કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 29

સ્વપ્નો એ સરિતા છે અને આપણે સહુ ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ નવલકથા  માણી રહ્યા છીએ. કદાચ કહો કે મુનશીના ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ના પાત્ર સુદર્શન સાથે આપણે પણ ત્રણ અંકોથી સુદર્શનના સ્વપ્નના સહયાત્રી છીએ. સ્વપ્નસરિતાના કિનારે ઊભા છીએ….

એક કિનારે આપણે અને બીજા કિનારે સુદર્શન …

સમયના નીર વહી રહ્યાં છે…

સુદર્શનને ઇંતજાર છે એક વર્ષથી જેની તૈયારી ચાલી રહી હતી તે 31 જાન્યુઆરીની મીટીંગનો – જે માટે તેણે રાત દિવસ  એક કરી તેની યોજનાઓ ઘડી કાગળ પર ઉતારી અને હવે ઈન્તેજાર હતો એ મિત્રોનો …કેવી તૈયારી સાથે મિત્રો આવશે તેનો …જેટલો ઈન્તેજાર સુદર્શન ને છે 31મી જાન્યુઆરીનો, કદાચ એટલો જ વાચકોને પણ રસ છે કે સ્વપ્નદૃષ્ટાના સ્વપ્નો કેવો આકાર લે છે!

બીજા દિવસે પાઠકની ટપાલ આવી. તેને મદ્રાસ નોકરી મળી હતી. જેના આધારે આખું કુટુંબ હોય તેને કમાયા વગર ચાલે? તેથી તે 31મીએ વડોદરા નહિ આવે એમ લખ્યું હતું. ત્યારે અંબેલાલે સુદર્શનને કહ્યું કે હું મરતાં સુધી તમારી સાથે છું. પ્રમુખ કેરશાસ્પમાં બધાને ભેગા રાખી હકુમત ચલાવવાની નૈસર્ગિક શક્તિ હતી. સુદર્શન અને કેરશાસ્પ નિયમિત મળતા ને દરેક સભ્યની હકીકત, શક્તિઓ અને મંડળના કાર્યક્રમ વિશે મંત્રણા કરતાં. દસ દિવસથી કેરશાસ્પ મળ્યો ન હતો. તેથી સુદર્શન તેના ઘેર ગયો તો જાણવા મળ્યું કે તેને રુના વેપારમાં ભારે ખોટ ગઈ હતી ને તે 31મીએ વડોદરા આવી નહિ શકે. તેનો મિત્ર અંબેલાલ આવે એટલે 10વાગે વડોદરા જવા ગાડી પકડવાની હતી. આઠ વાગ્યા પણ અંબેલાલ હજુ આવ્યો ન હતો. સુદર્શન ખિન્ન થઈ ગયો. જે સભા માટે વર્ષ દહાડો વિચાર અને યોજના કર્યા, 25 દહાડા ભૂખ અને ઉજાગરા વેઠ્યા, તે સભા છેક ધૂળમાં મળી જવાની?  થોડી વાર પછી પાટાપીંડી સાથે ઘાયલ અંબેલાલ આવ્યો ને તેણે કહ્યું કે તેનો બોમ્બ બનાવવાનો પ્રોજેક્ટ સફળ થયો છે પણ સાથે કામ  કરતાં તેને અને  મિસ વકીલને પ્રણયનો અહેસાસ થયો ને હવે તે પરણવા માગે છે ને વડોદરા નહિ આવે. તેણે સુદર્શનને કહ્યું કે હિન્દુસ્તાન સ્વતંત્ર થતાં કેટલીય વાર લાગશે. આ પહેલું સુખ વિધિ આપ્યું છે તેને કેમ જતું કરાય? સવારે મરતાં સુધી સાથ આપવાના વચન આપનાર અંબેલાલ પણ સાથ છોડી દે છે.

સુદર્શન વિચારે છે  કે હવે હું એકલો ‘ મા ‘ નો ઉદ્ધાર કેમ કરીશ? ત્યારે ધનીએ આંસુભરી આંખે પ્રેરણા આપતાં કહ્યું કે તે એકલો નથી અને તે આખો ભવ તેની વાટ જોશે.

31મીએ વડોદરા મળનારી સુદર્શનની મંડળીમાં  કેરશાસ્પ દેવાદાર થઈ ગયો, શિવલાલ શ્રીનાથજી ગયો, પાઠકે નોકરી લીધી, અંબેલાલે મિસ વકીલને પરણવાનું નક્કી કર્યું. પારેખના પ્રેસ પર પોલીસની ધાડ પડી તેથી પારેખ ક્યાંક છુપાઈ ગયો. પંડ્યાકાકાને અમેરિકા જવાની સ્કોલરશીપ ગાયકવાડે આપી તેથી એ મંડળમાંથી નીકળી ગયો.જોશીએ હનુમાનની આરાધના શરૂ કરી, ગીરજો શુક્લ પારેવડી સંસ્થાનનો કારભારી બની ગયો અને ‘ મા ‘ ને સ્વતંત્ર કરવાની ઘેલછામાં ગાંડો બની ગયો. તિરસ્કાર અને ભગ્ન હ્રુદયની વ્યથામાં સુદર્શન ખડખડ હસવા લાગ્યો. આ એનું મંડળ! આ એણે યોજેલા સંઘના કાર્યકર્તાઓ! આ દેશના ઉદ્ધરકો! આ સ્વાતંત્ર્યના સાધકો-‘ મા ‘ ના પ્રાણ પાછા લાવી આપનાર નરવીરો! કેવા બાલિશ, કેવા મૂરખ, કેવા વીર્ય વિનાના! પોતે મૂર્ખનો શિરોમણી હતો. તેનામાં સ્વપ્ન સેવવાની શક્તિ હતી. આ બધા મિત્રો પણ એક જાતના સ્વપ્ન સેવતા હતાં. પણ સ્વપ્નાં જ! એમની આખી સૃષ્ટિ સ્વપ્નાંની બનેલી હતી. પોતે રાષ્ટ્રવિધાયક મંત્રદ્રષ્ટા ન હતો.  ખરું જોતા બધા નિર્માલ્ય કર્તવ્યભ્રષ્ટ છોકરા હતા. પ્રોફેસર કાપડિયા ખરા હતા.  આ દેશમાં દરેક જણ પોતાના વર્તુળમાં ફરતું, પારકાની કુંચીએ ચાલતું એકબીજાથી વિખૂટું રમકડું  હતું ને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યની આગગાડી આખી દુનિયાને પોતાની કરી રહી હતી. કેવી કરુણ કથા!  કેવા હિંમતવાન, આશાભર્યા, કોડભર્યા યુવકો ‘ મા ‘ ને મંદિરના ઉંબરે વધાયા!સુદર્શન ધ્રુસ્કે ધ્રુસ્કે રડવા લાગ્યો. પળવાર તેણે તેની યોજનાને  પ્રાણવેધક મમતાથી જોઈ. પછી દીવાસળી ચેતવી યોજનાના પાનેપાનામાં આગ મૂકી. તેનો આત્મા શરીરમાં કંટાળી ગયો હતો. તેણે છેલ્લીવાર ‘ મા ‘ નું દર્શન કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ત્યાં જ તેના પિતા પ્રમોદરાયનો અવાજ આવ્યો. ” મારા દીકરા ! શું કરવા બેઠા છે?  તારા પર વોરંટ છે. જગમોહનભાઈએ થોભાવ્યું છે. પરમ દહાડે બૅરિસ્ટર થવા વિલાયત જવાનું છે. ને પછી સુલોચના જોડે વિવાહ કરવાના છે.’  સુદર્શન મૂંગે મોઢે પાછળ ચાલ્યો.

