બળવો પોકાર્યો. ઘરની લક્ષ્મી હવે સાચા અર્થમાં મા અંબા બનીને સિંહ પર સવારી કરતી થઈ ગઈ. ઉંચી ઉડાન ભરવા સ્ત્રીએ ઉંબરો ઓળંગવાનું શરૂ કર્યું. સમયના બદલાતા પડાવે નારીના રૂપને બદલી નાખ્યું. તે હાઉસવાઇફમાંથી હોમમેકર બની ગઇ. પરિવર્તનના આ ગાળામાં નારીની સ્થિતિ તણાવ ભરેલી રહી. સદીઓ પહેલાં લખાયેલો પદ્મપુરાણનો આ શ્લોક આજની નારીએ યથાર્થ કર્યો,

કાર્યેષુ દાસી, કર્મેષુ મંત્રી, ભોજ્યેષુ માતા, શયનેષુ રંભા,

ઋપેષુ લક્ષ્મી, કર્મેષુ ધારિત્રી, શત ધર્મ યુક્તા, કુલ ધર્મ પત્ની.

પરિણામે આજની નારીએ તણાવને જાતે આમંત્રણ આપ્યું. તેને સુપર વુમન બનવું છે, પુરુષ સમોવડી બનવું છે. નારીની સફળતાના સિક્કાની બીજી બાજુ તણાવ રહેલો છે. હા, તણાવનો પ્રકાર બદલાયો છે. પરિણામે તેની અંદરની સ્ત્રી સહજ મૃદુતા, કોમળતા, સુંદરતા, મમતા હણાઈ ગઈ છે. જેટલી નારી તેટલી સમસ્યા જોવા મળે છે. આજની નારીનું જીવન એટલે પ્રશ્નોનો ખડકલો. નારી જીવનની શરૂઆત અને અંત સમસ્યા અને સમાધાન વચ્ચે ઝોલા ખાય છે. શિવ-શિવાથી બનેલું અર્ધનારેશ્વરનું રૂપ પામર માનવ બદલવા જાય ત્યારે ઊભા થતાં તણાવની હોળીમાં સમાજનું સર્જન કરનાર નારી હોમાશે ત્યારે સમાજનું ચિત્ર કેવું હશે તેની કલ્પના જ કરવી રહી. કુદરત સામે થનાર અને જનાર નારીની દશાનું ચિત્ર હાડ-માસથી ભરેલા અનેક હાથ વાળું પૂતળું બહારથી લાગશે પરંતુ માત્ર તે તણાવથી ભરેલું હશે. મોંઘવારી અને દેખાદેખીનો દાવાનળ સ્ત્રીને આર્થિક ક્ષેત્રે હરણફાળ ભરતી બનાવી દે છે અને તણાવનો રાક્ષસ કોમળ હરણીની પાછળ પડી જાય છે. ભલા કોણ તેને બચાવશે?

જેમ નારીનું જીવન મેઘધનુષી છે તેમ તેની સમસ્યાઓનું છે. તેનું સમાધાન પણ નારી જ કરી શકે. તેણે પોતે પોતાના વૈદ્ય બનવું પડે. સમાજને નારી પાસેથી કેટલી અપેક્ષાઓ હોય છે? સમાજ ઇચ્છે છે કે તેની મહત્વકાંક્ષા અને કુટુંબ વચ્ચેનું સંતુલન માત્ર સ્ત્રી કરે. રોજિંદા જીવનમાં સુખનું સંતુલન જાળવવા માટે એક નારીએ ક્યાં ક્યાં સંતુલન નથી કરવું પડતું? કુદરતે ગર્ભ ધારણ કરી બાળકને જન્મ આપવા માટે માત્ર નારીને પસંદ કરી છે. આટલી ક્ષમતા ધરાવી સફળ બનેલી મા જીવનમાં પ્રાધાન્ય સંતાનને આપશે કે કારકિર્દીને? કુટુંબ, કારકિર્દી અને સંબંધોનું સંતુલન કરતાં કરતાં તે ભૂલી જાય છે, તેના રોજીંદા જીવનમાં સુખનું સંતુલન જાળવવાનું. અમુક ચોક્કસ ઉંમરે નારીના હોર્મોન્સમાં થતું અસમતુલન તેને વિચલિત કરી દે છે. પરિણામે સરજાતાં તણાવનું ઝેર નારીના અસ્તિત્વને છિન્નભિન્ન કરી દે છે. પરિણામે તે દવાઓનાં રવાડે ચઢી જાય છે. અને જ્યારે એક નારીનું પતન થાય છે ત્યારે તેની સાથે અનેક  જીંદગીઓ જોખમમાં મુકાય છે.

તણાવમુક્તિ માટે સૌ પ્રથમ નારીએ પોતાની જાતને પ્રેમ કરી તેનો સ્વીકાર કરતાં શીખવું પડે. પોતાની લાગણીઓને મેનેજ કરતાં આવડી જાય, પોતાના આતમ સાથે વાત કરતાં આવડી જાય, ખુદ માટે સમય ફાળવતા આવડી જાય એ ખૂબ જરૂરી છે. આ બધાં માટે હકારાત્મક અભિગમ, સારાં પુસ્તકોનો સંગ અને સત્સંગ ખૂબ જરૂરી છે. નારી એ યોગ-ધ્યાન કરીને તેનો અંતરનો અવાજ સાંભળવાની આદત કેળવવી પડશે. તેનો શોખ દવા અને હમદર્દ બનીને તેના અસ્તિત્વને ટકાવવામાં મદદ કરશે. ક્યારેક બીજાને સમય આપીને ક્ષણોને જીવંત કરવાથી તણાવ દૂર ભાગે છે.

નારી તો એવી તાકાત છે કે દાવાનળની વચ્ચે, ઝંઝાવાતની વચ્ચે પણ પોતાની જાતને બચાવે અને બીજાને પણ સાથે ઉગારે. નારી કામધેનુ છે જે અન્યને દૂધ આપી પોષણ કરે છે. એક એવું કલ્પવૃક્ષ છે જે તેના શરણે જનારને છાયો, શીતળતા, સાતા આપે છે, ફળ આપે છે, મીઠી નીંદર આપે છે. નારી એક એવો સ્ત્રોત છે જે યોગ્ય સમય સંજોગો આવે ત્યારે સુષુપ્ત શક્તિ સ્વરૂપે બહાર આવે છે. બદલાતા સંજોગોના પડાવ પર નવા રૂપે ઢાંચામાં ઢળતાં તેને વાર નથી લાગતી. હે નારી, તું તણાવને વરી નથી પણ સમાજને તણાવમાંથી બહાર લાવનાર નારાયણી છું.

Posted in કલ્પનારઘુ, કહેવત-ગંગા, લેખ શ્રેણી, લેખક | Tagged , , , , , , | 5 Comments

સંવેદનાના પડઘા- ૨૧ દાજીના આશીર્વાદ

વિષ્ણુપ્રસાદના હસતા ચહેરા સાથેના અચેતન દેહની આસપાસ તેમના પ્રાણથીએ પ્યારા તાના-રીરી અને સારંગ રોકકળ કરતા બેઠા હતા.વિષ્ણુપ્રસાદના અચાનક નિધનના સમાચાર શહેરમાં વાયુવેગે પ્રસરી ગયા હતા. આટલા મોટા કેમિકલ ફેક્ટરીના માલિકના નિધનના સમાચાર જાણતા જ લોકોની ભીડથી ઘર ઊભરાઈ રહ્યું હતું.એટલામાં જ તેમનો દીકરો અમર ખૂબ દુ:ખી ચહેરે ઘરમાં દાખલ થયો અને પિતાના દેહ ના પગમાં પડી રડતાં  રડતાં  માફી માંગવા લાગ્યો.

“પપ્પા મને માફ કરી દો ,હું જીવનમાં ક્યારેય તમને સુખ ન આપી શક્યો.પણ  હું તમને વચન આપું છું કે હવે હું પૂજા,છોકરાઓ અને મમ્મીનું  ધ્યાન રાખીશ.”

પણ આ જોઈને તો પૂજા ચોંકી જ ગઈ. વીણાબહેન અમરને જોતા જ તેની નજીક આવીને લોકોની ચિંતા કર્યા વગર બોલ્યા,

“અમર તું જેવી રીતે આવ્યો છે તેવી રીતે પાછો ચાલ્યો જા,તું ખરેખર ઇચ્છતો હોય કે તારા પિતાના જીવને શાંતિ મળે તો ,એ મરતા પણ તારી ખાંધ ઇચ્છતા નહતા.એમની ખાંધ માટે તેમના દિલના ચાર ટુકડા હાજર છે.મારી પૂજા ,તાના,રીરી અને સારંગ અને હા વાત રહી તેમનું ધ્યાન રાખવાની તો તેની પણ જરુર નથી કારણ કે તારા પિતાએ તેમની અંદર ઠાંસી ઠાંસીને જે આત્મવિશ્વાસનું સિંચન કર્યું છે ને કે હવે તેમને જીવવા માટે બિચારા બાપડા થઈ કોઈનો હાથ પકડવાની જરુર નથી.”

લોકોની નજરથી શરમિંદગી અનુભવતો  અમર ભીની આંખે એક છેલ્લી નજર પિતાના મૃતદેહ પર નાંખી સડસડાટ ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો.પૂજા તો જોતીજ રહી ગઈ.કારણકે પાછલા વીસ વર્ષમાં તેણે વિષ્ણુપ્રસાદથી છુપાઈને ક્યારેક ક્યારેક વીણાબહેનને અમર સાથે વાતચીત કરતા સાંભળેલા.અમરને  તાના-રીરી,સારંગ અને પપ્પા અંગે સારા ખોટા સમાચાર વીણાબહેન જ આપતા અને આમ પપ્પાના ગયા પછી તેમની જગ્યા વીણા બહેને લઈ લીધી.

પૂજા વિચારવમળમાં ખોવાઈ ગઈ………

પૂજા સારંગને ત્રણ મહિનાનો લઈને ડીલીવરી પછી પિતાને ત્યાંથી પાછી ફરી હતી.તાના-રીરી તેની ટ્વિંસ  દીકરીઓ ત્યારે સાત  વર્ષની હતી. તેની ગેરહાજરીમાં અમરે તેની  સગી મોટીબહેન આરતી સાથે લફરું કર્યું હતું. પૂજાએ આરતીને પગે પડીને ,રડીને,ગીડગીડાઈને કેટલા વાના કર્યા હતા કે “બહેન તું  અમરને છોડી દે.તારા દીકરાની ,મારા છોકરાઓની અને મારી જિંદગી તું ના બગાડ.”પણ  આરતી એક ની બે  ન થઈ.તે તો કહે “હું કોઈ હિસાબે તેને છોડી શંકુ તેમ નથી.”આરતીએ તેના  પતિ સાથે ઘરમાંથી  ભાગીને પ્રેમલગ્ન કર્યા હતા. તેને એક દીકરો પણ હતો. પરંતુ તે બંનેને ખૂબ ઝઘડા ચાલતા હતા. તેમના ઝઘડા સુલટાવવા અમર વચ્ચે પડતો તેમાં  વળી આરતીનો બંગલો તોડી અમરે ફ્લેટની સ્કીમ કરી. એટલે બે ત્રણ વર્ષ મળવાનું   અને અવરજવર વધી ગઈ.બસ વધારે પડતો સહવાસ અને ઝઘડામાં બતાવેલ સહાનુભૂતિ તેમાં પૂજાનું પ્રેગ્નન્સી દરમ્યાન પિતાને ત્યાં રહેવાનું  થયું તે જાણે અગ્નિમાં ઘી હોમાયું …..અને ………આરતી અને અમરને પ્રેમ થઈ ગયો.

