હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 36) ધૂળ ધોયાનું કામ એટલે લોકસાહિત્યની શોધમાં જવું !

ધૂળ ધોયાનું કામ એટલે લોકસાહિત્યની શોધમાં જવું !

આપણે મેઘાણીએ સાહિત્યની શોધમાં કરેલ રઝળપાટની ચર્ચા કરી રહ્યાં છીએ .

મેઘાણીએ પત્રકારત્વની નોકરી સ્વીકારેલી એટલે એ સાથે પોતાને મનગમતી સાહિત્યની સેવા પણ થઇ શકતી. સોમવારથી ગુરુવાર સુધી “સૌરાષ્ટ્ર “ છાપાં માટે લખવાનું અને છાપવાનું (મુદ્ર્ણનું ) કામ ચાલે , પછી શુક્રવારે , બધાં છાપાંઓ પર સરનામાં અને ટિકિટ વગેરે ચોંટાડવાનું કામ પતાવીને તેઓ જાતે જ છાપાં પોષ્ટ ઓફિસમાં આપી આવતા . અને પછી શુક્રવારથી રવિવાર ખભે થેલો લટકાવી મેઘાણી નીકળી પડતા લોકસાહિત્યની શોધમાં !

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ પોતે જ આ રઝળપાટ માટે લખ્યું છે, “ દરેક પ્રદેશને એનો આત્મા ( sprit ) હોય છે . એની સાથે એકાકાર થવું જ પડે નહીં તો બધું માત્ર પથ્થર , પાણી અને ધૂળથીયે બદતર માનવ માળખાનું સ્થાન જ લાગે .
આ બધું ધૂળ ધોયાનું કામ કરવા ઝંખના જ એકઠી કરવી પડે ! ”
મેઘાણી આગળ લખે છે :
“રેલગાડી જે છેલ્લા બિંદુ સુધી લઇ જાય ત્યાંથી જ તો સાચી મુસાફરીનો આરંભ થયો સમજવું . જે લોકો પાસે આ સાહિત્ય છુપાયેલું પડ્યું હતું તેમનાં સુધી પહોંચવું પણ સરળ નહોતું . જ્યાં ટપાલ પણ પહોંચતી ન હોય જ્યાં કાચા રસ્તાએ ના હોય , અરે પીવા માટેનું પાણીયે કોઈ ખારવાની કાટ ખાઈ ગયેલ ગાગરમાંથી કચરાવાળું હોય તેને પહેરણની ચાળ વડે (બાંય વડે ) ગાળીને પીવું પડે અને સૂવા માટે એ લોકો કે જેઓ મહિનાઓથી ન્હાયા નથી તેમની સાથે શરીર ઘસાય
એટલું નજીક બિછાનું કરવું પડે અને દારૂ અને ગાંજાની વાસ જ્યાં શ્વાસે શ્વાસે પેટમાં ઉતારવી પડે , અને એના રોટલાથી જ જઠર ભરવી પડે , એટલું કષ્ટ ઉપાડીએ ત્યારે લોકસાહિત્ય સુધી પ્હોંચાય !
અને એ લોકો પાસેથી એમનાં કંઠેથી સાહિત્ય કઢાવવા એમની જોડે એમનાં જેવાં બનવું પડે , કાલાંઘેલાં બનવું પડે , એમનો ભરોસો જીતાય પછી જ એ લોકો બોલે ને ? “
ઈન્દુકુમાર જાની એક પ્રસંગ લખે છે કે સાગર ખેડું નાવિકોની પાસેથી એમનું લોકસાહિત્ય મેળવવા નીકળેલા મેઘાણીને એક વાર કેવો અનુભવ થયો હતો .
નાવિકો પાસેથી લોકગીતો મેળવવા મેઘાણી સાગરખેડુઓ સાથે સાગરની સફરે નીકળ્યા હતા . સવારે પ્રાતઃ કર્મ ક્યાં પતાવવાની દ્વિધા ઉભી થઇ ! આવડો મોટો દરિયો , અને નાનકડી આ નાવડી ! કુદરતી હાજતે ક્યાં અને કેવી રીતે જવું ?
એ લખે છે ,” ખારવો મછવાની પછવાડે ઉતર્યો . સુકાનનો ડાંડો બે હાથે ઝાલ્યો અને સુકાનનો પાણીમાં રહેતો પંખાનો ભાગ , તેની ઉપર વાંદરાની જેમ પગનાં આંગળાં ભરાવીને “દસ્ત -આસન” કરી બતાવ્યું !!”
અંગ્રેજી શિક્ષણ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયેલો એ નવયુવાન , સૌરાષ્ટ્ર સાપ્તાહિકનો તંત્રી એ નવયુવાન , ગુજરાતી સાહિત્ય એકાદમીનો રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક ધારણ કરેલ એ નવયુવાનની આ વાત છે ! એટલું સાહસ કરવાની તૈયારી કેટલાં લોકોમાં હશે?
કહેવાનું તાતપર્ય એ જ છે કે લોકસાહિત્યની શોધમાં મેઘાણીએ કેવાં કેવાં સાહસ કર્યા હતાં!
ત્યારે તો આપણને “સૌરાષ્ટ્રનાં ખંડેરો “અને “પરિભ્રમણ “જેવાં પ્રવાસ અને સંશોધનનાં પુસ્તકો મળ્યાં છે !”લોકસાહિત્યનું સમાલોચન “અને “ધરતીનું ધાવણ “જેવાં મહત્વનાં પુસ્તકો મળ્યાં !
લોકસાહિત્યમાં ભક્તિથી લઈને છેક ભવાઈ સુધીનું બધું જ એમાં આવી જાય ! પ્રાચીન ઇતિહાસથી લઇ ને પુરાતત્ત્વની ઇમારતો અને શહાદતની કથાઓ બધું જ એમાં આવી જાય ! અરે પુષ્ટિમાર્ગના આચાર વિચાર અને રહસ્ય પાછળનું સાહિત્ય પણ જાણવાની એમની ઈચ્છા હતી !એમને મન તો લોકસાહિત્ય જાણે કે દશમો વેદ હતો !!

ગઈ વખતે કેટલાંક વાચક મિત્રોનો પ્રશ્ન હતો કે જો મેઘાણીએ જ લોકસાહિત્યનું સંશોધન કર્યું હતું , તો તેમની પહેલાં નવરાત્રી અને લગ્ન પ્રસંગોએ શું રાસ, ગરબા , દુહા છંદ ગવાતાં નહોતાં ?
એ માટે આપણે ભૂતકાળ પર નજર કરવી પડે . એ જમાનોમાં મુસ્લિમ અને અંગ્રેજ શાશન ને કારણે નાની કુંવારિકાઓ સિવાયની અન્ય સ્ત્રીઓ ગરબા ગાતી નહોતી , અને પુરુષો જ ગરબી ગાતા . નરસિંહ ,મીરા , શામળ , પ્રેમાનંદ વગેરે ગુજરાતી કવિઓનાં ભજન , પ્રભાતિયાં , આખ્યાન વગેરે આનંદ પ્રમોદ માટે ગવાતાં. પણ આજની જેમ આવી વિશાલ માત્રામાં ગરબા – નવરાત્રી મહોત્સવો ઊજવાતા નહોતા !

લોકસાહિત્ય ની શોધમાં ભટકતા મેઘાણીને પણ સ્ત્રીઓ પાસેથી એ લોકગીતો મેળવવામાં તકલીફ પડી હતી . સ્ત્રીઓનો વિશ્વાશ મેળવતાં પહેલાં તેમનાં ઘરવાળાઓનો વિશ્વાશ પ્રાપ્ત કરવો અને પછી બહેનોને બોલતી કરવી , એમને શંકા પડે કે આ જણ અમે બોલીએ છીએ તે કેમ કાગળ પર ટપકાવી દે છે ? એટલે એમનીયે શંકા દૂર કરવી વગેરે મુશ્કેલીઓ તો અનેક હતી જ . પણ એક વખેત બહેનોનો વિશ્વાશ બેસી જાય પછી લોકગીતોની રમઝટ બોલતી : એવા પ્રસંગો આગળ આ કોલમમાં લખ્યા જ છે . “રઢિયાળી રાત” પુસ્તક એટલે જ મેઘાણીએ “ બગવદરનાં મેરાણીબેન ઢેલી” ને અર્પણ કર્યું છે ! લોકસાહિત્ય ભેગું કરવા , મનોબળ જોઈએ , ધગસ જોઈએ , તત્પારતા જોઈએ ,અને આગળ જોયું છે તેમ કુનેહ જોઈએ !
એમની વાર્તાઓમાં આ લોકોની વાણી ચોંટદાર, છટાદાર , વાચકને ગમી જાય તેવી હોય છે :ધારદાર , લોકબોલીની વિવિધ ભંગીઓ , મરોડો અને લહેકા આપણને ગમી જાય છે . આ જુઓ :
‘છાલિયું છાસ’નું એક પાત્ર બોલે છે ;
“ અમે ખાખરાના પાંદના પરડિયામાં ખીરું દોહીને કાંચું ને કાંચું પી જઈએ . ને તમે તો એની રાંધેલી બળીએ ન પચાવી શકો ને અમે નરયું ખીરું પીએ. ને ખીરું પીધા પછી બે દાડા સુધી ન પાણી પીએ , ન અનાજ લઈએ !એ ખીરાંના બન્યાં છે આ હાડ અમારાં! દીપડા હામેય બાથોડાં લેવાની તાકાત છે એમાં . લોઢા જેવું અજર છે આ હાડ..
આમ લોક્સાહિત્યનાં પાત્રોએ તેમને ત્યાંથી જ મળ્યાં છે .
જોકે આ “લોકો” જે અંગ્રેજી ભણેલાં નહોતાં અને અભણ , અણઘડ ગણીને સુજ્ઞ , પંડિત સમાજ તમને તરછોડતો હતો , તેમની સંસ્કૃતિ , તેમનાં રીત રિવાજો અને રહેણી કરણીને મેઘાણીએ ગૌરવ બક્ષ્યું !
એમને એ એટલા ઉત્સાહથી કર્યું કે વાચકોને , શ્રોતાઓને , સૌને એનું ઘેલું લાગ્યું હતું !
અને તેમનાં પગલે પન્નાલાલ પટેલે “મળેલાં જીવ” નવલકથા લખી હતી જેને કવિ નાનાલાલે ,” પટેલિયા – ગાંયજા સાહિત્યમાં પ્રવેશ્યાં છે ? તો એ પુસ્તકને નાંખી દો!” એમ સૂચન કર્યું હતું !
પણ હરિનો માર્ગ તો છે શૂરાનો ; નહીં કાયરનું કામ ! એટલે તો મેઘાણીએ વળતો જવાબ આપ્યો!

નરસિંહરાવ દીવેટિયાએ કરેલી ટીકા અને ક. મા. મુનશીની ટિપ્પણી ને મેઘાણીએ જવાબ આપતા કહ્યું હતું ; “ભદ્ર સમાજમાં આબરૂનું ચલણ પ્રેમના ચલણ કરતાંયે વધારે છે , નહીં ? નહીં તો “દેવદાસ” માં પાર્વતીને દેવદાસ પાસે પહોંચાડે કેમ નહિ ? અને દેવદાસ પણ એને મળ્યા વિના રહેજ કેમ ? એ ય બળહીન અને સમાજ પણ બળહીન જ ને ?”
વાચક મિત્રો , આ કહેવાનું તાતપર્ય એ જ છે કે જયારે આપણે ;” વહુ એ વગોવ્યા મોટા ખોરડાં “ કે “ દાદાહો દીકરી “ વગેરે લોકગીતો ગાઈએ ત્યારે યાદ રહે કે સો વર્ષ પૂર્વે કેવો સમાજ હતો , અને કેવા સંજોગોમાં મેઘાણીએ એ ‘ લોક’ સાહિત્યનું સંપાદન કર્યું હતું ! ધૂળ ધોયાનું કામ કર્યું હતું !

‘લોકમાનસ , લોક જીવન અને લોક સાહિત્યની એકાગ્ર નિષ્ઠાથી ભક્તિ કરનાર મેઘાણીનો જોટો ગુજરાતમાં જ નહીં હિન્દુસ્તાનમાં મળવો મુશ્કેલ છે .. શરીર ટક્યું ત્યાં સુધી સેવા કરી … કાકાસાહેબ કાલેલકરના આ શબ્દો સાથે આજે બસ આટલું જ !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 35) મેઘાણી અને મુસાફરીનું મહત્વ !


આ કોરોના મહામારીના કાળમાં જયારે બધું જ સ્થગિત થઇ ગયું છે ત્યારે આ છ મહિના પહેલાનો સમય યાદ કરો ! …
મુસાફરી -નોકરી ધંધા માટેની રખડપટ્ટી કે વેકેશન , પ્રવાસ – પર્યટન વગેરે સમાજનું એક અવિભાજ્ય અંગ હતું ! એક મોટી પ્રવૃત્તિ હતી . દૂરના અને નજીકના સ્થળોએ ફરવા નીકળવું અને ત્યાં જુદા જુદા મનોરંજનના આકર્ષણો -નદીઓ ,સમંદરની સહેલ કરવી ક્રુઝમાં, મ્યુઝિયમ , મેળાવડાઓની મુલાકતો લેવી , રેસ્ટોરન્ટ હોટલમાં જમવું વગેરે !! એ બધું જ જાણેકે એક સ્વાભાવિક જીવનશૈલી હતી !
પણ હવે કદાચ નજીકના ભવિષ્યમાં એ બધું જોવા નહીં મળે ! કદાચ આપણી જીવન શૈલી જ બદલાઈ જશે !
તો એનાથી વિરુદ્ધમાં એક કલ્પના કરો :આજથી સો વર્ષ પહેલાં આપણે ત્યાં જીવન શૈલી કેવી હતી ?
આપણે ત્યાં નોકરી ધંધા માટે આમ રઝળપાટ કરવાનું પ્રચલિત નહોતું . વેકેશન , પ્રવાસ – પર્યટન વગેરે સાવ અણ સુણી વાત! અને તેમાંયે છાપાનાં એક પત્રકાર તરીકે ગામડાઓમાં રખડપટ્ટી કરવાની ?
સાવ નવી વાત!