કથા વાચકને વિચારોના ઝંઝાવાતમાં છોડી જાય છે. આજે એકવીસમી સદીમાં પણ આપણી આસપાસ આવું જ કંઇક બનતું નજરે નથી પડતું?  યુવાવસ્થામાં પોતાના સ્વપ્નોને લોહી અને પસીનાથી સિંચનાર આગળ જતાં કેમ ભ્રષ્ટ રાજકારણી, બેજવાબદાર નાગરિક, નફાખોર વેપારી, વેપારી શાળાસંચાલક કે ઢોંગી બાબા બની જાય છે…

સુદર્શન બૅરિસ્ટર થઈ સ્વદેશ પાછો ફર્યો. તેણે મિત્રોની માહિતી મેળવી.  કેરશાસ્પ સટ્ટો કરી રહ્યો હતો . પાઠક ઇડરમાં માસ્તરગીરી કરતો હતો. મગન પંડ્યા હજુ અમેરિકામાં મહાલતા હતા. પારેખ ગામે ગામ કૂવા કરાવવા લોકોને પ્રેરતા. શુક્લ ગાંડાની હોસ્પિટલમાંથી નાસી ગયો હતો. શિવલાલ મુંબઈમાં મજા કરતો હતો. અંબેલાલ મારવાડીને ત્યાં મેનેજર હતો. મિસ વકીલ છોકરાં ઉછેરતી. છેલ્લે સુદર્શન ધનીને મળવા ગયો. સ્વપ્નદૃષ્ટાની નજરે એક છોકરો ને એક છોકરી ભિષ્મપ્રતિજ્ઞા  લેતાં દેખાયાં. એક સ્ત્રીએ બારણામાં આવી પૂછ્યું કે કોનું કામ છે. તેના છેડા નીચે એક છોકરું હતું. તે સુદર્શનને ઓળખતી લાગતી ન હતી. કાલે આવવાનું કહી સુદર્શન નીકળી ગયો. મુનશી એક ભાવસભર વળાંક આપી કથા પૂર્ણ કરે છે.

અને …
ફરીને આપણે સહુ સ્વપ્નસરિતાના  કિનારે …સમયના વહેતાં નીર નિહાળતા…
અનુભવીએ છીએ …
શું સ્વપ્નસૃષ્ટિ પત્તાંનો મહેલ છે ?
શું સ્વપ્નભૂમિ વાસ્તવિક હોતી નથી ? ..
‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ નવલકથા સમાપ્ત થાય છે ..
પણ શું સ્વપ્નસૃષ્ટિ સમાપ્ત થાય છે ?
સમયના વહેણ માં…એવા સમય બિંદુ પર..
જ્યાં ત્રિવેણી સંગમ છે…
સ્વપ્નસરિતા , સમયસરિતા અને વિચારસરિતાનો. ..
વિચારબિંદુમાં સ્વપ્ન છે, વિચારમોતી શોધવાનું…
લેખકનું વિચારમોતી – સ્વપ્નદ્રષ્ટાનો સંદેશ…
શું છે આ સંદેશ…

સંદેશ છે સ્વપ્નસૃષ્ટિના સાતત્યનો. સ્વપ્નો એ જીવનના સમુદ્રકિનારે આવતાં મોજાં છે. આ મોજાં વાસ્તવિકતાની ધરતી પર આવી તૂટે છે. સહજ પ્રશ્ન થાય કે શું વ્યક્તિ એ સ્વપ્નો ના જોવાં? વ્યકિતને સ્વપ્નના આસમાનમાં આદર્શોની સ્વતંત્રતા નથી? સ્વપ્નદ્રષ્ટા એ સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામની પૃષ્ઠભૂમિમાં સુદર્શનના પાત્ર દ્વારા વ્યક્ત થતી આદર્શોની અભિવ્યકિત દર્શાવે છે.  સ્વપ્નો કહો કે આદર્શો એ માનવમનમાં ઉભી થતી કલ્પના પણ છે અને માનવમનની ઝંખના પણ છે. સ્વાતંત્ર્ય અને આદર્શો માનવમનની ઝંખના છે. સ્વપ્નો એ વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્ય અને અભિવ્યકિત સ્વાતંત્ર્યની ઝંખનાનો સંદેશ છે. આમ સુદર્શનના પાત્ર દ્વારા, સામાન્ય કથા દ્વારા વ્યક્તિ અને અભિવ્યકિતના સ્વાતંત્ર્ય જેવા વિષયો પ્રસ્તુત કરવાનું સ્વપ્ન મુનશી સેવે છે અને એ જ છે મુનશીની કલમનો કસબ.

રીટા જાની.

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 28


ગત બે  અંકથી આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ મુનશીની ઐતિહાસિક નવલકથા ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા’ ની. સમય છે આઝાદી પહેલાંનો, જ્યારે લોકોના મનમાં દેશભક્તિની જ્વાળા પ્રગટી ઉઠી હતી.  ખાસ કરીને યુવકોના મનમાં  આક્રોશ હતો અંગ્રેજ સલ્તનત સામે, જુસ્સો હતો ગુલામીની બેડીઓ તોડવાનો. પણ નથી કોઈ નિશ્ચિત દિશા, નથી માર્ગદર્શન કે નથી નેતૃત્વ. મુનશી પોતે પણ વડોદરા કૉલેજમાં ભણતા હતા. એ વાસ્તવિક અનુભવો અને પાત્રોની છાંટ પણ આ નવલકથામાં અનુભવાય છે.

કેટલાંક સમાનશીલ યુવકો ‘મા ભારતી’  ને સ્વતંત્ર કરવાની યોજના બનાવવા ભીમનાથના તળાવે ભેગા થાય છે, તેમાં સુદર્શન પણ એક છે. સૌ એક પછી એક પોતાની યોજના રજૂ કરે છે. સુદર્શનને લાગે છે કે તેમનામાં બુદ્ધિ છે, હિંમત છે, દેશભક્તિ છે, પણ વ્યવસ્થિત માનવતા નથી. જુસ્સામાં વ્યવસ્થા નથી, ઉત્સાહ નથી. અને એ આવે તોજ એમની યોજના કારગત બને.  તેઓ એક મંડળ બનાવે છે જેના પ્રમુખ કેરશાસ્પ અને મંત્રી સુદર્શન બને છે. એક વર્ષ પછી યોજના પરિપક્વ કરી ફરી ભેગા મળવાનું નક્કી કરી સૌ છુટા પડે છે.

નામદાર જગમોહનલાલના મિત્ર, પુસ્તકઘેલા પ્રોફેસર કાપડિયા ખૂબ રસપ્રદ વ્યક્તિ છે. જીવનની સામાન્ય જરૂરિયાત પ્રત્યે બેદરકાર પણ જ્ઞાન અને શાણપણનો ભંડાર. ચમરબંધીને પણ કહી શકે એવી હિંમત…રાજકીય અને સામાજિક પરિસ્થિતિઓ અને પ્રશ્નોની ઊંડી સમાજ અને ઉકેલની દૂરદર્શિતા..સંપૂર્ણ રાષ્ટ્રીયતા  ખીલે તો જ ગુલામીની બેડીઓ તૂટે. પણ એ ક્યારે બને એના જવાબમાં તેમણે કહ્યું:
1.અગણિત પંથો વિસારી રષ્ટ્રધર્મ સ્વીકારતાં કેટલાં વર્ષો જાય?
2. જુદી જુદી ભાષા ભૂલી એક ભાષા કેટલા વર્ષે આવે?
3. દેશી રાજ્યોનો નાશ કરી રાજકીય એકતા કેટલા વર્ષે આવે?
આ ત્રણ વસ્તુ જ્યારે આવે ત્યારે સંપૂર્ણ રાષ્ટ્રીયતા ખીલે.
પ્રોફેસરે સુદર્શનને સમજાવ્યું કે વિજયી વિપ્લવ એટલે ઉત્ક્રાંતિક્રમ ટુંકા વખતમાં પૂરો  કરવાનો અખતરો. ને બીજો રસ્તો રાષ્ટ્રીય સરકારનો.  ધાર્મિક ને જાતીય વિરોધને વિસરાવી આખી કેળવણીને રાષ્ટ્રીય કરવી પડે. પ્રોફેસરનું માનવું હતું કે બે ટકા વિદ્યાર્થીઓ પણ કોલેજમાં સેવેલી ભાવનાઓને વળગી રહેતા નથી. તેઓ ભાવનાઓ છોડી નિર્માલ્ય બની સંસાર સાથે સમાધાન કરી લે છે. કોલેજમાં બધા વિપ્લવવાદી, મધ્યાવસ્થામાં બધા કોંગ્રેસવાળા, ઘડપણમાં બધા સરકારના સેવક. નાનપણમાં કંઈ ખાવાનું નહિ એટલે વિપ્લવવાદ સરસ લાગે, મધ્યાવસ્થામાં આગળ વધવા વ્યવસ્થિત ચળવળની જરૂર જણાય, ઘડપણમાં મેળવેલું સાચવવા કાયદા ને વ્યવસ્થાના મદદનીશ થઈ બેસે. સુદર્શને મનોમન કહ્યું કે પ્રોફેસરને ક્યાં ભાન હતું કે તેના અને  અંબેલાલ જેવા ભાવનાશીલ યુવકો હવે પાકતા હતા. તેઓ જીવ જવા દેશે પણ ભાવના નહિ છોડે. તેણે હોઠ ભીંસીને જવાબ આપ્યો: ‘ પ્રોફેસર સાહેબ, આપનો જ્ઞાનયોગ નિરાશાની અંધારી ખાઇ છે. તમે જેને નકામાં ગણો છો તે કોલેજીયનો ભારતમાતાની ભક્તિમાં તલ્લીન થઈ ગયા છે. આપનું જ્ઞાન ગણતરીવાળું છે, તેમનું જ્ઞાન પ્રેરણાનું છે. સ્વતંત્ર અને સ્વાધીન થવા તત્પર થયેલી પરમ પ્રબળ ‘માતા ‘ તેમને પ્રેરી રહી છે.’