વિષ્ણુપ્રસાદને ખબર પડતાં જ તેમણે અમરને એક દિવસ કહી દીધું કે”આવા ધંધા કરવા હોય તો નીકળ મારા ઘરની બહાર”અને બેશરમ અમર ત્રણ નાના છોકરાં અને પૂજાને રડતી છોડીને બેગ ભરી ચાલ્યો ગયો. પૂજાના આંસુ આંખમાં જ થીજી ગયા.

ખબર પડતાં જ પૂજાના પપ્પા-મમ્મી દોડતા આવ્યા .પૂજાને અને તેના ત્રણે છોકરાંઓને લેવા પણ વિષ્ણુપ્રસાદે કહી  દીધું.

“ પૂજા તો જે દિવસે તમે વળાવી ત્યારથી તમારી મટી મારી દીકરી થઈ ગઈ છે.અને આ મારા તાના-રીરીઅને સારંગ તો મારા હ્રદયના ટુકડા છે.મારી હાજરીમાં તે મારાથી અળગા થઈ પોતાનું ઘર છોડી મામા-મામી સાથે ઓશીયાળા થઈ જીવશે એમ? હજુ વિષ્ણુપ્રસાદ વાઘ જેવો બેઠો  છે.તેમની આંસુથી ભીંજાએલ તગતગતી લાલ આંખો જોઈ  દાદાનું દુ:ખ જાણે સમજી ન ગયા હોય તેમ તાના-રીરી તેમને વળગીને રડવા લાગ્યા. આમેય દીકરીઓ જલ્દી સમજણી થઈ જતી હોય છે નહીં???પૂજા પણ સારંગને  દાદાના હાથમાં આપી  ડેડીજીને ભેટી પડી. પૂજાએ આંખના ઈશારાથી પોતાના પિતાને  પાછા જવાનું સૂચન કર્યું અને કાયમ માટે ડેડીજી સાથે રહેવાનું વિશ્વાસ સાથેનું વચન પણ તેમની આંખોમાં એક પ્રેમભરી નજર નાંખી આપી દીધું. વીણાબહેને પણ પતિ અને પૂજાની વાત “આપણે સૌ સાથે  રહી જગ જીતી લઈશું “ કરી ખુશીથી વધાવી લીધી. પૂજાના માતા-પિતા પણ વિષ્ણુપ્રસાદ અને વીણાબહેનની વાત સાંભળી મનોમન સંતોષ સાથે તેમનેા આભાર માનતા ચાલ્યા ગયા.

બીજા જ દિવસથી વિષ્ણુપ્રસાદ પૂજાને રોજ પોતાની સાથે ઓફીસ અને ફેક્ટરી લઈ જવા માંડ્યા.શરુઆતમાં છોકરાઓ નાના હતા ત્યારે પાર્ટ  ટાઈમ અને ત્રણે બાળકો ફૂલ ટાઈમ સ્કૂલે જતા થયા પછી તેા પૂજા  નવથી પાંચ ઓફીસ જતી. કાબેલ પૂજાએ તો થોડા સમયમાં જ ધંધાની નાડ પારખી  વિષ્ણુપ્રસાદનો ઘણો ખરો ભાર ઉઠાવી લીધો હતો.તાના-રીરીના અને સારંગના ભણવાનાં અને  નૃત્ય અને  ટેનિસના કલાસ,જમાડવામાં બધામાં વીણાબહેન ઊંડો રસ લઈ ધ્યાન રાખતા. દાદા આવી જાય એટલે ત્રણે છોકરાઓ દાદાને વીંટળાઈ વળતા .તેમને જોઈને દાદાની ઉંમર અડધી ઓછી થઈ જતી.

સમયને વહેતા કયાં વાર લાગે છે. હવે તાના અને રીરી કોલેજમાં આવી ગયા હતા .એક મેડિસિનમાં અને બીજી કોમ્પયુટર એન્જિનયરીંગમાં. બંને દાદાજી આવે એટલે તેની આસપાસ આવી જ  જાય. ડોકટર તાના દાદુનું પ્રેશર માપે અને રીરી દાજી માટે મસાલા+આદુ+ઈલાયચીની ચા પીવડાવતાં દાજીના ઈમેઈલ વાંચી તેના જવાબ લખી આપે. સાથેસાથે બંનેના વહેંચેલ પગમાં અને માથામાં ચંપી તો ખરી જ. એકના દાદુ અને બીજીના દાજી.

અને આજે ઓફીસેથી પાંચ વાગે ઘેર આવી જતા વિષ્ણુપ્રસાદ સાત વાગ્યા તોય આવ્યા નહી.રીરીએ બનાવેલ ચા તો ક્યારનીએ ઠંડી થઈ ગઈ હતી.રીરીને ધરપત ન રહેતાં તેણે તો બે ત્રણ ફોન પણ કરી દીધા પણ દાદા ફોન જ ન ઉઠાવે. આવું તો ક્યારેય ન બને! રીરીનો ફોન દાજી ન ઉઠાવે ? પણ દાજી હોય તો ફોન ઊઠાવેને! ઓફીસનાં કોઈ મહેમાનને લેવા પૂજા એરપોર્ટ  જવા ઓફીસથી વહેલી જુદી ગાડી લઈને નીકળી હતી.અને પાંચ વાગે વિષ્ણુપ્રસાદને  મેસિવ એટેક આવ્યો અને ત્યાં જ પ્રભુને શરણ થઈ ગયા.ઓફીસનાં માણસો તેમનાં મૃતદેહને લઈને આવ્યા ત્યારે ત્રણે બાળકોને પૂજા બધા આજે અનાથ થઈ ગયા હોય તેમ દાદુના  મૃતશરીરને વળગીને રડી રહ્યા હતા.પણ દાદુતો મરતા મરતાંએ હસતા ચહેરે બધાંને અઢળક આશીર્વાદ આપી રહ્યા હતાં

Posted in Uncategorized | 2 Comments

સંવેદનાના પડઘા- દાજીના આશીર્વાદ

Posted in Uncategorized | Leave a comment

વાત્સલ્યની વેલી ૧૯) અંધકાર અને આશાનું કિરણ !