એ સમયે ઝવેરચંદ મેઘાણી ગામડે ગામડે ફર્યા અને સામાન્ય લોકો વચ્ચે જઈને એમની વાતો સાંભળી ! શી જરૂર હતી એટલી દોડાદોડી કરવાની ?
એમને સમજાવ્યું કે તમે અસંસ્કૃત નથી . હા , તમારી રહેણી કરણી રીત રસમ વગેરે જુદાં છે પણ તેને અસંસ્કૃત ગણવું યોગ્ય નથી.
ઝવેરચંદ મેઘાણી પોતે પહાડી પ્રદેશો વચ્ચે જન્મ્યા અને ઉછર્યા હતા , અને અંગ્રેજી શિક્ષણ પણ સરસ રીતે પચાવ્યું હતું એટલે એમને સમજાઈ ગયું હતું કે મારે આ કહેવાતા ભણેલ વર્ગ અને ગામડાંનાં લોકો વચ્ચેની ભેદભાવની દીવાલને દૂર કરવી જ પડશે . એમણે એ જ વિચારે કલકત્તાની ઉચ્ચ કક્ષાની નોકરીને ત્યાગીને સૌરાષ્ટ્રના નાનકડા ગામ રાણપુરમાં વસવાટ કર્યો હતો . કોટ પાટલુન પહેરે એ ભણેલ અને ધોતિયું અંગરખું પહેરે તે અભણ ? એમણે એ ભેદભાવની ભીંત તોડવા એકલે હાથે પર્યટન કર્યો.
પ્રિય વાચક મિત્રો , આજે આપણા દેશમાં નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર શિક્ષણ વ્યવસ્થાને છેક પાયાથી બદલી રહી છે ત્યારે મેઘાણીને યાદ કર્યા વિના રહેવાતું નથી .
ઘણી બધી અયોગ્ય શિક્ષણ વ્યવસ્થા બ્રિટિશ રાજ્યે ગુલામ ભારત પર ઠોકી બેસાડી હતી જેનાથી બે વર્ગ વચ્ચે એક દીવાલ ઉભી થઇ ગઈ હતી !
ગાંધીજીએ પણ દેશમાં આવીને એ જોયું કે અંગ્રેજી કેળવણી લીધેલ શહેરનાં લોકો પોતાને સુજ્ઞ સમાજના ગણતાં હતાં અને સ્વાભાવિક રીતે જ કાશી બનારસમાં સંસ્કૃત ભણેલાઓ દેશી ગણાવા લાગ્યાં હતાં. એક બાજુ હતો પંડિત યુગ , ને ગાંધીજી લઇ આવ્યા ગાંધી યુગ!
જે કાર્ય મેઘાણી ( અને ઘણાં બધાં સમાજ સુધારકો – રાજા રામમોહન રાય, ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે , વગેરે ) એકલ દોકલ લોકો કરતાં હતાં ત્યાં ગાંધીજી એક મોટી સુનામીની જેમ આવ્યા અને સમગ્ર દેશમાં છવાઈ ગયા ; જેને લીધે મેઘાણી જેવાઓને કાર્ય કરવાનું બળ મળ્યું.

…ને વાચક મિત્રો , હવેના થોડા અઠવાડિયા જે વાત આપણે કરવાની છે તે છે મેઘાણીના ભ્રમણ , રખડપટ્ટી અને પ્રવાસની . મેઘાણીના પત્રકારત્વનું એક અવિભાજ્ય અંગ!
શા માટે ? તમને પ્રશ્ર્ન થશે .
કારણ કે તેમાં જ તો એમનાં લોક્સાહિત્યનાં અણમોલ મોતી છુપાયેલાં છે !
આપણા જાણીતા સાહિત્યકાર શ્રી બળવંતભાઈ જાની “ ગુજરાતનું ભારતને પ્રદાન : મેઘાણીનું ભ્રમણવૃત્તાન્ત” માં લખે છે ;
‘ મેઘાણીના સાહિત્ય પ્રદાનમાં એમનાં ભ્રમણ વૃત્તાન્ત ગ્રંથો ઘણી બધી રીતે ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રે મહત્ત્વના છે . આ ગ્રન્થોમાંથી જ તો તેમનાં આત્મવૃતાંત પ્રાપ્ત થાય છે !તેમની લોકસાહિત્ય વિષયક જાણકારી અને એ કેવી રીતે લોકો પાસેથી સાહિત્ય મેળવવતા એ પદ્ધતિ જાણવા મળે છે !’
લોકસાહિત્યની શોધમાં કેટલી રખડપટ્ટી અને હાડમારી ભોગવવા પડ્યાં તેનો ખ્યાલ આવે છે .
સોમવારથી ગુરુવાર સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર પત્રની અતિશય મહેનતસભર નોકરી પછી શુક્રવારે સવારે પરોઢની ટ્રેનમાં નજીકનાં ગામડાંઓમાં લોકસાહિત્યની શોધમાં નીકળવાનું !
આપણને ખબર છે કે મહાત્મા ગાંધીજીની ડાયરી શ્રી મહાદેવભાઈ દેસાઈ લખતા હતા . રોજેરોજનો હિસાબ . કોણ આવ્યું , શું કર્યું અને આજુબાજુનાં સંજોગો , પરિસ્થિતિ વગેરે મહાદેવભાઈની ડાયરીઓમાં અકબંધ જળવાઈ પડ્યાં છે .મહાન પુરુષની મહાનતાની નાની નાની વાતો આપણને એમાંથી જડે છે .
બસ , ઝવેરચંદ મેઘાણીની સાચી પ્રતિભા આ દોડતી કલમે લખાયેલ નોંધપોથીઓમાં જળવાઈ છે . અને કદાચ ભુલાઈ પણ ગઈ હોત! પણ , એનું શ્રેય મેઘાણી ઉમાશંકર જોશીને ફાવે છે . ઉમાશંકર જોશી ‘બુદ્ધિપ્રકાશ ‘ મેગેઝીનનું સંપાદન કરતા હતા . એમણે મેઘાણીને એમાં થોડું થોડું , નોધપોથીઓમાં જ્યાં ત્યાં સચવાયેલ લખાણ શોધીને , સુથાર જેમ રંધો ફેરવે અને આજુબાજુ જે વ્હેર ઉડ્યો હોય તે પડી રહેલા વ્હેરને ભેગો કરીને ઢગલી કરે એ રીતે , મેઘાણીને બસ, એ બધી ભ્રમણ નોંધ વિષે જ લખવા કહ્યું .
એમણે લખેલ પ્રવાસ વર્ણનો ,” સૌરાષ્ટ્રનાં ખંડેરોમાં’ ‘સોરઠને તીરે તીરે ‘ ‘પરકમ્મા’ અને ‘છેલ્લું પ્રયાણ’ વગેરેમાં છે , જેને સંક્ષિપ્ત કરીને નવા સ્વરૂપે આપણને પ્રાપ્ત થાય છે . આજના જમાનામાં આપણને રસ પડે એ વિગતો છે એ સમયની પરિસ્થિતિ , સમાજ , અને એમાંથી ઉદ્ધભવતા પ્રસંગો ! એ સાહિત્યની શોધમાં મળ્યા હતા ચારણોને, બારોટોને , દરબાર અને ગઢવીઓને , ભજનિકો અને વાતોડીયાં સામાન્ય જન , સન્નારીઓ . બહેનો . માતાઓ , રાસડા રમનાર , ગાનાર , સ્ત્રીઓ , પુરુષો , જુવાનિયાઓ , માળી, ઘાંચી , મોચી , કુમ્ભાર , સુથાર સૌને ! અને સૌની પાસેથી વાતો કઢાવવી એ પણ સરળ નહોતું . વળી જ્યાં પણ જાય , ત્યાંથી રવિવારે સાંજે તો પાછા આવી જ જવું પડે !
એમના નિયમ પ્રમાણે શુક્રવારે સવારે જે તે ગામડે સવારે પહોંચી જાય !
ક્યાંક શિરામણ કરે , ક્યાંક રોંઢા ટાણે કોઈ બીજા ગામમાં હોય ને વાળું કરવાનું કોઈક ત્રીજા જ ગામમાં ! લોકો પણ ક્યારેક શંકાથી જુએ ! એમનો વિશ્વાશ મેળવવાનો , એમનો સંકોચ દૂર કરવાનો , એમનામાં રહેલી પ્રતિભા – લોકસાહિત્યનો ખજાનો બહાર લાવવાનો !
અને આ બધું જ પાછું ઝડપથી નોંધ પોથીમાં ટપકાવવાનું !!
ને તે પણ એકલે હાથે !
ના કોઈ સાથી કે સંગાથી !
ઘેર પણ પત્ની અને બાળકોને આમ ત્રણ દિવસ માટે મૂકીને આ રઝળપાટ ?
ક્યારેક આપણને થાય કે એટલું બધું કાષ્ટ શા માટે ?
કારણ હતું , આ બે વર્ગ વચ્ચેની –
ભેદની ભીંત્યું ને ભાંગવાની, મંડાણી આખરી મુરાદ !
અને એ માટે જ જાણેકે એ જન્મ્યા હતા !

એમનાં સાહિત્યમાં એ વર્તાય છે ! ક્યાં ક્યાંથી બધું શોધીને મેઘાણીએ આપણી પાસે મૂક્યું છે .
પણ નરસિંહરાવ દીવેટિયાએ એમનાં લોકસાહિત્ય માટે નકારાત્મક અભિપ્રાય આપ્યો ;
“ બોલચાલની ભાષામાં સાહિત્ય ના થાય !એ તો બોલચાલની બોલી કહેવાય , એ બોલનાર સંસ્કારી નથી , અસંસકૃ છે “ એમ કહ્યું , તેમની માન્ય મુજબ દેશ વિજ્ઞાન , રાજનીતિ , અર્થ તંત્ર વગેરેમાં પાછળ રહી ગયો તેનું કારણ આ દેશના લોકો વહેમી , રૂઢિગ્રસ્ત અને અંધસઁસ્કાર વશ હતાં, અભણ અને અસંસ્કારી હતાં, તેમની પાસેથી તે વળી શીખવાનું શું હોય ? મહાન સાહિત્યકાર નરસિંહરાવ દીવેટિયાનું માનવું હતું !
ત્યારે મેઘાણીએ ; ‘ભણેલ લોકો પણ અસંસ્કારી હોઈ શકે છે અને અભણ માં પણ ઊંડા સંસ્કાર પડેલાં હોઈ શકે છે ‘ એમ કહીને ; “એટલો મોટો સમાજ સંસ્કાર વિના હજારો વર્ષથી જીવ્યો હશે ? “ એમ પ્રશ્ન કરી ને પોતાની જાત મહેનતથી સમાજમાં , સાહિત્યમાં નવી દ્રષ્ટિ ઉભી કરી છે !
નરસિંહરાવની જેમ કિશોરલાલ મશરૂવાળા , જાણીતા સાહિત્યકારે પણ સંસ્કૃતિને મૂલવવામાં ભૂલ કરી – કહો કે ઉતાવળ કરી હતી . શ્રી મનુભાઈ પંચોલી ,”દર્શક” એમની વ્યાખ્યાનમાળામાં જણાવે છે કે , કિશોર મશરૂવાલાએ બે પ્રકારની સંસ્કૃતિ ગણાવી હતી : એક ભદ્ર ઇન્દ્રિય અનુરાગી સંસ્કૃતિ , અને બીજી સંત સાધુઓની વૈરાગ્ય યુક્ત સંસ્કૃતિ !
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ સૌરાષ્ટ્રનાં ગામડાઓમાં ફરી ફરીને એ એક અનોખી ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિ – લોકોની સંસ્કૃતિના આપણને દર્શન કરાવ્યા ! એમનું એ કામ આજે સવા સો વર્ષ પછી પણ એમને શાશ્વતા બક્ષે છે !
કેવા હતા એ કપરા દિવસો ! ભણેલા જ જયારે રસ્તો ભૂલે તો અભણ બિચારાંનું શું ગજું ?
મેઘાણીના નિર્ભય વ્યક્તિત્વ અને પત્રકારત્ત્વને કારણે એમણે કરેલ સંસ્કૃતિ અને સાહિત્ય સેવાની વાતો આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 34) મેઘાણી : શબ્દનો સોદાગર

મેઘાણીના હાંરે દોસ્ત હાલો દાદાજીના દેશમાં એ કૉલમનો બે તૃતિયાંઉશ ભાગ આજે પૂરો થાય છે ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ આગળ નજર કરું છું તો ઘણા બધા વિષયોને તો જાણે કે હજુ સ્પર્શવાનું જ બન્યું નથી !
મેઘાણીનાં સાહિત્ય સર્જનનાં કેટલાં પાસાં ને આપણે સ્પર્શયાં ?
જરા પાછળ નજર કરીએ !
એમનાં પધ્ય સર્જનમાં એમનાં કાવ્યો , ગીતો , ભજનો , ગરબા મુક્તકો , છંદ અને દુહા જેમાં કાવ્ય પ્રકાર અને વિષય વસ્તુ જ એટલાં વિશાલ અને અગાધ છે …. કે શરૂઆત ક્યાંથી કરું ?
બાળ ગીતો ને હાલરડાં – માડીના કંઠેથી નીતરતાં હાલરડાં ને બેનીને કંઠેથી વહેતાં ભાઈબેનનીનાં પ્રેમનાં ગીતો મને અત્યંત પ્રિય છે . આપણે તેનો આછો પરિચય કર્યો ( લેખ ૧૩-૧૪..વગેરે )
તો પ્રિતમ અને પ્રિયતમાના દિલને આજેય હિલ્લોળે ચઢાવે એવાં પ્રણયનાં અને વિરહનાં ગીતોનો ખજાનો પણ અગાધ છે ! તેમનાં સ્વતંત્ર કાવ્યો અને અનુસર્જનો નો આછો પરિચય અવાર નવાર મેળવ્યો જ છે ..
તો ગાંધીયુગનાં શૌર્યનાં, ત્યાગનાં , બલિદાનનાં , શહાદતનાં ગીતો સાથે સામાન્ય માનવીનાં ગીતોએ કયાં ઓછા છે ? તકલી અને રેંટિયો , ઘણરે બોલે ને એરણ સાંભળે .. એ પણ આપણે ૧૭,૧૮, ૧૯, ૨૦ વગેરે પ્રકરણોમાં અછડતા ઉલ્લેખથી માણ્યું.. અને –
અને -ધોબી ઘાટ પર ગવાતાં ગીતો , વાવણી અને લણણી વેળાએ ગાવતાં ખેત મજૂરોનાં ગીતો , કુંભાર ચાકડો ચલાવે અને લલકારે , માછીમારો માછલાં પકડવા જાય અને ગાય તે માછી ગીતો ..અને પનિહારીઓ પાણી ભરવા જાય ને ગાય તે કૂવાકાંઠે ગવાતાં, નદીકાંઠે લહેરાતાં ગીતો !
અરે સાધુ સંતોને મુખે વહેતાં ભજનો !!
કેટ કેટલાં વિષયો પર મેઘાણીએ કવિતાઓ – ગીતો ગરબા ભજન લખ્યાં છે ! એ બધાનો અહીં ઉલ્લેખ કરીને સહેજ આગળ વધીએ !
એમનો અવાજ પણ એવો બુલંદ હતો કે એ આવાં સેંકડો ગીતો નાનાં મોટાં સમૂહમાં ગાતા. અને એટલે એ વધુ લોકપ્રિય બન્યાં.
એમનાં લોકસાહિત્યની વાત કરીએ તો વળી પાછું તેમાં ગધ્ય અને પધ્ય બન્ને વિષે વિચારવું પડે !
લોકસાહિત્ય એટલે જ લોકોનું સાહિત્ય ! તેમાં જુદી જુદી કોમ , જુદી જાતિ, જુદી વસ્તીનાં પ્રાસંગિક ગીતો – લગ્ન ગીતો , અધેણીના ગીતો , જન્મથી લઈને મૃત્યુના મરશિયાઓ પણ મેઘાણીએ સંગ્રહયા છે ! લોકસાહિત્યનો ખજાનો જ એટલો ભરપૂર છે કે માત્ર એ વિષે જ એક વર્ષ લખવા છતાંય પૂરો ન્યાય આપી શકાય નહિ !
અને એનું કારણ શું ?
મેઘાણી એક સિદ્ધહસ્ત સાહિત્યકાર હતા. જો કે સાહિત્યકારનીએ પહેલાં એ એક સ્વાન્તઃ સુખાય સર્જન કરનાર નિજાનંદી વ્યક્તિ હતા. સાહિત્ય સર્જન પાછળ પોતાનો પ્રામાણિક શોખ , ભુલાયેલ લોકોને તેમની ઓળખ આપવાનો પ્રયાસ , આ બધાં મહત્વનાં પરિબળો હતાં!
જાણેકે સાહિત્ય માટે જ ભેખ પહેરેલો . અને તેમાં ભળ્યો રાષ્ટ્ર પ્રેમ ! અને તેમાં ગાંધીજીનો પ્રભાવ ભળ્યો !