એક અગત્યના ઘટનાક્રમમાં સુરતમાં યોજાયેલ કોંગ્રેસ અધિવેશનની વાત છે. સુદર્શન અને મંડળી પણ ત્યાં પહોંચે છે. કોંગ્રેસની પ્રવૃત્તિ એને મન પાણીપત હતું. કોંગ્રેસમાં ‘જહાલ’ અને  ‘મવાળ’ એમ બે ભાગ હતા. ‘મવાળ’ પક્ષ બહુમતીમાં હતો અને સુદર્શન અને તેના મિત્રો  ‘જહાલ’ પક્ષમાં હતા. તેઓ સામા પક્ષનો પ્રેસિડેન્ટ ન આવે એ માટે પ્રયત્ન કરી રહ્યા હતા. તેઓ  પ્રેસિડેન્ટ નક્કી કર્યા વગર જ સભા મુલતવી રાખવામાં સફળ થયા. છતાં મિત્રોની વર્તણુકથી સુદર્શનના હૃદયમાં અશ્રદ્ધા પેઠી હતી.  તેને પ્રશ્નો થયા. આ કોંગ્રેસમાં ભેગા થયેલામાં શું ખૂટતું હતું? કાપડિયા શું ખરા હતા? નિર્માલ્યતા ક્યાં હતી?

સુદર્શન એક મહિનામાં દેશના ઉદ્ધાર માટેની યોજના બનાવવાની  ભીષ્મ પ્રતિજ્ઞા લઈને મુંબઈ ગયો. એ માટે તેણે બુદ્ધિ, શક્તિ અને  નિશ્ચયાત્મકતાનો ઉપયોગ કર્યો. તેણે દેશ દેશના ઈતિહાસનો અભ્યાસ કરી સાર કાઢ્યો. દરેક રાષ્ટ્રની સ્વાતંત્ર્ય સેનાની રચના ને સ્વાતંત્ર્ય યુદ્ધની તુલના કરી. દરેક રાષ્ટ્રની ઉન્નતિ અને અવનતિના કારણો ભેગાં કરી તેનું સરવૈયું કાઢ્યું. તેણે હિંદની દશા, મુશ્કેલી ને અશક્તિનું માપ કાઢ્યું. તેણે આદર્શ, શક્ય ને વ્યવહારુ, ત્રણે દૃષ્ટિનું બને તેટલું સંમિશ્રણ કર્યું. પરદેશીઓની શક્તિની ગણતરી કરી, રાત દિવસ મહેનત કરી એક સર્વાંગ સંપૂર્ણ યોજના ઘડી કાઢી. રાષ્ટ્રધર્મના મંત્રોનું ગુંજન કરતાં, વિશુદ્ધ અને પ્રોત્સાહિત અંતરથી સુદર્શને  ‘મા’ ને વિનાવ્યા કરી. ‘મા ! પ્રેરણા આપો! શક્તિ આપો!’ યોજના લખાતી ગઈ. કાગળોના કાગળ લખ્યા, સુધાર્યા,  કપાયા ને ફરી લખાયા. તેની આગળ કાગળની થોકડી જોઈ સંતોષ અને ગર્વથી  એનું હૈયું ફૂલી ગયું. 31 જાન્યુ આરીએ તેમનું મંડળ વડોદરા મળવાનું  નક્કી કરેલું ને હજુ તો 15મી તારીખ હતી ને  તે સંપૂર્ણ યોજના સાથે તૈયાર હતો. સુદર્શને તેની પ્રોત્સાહક સહચરી, સચિવ, સખી, પ્રિય શિષ્ય એવી ધનીબહેનને કહ્યું કે તેણે કામ પૂરું કર્યું.

સ્વપ્ન એ આદર્શ હોય છે અને સાથે જ આદર્શ એ એક સ્વપ્ન હોય છે . કોઈ પણ સ્વપ્નદ્રષ્ટા પોતાના સ્વપ્નને વાસ્તવિક ભૂમિ પર ઉતારવા પ્રયત્નશીલ હોય છે .આ પ્રયત્ન ક્યાંક કળ અને બળ નું મિશ્રણ પણ હોય છે . શું સુદર્શનના સ્વપ્નનો રાહ તેને મંઝિલ તરફ દોરી જશે? આપણી આકાંક્ષાનો અંત સુદર્શનની 31મીની મીટીંગના દ્રશ્યની પશ્ચાદ ભૂમિ સાથે આવતા અંકે…

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 27

સ્વપ્નો જોવા કોને ન ગમે? જેની આંખોમાં સ્વપ્નાં આંજ્યા હોય એની દુનિયા તો અલગ જ હોય છે. સપનાંને ન કોઈ મર્યાદા છે, ન કોઈ બંધન કે ન કોઈ લગામ. સ્વપ્નઘેલા થવું એ બધાનો અધિકાર છે. એમાં પણ યુવાનોનો તો એ વિશેષાધિકાર છે. જી હા, ગત અંકમાં આપણે વાત શરૂ કરી હતી  મુનશીની નવલકથા ‘ સ્વપ્નદ્રષ્ટા ‘ ની.

ગત અંકમાં આપણે જોયું કે કલેકટર સાહેબના ઘરની મુલાકાત પછી સુદર્શનનું મનોવિશ્વ બદલાઈ ગયું. અંગ્રેજી સાહિત્ય વાંચી તેને એમ લાગ્યું કે પિંઢારા ને ઠગના ત્રાસથી હિંદને બચાવવા અંગ્રેજો આવ્યા. તેના પૂર્વજો નિર્માલ્ય હતા, જેમણે અજ્ઞાન અને અંધકારથી પરિપૂર્ણ સંસ્કારો રચ્યા. ધીમે ધીમે તેનો કચવાટ, નિરાશા અને અલ્પતાનું ભાન તેની તિરસ્કારવૃત્તિને વીંટળાઈ વળ્યાં. તેમાં બાજુમાં રહેતી પરન્યાતની છોકરી ગમન સાથે પરણવાની માતાએ તેને ના પાડી. તેથી તેનું અંતર તોફાની ઉછાળા મારી રહ્યું. આંધીની વિનાશકતાએ સ્વભાવ અને સંસ્કારના મૂળ ઉખેડી નાખ્યાં. તેણે પ્રિય પુસ્તકો ટેબલ નીચે નાખ્યાં. શંકર ભગવાનની પૂજા બંધ કરી. પવિત્ર જનોઈ કાઢી નાખી. બ્રાહ્મણત્વની નિશાનીરૂપ શિખા કાપી નાખી. પિતા સાંજે ઘેર આવ્યા ત્યારે તે અગાશી પર ચડી નળિયા ચારે તરફ ફેંકતો હતો. મહામહેનતે પિતાએ તેને પકડ્યો ત્યારે તેનું શરીર અંગારાની માફક ધીકતું હતું. માંદગી પછી તેને વડોદરા કોલેજમાં મોકલવામાં આવ્યો. બોર્ડિંગમાં એ વિનાશવૃત્તિને સબળ બનાવે એવા વાંચનમાં ગરકાવ થઈ રહ્યો. અર્વાચીનોમાં તેનો એક માત્ર મિત્ર  રહ્યો : અંગ્રેજોનો કટ્ટર વેરી નેપોલિયન. ને કોલેજમાં પ્રોફેસર ‘ આરબી ‘ એટલે કે રામલાલ ભૂખણદાસ   સાથે દોસ્તી થઈ.