અંધકાર અને આશાનું કિરણ !
આપણે ત્યાં ઋગ્વેદમાં લખ્યું છે : સત્ય એક છે, સમજુ જન એને જુદી જુદી રીતે પામવા પ્રયત્ન કરે છે! એક્મ સત્ય ,વિપ્રા: બહુધા વદન્તિ !
બીજાં બધાં મા બાપની જેમ અમે પણ અમારાં સંતાનોને સારી રીતે, પેલાં સત્યના -સાચા માર્ગે ઉછેરવાં ઇચ્છતાં હતાં – પણ પ્રશ્ન એ હતો કે સાચું શું – એ અમારે અમારી સમજણ પ્રમાણે અને સંજોગો પ્રમાણે નક્કી કરવાનું હતું ! શિકાગોના ઉત્તર પશ્ચિમ નેબરહૂડમાં જ્યાં મીક્ષ કમ્યુનિટી હતી ત્યાં , અમે અમારાં ઘર નજીકની પ્રાઇવેટ , કેથલિક સ્કૂલમાં અમારાં સંતાનોને દાખલ કર્યાં હતાં. એમાં શરત હતી કે એ ધાર્મિક સ્કૂલમાં જવા માટે અમારે દર રવિવારે ચર્ચમાં જવું અને થોડી ભેટ મુકવી !
એકાદ બે વર્ષ ચર્ચમાં નિયમિત ગયાં બાદ ( અને સન્ડે સ્કૂલ ટીચર તરીકે બાળકોને ધર્મના ગીતો – ગાસ્પલ – શીખવાડ્યા બાદ) એ સંસ્કૃતિ અને સમાજમાં દૂધમાં સાંકરની જેમ ભળી ગયાં બાદ,ચાર એક વર્ષ અમેરિકન કુટુમ્બનાં બાળકોને પ્રેમથી બેબીસિટીંગમાં ઉછેર્યાં બાદ અને ગ્રીનકાર્ડ મળતાં ચાર અઠવાડિયાની માતૃભૂમિની મુલાકાત બાદ, અમને સમજાયું કે એ રસ્તે ભયસ્થાન વધારે છે!
ક્યાં ભયસ્થાનો અને શા માટે – વગેરે પ્રસંગો વિષે પેટ છૂટી વાત આગળના પ્રકરણોમાં , સ્કૂલ શરૂ કર્યાં બાદના વિદ્યાર્થીઓ સાથેના અનુભવ વેળાએ કરીશું !
અમારાં બાળકો જયારે બાલ મંદિરમાં આવ્યાં ત્યારથી મેં એમને અને અન્ય ગુજરાતી બાળકોને ગરબા રાસ શીખવાડવાનું શરું કરેલું. ગુજરાતી સમાજ કે લોકલ ટી વી ઉપર પણ બાળકોને લઇ જતાં. ત્યારે એક ડાન્સ પ્રેક્ટિસ દરમ્યાન એક મમ્મીએ મને જણાવ્યું કે દર રવિવારે ચર્ચમાં જવું ફરજીયાત નથી ! જે પૈસા દર અઠવાડિયે ચર્ચમાં આપીએ તે એક સામટા ભરી દેવાનાં! ચર્ચને તો પૈસા સાથે કામ છે ; આપણું ત્યાં જવું અને ધર્મનું શિક્ષણ મેળવવું જરૂરી નથી ! બસ ! પછી તો અમે પણ એવું જ કર્યું ! અને હવે દર રવિવારે સવારે પૂજ્ય પાંડુરંગ દાદા પ્રેરિત સ્વાધ્યાયમાં જવાનું શરું કરેલું!
દેશમાં બધાંનાં આશીર્વાદ લઈને અમે અમારાં જીવનનું નવું પ્રકરણ શરુંકરવા અધીરાં હતાં! મારાં છેલ્લાં ક્લાસીસ સ્કૂલ એડ્મિનિસ્ટ્રેશનના( જે પેલી શિકાગોની સાઉથ સાઈડની કોલેજમાં હતા , અને જ્યાં જતાં અમને ભયંકર ડર લાગતો હતો ; એની પરીક્ષા ઘર નજીકની લાયબ્રેરીમાં આપવાની હોય તે ) પાસ કરી ફેબ્રુઆરી મહિનાની સખ્ત ઠંડીને અવગણી એક શુભ દિવસે અમે શિકાગો ડાઉનટાઉન ,સીટી હોલમાં ગયાં!
ત્યાંથી એક બિઝનેસ લાયસન્સનું ફોર્મ જે માત્ર એક જ પાનાનું હતું તે ભર્યું અને કાઉન્ટર ઉપરની બેનને આપ્યું .
“ તમારે આ ફોર્મ ભરવાનું નથી; ‘ એ બેને મને કહ્યું ; “ તમે તો સ્કૂલ શરૂ કરવા માંગો છોને ? સ્કૂલ, હોસ્પિટલ અને નર્સીંગહોમ માટેનું આ ફોર્મ ભરવાનું છે!” એણે મને મોટું પેકેજ આપ્યું!
મેં ફોર્મ જોતાં જ મારાં હાંજા ગગડી ગયાં!
હજુ હું ત્યાં કાઉન્ટર ઉપર જ ઉભી હતી. પેલી બેને મને મારું જૂનું ફોર્મ પાછું આપતાં કહ્યું ; “આ ફોર્મ તો જેને બ્યુટી પાર્લર કે હેર કટિંગ સલૂન કે છાપાં – મેગેઝીનનો સ્ટોર શરૂકરવો હોય તેમને માટે છે!”
કદાચ હું વધારે નર્વસ થઇ ગઈ હોઈશ , એટલે એ કાઉન્ટર પાછળથી બહાર આવી અને મને સમજાવવા લાગી ; “સૌથી પહેલાં તમારે એ મકાનમાં સુધારા વધારા કરવા માટે બિલ્ડીંગ પરમીટ લેવી પડશે ; પણ એ પહેલાં કોઈ પ્રોફેશનલ આર્કિટેક્ટને હાયર કરી તેની પાસે બિલ્ડિગનાં ડ્રોઈંગ કરાવવા પડશે. ત્યાર બાદ બિલ્ડિંગની અંદર પાણી માટે પ્લમ્બર , લાઈટ માટે ઇલેકટ્રીશ્યન અને બાળકોને સ્વચ્છ હવા શિયાળા અને ઉનાળામાં નક્કી કરેલી ગુણવત્તા પ્રમાણે મળી રહે તે માટે વેન્ટિલેશન , અને બાળકોની સલામતી માટે ફાયર માર્શલ અને હેલ્થ માટે હેલ્થ ડિપાર્ટમેન્ટ , બાળકોના સમતોલ આહાર વગેરે માટે ફૂડ અને સેનીટેશન અને સર્વાંગી વિકાસનું ધ્યાન રાખવા આખરે સ્ટેટનું લાયસન્સ લેવું પડશે!”
મારી મનની સ્થિતિ કેવી હશે તે પ્રિય વાચક ,તમે કલ્પી શકો છો ! કોઈ નિરાંતે ઊંઘતાને તમાચો મારો અને એ ગભરાઈ જાય તેમ હું બેબાકળી બની ગઈ ! મગજ બહેર મારી ગયું અને ધુમમ થઇ ગયું ! જાણેકે મારું હ્ર્દય એક ધડકારો ચૂક્યું ! મને અંધારાં આવતાં હોય તેમ લાગ્યું ! અને પછી વાસ્તવિક પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આવતાં મારાં ડૂબતાં એક માત્ર સ્વપ્નને વિચારે આંખમાંથી ધસી આવવા મથતાં આંસુને મેં ખુબ પરાણે રોક્યાં. ગળે ડૂમો ભરાઈ ગયો અને હું કાંઈ જ બોલી શકી નહીં ! પેલી બહેનને પણ કદાચ મારી દયા આવી ! આમ તો શિકાગોના સીટી હોલમાં રોજ સેંકડો લોકો લાયસન્સ લેવાં આવતાં હશે ; પણ મારાં જેવો પ્રતિસાદ કદાચ કોઈએ આપ્યો નહીં હોય! લાયસન્સની ના પાડે અથવા બીજું કાંઈ અણધાર્યું સૂચન આવે એટલે શું રડવાનું ? આજે આ લખતાં વિચિત્ર લાગે છે અને સંકોચ પણ થાય છે પણ ૧૯૮૯ના ફેબ્રુઆરી મહિનામાં એવું ( કદાચ વધારે વિચિત્ર) બનેલું !
“ મે’મ ! તમે કોઈ સંસ્થા કે કંપની તરફથી આ ડે કેર સેન્ટર શરૂ કરી રહ્યાં છો?” એણે સહાનુભૂતિથી પૂછ્યું ; “ કારણકે એ ઝોનમાં સ્કૂલની પરવાનગી વિષે પણ તમારે જાણવું પડશે!”
મને ખબર હતી કે એક વાર આંસુની ધાર શરૂ થયા પછી રોકવી કઠિન હશે; એટલે કાંઈ પણ બોલ્યા વિના ફોર્મનો થોકડો લઇ મેઁ એલીવેટર તરફ દોટ કાઢી ! અને લિફ્ટમાં અંદર પ્રવેશતાં જ આંસુએ હદ વટાવી ! આમ તો સીટી હોલમાં માણસોની અવર જવર સતત ચાલુ જ હોય, પણ બનતા સુધી ત્યારે લિફ્ટમાં બીજું કોઈ હતું નહીં ( અથવા તો મારો અહમ કદાચ મને એવું જ યાદ અપાવે છે!) સહેજ સ્વસ્થ થઇ હું બહાર આવી. બિલ્ડિંગની બહાર ગાડીમાં કોઈ શુભ સમાચારની પ્રતિક્ષા કરી રહેલ સુભાષને કાંઈક ઉંધુ વેતરાયું છે એવો ખ્યાલ તો દૂરથી મારું મોં જોતાં જ આવી ગયો ! ગાડીમાં બેસીને મેઁ બધી વાત સુભાષને કરી.
“ હં! ઘણું કામ કરવું પડશે!” એણે વિચારીને કહ્યું; “ આપણે ત્યાંય દેશમાં સ્કૂલ માટે બિલ્ડીંગનાં લાયસન્સ લેવાં પડતાં હશે, જો કે, સામાન્ય રીતે ત્યાં તો બધું ચલાવી લે ; પણ આ દેશની વાત જુદી ! “
અને જો કદાચ ડે કેર પ્રિસ્કૂલ માટે બિલ્ડીંગ પાસ ના થાય તો? કદાચ ઝોનિંગમાં વાંધો નીકળે તો? આમ તો અમારાં પેલાં ઘરથી અમે પૂરો એક બ્લોક પણ દૂર ગયાં નહોતાં . માત્ર એ હાઉસ ઓસ્ટીન સ્ટ્રીટની પશ્ચિમ બાજુએ પહેલી ગલીમાં હતું ; જયારે આ બિલ્ડીંગ ઓસ્ટીન સ્ટ્રીટની પૂર્વમાં મુખ્ય રસ્તા ગ્રાન્ડ એવન્યુ પર હતું. જો કે ઓસ્ટીન રોડની પૂર્વમાં નેબરહૂડ બદલાઈ જતું હતું..
અચાનક ઘરમાં ઉત્સાહ અને ઉમંગ ને સ્થાને ચિંતાનું વાદળું છવાઈ ગયું !
સામાન્ય સંજોગોમાં અમે અમારાં ચિંતા કે દુઃખ અમારાં સંતાનોથી છુપાવતાં; આપણી સંસ્કૃતિમાં એક સંપ્રદાય (પુષ્ટિ સંપ્રદાય) એવો છે જે ભગવાનને પણ બાળકના સ્વરૂપે ભજે! બાળક સ્વરૂપની સેવા થાય , એની પાસે આપણાં દુઃખ ના રડાય!!
પણ આ આઘાત ઘણો મોટો હતો એ કારણથી કે પછી અહીંની સંસ્કૃતિ જે બાળકને નાની નાની જરૂરી કે બિનજરૂરી બધી વાતો કરીને એનાં કુમળા માનસને નાનપણથી જ પક્વ બનાવી દે છે એમ બે સંસ્કૃતિમાં ઉછરી રહેલાં અમારાં પ્રાથમિક સ્કૂલમાં – બીજા અને ચોથા ધોરણમાં ભણતાં અમારાં સંતાનોને મેઁ સવારે જે બનેલું તે જણાવ્યું ! અને સ્વભાવગત ચિંતા પણ કરી.
ને અમારાં આશ્ચર્ય સાથે અમારાં બાળકોએ સ્વાધ્યાય બાલ સંસ્કાર કેન્દ્રમાં પોતે જે શીખેલાં તે વિચાર અમને સમજાવ્યા : નિરાશ થઈશ નહીં! કામ કરવાની શક્તિ તારામાં છે.. ભગવાન જે કરે છે તે સારા માટે !!!
વાત્સલ્યની અમારી વેલડી શું અમને જ એમની શિતળ છાંયમાં આસરો આપતી હતી? બંને બાળકો અંદરોઅંદર જે રીતે ચર્ચા કરતાં હતાં તે દ્રશ્ય અકલ્પ્ય મધુર હતું! આટલાં અગાધ દુઃખ, હતાશા અને ચિંતા વચ્ચે પણ અમે ઘડીભર ખડખડાટ હસી પડ્યાં! વાતાવરણ સહેજ હળવું થયું એટલે કાંઈક વિચારવાની શક્તિ પણ પછી આવી!
હવે સ્થિર મને કાંઈક ઉપાય શોધવા અમે કટિબદ્ધ થયાં !

Posted in ગીતાબેન ભટ્ટ, ચિન્તન લેખ, માહિતી લેખ, વાત્સલ્યની વેલી | 4 Comments

૨૨ – કવિતા શબ્દોની સરિતા- રાજુલ કૌશિક


આજે એક એકદમ સત્યને સ્પર્શતી વાત વાંચી.

आज तक  बहोत भरोंसे  टुटे

मगर भरोंसे कि आदत नहीं छूटी

“આજ સુધી ભરોસા તો ઘણા તુટ્યા

પણ ભરોસો કરવાની આદત ના છુટી.”

વાત તો સાચી જ છે ને? સાવ નાનપણથી જ કદાચ આપણે પુરેપુરી સમજણની કક્ષાએ પહોંચીએ એ પહેલાંથી જ આપણે ક્યાંકને ક્યાંક, કોઈ પર ભરોસો મુકતા થઈ જ જઈએ છીએ.