મેઘાણીએ આ ઝવેરાત શોધ્યું અને આપણને એ ઝવેરાતનો ડુંગરો બતાવ્યો : હવે એને ખોદવાનું કામ કરવાનું છે લોકસાહિત્યના અભ્યાસુઓએ .

“પેલે પેલે શબદે હુઆ રણુંકારા ,
ત્યાંથી રે ઉપજ્યાં – જમીં આસમાનાં!”
સોરઠી સંત વાણી માં મેઘાણી લખે છે “જી રે લાખા! વચન થકી સૃષ્ટિ રચવી જી !” ( વચન એટલે કે શબ્દ )
ઝવેરચંદ મેઘાણી માટે “શબ્દનો સોદાગર “એ શબ્દ અનિરુદ્ધભાઈ બ્રહ્મભટ્ટે વાપર્યો હતો. ( અનિરુદ્ધભાઈ મારાં અનુસ્નાતક કક્ષાએ પ્રોફેસર હતા- માત્ર ૪૪ વર્ષની ઉંમરે તેમને આ પૃથ્વી પરથી વિદાય લીધી -આજે શિક્ષક દિને તેમને પણ અંજલિ અર્પું છું )
આ શબ્દના સોદાગરે શબ્દને કેવી કેવી અદભુત રીતે વાપર્યો છે એ જ તો આપણે માણી રહ્યાં છીએ આટલા સમયથી !!
એમનાં અમુક સાહિત્ય સર્જન આપણને હ્ર્દય સોંસરાં ઉતરી જાય છે . હા , બધું જ સાહિત્ય કઈ આ કાળના પ્રવાહમાં ટકી રહે તે શક્ય નથી, પણ અમુક કૃતિઓ શાશ્વત રહેશે તેમાં શંકા નથી .
જરા મેઘાણીના ગધ્ય સાહિત્ય તરફ નજર કરીએ !
જો કે મને એમનાં લોકગીતો , કાવ્યો અનુસર્જિત ગીતો વગેરે વધારે ગમે છે , પણ ઘણી સામાજિક નવલકથાઓ અને નવલિકાઓ પણ લોકબોલી અને ભાષાની દ્રષ્ટિએ મહત્વની છે ! તેમની બહારવટિયાઓની વાર્તાઓ અને સંત ચરિત્રો મને તત્કાલીન સમાજનું પ્રતિબિંબ હોઈ વધારે મહત્વનાં લાગ્યાં છે . જો કે , આપણે એ બધાં જ સાથે સામે થવું જરૂરી નથી . ગઈ વખતે આપણે “સિક્કાની બીજી બાજુ” માં એની મર્યાદોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો . આપણો દેશ સદીઓથી ગુલામીમાં સબડતો હતો એટલે નિરાશાવાદ અને જે છે તેને ચલાવી લેવાનો સ્વીકાર તત્કાલીન સમાજમાં હતો : ‘ ચિત્ત તું શીદને ચિંતા કરે , કૃષ્ણને કરવું હોય તે કરે !” એમ દેશમાં passive વલણ પ્રવર્તતું
હતું ત્યારે આ બધી સંત વાણી “ આપણાં હાથમાં કઈ જ નથી , ભગવાને ધાર્યું હશે તે જ થશે !” એમ સમજાવીને સમાધાન શીખવાડતી હતી , ત્યારે ગાંધીજીએ આવીને સૌને જગાડવાનું કામ કર્યું .. ને મેઘાણી એમાં જોડાઈ ગયા ! એમની એ સામાજિક નવલિકાઓ નવકથાઓ વગેરે તત્કાલીન સમાજમાં બહુ જ લોક પ્રિય બનેલી.
આ સિવાય જે વિષયને આપણે હજુ સુધી સ્પર્શ્યા નથી તે છે તેમનું પત્રકારિત્વ !
શરૂઆતનાં વર્ષોમાં “સૌરાષ્ટ્ર” છાપાં માટે , પછી મુંબઈમાં “જન્મભૂમિ” માટે
અને ત્યાર બાદ “ફૂલછાબ” માટે મેઘાણીએ ખુબ કામ કર્યું હતું .
ક્યારેક સમાચારો મેળવવા અને લોકસાહિત્યની શોધમાં તેમણે કરેલું ભ્રમણ દાદ માંગી લે છે ! અને એમ ફરતાં ફરતાં એમણે લખેલ પ્રવાસ વર્ણનો ! એમનાં પ્રવાસ વર્ણનો , એમના પત્રકાર તરીકેના અનુભવો , મુંબઈમાં એમણે કરેલા નવતર સાહિત્ય પ્રયોગો – નાટકો અને ફિલ્મની દુનિયા પણ ! એ સૌ રસપ્રદ વાતોને એ સૌ સાહિત્યનો ખજાનો હવેનાં પ્રકરણનોમાં સમાવીશું ! .

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 33 – લોકસાહિત્ય ને સિક્કાની બીજી બાજુ!

‘સંત સૂરો ને સતીયુંને દીધી જેણે વાણી ,
અરે પાળિયા એ જીવતા કર્યા , તને ધન્ય છે મેઘાણી !’
હા , લોક સાહિત્ય ને ચિરંજીવ કરનાર, પાળિયા એ જીવતા કરનાર ,સામાન્ય લોકોની અસામાન્ય વાતો વિશાળ પ્રમાણમાં સુજ્ઞ સમાજ સમક્ષ લઇ આવનાર- સૌ પ્રથમ હતા મેઘાણી ! પણ આ લોકસાહિત્ય જે શહેરથી દૂર ,ગામડાઓમાં વસેલાં રબારાં , કોળી , રજપૂત , ગરાસિયા વગેરે સમાજનું વારસાગત ઉતરી આવેલું લોકબોલીમાં સચવાયેલું સાહિત્ય હતું તેની , સિક્કાની બીજી પણ બાજુ છે!
સુજ્ઞ સમાજે એની ટીકા પણ કરી છે .
અને આજે જરા એની વાત કરવી છે .
અલબત્ત મેઘાણી એ વિષે શું માનતા હતા પહેલાં એની વાત કરીએ :

એક વખત એકપુસ્તકલયમાં ભણેલ ગણેલ ગુજરાતીઓનું મંડળ ભેગું થયું હતું . અને મેઘાણી (કદાચ અનાયાસે જ)એ પુસ્તકાલયમાં હતા .
જાણીતા સાહિત્યકાર વિદ્વાન જયંત કોઠારી લખે છે ; “ રોયલ એશિયાટિક સોસાયટીના એ ગ્રંથાલયમાં પારસી ગુજરાતીઓની એક નાનકડી મંડળીમાં મેરેજ સોન્ગ્સ “Marriage Songs” વિષયનો એક અંગ્રેજી નિબંધ વંચાઈ રહ્યો હતો …અને એમાં એક ગુજરાતી લગ્ન ગીતનો -તુચ્છ ગુજરાતી લગ્ન ગીતનો -નિર્દેશ હતો … ( એટલે કે એ લોકો અંગ્રેજીમાં ગુજરાતી લગ્નગીતની નકારાત્મક ટીકા કરી રહ્યા હતા )
ઝવેરચં મેઘાણી પોતે સ્નાતક કક્ષાના અભ્યાસ કરેલ , કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ હતા એ તો વાચક મિત્રો ને ખબર જ છે !
પોતે દ્રઢ માનતા કે યુનિવર્સીટી શિક્ષણમાં જે પ્રકારની પંડિતાઇ પોષાય છે તેને માટે તેમનું માનસ ઘડાયેલું નથી ..
આમ તો સાહિત્યનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ કરવાનું શિક્ષણ એમને કોલેજના અભ્યાસ કાળ દરમ્યાન મળ્યું હતું . પોતે સૌરાષ્ટ્રના પહાડો અને જંગલો વચ્ચે ઉછર્યા હતા અને ક્યારેક ભયન્કર અંધારી રાત્રીએ ફરજીયાત કોઈ જંગલમાં અજાણ્યાઓ વચ્ચે રાતવાસો કર્યો હતો . એ લોકોની મહેમાનગીરી માણી હતી . એમનામાં છુપાયેલ લોકસાહિત્યનો વારસો એમણે પીછાણ્યો હતો . અને એ લોકો પ્રત્યે પ્રેમ હતો જ . એમનું સાહિત્ય શોધીને સમાજને આપવાની ઈચ્છા પણ હતી . અને એટલે જ કલકત્તાથી સારી નોકરી છોડીને એ ગુજરાતમાં પાછા આવેલ .
એટલે , એ દિવસે ગ્રંથાલયમાં પારસી ગુજરાતીઓની -આવા છીછરાં લોકોની અતિશય છીછરી વાતોથી એ ઘવાયા … એટલે તે દિવસે એમણે કટાક્ષમાં કહ્યું ; “વાહ , ( આ ભણેલાં લોકો !) થોડી સામગ્રી સાંપડે એટલે તરત જ તેના પર લખવું ! અને પંડિત બની જવું ! આ અંગ્રેજી ભાષાની ઘેલછા પણ એવી છે કે એ અંગ્રેજી ભાષા ચીંથરાની ઢીંગલીને પણ પાંડિત્યનો પોષાક પહેરાવી શકે છે !”
એમ કહીને એમણે કહેવાતા ભણેલ સમાજ પર રોષ ઠાલવ્યો હતો .
આજે આપણે ‘ લોક’ શબ્દનો અર્થ people એમ કરીએ છીએ ; એટલે કે જનતા એમ કરીએ છીએ પણ સાચા અર્થમાં લોક એટલે Folk – મેઘાણીનાં એ લોકો એટલે ખેડૂત – કણબી ,વાણિયાં, બાહારવટિયા, સાધુ -સંતો , ખારવા – માછીમારો , હજામ , હરિજન , અને મકરાણી – બલોય , વાઘેર , હિન્દૂ અને મુસલમાન એ બધાંય અભણ ને ઓછું ભણેલ એ સૌ એ લોક શબ્દમાં અભિપ્રેત છે . મેઘાણીએ પોતે જ કહ્યું છે કે સામાન્ય માનવીની વાતો લખનાર શામળ ને પ્રેમાનંદ ય બધાનું સાહિત્ય ગજ રાજનાં સાહિત્ય જેવું જાજરમાન છે ; પણ આ લોકસાહિત્ય તો બકરી ને ગાય જેવું ! વાડામાં ને ગલીઓમાંયે સમાઈ જાય ; ને પૌષ્ટિક દૂધેય આપે !
દેખીતી રીત જ એમને આ સાહિત્ય અને આ માનવીઓ પ્રત્યે પક્ષપાત છે ..

આમ તો મેઘાણીની વાતમાં તથ્ય હતું પણ લોકસાહિત્યની અમુક વાતો સુજ્ઞ સમાજના ભેજામાં ઉતારવી મુશ્કેલ હતી .
સ્ત્રીના કૌમારત્વની વાત કરતા એ લખે છે કે એ કુંવારિકાઓ , “ ચોખો”પુરુષવાચક શબ્દ એટલે એ જમવામાં પણ ના લે !એટલું તો કડક બ્રહ્મચર્ય પાળે ! અરે જીવતા પુરુષની સામે પણ ના જુએ એટલું જ નહિ ચોખા , બજારો , મગ, જેવા અનાજ પણ પુરુષવાચક હોવાથી એ પણ ના ખાય !
પણ સુજ્ઞ વાચક મિત્રો ! આને તમે શું કહેશો ?