ફ્રેન્ચ વિપ્લવની સફળતાથી સુદર્શનમાં નવા પ્રાણનો સંચાર થયો. એ માત્ર વિપ્લવ ન હતો, પણ સમગ્ર રાષ્ટ્રનું ધર્મયુદ્ધ હતું. તેને લાગ્યું કે ‘ વિપ્લવ એટલે નિયમનો પ્રારંભ. સત્યનો પુનર્જન્મ, ન્યાયનો પ્રત્યાઘાત. ‘ વિદ્યાર્થીનું મગજ ચંચળ ને સુંવાળું, બિનઅનુભવી ને આશાવાદી, ઉત્સાહી ને અધીરું હોય છે. નથી હોતી એને પરિસ્થિતિની પરવા કે નથી હોતી ઊંડી વિચારણા. સુદર્શનની સ્થિતિ પણ કંઇક આવી જ હતી. વિપ્લવવાદે એનામાં આશા જગાડી. રાજકીય પહેલાં સામાજિક અને ધાર્મિક માન્યતાઓ બદલવાની તેને જરૂરત જણાઈ. આ અધીરાઈ અને ઉકળાટમાં, આ વિનાશક વૃત્તિની ઘેલછામાં ક્યારેક ઉત્સાહની લહેરીઓ આવતી, માનવતાનો મઘમઘાટ વ્યાપી રહેતો , સ્વાતંત્ર્યનો સંચાર થતો હોય એવી અનુપમ સૃષ્ટિના દર્શન તેને થતાં. ત્યારે તેને પ્રશ્ન થતો કે આ સૃષ્ટિ ક્યારે સર્જાશે. શું પોતે એવી સૃષ્ટિ સર્જાવી શકશે?

જાપાને રશિયા અને યુરોપને પડકાર્યું એની અસર વડોદરા કોલેજમાં જબરી થઈ. સુદર્શનના અંતરમાં નવી આશા પ્રગટી. એનાં સપનાં હવે આર્યાવર્તથી જાપાન ને તુર્કસ્તાન સુધી એક પ્રચંડ મહાવિપ્લવ પ્રસારી, રાજ્ય, સમાજ અને ધર્મના ભેદ ભુલાવી એશિયાને નવા અવતારે આણવાની યોજનામાં ગુંથાયા. પણ સુદર્શનને જલદી જ સમજાઈ ગયું કે જાપાન સ્વાધીન હતું ને હિંદ પરાધીન. બંગભંગની યોજના અને વંદેમાતરમના ગાનથી તેને જ્ઞાન થયું કે  સ્વદેશ એ દેશ નહિ પણ જીવંત દુ:ખાર્ત માતા ‘મા ભારતી ‘ હતી. માતાની મુક્તિના, સ્વદેશીના, ઉદ્ધારના, સ્વાતંત્ર્યના અનેક સપનાં તેના મગજમાં તરવરી રહ્યાં. તેને એમ લાગતું કે ‘મા’ ના ‘પ્રાણ’ પાછા લાવવાની જવાબદારી માત્ર એના એકલાના માથે જ હતી. દરરોજ રાત્રે ‘ મા ‘ તેને દર્શન દેતી ને આખો દિવસ તેની મુક્તિના વિચારો તે કર્યા કરતો.

પાંચ સમાનશીલ ઉત્સાહી યુવકો ભીમનાથના તળાવે દેશનો ઉદ્ધાર કરવા અંધારામાં ભેગા મળ્યા, એમાં સુદર્શન પણ હતો. અરવિંદના ભાષણના નશામાં તેઓ ચકચૂર હતા. તેમનાં અંતર હિંમત, આશા ને કાર્યતત્પરતાથી ભરેલા હતા. તેમની આંખો સ્વદેશભક્તિથી ચમકતી હતી ને વખત આવે મરવા પણ તૈયાર હતા. ‘આ સંસ્કારી ને વિશુદ્ધ હ્રુદયના યુવકોના હૈયામાં સ્વાતંત્ર્ય ને માતૃભક્તિની જ્વાલા અખંડ ચેતી રહી હતી. પયગંબરોની શ્રદ્ધા તેમના હૃદયમાં સ્ફુરી રહી હતી. ગુજરાતના પ્રતાપી આત્માના તણખા સમાન આ છોકરાઓને મન રાષ્ટ્ર રચવું એ જ પરમ ધ્યેય હતું. તેને સ્વતંત્ર કરવું એ જ પરમ કર્તવ્ય હતું. ‘

સ્વતંત્રતા યુવા આંખોનું સ્વપ્ન હોય છે. યુવાન આંખો નવા વિશ્વની આકાંક્ષાનું દ્રશ્ય જોતી હોય છે. તેના હૈયામાં ક્યારેક પ્રેમની પ્રતિક્ષા હોય છે તો ક્યારેક પ્રવર્તમાન વિશ્વ સામેનો વિદ્રોહ. આ વિદ્રોહ ક્યારેક ચિનગારી બને છે અને યુવાશક્તિ માભોમના માટે પ્રેરણા , પુરુષાર્થ અને પરાક્રમનો સમન્વય બને છે. તેને સ્થાપિત હિતો સામે મોરચો માંડવો છે. ભારતના સ્વતંત્રતા સંગ્રામમાં પણ યુવાનો પ્રથમ હરોળમાં રહ્યા છે. સુદર્શન કદાચ તેનું જ એક ઉદાહરણ છે. સ્વપ્નદ્રષ્ટા સુદર્શન સ્વપ્નસિદ્ધિની મંઝિલ સુધી પહોંચે છે કે કેમ તેની છણાવટ કરીશું આવતા અંકે..

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 26

સ્વપ્નસૃષ્ટિ એ મુક્ત આસમાન છે. તેમાં વિહરવાનું સહુને ગમે છે, કારણ કે સ્વપ્નદર્શન મનોભૂમિને એક અલગ જ ઉંચાઈ પર લઈ જાય છે. વાસ્તવિક રીતે ધરતી અને આકાશનું મિલન થાય કે નહિ, પણ સ્વપ્નિલ ભૂમિમાં તે મળતાં હોય છે. તેથી જ સ્વપ્ન આનંદદાયક હોય છે અને યાદ રહી શકે તો યાદગાર પણ બનતું હોય છે. સ્વપ્નમાં આદર્શ  પણ હોય અને સ્વપ્નની ગુણવત્તા પણ આદર્શ હોય તેવું જવલ્લે જ બને. આજે કદાચ આવા સ્વપ્નની સિદ્ધિને કંડારવા કલમ ભાગ્યશાળી બની છે  – વાત છે કનૈયાલાલ મુનશીના અદ્ભુત સર્જન ‘સ્વપ્નદ્રષ્ટા ‘ ની. ચાલો આપણે પણ સહદર્શન કરીએ…

વર્ષો પહેલાં કેટલાક રાજકીય આદર્શોએ ગુજરાતમાં સંચાર કર્યો હતો. તે આદર્શો એ રાજકીય ઝનૂનથી ઊછરતા જીવન પર મોહક છાપ પડી હતી. એ છાયાએ ત્યારના યુવામાનસમાં અનેક ઊર્મિઓ, અદભુત આશાઓ અને ભવ્ય સ્વપ્નાં સર્જાવ્યાં. ઘણાએ તેને સ્વદેશયજ્ઞની શરૂઆત માની. કેટલાક કુમળાં, ઊછરતાં અને આશભર્યાં બલિદાનોએ વંદેમાતરમ્ ગાઇ એ યજ્ઞની જ્વાળામાં ઝંપલાવ્યું. ત્યારે સ્થાપિત સત્તાને સંરક્ષવા મધ્યમ પક્ષ આગળ આવ્યો. આવા સમયે હિંદને રાખવું કે ખોવું એ વિશે અંગ્રેજો વિચારવા લાગ્યા. વ્યવસ્થાપ્રીતિ કેળવનાર સામ્રાજ્યવાદી અને તેના વિકલ્પે આઝાદી ઈચ્છાનાર રાષ્ટ્રભક્ત બંનેની માનવતા જનમાનસના અભ્યાસની દૃષ્ટિએ ખૂબ ઉપયોગી છે. એ સમયનાં કેટલાંક સ્વપ્નોને વણીને, એ સમયનાં કેટલાક વાસ્તવિક પાત્રોને કથામાં લાવી વાતાવરણમાં વાસ્તવિકતા લાવી, એ સમકાલીન રાજકીય બળોને નવલકથામાં મઢી એક અતિ સુંદર કાલ્પનિક કથા મુનશીએ આલેખી છે.