એક સાવ નાનકડું બાળક જેને હજુ સુધી વિશ્વાસ શું છે, ભરોસો કોને કહેવાય એની તો ખબર નથી એ બાળક પણ એના માતા-પિતાના ભરોસે સાવ નિશ્ચિંત થઈ જ જતું હોય છે. એક વ્યક્તિ જેને એ પિતા તરીકે પણ સંપૂર્ણપણે ઓળખી શકે એ પહેલાં જ એના હાથમાં પોતે સુરક્ષિત જ છે એટલો વિશ્વાસ તો એનામાં આવી જ જતો હોય છે. જે વ્યક્તિ એને હવામાં ઉછાળે છે એ એને નીચે નહીં જ પડવા દે એવા ભરોસે એ હવામાં ક્યાંય કોઈ પણ આધાર વગર પણ નિશ્ચિંત થઈને આનંદિત રહે છે.

એક માતા-પિતા બાળકને શાળાએ મુકે ત્યારે એ બાળક ભણતરના જ નહીં ગણતરના પણ જીવનોપયોગી પાઠ શીખીને આવશે એવા એક વિશ્વાસ સાથે જ એને પોતાનાથી અળગું કરીને શાળાએ મોકલે છે ને?

એવી જ રીતે મા-બાપ લાડેકોડે ઉછેરેલી પોતાની દિકરીને એવા જ વિશ્વાસ સાથે અન્યના હાથમાં એનો હાથ સોંપતા હશે ને કે એ વ્યક્તિ દિકરીને પોતે કરેલા જતનથી પણ વધુ અદકેરા જતનથી જાળવશે. 

શું છે આ વિશ્વાસ-આ ભરોસો?

મ્યુઅલ બટલર નામના ફિલસૂફે લખ્યું છે કે, “You can do very little with faith. But you can do nothing without faith.” સાચી જ વાત છે ને કે શ્રદ્ધા હશે તો કંઈક તો કરી શકીશું પણ જો કશા પર, કોઈના પર કે ખુદ પર વિશ્વાસ જ ન રાખીએ તો કશું જ ન કરી શકીએ. ગુજરાતીમાં કહ્યું છે ને કે વિશ્વાસે વહાણ ચાલે.

આ વિશ્વાસ શબ્દ જ કેટલો વિશાળ અર્થ ધરાવે છે. માનવનો માનવજાત પરનો વિશ્વાસ અને એનાથી આગળ વધીએ તો આ વિશ્વાસ જ શ્રદ્ધામાં પરિણમે ને? અને એ શ્રદ્ધા એટલે ઈશ્વર. ક્યાંય કોઈએ જોયા નથી તેમ છતાં એ છે એવું આપણે માની જ લઈએ છીએ ને?

આ દુનિયામાં એક પ્રત્યેક્ષ દેખાય એવો હાથ છે જેનો અનુભવ આપણે આપણી આસપાસના કોઈપણ સંબંધમાં અનુભવી શકીએ છીએ. પેલા નાનકડા બાળકની જેમ. જ્યારે એક છે પરોક્ષ હાથ-ઈન્વિઝિબલ હાથ અને એ છે સર્વશક્તિમાન, સર્વસત્તાધારી પરમાત્માનો. જે આપણને પેલા બાળકની જેમ જ સાચવી લેશે એવી અંતરથી-અંદરથી શ્રદ્ધા આપમેળે જ આપણામાં સ્થિત હોય છે.

કહે છે ને કે જાત અને જગદીશમાં રાખેલી શ્રદ્ધાથી જ જીતાય છે. શ્વાસ પર આપણું શરીર ચાલે છે અને વિશ્વાસ પર આપણી હામ જીવે છે. વિશ્વાસનું ચાર્જર આપણને ધબકતાં રાખે છે. વિશ્વાસ તો આપણા શ્વાસ લંબાવવાની જડીબુટ્ટી છે, સંજીવની છે. શ્વાસમાં વિશ્વાસ ભળે તો જીવન જીવવાની મઝા જ કંઈ ઓર છે. ક્યારેક આવી ગયેલી કોઈ વિટંબણામાં,આપત્તિમાં કે અનિશ્ચિતતામાં પણ જાત પરનો ભરોસો અને ઈશ્વર પરની શ્રદ્ધા જ આપણને જીતાડે છે ને? કોઈ એક મુકામે પહોંચતા પહેલા ક્યાંક અટવાયા તો? પાછા વળીશું? એવું પણ કરી જ શકાય પણ જો આગળ વધવું છે, નિર્ધારિત- નિશ્ચિત મુકામે પહોંચવાની નેમ છે તો ? સૌથી પહેલાં તો જાતને જ ટટ્ટાર કરવી પડવી પડશે ને? અને ત્યારે જ આપણી અંદરથી જીતવાની જીજીવિષા જાગે.એ જીજીવિષા જાતના ભરોસાના અવલંબન પર ટકી રહે. અહીં શ્રી ગની દહીંવાલાની રચના યાદ આવે છે.

“શ્રદ્ધા જ લઈ ગઈ મને મંઝિલ ઉપર મને,

રસ્તો ભૂલી ગયો તો દિશાઓ ફરી ગઈ!”

એનો અર્થ એ તો ખરો જ કે આ વિશ્વાસ-ભરોસો કે પતીજ તો આપણી સિસ્ટમમાં ઈનબિલ્ટ જ હોય પણ ક્યારેક એવું ય બને કે આપણા વિશ્વાસને ક્યાંક ઠેસ પહોંચે. કોઈ એક અવલંબન, કોઈ એક આધાર પણ આપણે ટક્યા હોઈએ અને પગ નીચેથી એ જમીન જ ખસી જાય કે કોઈ ખેસવી લે.

અને જે આઘાત અનુભવીએ એની કળ વળતાં પણ સમય નિકળી જાય અને હવે આજથી હું કોઈના ય પર પૈસાભારનો વિશ્વાસ નહી મુકું એવું ઝનૂન પણ આવી જાય.કોઈપણ સંબંધ પરત્વે સ્મશાનવૈરાગ્ય પણ આવી જાય પણ અંતે આગળ કહ્યું એમ વિશ્વાસ-ભરોસો કે પતીજ તો આપણી સિસ્ટમમાં ઈન્બિલ્ટ જ હોય એટલે ફરી એકવાર નવેસરથી જાત પરથી માંડીને ઈશ્વર સુધી વિશ્વાસે વહાણ ચલાવવા આપણે તો તૈયાર…

અને કદાચ આવા અનુભવ જુદી જુદી જગ્યાએ, જુદી જુદી વ્યક્તિ અને સંજોગોમાં પણ થતા જ હશે. વ્યક્તિનો ભરોસો એકવાર નહીં અનેક વાર તુટે અને તેમ છતાં એની ભરોસો કરવાની ટેવ નથી છુટતી કારણ …..શ્વાસ અને વિશ્વાસ જ આપણું જીવનબળ. શ્વાસ અને વિશ્વાસ જ આપણા જીવ અને જીવન ટકાવી રાખશે અને એના સંદર્ભે જયશ્રીબેનની આ રચના મને ગમી, તમને ય ગમશે….કારણકે એમાં આત્મવિશ્વાસની ખુમારીનો પડઘો સંભળાય છે.

હું જ છું મારી શિલ્પી, બેનમૂન શિલ્પ બનાવીશ,
અડગ વિશ્વાસ છે મુજમાં મને, જાત ને કંડારીશ.

એવી દંતકથા છે કે ફિનિક્સ નામનું પક્ષી ડાળખીઓનો માળો બનાવે છે, તેમાં બેસે છે અગ્નિ પ્રગટી ઉઠે છે. ગુજરાતીમાં દેવહુમા તરીકે ઓળખાતું આ પક્ષી અગ્નિમાં રાખ થઇ જાય છે અને આ રાખમાંથી ફરી એક નવયુવાન ફિનિક્સ સજીવન થાય છે. જો જાત ભરોસો અને જગદીશ પર શ્રદ્ધા હશે તો આ ફિનિક્સ પક્ષીની જેમ જ રાખમાંથી ફરી સજીવન થવાની કળા આપોઆપ આપણામાં પણ આવશે જ. એના માટે બોલીવુડના અભિનયના શહેનશાહ અમિતાભ બચ્ચનથી વધીને આગળ બીજું કોઈ ઉદાહરણ હોઈ શકે ખરું?

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

Posted in કવિતા શબ્દોની સરિતા, નિબંધ, રાજુલ કૌશિક | 5 Comments

દ્રષ્ટિકોણ 33: પ્રોસ્ટેટ કેન્સર – ખર્ચ અસરકારક (cost effective) અને બિન આક્રમક (non invasive) રોગ વ્યવસ્થાપન – દર્શના

મિત્રો, દ્રષ્ટિકોણ કોલમ ઉપર બેઠકમાં તમારું સ્વાગત.  અહીં આપણે વિવિધ વિષયો ઉપર જાણકારી મેળવીએ છીએ.

અમુક સમયે અમુક રોગોથી આપણે ડરી જતા હોઈએ છીએ.  આજે એક સામાન્ય રીતે થતા રોગ વિષે વાત કરીએ. પુરુષોમાં થતું સામાન્ય કેન્સર, પ્રોસ્ટેટ કેન્સર ઉપર થોડી જાણકારી મેળવીએ. આ પુરુષો માં થતું સામાન્ય કેન્સર છે, પણ આ કેન્સર નું નિદાન આવે એટલે ડરી જવાની જરૂર નથી. મૉટે ભાગે માત્ર સાવચેતી અને નિયમિત જાળવણી થી આ રોગ ઉપર નજર રાખી અને સુખસભર જિંદગી જીવી શકાય છે. એક જમાનો એવો પણ હતો કે માતાજી અને અછબડા થી લોકો ભયભીત થઇ જતા હતા. અને તબીબી વિજ્ઞાન ની પ્રગતિ થી આપણે તેની ઉપર કાબુ મેળવી શક્યા। તેમજ પ્રોસ્ટેટ કેન્સર થી ડર્યા વગર માહિતી મેળવીને નવી દ્રષ્ટિ મેળવી જિંદગી જીવવાનું તદ્દન શક્ય છે.  અને તે માટે આ રોગ ઉપર ખર્ચ અસરકારક (cost effective) અને બિન આક્રમકઃ (non invasive) રીતે કાબુ મેળવી શકાય તે વ્યક્તિ માટે અને સમાજ માટે મહત્વનું છે. આશા છે કે દરેક વ્યક્તિ તે પ્રમાણે આ રોગ વિષે વિચારે અને તબીબી વિભાગ પણ તે જ રીતે આ રોગ ની ટ્રીટમેન્ટ ની શોધ માં રઈને તેની ઉપર કામ કરતા વૈજ્ઞાનિકો અને કંપની ની સહાય કરે.