લોકસાહિત્યની વાતોમાં એ વર્ગનાં સંસ્કારો અને જીવન મૂલ્યોને બિરદાવીને એને “દિલાવર સંસ્કાર” કહીને સોરઠી બહારવટિયાઓ અને સંતોની વાતો કહે છે , પણ એની નબળી બાજુઓ પણ છે જ . એ અભણ વર્ગની જુનવાણી માન્યતાઓ ,એની રૂઢિઓ , વહેમ , કલહ કંકાસ અને અજ્ઞાન પણ છે જ . જુના વેર , દગો , ઘાતકીપણું એ બધું જ અહીં છે. સાસરિયામાં ત્રાસ અને પિયરમાં નણંદ ભોજાઇના દુઃખની ગાથા , દેરાણી જેઠાણી વચ્ચેના વિવાદ , એ બધું જ શું એટલે અંશે સત્ય હશે ? પ્રશ્ન છે . “વહુએ વગોવ્યાં મોટા ખોરડાં “અને “માડી હું તો બાર બાર વર્ષે આવીયો “ વગેરે લોકગીતો યાદ આવે છે .. એ જ રીતે સંત ચરિત્રો અને વ્રત કથાઓમાં સાધુ સંતોનું માહત્મ્ય છે , પણ એ કથાઓમાં એ જ સાધુઓ મહાન છે કે જે પરચો બતાવે છે ; ચમત્કાર કરે છે ! છોકરાને ખાંડણીમાં ખાંડી નાખે ને પછી દીકરો જીવતો થાય ; કે સ્ત્રીના શિયળ પર શંકા કરનાર કોઢિયો થાય .. સતીના સતને પ્રતાપે ભગવાન પ્રસન્ન થાય વગેરે વગેરે આ બધાં ચમત્કારો પ્રજાને ગુમરાહ કરનારા છે એમ ભણેલ વર્ગનું કહેવું હતું . જો જે ઝવેરચંદ મેઘાણીની કેટલીક નવલિકાઓમાં આવી અંધ શ્રદ્ધા ઉપર પ્રશ્ન પણ એમણે કર્યા છે
મેઘાણીએ પણ કબુલ્યું છે કે હા , મરેલાં પુનર્જીવિત થાય તેવી ભ્રાંતિ આપણે ઉભી નથી કરવાની , પણ , રાજાની કુડી નજર પડતાં જાતને સમૂળગી વાઢી નાખનાર કે શરીરે સાપ વીટળાયો હતો છતાં પોતાની દેહ મર્યાદા ન છોડનાર સ્ત્રીને નમન કરવામાં ખોટું શું છે ?

વાચક મિત્રો , આ પ્રશ્ન તો હું તમને જ પૂછું છું :
મેઘાણીએ લખ્યું છે : “ બેશક , આજે આપણને દેહ મર્જાદનાં જૂનાં ધોરણો ઢીલાં કરવાની જરૂર પડી છે .લજ્જાની કેટલીક લાગણીઓમાં આપણને અતિરેક જણાયો છે .. પણ ઉપર જણાવ્યા તેવા દ્રષ્ટાંતોને નમવાથી આજના યુગમાંગ્યાં પરિવર્તનોને અપમાન સમજવાની જરૂર નથી . પતિ ભક્તિ , શિયળ , આતિથ્ય ઇત્યાદિ ગત યુગની ઉગ્ર ભાવના – અતિ ઉગ્ર ભાવના અને અતિરેકને અનુકરણીય ના ગણીએ, પણ એને આદર યોગ્ય તો ગણી શકાય ને ? એમાં કોઈ પ્રભાવક જીવન તત્વ તો જરૂર વિલસી રહ્યું છે ..
આપણે ત્યાં પુરાણોમાં વાર્તાઓમાં આવે છે કે એક ફૂલ ઓછું પડ્યું એટલે માથું વધેરી દીધું ! મેઘાણી આપણી એ કમળપૂજા ને જાપાનની હારાકીરી ની મૃત્યુ ભાવના સાથે સરખાવે છે અને કહે છે કે આવાં મૃત્યુને બુદ્ધિ હસી કાઢે છે , પણ તેમાં મરનારનો દેહ પરનો વિજય દેખાય છે તેને કોઈ પણ બુધ્ધિવાદની હોશિયારી ઝાંખો પાડીશકશે નહીં .. અહીં એ પ્રથાનું સમર્થન નથી પણ એમાં પ્રગટ થતી પ્રાણ શક્તિને અંજલિ છે .

આવા ગંભીર મુદ્દા પર સહેજ સ્પર્શવાનું એક કારણ છે !
મેઘાણીની વિદાયને પણ પોણી સાડી વીતી ગઈ . સમય બદલાયો . સંજોગો બદલાયાં. અરે સ્થળ પણ બદલાઈ ગયાં. મેઘાણીના સાહિત્યની શાશ્વતતા માણવા આ બધું જાણવું પણ જરૂરી છે . સારો સાહિત્યકાર માત્ર તત્કાલીન સમાજનું પ્રતિબિંબ જ નથી ઝીલતો , એ પોતે એનું પ્રતીક બની જાય છે ! એ સમયના સમાજમાં દેશ ગુલામીમાં ડૂબેલો હતો , મિથ્યા અભિમાન અને નાના નાના વાડાઓમાં વહેંચાયેલ લોકોને કોઈ પણ રીતે જગાડીને રાષ્ટ્ર ભાવના માટે જાગૃત કરવાનાં હતાં! ગાંધીજીએ ખુબ વિચારીને આળસુ લોકોને માત્ર રેંટિયો કાંતવાનું , સ્વાવલંબી બનવાનું સમજાવ્યું ; બસ , એ જ રીતે લોકોને એક કરવા રાષ્ટ્રીય કવિ મેઘાણીએ લોકસાહિત્યનું શસ્ત્ર હાથમાં લીધું !
લગ્નગીતો ઋતુગીતો સંત વાણી , ભજનો , હાલરડાંથી માંડીને મરશિયાં સુધીનું તમામ સાહિત્ય ભણેલ સમાજને પીરસ્યું અને આ બે વર્ગો વચ્ચે સેતુ બન્યા ! તેના વૈશિષ્‍ટય અને વૈભવ દાખવ્‍યાં છે.
રાષ્ટ્રીય શાયર, , લેખક , કવિ , નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, પત્રકાર ,લોકસાહિત્યકાર,સંશોધક-સંપાદક, વિવેચક, અનુવાદક, ,એવા શ્રી ઝવેરચંદ ઝવેરચંદ મેઘાણી 25 વર્ષોમાં સાહિત્યનું ૨૫૦ વર્ષોનું કામ કામ કરી ગયા…!
એમની સાહિત્ય સફર , એમનું પ્રસિધ્દ સર્જન અને આઝાદીની દાંડી કૂચની રસપ્રદ વાત આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 32) મેઘાણીની મર્દાનગીની વાતો

જનનીના હૈયામાં પોઢંતા પોઢંતા પીધો કસુંબીનો રંગ ! હા , કસુંબીનો રંગ એટલે કે હિંમત અને મર્દાનગી !
“કુરબાનીની કથા ‘ થી જેમણે સાહિત્ય ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરેલો( ૧૯૨૦) એ ઝવેરચંદ મેઘાણી પોતે જ પોતાની જાતને પહાડનું બાળક કહેવડાવે છે .
પહાડી પ્રદેશની મુશ્કેલીઓથી ઘડાયેલ મેઘાણી , પિતાનાં મર્દાનગીનાં સંસ્કાર ગળથુથીમાં જ લઈને જન્મ્યા હતા . એટલેકે ગીરના જંગલો અને પહાડોની વચ્ચે પોલીસ થાણામાં ફરજ બજાવતા પિતાની જેમ તેઓ પણ નાનપણથીજ બહાદ્દુરીનાં ગુણ ધરાવતા હતા .

ઝવેરચંદ મેઘાણીમાં રહેલ માણસાઈ ની વાતો , નાનામાં નાની અસહાય , અશક્ત વ્યક્તિ પ્રત્યે પ્રેમ અને દયાની વાતો આપણે ગયા અઠવાડીએ જાણી . રસ્તેજનાર વટેમાર્ગુની સેવા સુશ્રુષા કરી એને નવજીવન આપ્યું હતું ! પણ એ જ મેઘાણી જે “ધણ રે બોલે ને એરણ સાંભળે “એમ સામાન્ય માનવીની વાત કરે છે એ જ મેઘાણીએ “ સોરઠી બહારવટિયાઓની વાતોય લખી છે ! અરે , એ એવું મર્દાનગી ભર્યું જીવન પણ જીવ્યા છે !
તો નિર્દોષ પ્રજાને બહારવટિયાઓ રંજાળતાં હતાં ત્યારે મેઘાણી બન્દૂક લઈને ખાબક્યા હતા !
હા , એ તો પોતાનો માનવ ધર્મ જ બજાવતા હતા !

એમની મર્દાનગી એમની કલમમાં પણ દેખાતી હતી

પોતાની પાસે કલમની તાકાત હતી એટલે એનો ઉપયોગ દેશની , માતૃભાષાની અને સામાન્ય લોકની ઉન્નતિ કાજે જ કર્યો ! ગાંધીજી જેવા મિતભાષી , જે શબ્દને તોળી તોળીને જ બોલે એમણે મેઘાણીને રાષ્ટ્ર કવિનું આટલું ઉચ્ચ આસન એમ જ નહોતું આપ્યું .
ગાંધીજીએ દેશનાં રજવાડાઓનું એકીકરણ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો ત્યારે ઘણાં રાજવીઓનાં દિલ દુભાયાં હતાં.( ૧૯૩૯ -૧૯૪૦ ) અને એટલે એ સૌએ ફૂલછાબ સાપ્તાહિકને પોતાનાં રાજવાડાંઓમાંથી હદ પાર કરેલ .

( યાદ કરાવું કે સત્યાગ્રહની લડતમાં 1931-32 મેઘાણીને બે વર્ષની સજા થઇ તે દરમ્યાન મેઘાણીનું સૌરાષ્ટ્ર છાપું બંધ થઇ ગયું હતું , જીવનના અતિ કપરા દિવસોમાંથી એ પસાર થઇ રહ્યા હતા . એક તરફ ગાંધીજીની સત્યાગ્રહની લડત શરૂ થઇ હતી અને સદીઓથી ઊંઘતો દેશ અજગરની જેમ પડ્યો રહેલ દેશ ધીમે ધીમે જાગૃત થઇ રહ્યો હતો , ત્યારે જે પણ કારણ હોય – પણ ઝ મે ના પ્રથમ પત્ની દમયંતીબેને નાનકડા ચાર બાળકો મૂકીને અગ્નિ સ્નાન કરેલું ૧૯૩૪ , અને દુઃખ ભૂલવા , એ સ્થાન છોડીને એ હવે મુંબઈ આવીને વસ્યા હતા. જન્મભૂમિમાં નોકરી શરુ કરેલી , પણ નવું શરુ કરેલ ફૂલછાબ માટે પાછા આવેલા ) પણ એ ફૂલછાબ સામે પણ વિરોધના વંટોળો હતા !
મેઘાણીને આ રજવાડાઓ સાથે મિત્રતા હતી એટલે એ રાજવીએ મેઘાણીને પોતાને ત્યાં આમંત્ર આપ્યું . પણ ; “જે ફૂલછાબ સાથે નહીં – જ્યાં ફુલછાબનું અપમાન -તેની સાથે હું નહીં કહીને એમણે એનો અસ્વીકાર કર્યો હતો !” અનુકૂળ પવનમાં તો સૌ પતંગ ચગાવે , આ તો સામે પવને ટકી રહેવાનું હતું !પોતાના સિદ્ધાંતો માટે ઝૂઝવાનું હતું ! પરિસ્થિતિ કેવી વિકટ હતી ! વાચક મિત્રો ! યાદ રાખો કે ફુલછાબમાં તેઓ તંત્રી તરીકે નોકરી કરતા હતા – તેના માલિક નહોતા !
તો બીજી તરફ સાહિત્ય જગતમાં પણ એમનો વિરોધ કરનારો સુજ્ઞ સમાજ હતો જ કે જે એમના સાહિત્યને હજુ પણ શિષ્ટ સાહિત્ય ગણવા તૈયાર નહોતો! ત્યારે રાજા રજવાડાઓનું આમંત્રણ એક પ્રેસ્ટિજ ગણાય ! ત્યારે આમંત્રણ અસ્વીકાર કરવાનું સહેલું નહોતું જ . પન્નાલાલ પટેલ ના “ મળેલાં જીવ” કે રઘુવીર ચૌધરીની સામાન્ય જનની વાર્તાઓ જન્મવાનો હજુ વાર હતી . મેઘાણીના વાવેલ બીજ ઉપર તો આ સૌ સાહિત્યકારો ફૂલ બની ને ઉગવાના હતા !
પ્રજામાં જાગૃતિ આણવા સાહિત્ય રૂપી યજ્ઞ જાણેકે એમણે શરૂ કરેલો !
પણ , આ શબ્દોની તાકાત પણ સો ટચના સોના જેવી હતી , હોં ! જેટલું મનોબળ પાકું હતું એટલું
જ નિર્ભય મન પણ હતું !
કોર્ટમાં મેઘાણીને સજા થઇ ત્યારે બુલંદ અવાજે એમણે ગાયું હતું :
હજારો વર્ષની જૂની અમારી વેદનાઓ !
કલેજાં ચીરતી કંપાવતી આ ભય કથાઓ !
મરેલાંનાં રુધિરને જીવતાંનાં આસુડાંઓ
સમર્પણ એ સહુ વ્હાલા પ્રભુ તારે ચરણ હો !

પોતાના બાળપણની વાતો કરતા એમણે કહ્યું હતું કે લાખાપાદર – જે ગીરના જંગલો પહાડોનું નાકું હતું ત્યાંના આજુબાજુનાં થાણાઓ પણ એમના પિતા સાંભળતા . અને વેકેશનમાં મેઘાણી પિતા પાસે આવે ત્યારે રસ્તામાં ક્યારેક વરસાદ , તોફાન , નદીમાં પૂર આવ્યું હોય કે ઘોડો , ઉંટ કે બીજું કોઈ સાધન ન મળતા , રાતવાસો ગમેતે નેસડામાં – ઝૂંપડામાં કરવો પડતો , એવે સમયે હૈયામાં આભ જેટલી હામ ને બાવળામાં પુરી તાકાત લઈને જ એ નીકળતા !

એક વાર રાણપુર નજીક – એટલેકે જ્યાં ફુલછાબનું કાર્યાલય હતું તે ગામની નજીકના નાનકડા ગામ નાગનેશની ભાગોળે બહારવટિયાઓ ચઢી આવ્યા .. વાવડી અને ધાગરડી ગામના બહારવટિયાઓ લોકોને રંજાડતા . પોલીસોએ આખી રાત ખાડીઓમાં સંતાઈને બહારવટિયાઓને પકડવા પ્રયત્નો કર્યા . ડુંગરોની કોતરોમાં ઉછરેલ , પોલીસ અમલદારનો આ ભડનો દીકરો પણ પોતાની બંધુક લઈને બહારવટિયાઓને પકડવા પોલીસો સાથે જોડાઈ ગયો !! અને આખી રાત જીવન મરણ વચ્ચે કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં ગામની રક્ષા કરી !
આજે પણ એ દરશ્ય જો તમે નજર સમક્ષ ઉભું કરશો તો આ કવિની તાકાત પર ફિદા થઇ જશો … જેવું લખવું એવું જ જીવવું !

આ મહાન વ્યક્તિની સામાન્ય વાતોની અસામાન્યતા ની- વાતો આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 31) માનવતાની મ્હેક મેઘાણી !