પોતાની જાતને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના એક સેવક માની મગરૂરી લેતા પ્રમોદરાય, નોકરી અને સંસારમાં મહેનત કરી છૂટવામાં મોટાઈ માનતા.  વડોદરા બોર્ડિંગમાં રહી કોલેજમાં અભ્યાસ કરતાં 19 વર્ષના પુત્ર સુદર્શનનો વિવાહ, પોતાનાથી તદન વિરૂદ્ધ દ્રષ્ટિબિંદુ ધરાવતા મિત્ર નામદાર મિ. જગમોહનલલની પુત્રી સુલોચના સાથે કરવા ઇચ્છા ધરાવતા હતાં. તેમના બાળપણના મિત્ર, બૅરિસ્ટર અને ધારાસભાના સભ્ય નામદાર જગમોહનલાલ પણ એ માટે રાજી હતા. પણ બંનેના સંતાનોની મરજીની કોઈને જાણ ન હતી કે પછી દરકાર ન હતી.

સુદર્શનના મનમાં પિતા, સ્ત્રી કે વિલાસ માટે સ્થાન ન હતું. પ્રોફેસર અરવિંદ ઘોષના હૃદયમાંથી નીકળેલા શબ્દોથી તેની કલ્પના પરાધીનતાના કોયડા ઉકેલાતી હતી. તે માનતો હતો કે ભારત માતાનું સ્વાતંત્ર્ય સાધવા તેને મહામાયાએ અવતાર આપ્યો હતો. તે સ્વપ્નઘેલો હતો. ભારતમાતાએ તેને દર્શન દીધાં હતાં. પોતાની બેડી તોડવાનું શસ્ત્ર તેને માન્યો હતો. સ્વપ્નઘેલછા તો એ નાનો હતો ત્યારથી જ હતી.

સુદર્શનના સપનાઓનું મુનશીએ કરેલું આલેખન અદભુત છે.  સ્વપ્નદ્રષ્ટાનું માનસ શું અનુભવે તેનું રસપ્રદ ચિત્રણ વાચકને મળે છે. બાળક સુદર્શન માટે ધ્રુવ તેનો મિત્ર હતો. પ્રહ્લાદ અગ્નિથી તપતા સ્થંભને ભેટતાં પહેલાં તેની પાસે પ્રેરણા માગતો. પરશુરામ  સહસ્ત્રાર્જુનનો વિનાશ કરતાં પહેલાં તેની જોડે મંત્રણા કરતાં. વિશ્વામિત્ર તેના તરફ ઘણી મમતા દર્શાવતા. યુગો સુધી તે ભીષ્મ સાથે વિહરતોને પિતામહ તેને મિત્ર જેવો ગણતા. કૃષ્ણ કાલયવનથી નાસતાં, ભીમ દુર્યોધનના ચૂરા કરતાં, તેની સલાહ લીધા વિના રહેતા નહીં. તેને લાગતું કે આર્યાવર્તની મહત્તા અને કીર્તિ તેના હાથમાં સોંપાયેલા હતાં. તે માનતો કે કૃષ્ણની માફક લોકોને ભોળવવા આવું નાનું રૂપ લીધું છે અને તે ધારે તો ઘણો પ્રચંડ થઈ શકે છે.

સુદર્શન અંગ્રેજી પાંચમા ધોરણમાં ગયો. એનાં સપનાં ઉંમર સાથે વધતાં ગયા. ગૌતમ બુદ્ધ તેને પૂજ્ય લાગતા પણ તેને બહુ ગમતા નહિ. ચંદ્રગુપ્તના બ્રાહ્મણ મંત્રી ઝપાટાબંધ તેના સ્વપ્નમિત્ર થઈ ગયા. મહમદ ગિઝની પર તેને ગુસ્સો હતો. તે પોતાના સૈન્યથી તેને હરાવતો. ઘોરીનું લશ્કર જ્યારે પૃથ્વીરાજ ચૌહાણની સામે આવે ત્યારે તે તલવાર લઈ પૃથ્વીરાજની મદદે દોડી જતો ને તેને ચક્રવર્તીના સિંહાસને બેસાડતો. અકબર તરફ તેને મમતા હતી તો રાણા પ્રતાપ તેનો મિત્ર હતો. જહાંગીર, નૂરજહાં ને શાહજહાંની જાહોજલાલીમાં તેનો ભાગ હતો. આ બધાં વીરો સાથે મળી અનેક પરાક્રમો કરતાં, સુદર્શનના બાલ જીવનને આગળ ખેંચતાં ગયા. સુદર્શન ઘેરથી નિશાળ જાય ત્યાં સુધીમાં તેને કેટલીય વાર દારુણ યુધ્ધ કરવું પડતું. સોમનાથની વિશુદ્ધતાનું રક્ષણ તેને કરવાનું હતું. મેવાડનું ડગમગતું સ્વાતંત્ર્ય તેને ટકાવવાનું હતું. શિવાજીના પ્રયાસો સફળ કરવાના હતાં. એનાં પ્રાચીન મિત્રો પરશુરામ ને સગર તેની મદદ કરવા તૈયાર હતાં. તો વિશ્વામિત્ર અને ચાણક્ય રાજ્યતંત્ર કેમ ચલાવવું તે વિશે તેની જોડે મંત્રણા કરતાં. તેની આ યુકિતના  પ્રતાપે  શાંતિમય વાતાવરણ પ્રસારતો.

સુદર્શન અંગ્રેજી છટ્ઠા ધોરણમાં ‘એમ્પાયર હિસ્ટરી’ ભણ્યો. હવે ક્રોમવેલ, ચેધામ ને નેલસન તેના જ પૂર્વજ હતા. તેણે સપનામાં જ અંગ્રેજી સામ્રાજ્ય રચ્યું, જેના સ્તંભ તેના પિતા હતા. એક દિવસ તેને પિતાની સાથે કલેકટર સાહેબના ઘેર જવાનું થયું. ત્યાં રોફિલા પિતા  દુર્જેય અને પ્રતાપી અધિકારી નહિ પણ પરાધીન નોકર હતા એ જોઈ તેનો આત્મા ઘવાયો. તેનો અંગ્રેજી ઈતિહાસનો ખ્યાલ બદલાયો.  નિરાશાના પાતાળમાં ડૂબી તે શરમમાં તીવ્ર વેદના અનુભવતો. નિરાશ હ્રુદયમાં સ્વપ્નાં ઉદભવતા નથી. તેથી સપનાં વિહોણો સુદર્શન સહેલાઈથી મેટ્રિક પાસ થઈ ગયો. તેની વ્યવહારુ બુદ્ધિ વધી અને તેની તીવ્ર નજરે વસ્તુઓ ખરે સ્વરૂપે દેખાવા માંડી.

એક બાળકના સ્વપ્નમાં પોતાનાં સમય, સ્થળ ને ઐતિહાસિક સ્થાન છોડી બધાં ભેગાં આવતાં તેનું કલ્પનાતીત વર્ણન વાચકને આશ્ચર્યમાં ગરકાવ કરી દે છે.  મુનશી કલ્પનાઓના ઘોડા છૂટા મૂકીને કથામાં નાવીન્ય લાવે છે. સુદર્શનના સ્વપ્નદર્શનની વધુ અલપ ઝલપ આવતા અંકે…..

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 25

ગત અંકમાં આપણે વાત કરી રહ્યા હતા મુનશીની પૌરાણિક ઐતિહાસિક નવલકથા ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’ ની. તેમાં આપણે આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્તની પ્રતિજ્ઞાની વાત જાણી. આજે એ પ્રતિજ્ઞાની સંકલ્પસિદ્ધિની વાત કરવી છે.  નૈમિષારણ્યના ભવ્ય ભૂતકાળની છાપ આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્તની પ્રતિજ્ઞા પર હતી. તેથી આચાર્ય પ્રતિજ્ઞા લઈને નૈમિષારણ્ય જવા નીકળી પડ્યા. સહજ કુતૂહલ જાગે કે કેવું હતું આ નૈમિષારણ્ય?