સામાન્ય રીતે 60-65 વર્ષની ઉમર પછી આ કેન્સર થવાની શક્યતા વધે છે. વહેલું અને પહેલા તબક્કામાં શોધાય તો સાજા થવાની શક્યતા વધે છે. સામાન્ય લક્ષણો છે, પેશાબ કરવા અંગેની સમસ્યા, વારંવાર પેશાબ કરવાની જરૂરિયાત, પેશાબ કરતી વખતે દુખાવો અને પેશાબનો નબળો, કે અિનયિમત પ્રવાહ.  પરંતુ પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ અંદર ના ભાગ માં રહેલી છે અને કેન્સરની શરૂઆત થાય ત્યારે કોઈ ખાસ લક્ષણો દેખાતા નથી. તેથી નિયમિત તપાસ ન કરાવતા હોય તેમાં મોટા ભાગના દર્દીઓને પ્રોસ્ટેટ કેન્સરના ત્રીજા કે ચોથા સ્ટેજ પર પહોંચી ગયા પછી જ ખબર પડતી હતી. પણ સમયસર નિદાન થાય તો આ કેન્સરથી 100 ટકા મુક્તિ મળી શકે છે.
અમેરિકામાં દર 9 પુરુષોમાં 1 ને આ કેન્સર થવાની શક્યતા છે અને 41 પુરુષો જેને કેન્સર થાય તેમાંથી 1 નું મ્ર્ત્યુ થાય છે. અમેરિકામાં, પુરુષોમાં, લંગ કેન્સર પછી આ બીજું અગ્રણી કેન્સર રહ્યું છે. આ કેન્સર નું નિદાન અને સંચાલન કરવામાં અમેરિકામાં વાર્ષિક ખર્ચ, 2020 સુધીમાં 16 બિલિયન ડોલર્સ સુધી પહોંચી જશે. 1994 માં FDA દ્વારા PSA બ્લડ ટેસ્ટ 60 વર્ષ પછીની ઉમર ના પુરુષો માટે નિયમિત ચકાસણી માટે મંજુર કરવામાં આવી. જો બ્લડ ટેસ્ટ માં ઊંચો નંબર આવે તો આગળ તપાસ માટે બાયોપ્સી કરવામાં આવે છે. આ બંને સમસ્યા વાળી ટેકનીક છે. અને PSA ટેસ્ટ એકદમ અસરકારક નથી. ક્યારેક કેન્સર ન હોવા છતાં ઇન્ફ્લેમેશન અથવા એન્લાર્જમેન્ટ ને લીધે ઊંચો નંબર આવી શકે છે અને ક્યારેક કેન્સર હોવા છતાં આ ટેસ્ટ માં તે વર્તાતું નથી. તેમજ બાયોપ્સી દુખવાજનક હોય છે અને ઘણીવાર એક થી વધુ બાયોપ્સી કરવી પડે છે અને ઘણી વાર બાયોપ્સી પછી તીવ્ર ઇન્ફેક્શન થાય છે અને તેની સારવાર કરવી પડે છે.
બાયોપ્સી માં કેન્સર જણાય તો કેન્સર ની સારવાર થાય છે. આ કેન્સર એકદમ ધીમે આગળ વધે છે અને અગ્રેસિવ સારવાર કરવાની જરૂર રહેતી નથી અને નિયમિત નજર રાખવાની જ જરૂર હોય છે. છતાં અમેરિકા માં ઘણીવાર તેની એગ્રેસીવ, જરૂર કરતા વધારે સારવાર થાય છે. તેના લીધે ઘણા પુરુષોની જિંદગીની ગુણવતા માં ઘટાડો થાય છે અને નપુસંકતા અને પેશાબ ની અસંતુલનતા જેવી સમસ્યા ઉભી થાય છે. અને સાથે સાથે સારવાર નો દર ઉપર જાય છે.  યુરોપ માં સામાન્ય રીતે PSA ટેસ્ટ અને બાયોપ્સી ની જગ્યાએ MRI મશીન વડે નિદાન થાય છે. પણ અમેરિકા માં તે હાલમાં શક્ય નથી. MRI મશીન મોટા ભાગે મોટી હોસ્પિટલ માં હોય છે. પણ અમેરિકા માં 55% યુરોલોજિસ્ટ પોતાની પ્રાઇવેટ પ્રેકટીસ કરતા હોય છે અને તેઓ હોસ્પિટલ સાથે સંકળાયેલ નથી હોતા અને તેઓ પાસે આવા મોટા MRI મશીન ઉપલબ્ધ હોતા નથી.   જો તેઓ નિયમિત રીતે દર્દીઓને હોસ્પિટલ માં નિદાન માટે મોકલે તો તેઓની આવક ઘટી જાય માટે તે શક્ય નથી.
Promaxo કરીને એક નવી કંપની એ સસ્તા ભાવ નું, નાનું MRI મશીન બહાર પાડવાનો નિર્ણય કર્યો છે. આ મશીન કદ માં નાનું અને ભાવ માં સસ્તું છે જેથી ડોક્ટરો તેમની ઓફિસ માં આ મશીન બેસાડી શકે. તેમનો દાવો છે કે તેમના હાઈ રેસોલ્યુશન MRI મશીન દ્વારા વધારે સચોટ નિદાન થઇ શકશે અને દર્દીઓને દુખાવજનક બાયોપ્સી નહિ કરાવવી પડે. તે ઉપરાંત તેમનો દાવો છે કે આ મશીન આગળની દેખભાળ, રૂટિન સર્વેલન્સ  અને સારવાર કરાવવી પડે તો સારવાર માં પણ ઉપયોગી બનશે. દર્દીઓને આ મશીન ખુબજ ઉપયોગી નિવડવા ઉપરાંત આ મશીન વપરાશમાં આવતા અત્યારે હેલ્થ કેર ઉપર આટલા બિલિયન ડોલર્સ નો ભાર આવી રહ્યો છે તે પણ સારા પ્રમાણ માં ઘટી જશે તેવો તેમનો દાવો છે.  આપણે ઇચ્છીયે કે તેઓની ટ્રાયલ જલ્દી પુરી થાય અને તેમને મંજૂરી મળે અને જલ્દી આવા મશીન પ્રોસ્ટેટ કેન્સર માટે ઉપલબ્ધ થાય.

ફરી કહેવા માંગુ છું કે આ પુરુષો માં થતું સામાન્ય કેન્સર છે, પણ આ કેન્સર નું નિદાન આવે એટલે ડરી જવાની જરૂર નથી. મૉટે ભાગે માત્ર સાવચેતી અને નિયમિત જાળવણી થી આ રોગ ઉપર નજર રાખી અને સુખસભર જિંદગી જીવી શકાય છે.  આ કેન્સર ને કાબુમાં લેવા માટે અગ્રેસિવ સારવાર કરવાની જરૂર નથી. અને માત્ર બ્લડ ટેસ્ટ ની બદલે MRI વડે નિદાન કરી શકાય તો સાચું નિદાન થવાની શક્યતા વધે છે અને આશા છે કે તે જલ્દી અમેરિકામાં ઉપલબ્ધ થશે. 

Posted in ચિન્તન લેખ, દર્શના વારિયા નાડકર્ણી , દ્રષ્ટિકોણ, નિબંધ, માહિતી લેખ | Tagged , , , , | 2 Comments

૧૮ – કહેવત – ગંગા – કલ્પના રઘુ

સંપ ત્યાં જંપ, કુસંપ ત્યાં કળિ

બાળપણમાં સાંભળેલી વાર્તાઓ કહેવતોને સિધ્ધ કરે છે. આ સંસ્કાર મોટાં થતાં પથદર્શક બની જાય છે. એક વાર્તા હતી. એક શિકારીએ પક્ષીઓનો શિકાર કરવા જમીન પર જાળ બિછાવી. તેના પર અનાજનાં દાણા વેર્યા. જેથી પક્ષીઓ દાણા ચણવા આવે અને જાળમાં ફસાય. પછી તે શિકારની રાહ જોતો, ઝાડ પાછળ સંતાઈ ગયો. થોડી જ વારમાં કબૂતરોનું એક ટોળુ દાણા જોઈને ત્યાં ઉતર્યું. કબૂતરો દાણા ચણતાં જાળમાં ફસાઈ ગયાં. હવે છૂટવું કેવી રીતે? આ બધાં કબૂતરોમાં એક વૃદ્ધ કબૂતર હતું. તેણે થોડીવાર વિચાર કરીને બધાંજ કબૂતરોને એક સાથે ઊડવાની યુક્તિ બતાવી. બધાંજ કબૂતરો એકી સાથે જાળ લઈને ઊડયાં. શિકારી તો જોતો રહી ગયો. કબૂતરોનો જીવ બચી ગયો. આને કહેવાય સંપ ત્યાં જંપ.

પંચતંત્રની વાતો સૂચવે છે, “સંહતિ: કાર્ય સાધિકા”. સંપથી અશક્ય કાર્ય શક્ય બને છે. અંગ્રેજીમાં કહેવત છે, “યુનાઈટેડ વી સ્ટેન્ડ એન્ડ ડિવાઈડેડ વી ફોલ”. સંપ માટે સંપર્ક, સાનિધ્ય, સહવાસ અને સહકાર જરૂરી છે. જેને કારણે એકતા બની રહે છે. માનવ સામાજિક પ્રાણી છે. તે હંમેશાં એકબીજા પર નિર્ભર રહે છે. વાનરમાંથી બનેલો માનવ આજે પ્રગતિની એરણે રૉબોટ બનાવતો થઇ ગયો છે પરંતુ કુસંપને કારણે એકબીજાના હૃદય સુધી પહોંચી શક્યો નથી. કળિયુગના માનવમાં આ બધાં ગુણ જરૂરી છે. જ્યાં સુધી સંપ છે ત્યાં સુધી માનવતા છે. કોમ, ભાષા, ધર્મ અને દેશની સરહદને સલામત રાખીને માનવધર્મને અગ્રેસર રાખે તો જ ઘર, કુટુંબ, સમાજ અને દેશ સંગઠિત રહી શકે. સંપ એટલે પરસ્પર મનમેળ. એકમેક વચ્ચે સ્વાર્થ અને અહંકારના પડળો તૂટે તો સંપ અને પરિણામે જંપ શક્ય બને. ચૈતન્ય મહાપ્રભુજીએ કહ્યું છે, માટે તણખલાથી પણ વધુ વિનમ્ર અને વૃક્ષોથી વધુ સહનશીલ થઈને રહેવું જોઈએ. આપણામાં રહેલી ગુરુતા કે લઘુતાગ્રંથિને દૂર કરી મૈત્રીભાવ કેળવવો જોઈએ.