આજે દુનિયાને સૌથી વધારે જો કાંઈ જરૂર હોય તો છે કોઈ હકારાત્મક , સારા વિચારોની ! ચારે બાજુએ ગમગીની અને ચિંતાનું વાતાવરણ સર્જાયું છે અને કરોના કાળમાં જયારે અનિશ્ચિતતા અને અજાણનો ભય વર્તાય છે ત્યારે જરૂર છે આપણને આશ્વાસન આપે તેવા સારા પ્રસંગોની !
મેઘાણીના સર્જનમાં એવાં કાવ્યો , પ્રસંગો તો ઠેર ઠેર પથરાયેલાં છે ! પણ એ માત્ર શબ્દોનો વૈભવ જ નહોતો ; જીવનમાં સામાન્યમાં સામાન્ય માનવી પ્રત્યેનો એમનો અભિગમ પણ પ્રેમનો , અનુકંપા ને લાગણી ભીનો રહ્યો હતો.
વાચક મિત્રો , આજે એવાજ એક માનવતાના રંગે અભિભૂત પ્રસંગ ની વાત કરવી છે. દેશમાં અને સૌરાષ્ટ્રનાં એ નાનકડાં ગામ રાણપુરમાં ત્યારે કોલેરાનો ઉપદ્રવ હતો . ઝવેરચંદ મેઘાણી પોતાના બોટાદના ઘેરથી સવારે ટ્રેનમાં રાણપુર સ્ટેશને ઉતરીને પ્રેસ પર આવતા હતા ત્યારે રસ્તામાં કોઈ ગરીબ કાકાને એમણે જોયા હતા. એ જ કાકા હવે બપોર વેળાએ તેમની ઓફિસની બહાર રસ્તા પર બેભાન હાલતમાં પડ્યા હતા . કોઈએ આવીને જણાવ્યું એટલે પ્રેસના સહ કાર્યકર બાબુભાઇ ત્યાં બહાર જોવા ગયા અને સારવારમાં લાગી ગયા . પછી મેઘાણી પણ એમાં જોડાયા. બાબુભાઇ ને કહ્યું એટલે એ પોતાની ઘેરથી કોફી બનાવીને લઇ આવ્યા. કાકા ને ઝાડો પેસાબ ને ઉલ્ટી થઇ ગયેલ એટલે કોરું ધોતિયું મંગાવીને પહેરાવ્યું . તાવ હતો, એટલે પ્રેસની લારી – રેંકડીમાં સુવડાવીને ડોક્ટર પાસે લઇ ગયા .
પણ ડોક્ટરમાં કદાચ માનવતા ઓછી હશે , કે એ વધારે વ્યવહારુ હશે – એણે આ ગરીબની સારવાર કરવાની ચોખ્ખી ના પડી દીધી .
એમને વિનંતી કરી કે આપણા રાણપુરના રસ્તે કોઈ બિચારું એમ જ મરી જશે! ‘થોડી સહાય કરો , ફાળો ઉઘરાવીને પૈસા આપી દઈશું !’ બાબુભાઈ એ કહ્યું ; પણ ડોકટરે એમને જણાવ્યું કે એને વઢવાણ કે અમદાવાદની હોસ્પિટલમાં લઇ જાઓ !’
મેઘાણીભાઈનું દિલ કકળી ઉઠ્યું ; બોલ્યા , “ માણસાઈ જેવુંયે રહ્યું નથી !”
એમના સહ કાર્યકર્તાઓ પણ ઊકળી ઉઠ્યા; “ આવા ડોક્ટરને ઉઘાડા પાડવા જોઈએ.એક લેખ લખી દઈએ! અને ફુલછાબને પહેલે પાને જ ચડાવી દઈએ . ભલે ને લોકોનેય એની ખબર પડે કે આ ડોક્ટર કેટલો નિર્દય છે !!”
પણ , દિલાવર દિલના મેઘાણી તરત જ બોલ્યા ; “ ના ભાઈ , આપણાંથી એવું તો નહિ થાય ! એનો રોટલો તૂટે !” અને પછી વાસ્તવિક પરિસ્થિતિ પણ દર્શાવી ; “ બીજો ડોક્ટર આવે ત્યાં સુધી ગામ બિચારું ડોક્ટર વિનાનું જ રહે ને ?”
પેલા અજાણ્યા આદમીને નજીકની ધર્મશાળામાં રાખ્યા . ત્યાં તેમની સારવાર શરૂ કરી . ફરીથી ઝાડો પેશાબ થઇ ગયેલ એ મેઘાણીએ જાતે સાફ કર્યા . ફરીથી કોરું ધોતિયું પહેરાવ્યું .
આપણાં જાણીતા સાહિત્યકાર ધૂમકેતુનાં પુત્રી પ્રો. ઉષાબેન જોશી લખે છે; “ સંત દેવીદાસ’ ના સર્જક આનંદથી માનવસેવાના કાર્યમાં કોઈ પણ જાતની જરાયે સૂગ વિના જોતરાઈ ગયા ! ધર્મશાળામાંથી બીજા પણ ઘણાં માણસો દોડી આવ્યાં… એક ઘોડાગાડીવાળો યુવાન પણ એ ટોળામાં હતો . એણે હક કરીને બળજબરીથી એ કામ પોતાના હાથમાં લઇ લીધું . કહે , “ હું તો ઘોડાનાં મળ મૂત્ર ચૂથુ છું ; આ તો આદમી છે ! અને આ ડોસાની જગ્યાએ મારો બાપ હોય તો !” યુવાન બોલ્યો .
જાણે કે અહીં તો માનવતાની મહેક ઉભરાઈ રહી હતી !
મેઘાણીએ પરાણે એ ડોસાનું ધોતિયું ધોયું …કાકા પાસે માત્ર એક રૂપિયો જ હતો . એમની ઘણી ના છતાં , એને બીજા ચારેક રૂપિયા આપીને મેઘાણીએ એ કાકાને થોડા દિવસ એ ધર્મશાળામાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરી આપી ! સોરઠી સંતવાણી’ માં એક ઠેકાણે મેઘાણીએ લખ્યું છે; ‘ એ રે નાવમાં હીરા માણેક છે, ખોજે ખોજનહારા રે !’ તે કદાચ ઝવેરચંદ મેઘાણી માટે જ શું સત્ય લાગતું નથી ? પ્રસંગોપાત એમનામાં રહેલ હીર આમ ઝળહળી ઉઠે છે !
મેઘાણીએ લોકમુખે , લોક ભાષા – વાણીમાં છુપાયેલું અમુલખ સાહિત્ય આપણને આપ્યું છે પણ એવું જીવન પણ એ જીવ્યા છે તેમ કહેવાનું તાતપર્ય છે .લોક મુખે જળવાયેલાં ભજનોનું એમણે સંપાદન કર્યું છે જેમાંનું એક સંપાદન “પુરાતન જ્યોત !” જેમાં સંત દેવીદાસની વાત આવે છે . શાર્દુળ ભગત અને અમરબાઈની વાત છે , જેઓ રક્તપિત્તિયાઓની સેવા શુશ્રુષા કરે છે અને ગાય છે ; “ બાવજી , તમારા હશે તે તમને ભજશે !’

એમણે જે સંત કથાઓ આપણને આપી , તેનું સંશોધન કરવા એ ગામડે ગામડે અને શહેરો ,ગલીએ ભમ્યા અને અત્તરનો વેપાર કરતા હોય તેમ એ સંતોની સુગન્ધથી પોતે પણ રંગાયા છે ! અથવાતો કહો કે એ મધમાખીનું મધ હતા , ને એમણે મધપૂડાઓ જ ઉભા કર્યા હતા !
સંત મેકરણ ની વાત કર છે : કચ્છનો આ સંત મેકરણ કાપડી પોતાના લાલિયા ગધેડાને માથે છાલકું મુકતા અને તેમાં પાણી ભરેલાં માટલાં ગોઠવતાં અને પોતાના મોતિયા કૂતરાની નિશાની પ્રમાણે ગધેડાને ત્યાં મોકલતા . રણમાં પાણી વિના કોઈ તરસ્યે મરતું હોય તો તેને આ ગધેડા દ્વારા પાણી પહોંચતું અને જીવંત દાન મળતું !!
લખિયો મુંજો લખને લખાણે જેડ઼ો , હું દો ભાયા જેડ઼ો ભા !
અર્થાત , લખિયો મારા ભાઈ જેવો ભાઈ છે !!
કેવી ઉમદા કલ્પના !!
મેઘાણીના આ સંત ચરિત્રોની વાત આવતે અંકે કરીશું !!!

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: – 30) મેઘાણીની નવલકથા ‘વેવિશાળ’

ઝવેરચંદ મેઘાણીની ખુબ જાણીતી સામાજિક નવલકથા વેવિશાળની આજે વાત કરવી છે .
પણ એ પહેલાં ચાલો ,એક કલ્પના કરો !
આપણે , જે લોકો દેશ છોડીને અહીં પરદેશ વસ્યાં છીએ અને આપણાં મિત્રો જેઓ હોંશિયાર છે, સાધન સંમ્પન્ન છે અને છતાં યે એ લોકો કે જેઓ દેશમાં રહે છે તેમના વિચારો અને આપણાં વિચારોમાં , તેમની રહેણીકરણી અને આપણી રહેણીકરણીમાં ભેદભાવ રહેવાનાં જ . પણ એનો અર્થ એ તો નથી જ કે અમેરિકા રહેનારાં સુધરેલાં અને દેશમાં રહેનારાં પછાત . ઉલ્ટાનું ઘણી વાર એમ પણ બને કે દેશમાં રહીને સંસ્કૃતિનું જતન થઇ શકે અને પરદેશમાં રહેનાર મહેનત મજૂરી કરીને નીતિ નિયમોને નેવે મૂકી દે ! હા , આમ પણ બને !
બસ ! એ જ વાત મેઘાણી ‘ વેવિશાળ’ માં કરે છે ! હા , સમય સો દોઢસો વર્ષ પહેલાનો છે , અને સ્થળ છે મુંબઈ શહેર અને સૌરાષ્ટ્રનું એક ગામડું.

આ નવલકથા આમ તો દર અઠવાડીએ હપ્તા વાર લખાઈ , પણ ૧૯૩૮માં પુસ્તક રૂપે પ્રગટ થઇ . એટલે કે ગાંધી યુગનું સર્જન !

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ પોતાના સર્જનનો એક અણબોલ્યો માપદંડ રાખ્યો હતો . આમ તો સાહિત્ય સર્જન નિજાનઁદ કાજે જ હોય ; પણ મેઘાણીએ તો જાણે કે લોક સમૂહને નજરમાં રાખ્યો હતો . અંગ્રેજોના આવ્યાં બાદ દેશમાં ભદ્ર સમાજ અને તેમની ભદ્ર સંસ્કૃતિ અને બીજી બાજુ ‘અન્ય લોક’ – લોક જીવન – એટલે કે ‘અભદ્ર સંસ્કૃતિ’ એમ એક જાતની તિરાડ પડી ગઈ હતી તેને મેઘાણીએ અભદ્ર નહીં પણ જુદી સંસ્કૃતિ – લોક સંસ્કૃતિ કહી , તેની વચ્ચે સેતુ બાંધવાનો , તેમની વચ્ચે પડેલી તિરાડ સાધવાનો પ્રયાસ હતો ! લોક સંસ્કૃતિ એ અભદ્ર સંસ્કૃતિ નથી , જુનવાણી મૂલ્યો બધા જ કઈ ખરાબ નથી એમ પ્રસ્થાપિત કરવાનો મેઘાણીએ પ્રયાસ કર્યો છે . ગાંધીજીએ પણ એ જ વિચાર દેશને આપ્યો હતો :શહેરી સુજ્ઞ જનો , દેશનાં ગામડાઓને શહેરી સુજ્ઞ જનો દેશનાં ગામડાઓને અછૂત અજ્ઞાની કહીને અવગણો નહીં .
મેઘાણી એ જ વાત સાહિત્ય માધ્યમ દ્વારા કરે છે .

હા , ઘણા પ્રસંગો અને પ્રશ્નો તત્કાલીન સમાજના હોવાથી આપણાં મગજમાં ઉતરવા મુશ્કેલ છે , પણ જે રીતે મેઘાણીની કલમ ચાલી છે અને આપણને રસતરબોળ કરીદે છે .
ચંપકલાલ શેઠ અને દીપા શેઠ બે મિત્રો છે. ચંપકલાલ શેઠ કમાવા માટે મુંબઈ આવે છે .
એમના નાના ભાઈની દીકરી સુશીલા – આમ તો એનું ગામડામાં નામ હતું સંતોક : સંતોક એટલે કે સંતોષ – બે દીકરી પછી ત્રીજી દીકરી જન્મી એટલે હવે સંતોષ નામ પડ્યું હતું , એ સઁતોક ઉર્ફે સુશીલા ! એના વિવાહ નાનપણમાં દીપા શેઠના દીકરા સુખલાલ સાથે કર્યાં હતાં. પણ હવે પોતાની નાના ભાઈની દીકરી સુશીલા હોશિયાર બની ગઈ છે એટલે હવે ગામડામાં રહેતા દીપા શેઠનો સુખલાલ, જમાઈ તરીકે , શહેરી કાકાસસરાને માન્ય નથી એટલે એ વિવાહ ફોક કરવા કાવાદાવા રચે છે .
વેવિશાળ નવલકથામાં મેઘાણી જાણે કે ‘લોકો’ નો – સીધો જ પક્ષ લઈને છૂટે હાથે સૌરાષ્ટ્રની સંસ્કૃતિ , એનાં ઉચ્ચ, દિવ્ય મૂલ્યો, ગામડાનું ભોળપણ સાથે એમની ખાનદાનીયત વગેરે દર્શાવે છે અને બીજી તરફ શહેરમાં વસેલ, તાત્કાલિક ધનવાન બની જઈને , સંસ્કૃતિને હચમચાવીને , રૂઢિ પરંપરાઓને આંચકા આપીને , બે સંસ્કૃતિની તુલના કરીને , જૂનું તેટલું સોનુ ગણી , જૂનાં મૂલ્યો તરફ કૃતિનું પાસું નમાવે છે ;અને નવલકથાને અંતે -થયેલા વેવિશાળને , લગ્નમાં પરિણમવે છે !