‘નૈમિષારણ્યમાં ધુમ્રમય પણ પારદર્શક વાતાવરણ ચારે તરફ વિસ્તરતી પર્વતમાળાઓ પર પ્રસરી રહ્યું હતું. ઉત્તરમાં દૂર ને દૂર મોટા પર્વતો વધતા હતા અને વાદળોની પેલી તરફ એક ગિરિરાજનું હિમશૃંગ ગગન ભેદતું હતું. ગરમી, ઠંડી, તેજ ને છાયા બધાંનો અદ્ભુત સમન્વય જોનારની દરેક ઇન્દ્રિયને મુગ્ધ કરતો હતો. નાનામોટા ઝરાઓ હીરાની માફક ચમકતા હતા. અનેક ઠેકાણે મંત્રોચ્ચારનો મીઠો , પ્રેરણાવાહક ધ્વનિ બીજા ધ્વનિ સાથે મળી આ શાંત અને રમણીય સ્થળનો વિશુદ્ધ અને સમૃદ્ધ પ્રાણ હોય એમ ઉપર ને ઉપર આવતો હતો. આ અરણ્યની મોહિની અને તેનો પ્રતાપ જાણે આત્મામાં અમી રેડતા હોય એમ લાગતું. અહીં સવિતાનારાયણના કિરણો તેજછાયાના ચંચળ પાથરણા પર જુદી જુદી ભાત પાડતા હતાં. સ્વપ્નામાં સુલભ એવું સુકુમાર વાતાવરણ અનંત અપૂર્વતાની ઝાંખી કરાવતું હતું. કિરમજિયાં, પારિજાત અને જાસૂદના પુષ્પો આનંદથી ડોલતી સૃષ્ટિમાં રંગવૈવિધ્યની છાંટ પાડતાં હતાં. અહીં ભગવાન વેદવ્યાસે વર્ષોની તપસ્યા કરી ત્રણ વેદ અને ઈતિહાસનો ઉદ્ધાર કર્યો. તેમને અહીં વિદ્યા અને વાચાનું ઐશ્વર્ય હાથ લાગ્યું. તેમના નેત્ર આગળ સકળ સૃષ્ટિ શબ્દરૂપે ને શબ્દસામર્થ્ય પ્રણવરૂપે પ્રગટ્યાં. તેમને શબ્દબ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર થયો. ત્યારથી આ નૈમિષારણ્ય શબ્દનું વિશુદ્ધ સામર્થ્ય સાચવવાનું કોષાગાર બન્યું. અહીં એવા મહર્ષિઓ થયા જેમના શબ્દો સંજીવની સમા હતા, જેમની દૃષ્ટિ ત્રિકાળને પોંખતી, જેમની તપશ્ચર્યાને ધારતી, જેમના સંસ્કારે નૈમિષારણ્ય બ્રહ્માંડનું કેન્દ્ર બન્યું હતું. અહીંયાથી ધર્મનો સ્રોત પ્રગટતો, રાજત્વને નિર્મળ કરતો, લોકસંગ્રહને મોક્ષમાર્ગ બતાવતો, બધાને ઇન્દ્રિયવિજય સરળ કરી આપતો, આર્યાવર્તને દેવભૂમિથી ઉજ્જવળ ને પિતૃલોકથી નિર્મળ બનાવતો.’

આવા પવિત્ર વાતાવરણમાં કોઈ શસ્ત્ર સાથે ન આવતું. પણ કહેવાય છે ને કે જ્યારે અશક્તિમાન અશક્ત બને ત્યારે સાધુ થાય છે; શક્તિમાન અશક્ત બને ત્યારે ઝનૂની બને છે. નંદો બ્રાહ્મણોના દ્વેષી હતા, વિદ્યાના શત્રુ હતા. વેદ ને વર્ણાશ્રમ, મોક્ષ ને તપશ્ચર્યાને તે તિરસ્કારતા. તેમની સત્તાના સ્રષ્ટા તે પોતે જ હતા.  તેમને પોતાના બળ ને નીતિથી કોઈથી ન થઈ શક્યું એવું રાજ્ય સ્થાપ્યું હતું. તેને પડકારનાર આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્તની પાછળ સેનાપતિ સેનાજિતને મોકલ્યો. આવા રમણીય સ્થળમાં, જ્યાં મૃગો અને સારસ નિર્ભય રીતે વિહરતાં ત્યાં સેનાજિત બ્રાહ્મણને મારવા શસ્ત્રસજ્જ સૈનિકો લઈને જતો હતો.

વનના ભયંકર એકાંતમાં મૃત્યુ ચારે તરફ ઝઝૂમતું હતું, છતાં ચાણક્યના ડગલાં દ્રઢ હતાં, દૃષ્ટિ સચોટ હતી અને દંડો અડગ હતો. હંમેશના જેવી શાંતિથી આ જંગલની વિનાશક શક્તિઓનો સંદેશો તે સ્થિર ચિત્તે સાંભળી રહ્યા હતા. અનુભવ, સંસ્કાર ને સ્વભાવના આવરણો દૂર કરી  તેમણે આત્મા ને પ્રકૃતિના સમાન તત્વોને એકરસ થવા દીધા. તેમના આ અનુભવો ઇન્દ્રિયોની લાલસામાંથી ઉદભવ્યા નહોતા. એમણે મંત્રભૂમિમાં, રણમાં, આશ્રમમાં, એકાંતમાં એક અને અવિયોજ્ય આત્માનું દર્શન કર્યું હતું. ચારે તરફ તરવરી રહેલી શકિતઓને તે પોતાના તરફ આકર્ષી રહ્યા. તેમના આત્માની સર્જક અને વિનાશક વૃત્તિઓ ચારે તરફ ફરી વળતી હતી. બ્રહ્માંડના એ આત્માએ તેમની બુદ્ધિ સંસ્કારરૂપે વ્યક્ત કરી હતી. આ નૈમિષારણ્ય એ બ્રહ્માંડનો આત્મા છે , સંસ્કારસરિતા છે , ઋષિઓની પરંપરાનો આવિર્ભાવ  છે . અહીં વિષ્ણુગુપ્ત, ઉદ્દાલકની ગુફામાં ચંદ્રગુપ્તને મૂકી મહર્ષિ વેદવ્યાસની પાદુકાના દર્શન માટે આગળ વધે છે કારણ કે વેદવ્યાસની પાદુકાઓ તેમનો પ્રેરણાસ્ત્રોત હોય તેમ લાગે છે . અહીં તેમને પ્રતીતિ થાય છે કે નૈમિષારણ્ય એ વિદ્યાના સર્જનની દિવ્ય મંદાકિની છે જ્યાં બ્રહ્માંડનો પરમ આત્મા વિશુદ્ધ અને પૂર્ણતામાં અદ્ભુત અને સનાતન શબ્દ બ્રહ્મસ્વરૂપે પ્રગટે છે .

આ મંદાકિની ડહોળાઈ હતી…અનેક અંતરાયો તેના પ્રવાહ અને નિર્મળતાને કલુષિત કરતાં હતાં ….રાષ્ટ્રો અંદરોઅંદર કપાતાં હતાં… છિન્ન ભિન્ન પ્રજાઓ લોકસંગ્રહમાં ઘડાતી નહોતી. કોઈ સરિતાને રોકતા, તો કોઈ એને મલિન કરતાં.
કલિ જેવા પ્રચંડ મહાપદ્મના કુળે  આ સરિતાના શોષણને કુળધર્મ બનાવ્યો હતો. અજ્ઞાન, અધમતા ને દ્વેષ ચારે તરફ પ્રવર્તતા. આ સરિતાની દિવ્યતા જાળવતો એક તરંગ એટલે વિષ્ણુગુપ્ત ચાણક્ય. સરિતાની મંદ ગતિ થવાનું રહસ્ય તે જાણતા હતા. સ્વચ્છંદી, અસંસ્કારી મહાપદ્મ નંદ, ગતિ રોધી ઊભો હતો. આ રાજત્વને સદાને માટે ખસેડવા કુમાર ચંદ્રગુપ્તને  પોતાનો કરી , તેમણે નંદના રાજ્યને હચમચાવવાનો આરંભ કર્યો હતો.  રાજત્વ, શસ્ત્રવિદ્યા,દંડનીતિ, વાર્તા, અર્થશાસ્ત્રના અંગ છે. અર્થશાસ્ત્ર વિદ્યાનું અંગ છે. વિષ્ણુગુપ્તને ઇન્દ્રિયજય કરી હવે પોતાની શક્તિ વડે રાજત્વને વિનયદોરીએ નાથી તેને સરિતામય બનાવવું હતું. દુ:સાધ્ય ને ભયંકર મહત્વાકાંક્ષા!….સમય વહી ગયો, દૃષ્ટા પ્રગટ્યો. નૈમિષારણ્યમાં અગાધ શક્તિ પ્રગટી, એ શક્તિથી તેણે રાજત્વને પોતાનું કર્યું, વિદ્યાને પોતાની કરી, વિનયને પોતાનો કર્યો. આ ત્રણેના એકીકરણના બળથી પ્રચંડ અસ્મિતા પ્રગટી;  તે ચણકનો પુત્ર વિષ્ણુગુપ્ત થઈ ગઈ..આ શક્તિ એ વિષ્ણુગુપ્ત પાસે ચંદ્રગુપ્તના રાજત્વની સ્થાપનાનું કારણ બને છે . અને એ જ વિષ્ણુગુપ્તના સંકલ્પની સિદ્ધિ છે.