પ્રાણીમાત્રમાં સંપ જોવા મળે છે. ટીટોડીનું દ્રષ્ટાંત છે કે, સમુદ્ર જેવા સમુદ્રે પણ પક્ષીઓના સંપની સામે ઝૂકી જવું પડ્યું હતું અને ટીટોડીના બચ્ચા પાછા આપી દેવા પડ્યાં હતાં. એક કહેવત છે, “ઝાઝી કીડીઓ સાપને તાણે”. કૂતરાઓ પણ પોતાના વિસ્તારમાં બહારનો કૂતરો કે અજાણી વ્યક્તિ આવે તો બધાં ભેગાં થઈને ભસવા માંડે છે અને તેમને ભગાડી દે છે. કુદરતમાં પણ સંપ ના હોય તો સૂર્ય, પૃથ્વી તેમજ તમામ ગ્રહો એકબીજા સાથે અથડાયા વગર રહે નહીં. દરેક પોતાનું કાર્ય સંપીને, નિયમોથી કરે છે. માનવશરીરના અંગો પણ સંપીને પોતપોતાનાં કાર્યો કરે છે. માનવમાં જ્યાં ટોળાશાહી છે ત્યાં વિચારશક્તિ નથી હોતી. બાકી સંપ એ પ્રકૃતિનો અટલ નિયમ છે. ઈશ્વરે આપેલી અમોઘ શક્તિ છે. માનવ વિકાસનું મુખ્ય અંગ છે. સંપથી બનેલાં સંઘ માટે ભગવાન બુદ્ધે આપેલું, “સંઘમ્ શરણમ્ ગચ્છામિ” સૂત્રને જીવનમાં ઉતારવું જ રહ્યું. તો જ સમાજનું કે દેશનું ઉત્થાન શક્ય બનશે.

એક તાર તોડવો સહેલો છે પરંતુ તારનો સમૂહ કે દોરડું તોડવું અઘરુ છે. એક સળી તોડવી સહેલી છે પરંતુ તેમાંથી બનાવેલો સળીઓનો ભારો તોડવો અઘરો છે. કારણકે, “બહુવંત બલવંત” સિદ્ધ થયેલી વાત છે. આવીજ રીતે દેશની તમામ વ્યક્તિઓ અને દરેક પક્ષો સંપીને રહેશે તો તેમનાં સંગઠન બળને કોઈ તોડી નહીં શકે. પરિણામે દેશની સીમાઓ સુરક્ષિત રહેશે. જો અંદર એકતા હશે તો બહારનાં પરિબળો પણ ચેતીને ચાલશે. દુશ્મનોને પોતાની ચાલ ચાલતાં અનેક વિચાર કરવાં પડશે. દુશ્મન માટે દેશના માળખાની કાંકરી ખેરવવી અઘરી પડી જશે.

રૂ પર ઝીલેલાં બિલોરી કાચથી એકત્રિત થયેલાં સૂર્યકિરણ જેમ રૂને બાળી નાંખે છે તેમ સંપીને એકત્રિત થયેલું સંઘબળ ધારેલાં કાર્યો કરી શકે છે. ખાસ કરીને દેશમાં આતંક નામનો કળિ તેનો પગ પેસારો કરે ત્યારે કુસંપીઓને દૂર કરીને, દેશનાં દરેક પક્ષોએ ફાટફૂટ વગર સંપીને તેનો સામનો કરવો જોઈએ. વર્તમાન પરિસ્થિતિ તેનું ઉદાહરણ છે. આજે ભારતમાં આતંકવાદ સામે પી. એમ.ની લીલી ઝંડીના કારણે સરહદ પર સૈનિકોએ આતંકવાદીઓને જે વળતો જવાબ આપ્યો તે માટે અનેક સલામ અને વંદન.

Posted in કલ્પનારઘુ, કહેવત-ગંગા | Tagged , , , , , , | 1 Comment

સંવેદનાના પડઘા- ૨૧ શીલા રોજ જાય છે કયાં?

શીલા  રોજના પોતાના નિયમ પ્રમાણે સવારે નવ વાગે ફ્લેટનાં ઝાંપા પાસે રિક્ષાની રાહ જોતી ઊભી રહેતી.તેના  ઘરમાંથી નિકળવાના સમયે  ફ્લેટની બધી બાલ્કનીમાંથી વારા ફરતી  લોકો શીલાને જોવા બાલ્કનીમાં આંટા મારતા.પુરુષોને શીલાના મદઝરતાં યૌવનને નિહાળવામાં રસ હતો અને સ્ત્રીઓને એનીવાત કરવામાં કે તૈયાર થઈને રોજ આ શીલા  જાય છે કયાં? શીલાને ભગવાને રુપ જ એટલું આપ્યું હતું કે એકવાર તેના પર કોઈની નજર પડે તો તેને નજર ફેરવવી અઘરી પડે.જો  બહેનો તેને જોઈને બોલી જતી હોય કે ભગવાન  તેં શું સુંદર રુપ આપ્યું છે શીલાને? તો બિચારા પુરુષોનું તો શું ગજું કે તેને જતી  જોઈને બેચાર વાર નજર તેના તરફ ના નાંખે!!!! ઊંચું કદ, સુડોળ શરીર , ગોરોવાન,અણિયાળી પાણીદાર આંખો  અને દાડમની કળી જેવા દાંત.હસમુખો ચહેરો પણ  વ્યક્તિત્વ એવું કે કોઈની હિંમત નહી કે તેને પૂછી શકે કે શીલા તું રોજ સવારે જાય છે કયાં???

હવે નવરા બહેનોને તો કોઈ વાત જ જોઈતી હોય પંચાત કરવા.કોઈ કહે નોકરી શોધી કાઢી લાગે છેઆમ સવારના પહોરમાં નીકળી પડે છે તે ,તો બીજુ કહે એને કયા છોકરાં  છૈયા છેતે કોઈ ચિંતા હોય પાછળની આપણી જેમ ,તો ત્રીજુ કહે મનેતો કંઈ દાળમાં કાળું લાગે છે.તો ચોથા બહેન કહે જૂઓનેઆ આપણા બધાના પતિદેવો તેના નિકળવાના ટાઈમે કંઈ ને કંઈ બહાને બાલ્કનીમાંથી ઝાંખતા હોય છે. આમતો મને ખબર ના પડે પણ મારો  બાલ્કનીમાં કપડાં સૂકવવાનો ટાઈમ અને એનો  નીકળવાનો ટાઈમ એકજ  નટુભાઈ,છોટુભાઈ,   રમણભાઈ,દિપકભાઈ, કનુભાઈ બધાનેા એક આંટો તે સમયે બાલ્કનીમાં ખરોજ.અરે રોજ  શીલા ના પાડે તો પણ બે ત્રણ સ્કુટર અને એક બે ગાડી તેને લીફ્ટ આપવા પણ ઊભી જ રહે.એટલે પાંચમા બહેન કહે તારેતો આ જોવામાંજ કપડાં સૂકવવાનું મોડું થઈ જતું હશે નઈ? અને બધા ખડખડાટ હસી  પડતા……

બધાંને શીલાની વાતો કરવામાં રસ હતો તેની તકલીફ તેના હ્રદયના મુંઝારાને જાણવાની કોઈને ફુરસદ નહોતી.

તે માના પેટમાં હતીને જ તેના પિતાનું અકસ્માતમાં મોત થયું હતું.તેની  વિધવા મા પાર્વતી  શીલાને લઈને બેચાર ઘરનાં કામ કરીને પોતાનું ગુજરાન ચલાવતી.શીલા પણ જેમ જેમ મોટી થતી ગઈ તેમ તેમ  સ્કુલનાં સમયની પહેલા અને પછી માને મદદ કરવા  માની સાથે જતી.જેમ જેમ યુવાન થતી ગઈ તેમ તેમ શીલાનું  રુપ અને જવાની નિખરતા  જતા હતા. પાર્વતીની ઉંમર વધવા લાગી પછી તો શીલા જ  બધા ઘેર કામ કરવા જતી.મેટ્રીક પાસ કરીને ભણવાનું પણ છોડી દેવું પડ્યું .ઘર ચલાવવાનું ,માંદી માની દવા અને સેવા સાથે ચાર ઘરના કામ તે  જરાપણ નવરી પડતી નહી.તે કામ કરતી હતી એમાં એક ઘરના કમળાબા સ્વભાવે ખૂબ ભલા અને શીલા અને તેની માને પૈસે ટકે વાર તહેવારે મીઠાઈ અને કપડાં-લત્તાની મદદ કરતા.શીલા પણ કમળાબાનાં વધારાના કામ દોડીને કરતી.

હવે પાર્વતીની બીમારી ખૂબ વધી ગઈ હતી  .અને એ દિવસ આવી ગયો .તેના છેલ્લા શ્વાસ ચાલી રહ્યા હતાં.શીલા હૈયાફાટ રુદન કરી રહી હતી.કમળાબા સહીતનાં પોળના બધા લોકો ત્યાં હાજર હતા.પાર્વતીનો જીવ શીલામાં ભરાએલ હતો. બધા કહેતા હતા તું ચિંતા ના કર અમે તેનું ધ્યાન રાખીશું પણ પાર્વતી સાઈન કરી બે હાથ સામસામે ભેગા કરી બતાવતી હતી કે તેના લગ્નની ચિંતા છે મને!!!ત્યાં જ કમળાબાનાં મગજમાં ભરાઈ રહેલો વિચાર ઝબક્યો.

તેમણે પૂછ્યું 

“જો તને મંજૂર હોય તો મારા પંકજ સાથે હું તેના લગ્ન કરાવી મારી દીકરી બનાવી દઉં !પછી તારે કોઈ ચિંતા નહી.આખી જિંદગી તેને દીકરી બનાવી રાખીશ.શીલા પણ મારા પંકજનું ધ્યાન રાખશે તેનો મને પૂરો વિશ્વાસ છે.તું હા કહેતી હોય તો હાલ જ તારા જતા પહેલા તને ગોળ ખવડાવી દઉં.”

પાર્વતીના મનમાં તો પંકજ જેને એક જ પગ હતો.એક પગ અકસ્માતમાં કપાઈ ગયો હતો તેની સાથે પરી જેવી પોતાની દીકરી પધરાવવાની ઈચ્છા નહોતી પરતું એકલી દીકરી ,કોઈ દયાન રાખવાવાળું નહીં અને કમળાબાનું ભર્યું ઘર.સ્વભાવે પણ કમળાબા ભલા અને શાંત અને પંકજ તેમનો એકનો એક દીકરો.આજુબાજુ ઊભા રહેલ પોળના લોકોએ પણ આ વાત સ્વીકારી લેવા પાર્વતીને કહ્યું અને પાર્વતીએ ગોળ ખાઈ અને વિવશ ગરીબ નજરે શીલા સામે જોયું.માની અને આજુબાજુનાં વડીલોની વાત માની શીલાએ પણ કમળાબાનાં હાથનો ગોળ ખાઈ લીધો.હા પણ જ્યારે તે કમળાબાને ગોળ ખાઈને પગે લાગી ત્યારે એક ગરમ આંસુંનાં ટીપાંએ પણ કમળાબાનાં ચરણ સ્પર્શ  કર્યા.ગરીબાઈને પસંદ નાપસંદ કયાં હોય છે?