પ્રિય વાચક મિત્રો , એક સુંદર નવલકથા વિષે એક લેખમાં વધુ તો શું લખી શકાય? પણ આ કૃતિ વાંચતાં મને સો વર્ષ પુરાણો આપણો દેશ અને અંગ્રેજોના હાથ નીચે બે સદીથી અજગરની જેમ ઊંઘતો આપણો સમાજ વગેરેનું એક આછું ચિત્ર મનઃ ચક્ષુ સમક્ષ ખડું થઇ ગયું . ઊંઘતાં સમાજને જાગૃત કરવાનો હતો , તેમનામાં અસ્મિતા જાગૃત કરવાની હતી અને સાથે સાથે ઘર કરી ગયેલ વિકૃતિઓને દૂર કરવાની હતી ! સામે પરદેશી અંગ્રેજ શાશનની રાજ રમતો – અંદર અંદર ઝગડાં કરાવીને રાજ કરવાની રાજ નીતિનો પણ સામનો કરવાનો હતો ! આ કાંઈ સરળ કામ નહોતું !
મેઘાણીની સામાજિક નવલકથાઓ આપણી સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરે છે અને સાથે સાથે ઝડપથી આવી રહેલ નવા વિચારો સામે પણ લાલ બત્તી ધરે છે . .. કારણ કે બધા જ નવા વિચારો સારા જ છે તેવું નથી જ નથી !
અને લોકસાહિત્યના ઉપાસક મેઘાણીએ સુંદર રીતે લોકગીતો વગેરેની ગુંથણી કરી છે . મને ગમતું એક લગ્ન ગીત :
માઝામાં રે’જો , રાયવર ફૂલડાંમાં રે’જો ;
કાચી કેરીનો સોરંભ લેજો !
કાચી કેરીમાં રસ ના હોયે , રાયવર માઝામાં રે ‘જો !
અર્થ પણ કેવો સૂચક છે : નાની નાની છોકરીઓને પરણાવવાનું દુષણ હતું ત્યારે કન્યાની કાચી વયનો ખ્યાલ રાખવા ગીત દ્વારા વરરાજાને સમજાવે છે …
આ બે પંક્તિઓ ઉપર જ આખો લેખ લખી શકાય : તત્કાલીન જુનવાણી સમાજ અને છતાં એ ગંધાતા સમાજમાં રહીને પણ રસ્તો કાઢવા મથતી એ નાનકડી ( અભણ ?) કન્યાઓ !!! પણ એ વાતો અહીં જ છોડી ને વેવિશાળ નવલ તરફ આગળ વધીએ ..
આપણી આ વેવિશાળ નવલકથામાં સુખલાલ માટે સંતોકના કાકા અફવા ઉડાવે છે કે સુખલાલને મેડિકલ શારીરિક ખામી છે ; એ બાપ બની શકે તમ નથી ; ત્યારે સુખલાલ એનો ભાંડો ચતુરાઈથી ફોડે છે . અને શહેરમાં વસતાં બધાં જ કઈ સંસ્કારી નથી એ વાત ખલનાયકનું પાત્ર વિજયચંદ દ્વારા દર્શાવે છે . મેઘાણીએ દેખીતી રીતે જ ગામની સંસ્કૃતિ અને સંસ્કારને દિવ્ય ગણાવ્યાં છે તેથી જ તો શહેરમાં વસીને પૈસાદાર થયેલ મોટો શેઠ ‘કાકા ચંપકલાલ ‘સિવાય બીજાં બધાં જ આ વિવાહ ફોક કરવાની વિરુદ્ધમાં છે .

સૌરાષ્ટ્રની તળપદી ભાષા અને લોકગીતોની આછી ઝલક નવલકથામાં વર્તાય છે. ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિનું ઉદાત્ત ઉદાહરણ છે દીપા શેઠ . મરતી પત્નીના મુખમાં પાણી મૂકતાં એ કહે છે ; ‘ આવતે ભવ તમારે પેટ મને અવતાર મળજો ! ‘ પત્નીમાં મા નું દિવ્ય સ્વરૂપ નિહાળતો આ ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિનો માણસ ! અને સુશીલા (એટલે કે સંતોક ) પણ પરંપરાગત સંસ્કાર સંસ્કૃતિ અનુસાર સુખલાલને જ પોતાનો પતિ માને છે . ભાવનગર યુનિવર્સીટીના પ્રોફેસર ખોડીદાસ પરમાર લખે છે તેમ :
‘વેવિશાળમાં લોક પરમ્પરા અને ઉજળિયાત પરંપરામાં પ્રચલિત સામાજિક મૂલ્યોની ચર્ચા થઇ છે. પૈસો આવતાં એક વાર જે સમોવડા હતા ત્યાં હવે સગાઈ ફોક કરી , શહેરી સંસ્કૃતિનો ખોટો આંચળો પહેરે છે ! બે સંસ્કૃતિમાં આખરે જુના સંસ્કાર તરફ લેખક પલ્લું નમાવે છે .ને નવલકથા સુખાંત બને છે ! મેઘાણીનો સામાન્ય જન પ્રત્યેનો પક્ષપાત દેખીતો જ છે અને તેથી જ પંડિત યુગના અનેક સાક્ષરોને તેમની સામે અણગમો હતો .. સાહિત્ય કલાનો પથ પણ કઈ સરળ હોતો નથી , બસ એ જ વાત મેઘાણી જેવા રાષ્ટ્ર કવિ તેમના જીવન અને કવન દ્વારા પ્રસ્થાપિત કરે છે ! તેમની નવલકથાઓ સર્જનની વધુ વાતો આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ- 29)આજના કરોના કાળમાં મેઘાણી !



આ મહીને ઝવેરચંદ મેઘાણીની ૧૨૩મી જન્મ જયંતિ આવે છે. જે વ્યક્તિને આ પૃથ્વી પરથી વિદાયને લગભગ પોણી સદી વીતી ગઈ હોય , જેણે માત્ર અર્ધી સદીનું જ આયુષ્ય ભોગવ્યું હોય , જેણે માત્ર પા સદી જ સાહિત્ય સર્જન કર્યું હોય , અને એટલા અલ્પ કાળમાં જે ગુજરાતની ભૂમિની આંગળીને વેઢે ગણાય એટલી મહત્વની પ્રતિભાઓમાં સ્થાન પ્રાપ્ત કરે, એ વ્યક્તિની એ સફળતા માટે બે ઘડી વિચારવાનું મન થાય છે.
શું હતું મેઘાણીમાં જેને આપણે આજે પણ યાદ કરીએ છીએ ?
ગુજરાતમાં જ નહીં વિશ્વમાં વસેલ પ્રત્યેક ગુજરાતી ઝવેરચંદ મેઘાણીને એક યા બીજી રીતે જરૂર ઓળખે છે . તેમનાં કાવ્યો – ગીતો , હાલરડાં , ગરબા , શૌર્ય ગીતો , કે પછી તેમની બાલ વાર્તાઓ , તેમની લોકસાહિત્યને ઉજાગર કરતી સોરઠી વાર્તાઓ – બહારવટિયાઓની વાતો કે એમની વ્રત કથાઓ કે ગાંધીજીના રંગે રંગાયેલ સામાન્ય માનવીની અસામાન્ય વાતો ! ક્યાંક , ક્યારેક આપણે એમને વાંચ્યા છે , સાંભળ્યા છે ! એ સાહિત્ય એમને શાશ્વતતા બક્ષે છે .
વિશ્વનાં સાહિત્યકારો વિષે અભ્યાસ કરવો અને તેઓમાં રહેલ કાંઈક ‘ વિશિષ્ટ ‘ તત્વ ઉપર પ્રકાશ પાથરીને લોકો સમક્ષ પિરસવાનો ઉમદા ચીલો એ આજના યુગની દેણ છે . ગુગલ અને અન્ય સર્ચ એન્જીનને લીધે આવી માહિતી સોસ્યલ મીડિયા ઉપર સહેલાઈથી વહેતી થઇ શકી છે !ને તેથી જ આજે મેઘાણી જન્મ જયંતી મહિને તેમના એ સાહિત્ય સર્જનનું એ ‘ વિશિષ્ટપણું ‘ શોધવાનો અત્રે પ્રયાસ કરીએ!
એક નાનકડી પચાસ પાનાંની પુસ્તિકા છે. ‘ઝવેરચંદ મેઘાણી સાથે વાંચન યાત્રા’ [ સંપાદન તેમના સૌથી મોટા પુત્ર મહેન્દ્ર મેઘાણી નું છે ] એમાં પ્રસ્તાવનાનમાં પ્રકાશક લખે છે કે સમયનો અભાવ હોય અને વાંચવાની રુચિ ઓછી હોય તો યે સાહિત્ય પ્રત્યે અભિરુચિ કેળવાય તે ધ્યાનમાં રાખીને આવી નાની નાની પુસ્તિકાઓ મહેન્દ્ર મેઘાણી પ્રગટ કરી રહ્યા છે . જે તે સાહિત્યકારનો સંક્ષેપ્તમાં પરિચય અને તેમની કૃતિઓ વિષે આછેરો પરિચય આ પુસ્તિકાઓ કરાવે છે .
સ્વાભાવિક રીતે જ ઝવેરચંદ મેઘાણી ઉપરની આ ૫૦ પાનાંની પુસ્તિકા મારા માટે એક મહત્વની કડી બની જાય ! કારણકે મેઘાણી ઉપરનાં એમના વિષે લખાયેલ અને એમણે લખેલ મહત્વનાં પ્રસંગોનું આચમન આ પુસ્તકમાં કરાવ્યું છે .
‘ મારી સર્જનકલા’ પ્રકરણમાં ઝવેરચંદ મેઘાણીએ લખેલ પ્રત્યેક શબ્દ વાચક મિત્રો , આપણને સૌને એમને સમજવા અને વધુ તો એમની જેમ લખવાનું ઇચ્છતાં સૌ સર્જકને પ્રેરણા રૂપ થશે તેમાં કોઈ જ શંકા નથી . એટલે એ વિષે ઉલ્લેખ કરું છું . આજે કરોના કાળમાં ઘેર બેસીને વાંચવા લખવાનો સમય હોય તેમને પ્રેરણા મળે એ જ હેતુ રહેલો છે .
કેવા કપરા , વિચિત્ર સંજોગોમાં પણ આ ‘શબ્દનો સોદાગર’ સાહિત્ય અને સમાજ માટે શબ્દોનો અલૌકિક સોદો કરતો હતો , સરસ્વતીની ઉપાસના કરતો હતો ! આજના યુગમાં એ વાંચતાંય અનુકંપા જન્મે એવું આ વર્ણન જુઓ :
મેઘાણી લખે છે:
“દિલ કોઈ ફૂલ ગુલાબી વાતાવરણમાં ડોલતું , મસ્ત બની ગયું હોય તો જ લખાય તેવું મેં ક્યારેય અનુભવ્યું નથી . બોટાદની અસહ્ય ગરમી , અને એક બાળકને શીતળામાતાએ વાળે વાળ શૂળ પરોવ્યા છે ,એના પાણીપેશાબની મિનિટ મિનિટની હાજતોની સંભાળ, પત્નીની માંદગી, વહેલા ઉઠી ચૂલો ફૂંકવાનો ,ધુંધવાતા છાણાંનો ધુમાડો જાણે આંખોનાં પાણી બરછીઓ મારી મારીને કાઢતો હોય, મારા પોતાના હરસના દર્દની કાળી વેદના, બીજાં નાનાં બાળકોનાં હાથધોણા, એમને પખાળવાં, ને એમનો ઝાડો ઉપાડવાની પણ ચાલુ સ્થિતિ , રાત્રિઓના ઉજાગરા , અને બીજી અનેક સાંસારિક જંજાળોની હૈયું શોષતી જટિલતાઓ ! અને આ બધાની વચ્ચેથી થોડી મિનિટો ઝડપીને હું ટાગોરની કાવ્યસમૃધ્ધિનું ભાષાંતર કર્યે જાઉં .. ક્યાં પસ પરુ અને વિષ્ટા ? અને ક્યાં રવીન્રનાથનાં કાવ્યોનાં કાવ્યોનાં ગુલાબ ? ‘
મેઘાણી લખે છે ,
‘આ બન્ને પડખો પડખઅને અડોઅડ ! પણ માં શારદાએ સૂગ ચઢાવી નથી , એ તો મા છે ! એ તો માંગે છે દિલના સચ્ચાઈ પૂર્વકના અતૃટ પરિશ્રમને !’
હા , મેઘાણીએ કહેલી આ વાત આજે પણ એટલી જ સત્ય છે ! અથાગ પરિશ્રમ.
સાહિત્ય સર્જન માટે હિલ સ્ટેશને જવું જરૂરી નથી . ઝવેરચંદ મેઘાણીએ આગળ લખ્યું છે : હા , પરિશ્રમ મહત્વનો છે ; સસ્તે ભાવે જે તે ઢસળી નાખવામાં એ નથી માનતા . “ જાહેર સંસ્થાઓની વાંઝણી કડાકૂટ ,મોખરે સ્થાન મેળવવાની મહત્વકાંક્ષા , અને બંધારણ અને વાદ વાડાઓના ઝગડા એ બધાથી દૂર રહીને સાહિત્યની તપશ્ચર્યા કરી છે !’
જો કે જયારે હું આ લખું છું ત્યારે એમણે ચાલતી કલમે લખેલ લેખો પણ મારી સ્મૃતિને ઢંઢોળે છે . એ લખે છે ,” કેટલીક વાર દર અઠવાડીએ છેલ્લા કલાકોમાં , હફતો પડવા ના દેવાય એ વિચારે લખાયું છે . એમની બહુ પ્રસંશા પામેલ ‘વેવિશાળ ‘ અને ‘તુલસી ક્યારો ‘નવલકથાઓ આવી રીતે જ લખાયેલી , ને વાચકોની પ્રશંશા પામેલી . એમની એક કૃતિ ‘ ઝંખના’ જેને બ ક ઠાકોર જેવા સાહિત્યકાર , વિવેચકે વખાણેલી તે વિષે મેઘાણીએ લખ્યું હતું કે ‘સૌરાષ્ટ્ર ‘ અઠવાડિક મેગેઝીન માટે છેલ્લી દશ મિનિટમાં કાંઈજ છેક છાક કર્યા વિના લખી અને પ્રિન્ટીંગમાં મૂકી દીધી હતી!

પ્રિય વાચક મિત્રો ! અહીં આપણને મેઘાણી જેવી મહાન વ્યક્તિના જીવનનું સરળ નિખાલશ પાસું દેખાય છે ! કેવી સહજ રીતે એ પોતાની અંતરની વાત વાચક આગળ રજૂ કરે છે ? એ પોતાના મનના વિચારો અને સંઘર્ષ પણ જણાવે છે :
‘ લખવાનું શરૂ કરું ત્યારે મનોદશા અત્યન્ત અકળાવનારી હોય છે . ચેન પડે નહીં , અને લખવાની ફરજમાંથી છટકી જવાની ઈચ્છા થાય . લખવાના આ વ્યવસાયનેય મનમાં ગાળો ભાંડી લઉં. … પણ આજે મારી એ કૃતિઓ વાંચતા વિસ્મય પામું છું કે આવી સુંદર દ્રષ્ટિ મને કોને સુઝાડી હશે ?’
જો કે આપણાં જેવા નવા નિશાળિયાઓને એક સાચી શિખામણ કે દિલની વાત પણ કહે છે કે ; “અકસ્માતો સર્જનની સૃષ્ટિમાં કઈ એમ ને એમ સર્જાતા નથી , પ્રેરણા કાંઈ એકાએક અજવાળાં કરી આપતી નથી . એ તો પુષ્પના ખીલવાની જેમ , પ્રકૃતિના તાલબદ્ધ નિયમબધ્ધ મહાપ્રયત્નને જ આધીન હોય છે .
મેઘાણીએ જે પણ લખ્યું તે એમની કલમની તાકાત હતી , એમના અનુભવોનો અમૂલ્ય ખજાનો હતો , એમના ઉછેર , એમના સંસ્કાર અને દેશ માટે , સમાજ માટે , પીડિત અને દલિત વર્ગ માટે કરી છૂટવાની ઉદ્દાત્ત ભાવનાનો પરિપાક હતો .
તમને ખબર છે ને કે જે કાવ્ય ‘ છેલ્લો કટોરો ઝેરનો આ પી જજો બાપુ’ એમણે ગાંધીજી જયારે ઇંગ્લેન્ડ ગોળમેજી પરિષદ માટે જતા હતા ત્યારે લખ્યું હતું તે માટે ગાંધીજીએ કહ્યું હતું કે ,’એમાં મારાં મનની સ્થિતિ આબેહૂબ ચૈત્રી છે ! ‘ એ જ વહાણમાં એક સંત પણ પ્રવાસ કરી રહ્યા હતા એમણે ગાંધીજીને સલાહ આપી હતી કે તમે આ દેશ કે જે ગુલામીમાં સદીઓથી સબડે છે તેને બદલવા વ્યર્થ કોશિશ ના કરો , એમને એમના કર્મોનું ફળ ભોગવવા દો. કૂતરાની પૂંછડી વાંકી જ રહેવાની . ગાંધીજે એ લખ્યું છે કે ‘એ કહેવાતા સંતની વાત સાંભળીને મને ખુબ દુઃખ થયું . ‘ એ સમાજ જયારે બધું “ દ્રષ્ટા” બનીને બધું જોઈ રહ્યો હતો અને પાંડિત્યની મોટી મોટી વાતો કરતો હતો ને દિવ્ય ભૂતકાળની મિથ્યા વાતોમાં રાચતો હતો ત્યારે મેઘાણીએ ચાલતી કલમે રાત દિવસ દરિદ્ર નારાયણ માટે લખ્યું છે અને ગુજરાતને ગાંધીયુગમાં આઝાદીનો રંગ લગાડ્યો છે ! દેશની આઝાદીમાં આ રાષ્ટ્રકવિનું પ્રદાન અમૂલ્ય અને અજોડ છે ! બસ , એટલે જ , આજે એમની વિદાયને પંચોતેર વર્ષ વીત્યાં છતાં આપણે એમને યાદ કરીએ છીએ !
ગાંધીયુગના એમનાં સાહિત્યની વાત આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ- -28) માણસાઈના દીવા!


ઝવેરચંદ મેઘાણીનાં લોકસાહિત્ય , લોકગીતો અને સામાન્ય જનની લોકવાર્તાઓ , દાદાજીની વાતો અને દાદીમાની વાતો વગેરે વિષે આપણે આ કોલમમાં થોડું થોડું – આચમન લઇ શકાય એટલું – સાહિત્ય જોયું અને એનો આછેરો આસ્વાદ રસાસ્વાદ માણવા પ્રયત્ન કર્યો. આમ તો મેઘાણી કે જેને રાષ્ટ્રીય કવિનું અજોડ હુલામણું બહુમાન મળ્યું છે , તેમના વિષે આવી નાની લેખમાળામાં કેટલું લખી શકાય ? પણ , જો ટૂંકમાં જ એમનાં સાહિત્યનો ખ્યાલ મેળવવો હોય તો આ એક વાક્ય બસ થશે !
નાનપણમાં અમે આ રીતે મેઘાણીનું સાહિત્ય યાદ રાખતાં!
આ છે એ એક વાક્ય:
સૌરવ પ્રભુ , ધરતી લોકકુ સો વેંતુ માપ છે!

તમે પૂછશો : “સૌરવ પ્રભુ , ધરતી લોકકુ સો વેંતુ માપ છે? ? એ વળી શું ? “
એટલે કે દરેક અક્ષર પરથી એમનાં સાહિત્ય નું એક એક પુસ્તક યાદ આવે !
એમનું સૌથી વધું જાણીતું , અને ગુજરાતી સાહિત્યમાં આંગળીને વેઢે ગણાય એ પૈકીનાં પુસ્તકોમાં જેની ગણના થાય છે તેવું
સૌ: સૌરાષ્ટ્રની રસધાર ! ર : રઢિયાળી રાત !વ : વસુંધરાનાં વ્હાલાં દવલાં
પ્રભુ: પ્રભુ પધાર્યા
ધ : ધરતીનું ધાવણ ! ર :રઢિયાળી રાત , ( સોરઠને) તીરે તીરે !
લો :લોક સાહિત્યનું સમાલોચન ! ક : કંકાવટી ! કુ : કુર્બાનીની કથાઓ !

સો : સોરઠ તારાં વહેતા પાણી
વેં: વેવિશાળ ; તુ : તુલસી ક્યારો
મા : માણસાઈના દીવા પ : પરિભ્રમણ !
છે : છેલ્લું પ્રયાણ ( લોકસાહિત્ય સંશોધન વિવેચન )
મેઘાણીનાં સો જેટલાં પુસ્તકોમાંથી થોડા અમે આ રીતે યાદ રાખતાં !!!
પણ , બધાં પુસ્તકો વિષે લખવું શક્ય નથી ; પણ હા ,
આજે હું તમને ‘માણસાઈના દીવા ‘વિષે વાત કરીશ ; કારણ કે એ સાહિત્ય જગતમાં કાંઈક આગવી જ ભાત ઉભી કરે છે .
આ એક એવું પુસ્તક છે કે ગુજરાતની એન્જીનીઅરીંગ કોલેજોમાં પણ માનવતા વિષયમાં શીખવાડવામાં આવતું !
રવિશંકર મહારાજને મુખેથી સાંભળેલી આ સત્ય કથાઓમાં મેઘાણી જેવી લોક પ્રેમી મહાન પ્રતિભાના દ્ર્ષ્ટિકોણનું રસાયણ ભળ્યું અને પ્રગટ થઇ આ સત્ય ઘટનાઓ !
૧૯૧૮ થી ૧૯૨૪ ના સમય ગાળામાં બનેલ આ ઘટનાઓ પહેલી નજર આપણને અસંભવિત -કાલ્પનિક જ લાગે ! પણ વાચક મિત્રો !આ ગાંધી યુગની વાતો છે ! જે વ્યક્તિ માટે આઈન્સ્ટાઈન જેવી મહાન વિભૂતિએ કહ્યું હતું કે સો વર્ષ પછી લોકો પૂછશે , કે શું આવો ગાંધી ખરેખર આ પૃથ્વી પર જન્મ્યો હતો ? અને રવિશંકર મહારાજ આ જ ગાંધીજીના પ્રભાવ નીચે ઘડાયા હતા ! ગાંધીજીની નિર્ભયતા અને સ્પષ્ટભાષિતા રવિશંકર મહારાજને પ્રથમ નજરે જ 1915 સ્પર્શી ગઈ હતી . નાની ઉંમરે માતા પિતાનું છત્ર ગુમાવનાર રવિશંકર માં પ્રેમ અને કરુણા તો હતાં જ . હવે તેમાં અહિંસા અને અભયપણું – નિર્ભયતા પણ ભળ્યાં!
ઝવેરચંદ મેઘાણી સરસ રીતે એ પ્રસંગો એમની આગવી અદાથી વ્યક્ત કરે છે :

૧૯૧૯ ની એ ઘોર અંધારી રાતે કપડવંજ તાલુકાના એક નાનકડા ગામ છીપીયાલથી મહારાજ પોતાને ગામ સરસવણી જય રહ્યા હતા. રસ્તામાં બહારવટિયો નામદારીયો અને ટોળીનો ભેટો થાય છે .
ટોળીના એક સાગ્રીતે મહારાજને પૂછ્યું ;” સીસપેનનો કકડો હશે તમારી કને ?”
“હા “
“કાગર ?’
“છે !”
“ તો આલશો?તમારા ગામના બામણ સોમા માથુર પર અમારે જાસા ચિઠ્ઠી લખવી છે કે રૂપિયા પાંચ સે પોગાડી જાય ; નકર ઠાર માર્યો જાણે . એ ચિઠ્ઠી સોમા માથુરને અલી આવજો .”
એટલું વાંચતા આપણાં યે હાડ ગળવા માંડે ..અંધારી રાત , બે ગામ વચ્ચેનો ભેંકાર માર્ગ ! હવે શું થશે ? આપણે વિચારીએ- આ સુકલકડી, પાતળો બ્રાહ્મણ શું કરશે ?
પણ જુઓ , મહારાજે શું કર્યું !
(આ તો સત્ય કથા છે !)
“એના જવાબમાં અત્યાર સુધી સમથળ રહેલો મહારાજનો સ્વર ઊંચો થયો ;” મેઘાણી લખે છે ,”
મહારાજે કહ્યું ;” એવી ચિઠ્ઠીઓ લખવા માટે મારાં સીસપેન અને કાગળ નથી . હું તો મારે ગામ જઈને કહેવાનો કે ખબરદાર બનો !બહારવટિયા આવે છે તેની સામે આપણે લડવાનું છે તેઓ ગામ પર હાથ નાખે તે પૂર્વે આપણે મરવાનું છે !
ગાંધી ટોળીના બહારવટીયાઓ એ લૂંટફાટ કરનારી બહારવટિયાઓની ટોળીને આપેલો સંદેશ સોંસરો ઉતર્યો હોવો જોઈએ , કારણકે પછી એ ટોળી મહારાજના એ ગામ સરસવણીને પાદરે ક્યારેય ઢુંકી નહોતી !
માણસ ખરાબ શા માટે બને છે ? મહારાજનો એ પ્રશ્ન હતો . અને એવાં તરછોડાયેલ સમાજ સાથે ઐક્ય સાધવાનો સાહિત્યની શોધમાં ભટકતા મેઘાણીનો પણ એજ પ્રયાસ હતો!
પ્રિય વાચક મિત્રો ! માણસાઈના દીવા આપણી કલ્પના બહારના પ્રસંગોનું આલેખન છે એ માટેનો આ એક પ્રસન્ગ ટૂંકમાં જુઓ :
કેવા સડેલા, ગુલામ દેશમાં ગાંધીજીને પરિવર્તન લાવવાનું હતું તેનો આછો ખ્યાલ આવશે : સરકારે ગામના ઉચ્ચ વર્ગના પટેલો પાસેથી જમીન લઈને નીચલા વર્ગના પાટણવાડીયા લોકોને આપી હતી .. સ્વાભાવિક રીતે જ એક બીજા પ્રત્યે ટેનશન તો હતું જ (અને અંગ્રેજો એવું જ તો કરતાં હતાં!)
ધર્મજ સ્ટેશને કોઈને મુકવા ગયેલ મુખી નજીકની વાડીએ જાય છે અને ત્યાં પાટણવાડીયા વાઘલો અને બીજા બે સાગરીત વાડીમાં કાંઈ કામ કરતા હતા ને આ તુંડ મિજાજી મુખી કાંઈક ગાળો બોલે છે પણ પછી વાડીમાંથી થોડું શાક લઈને પીઠ ફેરવે છે ત્યાં વાઘલો અચાનક જ ભાલાથી મુખીને મારી નાખે છે ! ખેડે તેની જમીન માં આ પાટણવાડીયાઓને જમીન મળી હતી , અને કોંગ્રેસની લડતમાં આ મુખીઓએ મુખીપણું છોડ્યું હતું ! બન્ને પક્ષ આમ તો ગાંધીજીના પ્રભાવ હેઠળ કામ કરતા હતા . મરતાં પહેલા આ મુખીએ વાઘલાનું નામ આપેલું , પણ કોઈ માથાભારે પટેલે એ ત્રણ જણને બદલે સાત જણના નામ લખાવીને સાત જણને જેલ ભેગાં કરાવ્યા !!
એકને ફાંસીની સજા થઇ , બીજાઓને દસ વર્ષની જેલ . પણ જેને ફાંસીની સજા થઈ તે કોઈક નિર્દોષ હતો . રવિશંકર મહારાજને ખબર પડી કે અન્યાય થઇ રહ્યો છે . પણ પેલા આગેવાને ચેતવણી આપી ; “ રવિશંકર! સીધા રેજો , હું તમને કહી દઉં છું !
રવિશંકર મહારાજે ગાંધીજીને કહ્યું કે આ કેસમાં આ બધાં નિર્દોષ છે પણ બીજા ગુના તો કર્યા જ છે . વળી , પાટીદાર લોકોનો ખોફ સહેવો પડશે !
ગાંધીજીએ સ્પષ્ટ કહ્યું ,” આ કિસ્સામાં જો એ નિર્દોષ હોય તો તેમને છોડાવવા આપણો ધર્મ છે .
કેસ લોકોમાં ચકચાર જમાવતો હતો ત્યાં મહાદેવભાઈ દેસાઈની નજર પડી કે ફાંસીની સજા પામેલ એ નિર્દોષ ને સરકાર પાસેથી ફ્રીમાં જમીન મળી છે .. એ જમીન જો એની પાસેથી રાજીખુશીથી પાછી મળેવવાની હતી .. ને પાછી પાટીદારોને આપવાની હતી .. અને એ કામ રવિશંકર મહારાજે કરવાનું હતું !!
જે માણસ નિર્દોષ હતો એને ફાંસી આપવાની હતી , અને જેમણે એ નિર્દોષને ખોટી રીતે સઁડોવ્યો હતો એ પાટીદારોને જમીન પાછી સોંપવાની હતી !
મહારાજ એ માણસની પાસે ગયા ; વાત કરી. કહ્યું; ગાંધીજીએ કહ્યું છે ..
ને એણે તરત જ આનાકાની વિના જમીન પાછી સોંપવાની હા કહી દીધી !ને કહ્યું ;’ ગાંધીજીને કહે જો કે અમને આશિષ આલે !
આ ગાંધીજીનો પ્રભાવ હતો! જો કે , પછી બધાયે આરોપીઓને છોડી મુકવામાં આવ્યાં…