પાર્વતીના મરણની વિધિ  કમળાબાએ શીલાને સાથે રહીને કરાવીને  ત્રણ મહિના પછી સારો દિવસ જોવડાવી શીલા અને પંકજના લગ્ન કુંટુંબીજનોની હાજરીમાં કરી કમળાબાએ પણ હાશકારો અનુભવ્યો.તે પણ હવે પાર્વતીની જેમ પંકજની ચિંતા વગર શાંતિથી  મોત ને ભેટશે તેવું વિચારવા લાગ્યા.દિવસો  વિતતા ગયાં અને એક દિવસ કમળાબા પણ અચાનક આવેલ હાર્ટએટેકમાં ગુજરી ગયા.કમળાબા શીલાને દીકરીથી પણ અધિક રાખતા એટલે શીલાને તેમના મરણનો આઘાત જીરવવો પણ અઘરો પડ્યો.

એવામાં પંકજના બધા મિત્રો હવે પોળ છોડીને ફ્લેટમાં નવરંગપુરા રહેવા  ગયા.પંકજે પણ એક ફ્લેટ તેમની સાથે લીધો.લગ્નને પંદર વર્ષ થઈ ચુક્યા હતા પણ શીલાને ગોદ હજુ સુની જ હતી. પંકજ શરીરે પહેલેથી જ નબળો,માંદલો અને તેના લીધે સ્વભાવે ચીડિયો હતો.એમાં તેને મિત્રોની સંગતે બીડીની આદત. તેથી શીલાને પંકજની નજીક જવાનું ગમતું નહી.સ્વભાવ ભંગી  જેવો,દેખાવ કદરુપો,અને બીડીની વાસ શીલાને જરાપણ ગમતી નહીં,એમાંય કંઈ વસ્તુ લાવતા વાર થાય તો તે શીલાને પોતાની લાકડી છૂટી મારતો.કમળાબા હતા ત્યારે આવું થતું નહીં કારણકે પંકજને તેમની સખત્ત બીક હતી. પરંતુ તેમના મૃત્યુ પછી તેને છૂટો દોર મળી ગયો હતો.આવું થાય ત્યારે શીલા કેટલાય દિવસો સુધી પોતાની માને અને કમળાબાને પોતાની જિંદગી નરક  બનાવવા કોસતી અને રડતી રહેતી.

 એવામાં પંકજને ફેફસાનું કેન્સર નિદાન થયું.ડોક્ટરનાં મોટા બિલો અને ઘર ચલાવવાનાં પૈસા ખૂટવા લાગ્યા.શીલા પાસે કોઈ બીજી ડિગ્રી કે આવડત હતી નહી.શીલા ખૂબ સ્વમાની હતી એટલે તેને કોઈની પાસે હાથ લાંબો કરવો નહોતો.એ ડોકટરનાં ત્યાં પંકજના રિપોર્ટ લેવા ગઈ હતી અને તેની જૂની બહેનપણીનો પતિ સમીર ત્યાં મળ્યો.તેની ખૂબ મોટી પાવરલૂમ્સની ફેક્ટરી હતી.તેની પત્ની શીલાની બહેનપણીને પણ નાની ઉંમરમાં કેન્સર થયું હતું તેને હવે ડોક્ટરોએ હાથ હેઠા મૂકી દીધા હતા.સમીર પણ ખૂબ દુ:ખ સાથે આ વાત શીલાને કહી રહ્યો હતો.શીલાએ સમીરને તે તેની બહેનપણીને મળવા એકાદ બે દિવસમાં જ આવશે તેમ કહી બંને છૂટા પડ્યા.

હવે થોડા દિવસથી શીલા ખૂબ ખુશ રહેતી હતી.સરસ હાલરડાં ગુનગુનાવતી ઘરના કામકાજ કરતી.પંકજ માટે સરસ નવા કપડાં લઈ  આવી હતી.તેને રોજ અવનવા મોંઘા ફળો કીવી અને પાઈનેપલનો જ્યુસ કાઢી ને પીવડાવતી.જે માણસ પોતે અંદરથી ખુશ હોય તે બીજાને પણ ખુશ રાખે.હવે તેના બહાર જવાના કલાકો પણ લાંબા થયા હતાં પણ તે પંકજને પોતે કોઈ કામ શોધી કાઢ્યું છે તેમ કહી સમજાવતી.પંકજ પણ સારી સારવાર મળતી હતી એટલે ખુશ હતો.શીલા રોજ હવે તેના કામ પર જવા નવ વાગે નીકળી જતી.સવારે ચાર વાગે ઊઠી પોતાના ઘરના કામકાજ,રસોઈ અને પંકજના બધા જ કામ પતાવી દેતી.બપોરે પણ પંકજને જમાડવા તે બે વાગે રોજ આવી ચાર વાગે પાછી જતી.ફ્લેટનાં લોકોને શીલા દિવસમાં બેવાર ઘરની બહાર રીક્ષામાં જતી જોઈ એક જ સવાલ ઊઠતો શીલા જાય છે કયાં????? અને આ વાત પર નવી કહાની બનાવી દીધી કે શીલાએ પોતાનું શરીર વેચવાનું ચાલુ કર્યું છે.

એવામાં શીલાને  એક દિવસ  કામ પર ખૂબ મોડું થઈ ગયું.જેસનને ચાર તાવ થઈ ગયો હતો તે તાવ ન ઉતારે ત્યાં સુધી તેનો જીવ ઘેર જવા માનતો નહોતો.આઠ વાગે પાછી આવતી શીલાને આજે રાત્રે દસ વાગી ગયા અને સમીર તેને ગાડીમાં મૂકવા આવ્યો અને બસ….. ફ્લેટના લોકોને તો જાણે તેમની વાતનો  પુરાવો મળી ગયો.

ફ્લેટના પંકજનાં બીડી પીવાને બહાને બેસવા આવતા મિત્રો પંકજને ખોટી કાનભંભેરણી કરતા.પંકજની પોતાની કોઈ વિચારશક્તિ કે લાંબી બુધ્ધિ હતી નહી.તેમાં આખો દિવસ ઘરમાં રહી  અને ખરાબ તબિયતથી તે ડીપ્રેશનનો શિકાર બની ગયો હતો.શીલાને ઘેર આવતા મોડું થયું અને એમાં તેને ગાડીમાં ઘેર સમીર સાથે આવી તે ખબર પડતા જ તેનો વહેમનો કીડો સળવળ્યો.

શીલા જેવી ઘરમાં આવી કે પંકજ પણ પરાણે ઊઠીને એણે શીલાને કંઈપણ પૂછ્યાવગર તેના પગમાં તેની બગલમાં રાખવાની લાકડી જોરથી ફટકારી. શીલા ત્યાં જ ચીસ પાડી ફસડાઈ પડી.પંકજ ગુસ્સા સાથે ગાળો બોલતો શીલાની ગળચી પોતાનામાં હતું તેટલા જોરથી દબાવવા લાગ્યો. શીલા તો બેબાકળી થઈ ગઈ. તેને આ પંકજને શું થઈ ગયું તે સમજ જ ન પડી. પણ અરે એટલામાં આ શું થઈ ગયું?એક પગે ઊભો થયેલ પંકજ નો શ્વાસ જ ધમણની જેમ ચાલુ થઈ ગયો.તે ચત્તાપાટ પથારીમાં પડ્યો.પરાણે સ્વસ્થ થઈને શીલા તેને માટે દવા અને ગરમ પાણી લેવા રસોડામાં ગઈ અને પાછી આવીને જોયું  તો પંકજના શ્વાસ બંધ થઈ ગયા હતા.શીલા જોર જોર થી ચીસો પાડી હૈયાફાટ રુદન કરવા લાગી. થોડીવારમાં તો ફ્લેટના લોકોથી તેનું ઘર ભરાઈ ગયું.

આરસપહાણના પૂતળા જેવી પથ્થર બની ગયેલ શીલા સુન્ન નજરે પંકજને જોઈ રહી હતી.પંકજના

મૃત્યુ અંગે પણ ફ્લેટના લોકો જેમ ફાવે તેમ મનઘડત વાતો કરતા લાગ્યા .લોકોની જીભને કયાં તાળા 

મરાય છે???

પણ વાતો કરનાર બધા પોતાની જાતને ધિક્કારવા લાગ્યા જ્યારે સમીરના નાના નાના ચાર બાળકો શીલાને રડતી જોઈને તેને વળગીને રડી રહ્યા હતા .નવ વર્ષ ,સાત વર્ષ,ત્રણ વર્ષ ની ત્રણ દીકરીઓ અને  આઠ મહિનાનો જેસન બધા ને મા જેવી માસી સાથે રડતા જોઈ લોકોએ સાચી વાત જાણી.સમીરની પત્ની શીલાની સખી  સ્નેહાના છેલ્લા સમયે જ્યારે શીલા મળવા ગઈ ત્યારે સ્નેહાની તબિયત બહુ જ ખરાબ હતી.શીલાએ પણ પોતાની વાત કરતા કહ્યું કે પોતે કોઈ કામની શોધમાં છે અને તે પંકજના  ઓપરેશન માટે પૈસા ભેગા કરવા માંગે છે ત્યારે સ્નેહાએ જ કીધું કે મારે ઘેર બાઈ અને મહારાજ છે પણ તું માસી થઈ મારા છોકરાંઓને મોટા કરી આપ.મારી પાસે ખૂબ પૈસા છે તું પંકજની દવા અને તારા ઘરખર્ચની ચિંતા ના કર.શીલાને બાળક હતા નહીં અને તેને બાળકો ખૂબ ગમતા. તે પોતાના બાળકોની જેમ આ ચારે બાળકોને રાખતી.તેનું પોતાના બાળકો પ્રત્યે આવું વ્હાલભર્યું વર્તન જોઈ સ્નેહા પણ શાંતિથી મૃત્યુ ને ભેટી.સમીર પણ આઠ વાગે નિશ્ચિંત થઈ ફેક્ટરી જઈ શકતો.તે શીલાને પણ પંકજની દવાદારૂ ને ઘર માટે છૂટથી પૈસા આપતો.

પણ લોકોની વાતો સાંભળી પંકજે પોતે જ પોતાનો જીવ ખોયો.સદાથી દુખિયારી  શીલા  પથ્થર બની ભગવાનને પૂછી રહી હતી પ્રભુ મારા કયા પાપની સજા તમે મને આપી રહ્યાં છો????ફ્લેટનાં બધા લોકો મનોમન શીલાની વાત કરવા બદલ પસ્તાઈ રહ્યા હતા …..પણ હવે શું??????

Posted in Uncategorized | 4 Comments

વાત્સલ્યની વેલી ૧૮) આત્મવિશ્વાસ અને બાળક!

વાત્સલ્યની વેલી ૧૮) આત્મવિશ્વાસ અને બાળક!

તમે ક્યારેય કોઈ નવજાત શિશુનાં માતા પિતાને શાંતિથી નિહાળ્યાં છે ? બાળક જન્મે અને પછી પેલાં નવાં નવાં બનેલ માં બાપ નો ઉત્સાહ જરા સમે એટલે હવે એ લોકો મોટી ચિંતામાં ડૂબી જાય ! આટલું નાનકડું બાળક! અને પૂરેપૂરું મા ઉપર જ આધાર રાખે !! આ તો મોટી જવાબદારીનું કામ આવી પડ્યું !હવે એ બાળકને કેવી રીતે ઉછેરવું ? એનાં જીવનમાં સુખ શાંતિ અને સમૃદ્ધિ કેવી રીતે ભરી દેવી ?