આપણને આશ્ચર્ય થાય કે આપણા દેશમાં લોકો કેવી મામૂલી બાબતો માટે ઝગડતાં હતાં અને જે મહત્વનું હતું તેની તો કોઈને કાંઈ જ ચિંતા નહોતી ! અંદર અંદર ઝગડાં!ઉંચ નીચનાં ભેદભાવ ! માણસાઈના દીવા’ માં બારૈયા , ગરાશિયા , પાટણવાડીયા , રબારાં ઇત્યાદિ કોમોના જીવન સંઘર્ષની વાતો છે . એ બધા જન્મજાત ખરાબ નથી . ક્યાંક સંજોગો , ક્યાંક અજ્ઞાન, વેર બુદ્ધિ , અપમાન , ગરીબાઈ , વગેરે પરિબળો તેમને હીન કૃત્ય કરવા પ્રેરે છે . રવિશંકર મહારાજ તેમને દિલના પ્રેમથી , એક માં ની મમતાથી એ પાતકોને ઓળખે છે અને એમની લાચારીને સમજીને સાચો માર્ગ સમજાવે છે . અને મહદ અંશે એમાં સફળતા મળી છે !
આપણો આ ભદ્ર સમાજ , જે અમુક આખે આખી કોમને જ ચોર તરીકે વગોવે છે ! આપણા સમાજની સભ્યતા એક દંભ છે . ને એમાં રવિશંકર મહારાજને વિશ્વાશ નથી , એમને એ સમાજ છીછરો અને નિર્બળ લાગે છે.
ને પેલા ચોર , બંડખોર , નામચીન ડાકુ , બહારવટિયાઓને ગળે લગાડી , એમને પ્રેમથી સાચે માર્ગે ચઢાવે છે તેની અજોડ અદભુત સત્ય કથાઓ આ પુસ્તકમાં મેઘાણીએ સંચિત કરીને માનવ જાતનું એક અકલ્પ્ય અદભુત પાસું આપણને દર્શાવ્યું છે !
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ ફુલછાબના એક તંત્રી લેખમાં ગુંડાઓ વિષે લખ્યું હતું : બહારવટિયાઓ અને ધાડપાડુઓથી વધુ ભયંકર તો આપણા ગામ વચ્ચે રહેતા એકાદ બે ગુંડાઓ છે . પ્રજાની છાતી પર દિવસ રાત ઉભા રહી ને ધોકો બતાવીને નાણાં પડાવે છે અને આબરૂના કાચના કુંપા એક જ ટકોરે તોડી શકે છે એવો દર આપણને સતત રહે છે ..પણ ગુંડાઓનો દર એ સાધુતા નથી , એ નમ્રતા નથી .. એ અધોગતિની નિશાની છે ! (ફુલછાબ 1940)
કેટલી સાચી વાત ! આજથી એંસી વર્ષ પૂર્વે એમણે કહી હતી ! ઘણું બધું આપણે ભૂલી ગયાં છીએ અને કૈક ભળતુંજ પકડી બેઠાં છીએ !!!
બસ !આજે હવે અહીં જ વિરમશું!

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ- 27) મેઘાણીની વ્રત કથાઓ :


આપણે ત્યાં દેશમાં ચોમાસું બેસે એટલે વ્રત વરતોલાં શરું થઇ જાય !
તમને સૌને તમારાં બાળપણનાં એ દિવસો યાદ છે ? ઘરમાં બ્હેનીઓએ વ્રત રાખ્યાં હોય અને એટલા દિવસ જાણેકે બધાંયને મોળાંકત – એટલેકે લગભગ અલૂણું – મીઠા વિનાનું જ ખાવું પડે ? મને યાદ છે એ જયા પાર્વતીનાં, અને ગૌરી વ્રતો! વ્રતના થોડા દિવસો પહેલાં બા નાનકડાં માટીનાં કોળિયા જેવા કુંડામાં જવારા વાવે . .
અમારી કેટલીક બેનપણીઓ એનાં ગીતોએ ગાતી હતી .
“ મારાં જવના જવારા રે , જવ છે ડોલરિયો !
મારા કિયા તે ભાઈએ વાવ્યાં રે , જવ છે ડોલરિયો !
મારી ફલાણી ભાભીએ સીંચ્યાં રે જવ છે ડોલરિયો !
(ઝવેરચંદ મેઘાણીની વ્રતકથાઓ : કંકાવટી !)

પછી વ્રતના દિવસોમાં એનું પૂજન થાય . . અમારી બા કહે:
કંકુ , ચોખા, અબીલ ગુલાલ . ઘીનો દીવડો ,ધૂપ તમામ .
અગરબત્તી ને કપૂર સુગંધી , ને પછી પરસાદની કટકી !

એવરત જીવરતનું વ્રત હોય કે શીતળા સાતમનું , કે વીર પસલી કે રાંધણ છઠ , પણ પ્રત્યેક વ્રત સાથે ફળશ્રુતિએ ખરી જ !
મને નવાઈ તો એ વાતની લાગે કે ‘કર્મણ્યેવાધિકારસ્તે મા ફલેષુ કદાચન !’ કહેતાં આપણે દરેક કાર્યને અંતે કાંઈક ફળ માંગીએ છીએ કેમ ?
કુંવારિકાઓ ગાય: ગોર્યમાં ગોર્યમાં રે ! સસરો દેજો સ્વાદિયો !…. ને પછી સાસુ દેજો ભુખાળવી, નણદલ દેજો સાહેલડી અને પરણ્યો દેજો કહ્યાગરો ! એમ માંગણી થાય !

વ્રત કરવામાં વાર્તાનું એ ખાસ મહત્વ ! વાર્તા સાંભળવાં અમે બધાં ઉત્સુક હોઈએ !
વાર્તા સાંભળવાનો શોખ અને સ્વભાવ માનવ જગતમાં લગભગ સર્વત્ર છે . વરસો પછી , અને હજ્જારો મેલ દૂર , અમેરિકામાં પણ જયારે હું અમારાં બાલમંદિરમાં વાર્તા માંડું તો બધાં જ બાળકો ઘોઘાટ બંધ કરીને વાર્તા સાંભળવાં કાન માંડે ! Once upon a time there was a king .. હું હાથમાં રાજાના મોં વાળો કોઈ ઢીંગલો લઈને વાર્તા માંડું.
નાનપણમાં સાંભળેલી એ વ્રત કથાઓ , મને કોલેજ જીવનમાં સાહિત્યનો અભ્યાસ કરવાનો આવ્યો ત્યારે સમજાયું કે ઘણું ખરું એ વ્રત સાહિત્ય ઝવેરચંદ મેઘાણી રચિત વ્રત કથાઓ ; ‘ કંકાવટી’ માંથી જ લેવામાં આવેલું હતું !
મોટાભાગની વ્રત કથાઓમાં વાર્તા જ જાણે કે વ્રત બની જાય છે .
આ જુઓ કંકાવટી ભાગ -૧;
વ્રત કરીએ તો વાર્તા કહેવી !
નરણાં -ભૂખ્યાં વાત કહેવી !
પીપળાને પાન કહેવી ,
કુંવરીને કાંન કહેવી ,
તુલસીને ક્યારે કહેવી , ગામને ગોંદરે કહેવી , ઘીના દીવે કહેવી …વગેરે વગેરે .
મને લાગે છે કે આ વ્રત કથાઓમાં વાર્તાઓનું ખાસ મહત્વ છે , કારણકે આપનો દેશ આમ પણ અંધશ્રદ્ધા અને અજ્ઞાનથી ઘેરાયેલો હતો , તેમાં અંગ્રેજોની ગુલામી ! અને મુસ્લિમ સુબાઓના જુલ્મોથી દટાયેલો !! શ્રધ્ધાજ એક એવો તંતુ હતો જેના આધારે જીવન બળ ટકી રહ્યું હશે ! કઠિયારાએ વ્રત કર્યું એટલે આમ થયું ! સાધુ વાણિયાને તેમ થયું ! વગેરે વગેરે ..
ત્યારે આ બધી વ્રત કથાઓ દીવડામાં તેલ પૂર્વનું કામ કર્યું હશે .
તેમાં વળી જે વાર્તા ના સાંભળે એને જમનાં તેડાં ય આવે.! એવો ભય પણ ઉભો થયો હશે ! પણ સુધારાવાદી મેઘાણીએ શું કર્યું ??
….’ એક જણે વ્રત કર્યાં:એમાં વાર્તા કહેવા સાંભળવાની વિધિ અનિવાર્ય હતી !’
મેઘાણી વાત માંડે છે : સવારમાં નહિ ધોઈ , હાથમાં ચોખા લઇ બા તો ભાઈ પાસે ગયાં.
ભાઈ ભાઈ મારી વાર્તા સાંભળો !
બા , મારે તો ડેલીએ જાવું, બા , મારે તો દરબારે જાવું .. કોઈ વાર્તા સાંભળનાર ના મળ્યું એટલે બાને તો ઉપવાસ થયો !
બીજે દિ , ભાભી કે’ મારેય નવરાઇ નથી ..
ત્રીજે દિ પાડોશણ કે’ મારે ખેતર જાવું , શેઢે ને સીમાડે જાવું ,
બાને ત્રણ ત્રણ દિના ઉપવાસ થયા .
ભાઈએ બૂંગિયો ઢોલ વગડાવ્યો .
એક ડોશી વાર્તા સાંભળવા તૈયાર થઇ .
‘ હું પાંચ રૂપિયાનો દરમાયો દઈશ .. ‘ભાઈએ કહ્યું
વાર્તા આગળ વધે છે .. તમારી જેમ મનેય ઇંતેજારી થઇ હતી :
હવે શું થશે ?શું ડોશી બાની વાર્તા રોજ સાંભળશે ? ને નહીં સાંભળે તો બા ને ઉપવાસ થશે ? બા પાપમાં પડશે ?
પણ આજે જયારે આ લખું છું ત્યારે મને સમજાય છે કે મેઘાણી આ વ્રત કથાઓ પાછળ પણ કોઈ ઉપદેશ આપતા હશે કે શું ?
મેઘાણીની એજ તો કલમની કુશળતાછે !
લખ્યું :
બાએ તો વ્રતનું ઉજમણું કર્યું . બાને તેડવાં તો સરગમાંથી જમડા નહીં પણ વેમાન આવ્યાં !
બા કહે , હું તો સરગમાં આવું , પણ મારી ભેરી વાર્તા સાંભળનાર ડોશીએ આવે !!
મેઘાણીએ લોકોને આમ કેવી કેવી રીતે વાસ્તવાભિમુખ કર્યાં!
એમણે લોક સાહિત્ય શોધ્યું , પણ એમ ને એમ આપણને નથી પીરસ્યું . એમાં એક છબી નહીં , એક ચિત્રકારની કલમ છે . જ્યાં જરૂર પડી છે ત્યાં સુધારા વધારાંએ કર્યાં છે . જાણે કે , એમને સાહિત્યકારનો ખિતાબ નહીં , લોક જાગૃતિની ઝંખના હતી !
હા , એના લીધે એમને લોકસાહિત્યમાં પાઠાન્તરં કર્યાનું મહેણું પણ મરાયું છે , એનાં ઉપર પુસ્તકો ભરાય એટલું વિવેચન થયું છે ! પણ એની ચર્ચા અહીં અસ્થાને છે.
એમણે , આમ જોવા જઈએ તો સોળ જેટલાં પુસ્તકો લોક વાર્તાઓ ઉપર લખ્યાં છે .
સાહિત્ય વાર્તા અને લોકવાર્તા વચ્ચે પાયામાં ફેર છે .
‘ લોક ‘શબ્દમાં એક કરતાં વધુ વ્યક્તિઓ અભિપ્રેત છે . લોકસાહિત્ય ! લોક જાગૃતિ ! આપનો દેશ તો પરંપરાઓથી સભર છે . એમાં બદલાવ લાવવો હોય તો કેવી રીતે લાવી શકાય ?
સદીઓથી અજગરની જેમ ઊંઘતો દેશ !
એને કેવી રીતે જગાડવો ?
મેઘાણીની આ પણ એક મુંઝવણ હતી . ગાંધી યુગમાં જીવેલ આ જીવે લોકોને , લોકોની પાસે જઈને , એમની વચ્ચે રહીને , સાચા અર્થમાં રાષ્ટ્રીય કવિ તરીકેનો સેતુબંધ બાંધવાનો જે પ્રયાસ કર્યો હતો તે સતત જ્યાં ત્યાં ડોકાય છે !
વાચક મિત્રો ! જો તમે પરદેશમાં રહેતાં હશો તો આ વાત વધુ સ્પષ્ટ રીતે સમજાશે . અહીં અમેરિકામાં નિત નવું શોધવામાં આવે અને સમાજ તરત અપનાવી લે .
પણ દેશમાં , પરંપરાઓથી જડ થઇ ગયેલ વિચારને ઝટ બદલવો મુશ્કેલ છે .
બસ , મેઘાણીએ આજથી સો વર્ષ પૂર્વે , સૌ પ્રથમ વાર્તા સંગ્રહ બહાર પાડ્યો : કુર્બાનીની કથા ; તે તેમાં પણ આ જ વાત કહે છે .

આજે આપણે અમેરિકામાં પણ નાનાં છોકરાંઓને વ્રત કરતાં જોઈએ છીએ ; તે શું ભુખાળવી સાસુ કે સસરો મળે તે માટે ? વ્રત એટલે એક પ્રકારનો સંયમ . બાળકોમાં આપણી સંસ્કૃતિની આછી સમજ આવે , વનસ્પતિ માટે પૂજ્ય ભાવ ઉભો થાય અને સંયમનો પાઠ શીખે , પૂજન સાથે કુટુંબ ભાવ ઉભો થાય એટલે સાચા અર્થમાં આ નવી પેઢી પણ વ્રત કરે છે . અને ત્યારે મેઘાણીની આ વ્રત કથાઓ દિશા સૂચક બની જાય છે

પંડિત યુગનું ભારેખમ વિચાર વાણીથી લદાયેલું પાંડિત્ય ભરપૂર સાહિત્યને બદલે સરળ સહજ સાહિત્ય પીરસનાર પ્રથમ સાહિત્યકાર મેઘાણીની બીજી વાતો આવતે અંકે !