મા બાપ વિચારશે; “એને ભવિષ્યમાં શું બનાવીશું ? શું શીખવાડશું? ક્યાં ગુણો એનામાં ખીલવશું ? “ દેશમાં વળી એક વધારાનો પ્રશ્ન : એને ગુજરાતી મીડિયમમાં ભણાવશું કે અંગ્રેજી? અને આ બધા પ્રશ્નો તેમની ઉંઘ ઉડાવી દે !અને તેમની એ ચિંતા ખોટીયે નથી જ ! આપણે ગાડી લેવા જઈએ તો તેની સાથે ગાડી કેવી રીતે વધુ સમય સુધી સારી હાલતમાં રહે તે માટે ગાડીનું મેન્યુઅલ પણ આપે ! કોઈ સાધન કે મશીન લેવા જઈએ તો તેની રચના અને સંભાળ બાબતની પુસ્તિકા પણ તેની સાથે આપે! પણ બાળક આવી કોઈ પુસ્તિકાઓ લઈને જન્મતું નથી ! પણ હું તો જાણે કોઈ વેદ વ્યાસ કે મન્વન્તર મનુ ની જેમ બાળ ઉછેરની ફોર્મ્યુલા શોધતી હતી !

નવેમ્બર ૧૯૮૮ માં અમે દેશમાં આવ્યાં ,પણ પાછાં ફરીને જાણે કે તરત જ સ્કૂલ શરૂ કરવાનાં હોઈએ તેમ ઉત્સાહમાં ઘૂમતાં હતાં! ડે કેર માટે પેરેન્ટ્સ હેન્ડબુક પણ છપાવવી હતી ! આપણાં સંતાનોને જો માત્ર એક જ કલા શીખવાડવી હોય તો તે કઈ હોય? મારો આ સતત મન સાથેના વાર્તાલાપનો પ્રશ્ન હતો ! અમેરિકામાં કે ભારતમાં : બધી જગ્યાએ જે જડી બુટ્ટીની જેમ કામમાં આવે તેવો કયો ગુણ હતો જે વિષે મારે મારા ડેકેર સેન્ટરની ફિલોસોફી બુકમાં લખવું હતું ! ભગવાન બુદ્ધનાં માતા પિતાની જેમ મારે પણ મારી બાલવાડીનાં બાળકોને ટાઢ તાપ ; દુઃખ દર્દથી મુક્ત રાખવાં હતાં! એ અરસામાં બે ત્રણ વર્ષનાં બાળકને નાનપણથી જ પોપટીયું જ્ઞાન આપવાની પ્રથા હતી! તો નાનકડાં બે અઢી વર્ષનાં બાળકને મોટા ભાગે ટોયલેટ ટ્રેઈન કરવા માં બાપ ઉત્સુક હોય ! કોઈની ઈચ્છા હોય કે બે ત્રણ વર્ષનું બાળક અન્ય બાળકો સાથે હળી મળીને રમતાં શીખે ! તો કોઈ મા પોતાનાં બાળકને જાતે જમતાં , જાતે પોતાનાં કામ કરતાં શીખે એમ ઈચ્છે ! હું અમારી સ્કૂલનો હેતુ અને ધ્યેય વિષે સ્પષ્ટતા કરવા ઇચ્છતી હતી ! મેં દેશમાં જોયું કે ત્યાં તો વધુ પડતી વસ્તીને લીધે બધાં જ ક્ષેત્રે તીવ્ર હરીફાઈ હતી! જાણે કે પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે પણ સંઘર્ષ કરવો પડે !

એક રાત્રે મારી બાને મેં અમારાં સંતાનોને વાર્તા કહેતા સાંભળી ! સાત પૂંછડીવાળા ઉંદરની વાર્તા!! પંચ તંત્રની આ વાર્તામાં સંદેશો ભરપૂર ભર્યો હતો !ઉંદરને સાત પૂંછડી હતી એટલે બધાં એને ચીડવતાં હતાં! એણે એક પછી એક પૂંછડી કપાવી નાંખી ; તો પણ બધાનું ચીડવવાનું ચાલું જ રહ્યું!

“ લોકો તો બોલે ! ગામને મોઢે ગરણું ના બધાંય! બાએ સમજાવ્યું ; “ઉંદરે બધી પૂંછડીઓ કપાવી નાંખી! એને થયું કે હવે તો બધાં એની સાથે પ્રેમથી ભાઈબંધી કરશે ! પણ ના રે ! બધાંએ તો એને વધારે ખીજવ્યો ; ઉંદર બાંડો!” તો છોકરાંઓ , તમે જ કહો ઉંદર શું કરે?” બાએ સમજાવ્યું ;”આપણે જે કરવું હોય તે આત્મ વિશ્વાસથી કરવાનું !” મને ક્રિશ્ચમસ પરનું રુડોલ્ફ ધ રેડ નોઝ રૅડિટરનું ગીત યાદ આવી ગયું ! દરેક સંસ્કૃતિમાં આવાં આત્મ વિશ્વાસને વધારતાં બાળગીતો ને વાર્તાઓ છે! પાછળથી તો મેં આ વાર્તાની સર્કલ ટાઈમ રમત બનાવેલી અને ઘણાં વર્ષો અમારી સમર પાર્ટીમાં આનું નાટક પણ બાળકો કરતાં! આ જ વાર્તા બુક પ્રોજેક્ટમાં પણ ઘણી વાર વણી લીધી છે!

મેં બાળકનો આત્મવિશ્વાસ દ્રઢ થાય તે વિષયને પ્રાધાન્ય આપ્યું ! આત્મવિશ્વાસ પછી ઉદ્ધતાઈમાં પણ પરિણમે જો બાળકને યોગ્ય માર્ગદર્શન ના મળે તો! આત્મવિશ્વાસ તો જ વધે જો બાળકને એનાં કાર્ય બદલ પ્રોત્સાહન મળે તો! એનાં નાનકડાં પ્રયત્નને બિરદાવીને પરિણામનો સ્વીકાર કરતાં શીખવાડવું એટલે આત્મવિશ્વાસને નર્ચર કર્યું કહેવાય ! અને આપણે ત્યાં તો આત્મવિશ્વાસને દ્રઢ કરવા કહેવતો ય ઘણી છે! ઘોડે ચડે એ પડે! એટલે કે કાંઈ નવું કરીએ તો પછડાઈ પણ જવાય! પણ પ્રયત્ન જરૂર કરવો! જે ઘોડે ચઢે એ જ તો પડે !

વળી દરેક વ્યક્તિમાં કૈક તો સરસ છે જ!આપણે એને બહાર લાવીને બાળકને એ ગુણ માટે બિરદાવવાનું છે! ન્યુયોર્કનીFran Capo ફ્રેન કાપોને એક વાર રેડિયામાં સાંભળેલી ,તે વિષે આપણી વત્સલયની વેલીના વાચકોને જણાવું : એક વાર ફ્રેન ઘેર એમ જ બેઠેલી જયારે તેનો મિત્ર જે કોઈ રેડિયો સ્ટેશનમાં એનાઉન્સર હતો એણે ફ્રેનને રેડિયા પર કાંઈક બોલવાનું કહ્યું! “ હું શું બોલું ? મને તો કાંઈ આવડતું નથી ! હું કશાયમાં એવી હોશિયાર નથી!” એણે વિચાર્યું . પણ એના મિત્રે કહ્યું કે ગમે તે શોધી કાઢ ! તને કાંઈક તો એવું આવડતું હશે, વિચાર કર અને એક કલાકમાં સ્ટુડીઓમાં આવી જા! ફ્રેને વિચાર્યું કે એની મમ્મી કાયમ એને ટકોરતી હોય છે, કે ફ્રેન તું બહુ ઝડપથી બોલે છે! સહેજ ધીમે બોલ !

“બસ ! મેં નક્કી કર્યું કે હું ખુબ ઝડપથી બોલી શકું છું ! આ મારી વિશેષતા છે!!” ફ્રેને એ રેડિયો ઇન્ટરવ્યૂમાં કહ્યું! ‘દરેક વ્યક્તિમાં કાંઈક તો વિશેષતા હોય છે જ’

મેં પણ બધાં બાળકોમાં કાંઈક વિશિષ્ટ છે એમ એવોર્ડ દિવસ ઉજવવાનું નક્કી કર્યું!

મેં અમારી બાળ વાડીના બંધારણનું કામ પૂર જોશમાં શરૂ કર્યું હતું! સમયના પ્રવાહમાં ઘણું વિસરાઈ ગયું હશે , ઘણું આઉટ ડેટેડ પણ લાગે ; ઉંમર સાથે વિચારોની પકવતા આવતી હોય છે! એ વર્ષોમાં મારા વિચારોમાં એટલી પકવતા કે ઉંડાણ નહોતા ! સ્કૂલ શરૂ કર્યા બાદ પહેલે જ વર્ષે એક સમજુ અને સાલસ સ્વભાવનાં દંપતીએ મને કહ્યું હતું ;” અમારે અમારાં જોનાથાનને માનવતા અને પ્રેમના પાઠ શીખવાડવા છે ! એ કાંઈ પણ બને – કે ના બને, અમને તો જોનાથન દિલથી વ્હાલો છે અને રહેશે ! અમારે એના ઉપર કોઈ જ દબાણ નથી નાખવું !”

પણ આશ્ચર્યની વાત તો એ છે કે સાચું સમજીને જે કરતાં હોઈએ છીએ તે ઘણી વાર તદ્દન વિરુદ્ધ પણ હોય છે!

અને એક દિવસ આવ્યો જયારે દેશમાંથી આવીને , તહેવારો પૂરાં થયા પછી શુભ દિવસ જોઈને અમે શિકાગો ડાઉન ટાઉનમાં ડે કેર સેન્ટરની અરજી કરવાં ઊપડ્યાં! કદાચ અમારાં જીવનનો સૌથી વિચિત્ર દિવસ, સૌથી વધારે હતોત્સાહ કરે તેવો અંધાર સમય હવે શરૂ થવાનો હતો.. આજે વિધિ વશાત દેશમાંથી આ લખી રહી છું.. ત્રીસ વર્ષ પૂર્વે સમય પણ આવો જ હતો.. માત્ર ફર્ક એટલો જ કે ત્યારે વાત્સલ્ય વેલડીને ઉછેરી રહેલ હું આજે એ વેલડીનું સુંદર લતામંડપ જોઈને નિશ્ચિંન્ત છું, જયારે એ દિવસો જીવનના અતિ ચિંતિત દિવસો હતાં! આવતે અંકે એ અભિમન્યુના સાત કોઠાના પ્રવેશની વાત!!

Posted in Uncategorized | 2 Comments