ભગવાન કૌટિલ્ય કે આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્ત  એ વ્યક્તિલક્ષી કથા નથી પણ બે સમાંતર પ્રવાહોની કથા છે . કૌટિલ્ય છે સંમિલિત બિંદુ, જેની શક્તિ વિદ્યા અને વિનયને રાજત્વ સાથે સંમિલિત કરે છે. કૌટિલ્ય સમયના દ્રષ્ટા છે અને આ દ્રષ્ટિ – આ દર્શન, સમયાતીત છે . સમય એક મહાતરંગ છે અને વિષ્ણુગુપ્ત તેની સાથે એકાકાર બને છે . હવે તેની શક્તિ અને દ્રષ્ટિ સમયાંતર બને છે અને બ્રહ્માંડના તરંગો સાથે એકાકાર બને છે.  અને જ્યારે વ્યક્તિ સમયની આરપાર દ્રષ્ટિ વિસ્તારી શકે ત્યારે જ પ્રગટે છે અલૌકિક શક્તિઓ. જે નંદ તો શું પણ સ્થળ અને કાળના બંધનો તોડી કોઈ પણ સ્વચ્છંદી સત્તાધીશને જડમૂળથી ઉખેડી નાખવા સક્ષમ છે. વ્યક્તિ હોયકે વ્યક્તિવિશેષ, છેવટે તો એ બ્રહ્માંડની ચેતનાનો એક તરંગ માત્ર  છે. મહામાનવ, મહર્ષિઓ કે યુગપુરુષો પણ આ ચેતનાના મહાતરંગો જ છે. મુનશી પોતાની કલમના કસબ દ્વારા એક ઐતિહાસિક કથાને નૈમિષારણ્યના રૂપક દ્વારા એક તત્વદર્શન અને આધ્યાત્મિક સ્પર્શ આપે છે, જે ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’ ને એક અવિસ્મરણીય કૃતિ બનાવે છે.

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 24

આપણે ગત અંકમાં પૌરાણિક ઐતિહાસિક નવલકથા’ ભગવાન પરશુરામ ‘ ની વાત કરી. આજે એક બીજી પૌરાણિક ઐતિહાસિક નવલકથાની વાત કરવી છે. એ છે ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’. મુનશી આ કથાની પ્રસ્તાવનામાં ખૂબ સુંદર વાત કરે છે. આ વાત કોઈને કલ્પનામાં પણ ન આવે કે માનવામાં ન આવે એવું પણ બને. મુનશી કહે છે કે તેઓ પાત્રો સર્જતા નથી, પાત્રો પોતે જ બળજબરીથી સર્જાવા માગે છે. મુનશી તો ફક્ત એ પાત્રોના સર્જનના નિમિત્ત બને છે. એટલું જ નહિ પણ એ નિમિત્ત ક્યારે બને એનો આધાર પણ મુનશી પર નથી, એ પાત્રો પર છે. વાચકોને પણ આ રસપ્રદ સંવાદ જરૂર ગમશે.
‘ જરા મારું સાંભળશો? ‘ એક અવાજ આવ્યો. ‘મારો અધિકાર બધાથી વધારે છે. જો, નાનપણથી હું તારા બારણાં ઠોકું છું.’
‘ કોણ ભગવાન કૌટિલ્ય?’
હા! તેં કેટલીયે વાર મને આવવા દેવાનું વચન આપ્યું. તેં કેટલીયે વાર સંકલ્પ કર્યો કે મને આવવા દેવો.’
‘ખરી વાત છે. શસ્ત્ર ને શાસ્ત્ર ને નંદપીડિત પૃથ્વીના ઉદ્ધારનાર પ્રભો! તમે સિકંદરને પણ કાઢ્યો. તમે મૌર્યને મહારાજપદે સ્થાપ્યો.’
‘ મને ખુશામત નથી જોઇતી. મને સર્જાવ! હવે હું વધારે વાટ જોવાનો નથી.’
મુનશીને ઊંઘતા ને જાગતાં કૌટિલ્યની અધીરાઈ ઘેલા બનાવી રહી. તેમને ડર લાગ્યો કે નંદ અને સિકંદરની સત્તા તોડનાર મુનશીને છોડશે?  આમ નિરાધારીમાં મુનશીએ આજ્ઞા સ્વીકારી ને આ કથા લખાઈ….

ઋષિ જેવા મહાનુભાવોના કુળમાં જન્મેલા, વેદોમાં પારંગત, અગ્નિ સમ ઝળકનાર, શક્તિના કાર્તિકેય સમા, જગતમાં પ્રખ્યાત, નંદને મૂળથી ઉખેડનાર  નરચંદ્ર ચંદ્રગુપ્તને પૃથ્વી મેળવી આપનાર, અર્થશાસ્ત્રના સમુદ્રમાંથી નીતિશાસ્ત્રના અમૃતનું મંથન કરનાર આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્ત એટલે કે ચાણક્ય એટલે કે ભગવાન કૌટિલ્યની કથા  સૌને વિદિત જ છે. તો અહીં એનું પુનરાવર્તન કરવું નથી. પણ મુનશીની કલમે આલેખાયેલ આ કથામાં જે જીવનની શીખ છે, પાત્રોની ખાસિયતોના ચમકારા છે, નૈમિષારણ્યનું અદભુત વર્ણન છે, તેનું પાન કરાવવું છે.

આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્ત ! શાંત મુખ, તટસ્થ અવાજ, આકર્ષક સત્તા, એનાં અનેકર્થી સૂત્રો, એની ભસ્માલંકૃત ભવ્યતા – આ બધામાં નવો જાદુ હતો.પ્રતાપી માણસો પણ તેમના તરફ પૂજ્યભાવ દર્શાવતા. નૈમિષારણ્ય જેવી પુણ્ય ભૂમિના ભૂત ને વર્તમાન મહર્ષિઓની આશિષો એને રક્ષે છે.

વિષ્ણુગુપ્તનો સમુદ્રના ગર્જનની માફક વધતો અને ઘટતો શાંત અવાજ હૃદયને ભેદતો હતો: ” વિદ્યા વિના વિપ્ર નહીં. જ્યારે ધર્મને ચારે વિદ્યા પ્રેરશે, ત્યારે આર્યાવર્ત પર ધર્મ પ્રવર્તશે. ‘

આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્ત કુમાર ચંદ્રગુપ્તને તેની જન્મ કથા કહે છે.  મૌર્ય દાસીપુત્ર નથી પણ મહારાજ મહાનંદીનો પ્રપૌત્ર છે એની ખાતરી કરાવે છે અને તેને કુલહીનતાની ખીણમાંથી કાઢી વ્યોમસ્પર્શી ગિરિરાજ પર ક્ષત્રિયકુલોદ્ધારક બનવા પ્રેરે છે. આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્તની સંકલ્પ સિદ્ધિનું દર્શન કેવું ભવ્ય!
‘ તને હું રાજદંડ હાથમાં લેતો જોઉં છું ત્યારે સર્વ ધર્મના આશ્રયરૂપ વિદ્યા તને પ્રેરતી જોઉં છું; લોકકલ્યાણમાં તને મચ્યો રાખતી જોઉં છું; ત્રણે વેદો વડે લોકને રક્ષતો, વર્ણાશ્રમ સાચવતો, આર્ય મર્યાદાઓને જાળવતો, સ્વધર્મમાં પ્રજાને પ્રવૃત્ત રાખતો હું તને જોઉં છું. હું તને ખેતી, વાણિજ્ય વધારતો ને સુયોગ્યમાં વહેંચતો જોઉં છું. અને મૌર્ય શ્રેષ્ઠ! ચારે વિદ્યાથી રાજ્યચક્ર ચલાવતો, તારા ચક્ર નીચે અનેક રાષ્ટ્રોને સંઘરતો, આર્યોના ધર્મો વડે લોકસંગ્રહને ઉદ્ધારતો, મહર્ષિઓના જીવનમંત્ર સનાતન કરતો, અવનિ અને આર્યાવર્તની સીમાઓ એક કરી નાખતો હું તને જોઉં છું. ચંદ્રગુપ્ત! એ સ્વાર્થ સાધવા તત્પર થા! ચાલ!’  આચાર્યની આજ્ઞાની ગર્જના બધાના હૃદયમાં ભય પ્રસારતી, ભયંકર પ્રતિશબ્દ કરતી દૂર ને દૂર જતી સંભળાઈ. ચંદ્રગુપ્તે હાથ જોડી માથું પગ પર મૂકી કહ્યું: ‘ આચાર્યદેવ! તમારો સ્વાર્થ તે મારો ધર્મ; હું તૈયાર છું. ‘

નંદ એટલે કે નરેન્દ્ર દેવ,અમાત્ય વક્રનાસ ,સેનાપતિ સેનાજિત ,આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્ત જે શકટાલના ઘેર રોકાયા હોય છે એ ઘર બાળી તેમને પણ સાથે બાળી નાખવા કાવતરું કરે છે. પણ બીજા દિવસે આચાર્યને જોતાં જ નંદની ઘાતક વૃત્તિ તેની રગોને પ્રેરી રહી. તેણે હાથ લંબાવ્યો ને આચાર્યની જટા બે હાથે પકડી. આચાર્યે મુખ પર સનાતન નિશ્ચલતા ધરી અભેદ્ય શાંતિથી લોખંડી હાથે નરેન્દ્રદેવનું કાંડું પકડીને કચર્યું.  તો રવિકિરણ સમી દઝાડતી તેજરેખાઓ આચાર્યના નયનોમાં ફૂટી. આચાર્યની જટા, તેના સ્પર્શથી ઢીલી થયેલી, તેના ખભા પર પડી. ‘ નંદ! તારા અગ્નિએ જેને બાળ્યો નહિ તે તારા હાથે મરશે? જવા દે! બધા મશ્કરી કરશે. હું હમણાં જાઉં છું. પાછો ફરી આવીશ. પણ મારી પ્રતિજ્ઞા સંભળાતો જા. જ્યારે ભૂતલ પરથી નંદોને ઉખેડી કાઢશે ત્યારે કૌટિલ્ય તારી છોડેલી શિખા બાંધશે.’ ….અને હજારો નયનોએ શંકર સમા કૌટિલ્યના ખાંધે નંદોના કાળ સમા કોઈ કર્કોટકને વિસ્તરતો જોયો. એ અવાજમાં
મહાતાંડવ ગર્જનાનો પ્રતિશબ્દ હતો.  

પ્રિય વાચક, ભારતભૂમિ કહો કે આર્યાવર્ત, તેનો ઇતિહાસ અતિપ્રાચીન છે અને તેના પાત્રો વિશિષ્ટ છે . ક્યારેક તેમાં ભિષ્મપ્રતિજ્ઞાનો જયઘોષ છે તો ક્યારેક પરશુરામની પ્રતિજ્ઞાનો રણટંકાર છે તો ક્યારેક કૌટિલ્યની નંદશાસનનો નાશ ન થાય ત્યાં સુધી શિખાબંધન ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા પણ છે. દરેક પ્રતિજ્ઞા ઇતિહાસના જુદા જુદા સમયગાળામાં છે, પણ દરેક પ્રતિજ્ઞા શૌર્ય અને પરાક્રમની ગાથા છે. કૌટિલ્ય પણ માત્ર વ્યક્તિ નથી પણ એક વિચારધારા છે અને શિખાબંધન ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા પણ સમાજમાં અધર્મ, અનીતિ , દુરાચાર અને અન્યાયના શાસન સામેનો વિદ્રોહ છે – પરાક્રમ છે.

પણ આ પરાક્રમ, શાસ્ત્ર અને શસ્ત્રનો સમન્વય છે. કૌટિલ્યની વેધકતા અને વિચક્ષણતા તેને કઈ રીતે સંકલ્પસિદ્ધિ સુધી લઈ જાય છે તેની વિશેષ વાતો આવતા અંકે…

રીટા જાની

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 23


ગત બે અંકમાં આપણે  પૌરાણિક ઐતિહાસિક નવલકથા
‘ ભગવાન પરશુરામ ‘ ના પ્રથમ બે ખંડનું મુનશીની કલમે આલેખાયેલ અદભુત ચિત્રણ માણ્યું. ત્રીજા ખંડની શરૂઆતમાં  ભદ્રશ્રેણ્ય અને ભાર્ગવને સમાચાર મળે છે કે સહસ્ત્રાર્જુન યાદવ અને ભૃગુઓના સંહાર માટે મોટું સૈન્ય મોકલી રહ્યો છે. ભાર્ગવ કહે છે કે સહસ્ત્રાર્જુન આવી પહોંચે એ પહેલાં બધાએ અહીંથી નીકળી જવું અને આર્યાવર્ત પહોંચી જવું. મુનશી ફરી અહીં એક માનવેતર પાત્ર આલેખે છે – કાપાલિકોની ગુરુ,બસો વર્ષની ઉંમરની, અઘોરચક્રઅધિષ્ઠાત્રી, ત્રિકાળદર્શી સિદ્ધેશ્વરી મહાદંતી. જેની કથા વાચકને ડર, આશ્ચર્ય, પ્રેરકતા જેવા વિવિધ ભાવોના સમુદ્રમાં ભીંજવે છે.

યાદવો અને ભૃગુઓ જ્યાં કદી મનુષ્ય સંચર્યો ન હોય એવા રસ્તે આર્યાવર્ત જવા નીકળી પડ્યા. રસ્તામાં આતિથ્ય આપતાં જંગલોના બદલે રણ દેખાતાં, ઝરણામાં પાણી ન હતાં, તાપ અંગારા વરસાવતો, ભૂખ, તરસ અને રોગ તેમના નિત્ય સહચારી થઈ બેઠાં હતા. આવી વિષમ પરિસ્થિતિમાં પણ ભાર્ગવ ‘ અડગતામાં મરવું એ જ જીવન ‘ એવો સંદેશ આપી રહ્યા. એટલું જ નહિ પણ બધાને સરસ્વતી નદીના કાંપ પાર કરાવી નદીના બીજા કાંઠે લાવ્યા, જ્યાં સરસ્વતીના અમૃત સમા મીઠાં પાણીએ તેમને નવજીવન આપ્યું. પણ પાછળ સહસ્ત્રાર્જુના સેનાપતિ રુરુનું વિનાશક ઝનૂનભરેલું સૈન્ય પણ આવી પહોંચ્યું. દ્વેષનો દાવાનળ સળગી ઉઠયો ને  સૌ એકબીજાને મારવા ને ડુબાડવા લાગ્યા.

આર્યાવર્ત પહોંચતાં પહેલાં ભાર્ગવને જાણ થઈ કે તેમના બે ભાઈઓ પિતૃલોક સંચર્યા છે. ત્રીજા ભાઈ યુદ્ધમાં જવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. પિતાજી ભૃગુશ્રેષ્ઠ કોઈ જોડે બોલતા નથી અને એકલા સરસ્વતીના તીરે આંટા મારે છે. તો માતા રેણુકા ઉર્ફે અંબા  આશ્રમ છોડી ગાંધર્વરાજને ત્યાં જઈ રહ્યા છે. આ જાણી ભાર્ગવ આશ્રમ પહોંચે છે. મહર્ષિ જમદગ્નિની કરુણાજનક સ્થિતિ જોઈ કંપતા હૃદયે ભાર્ગવ પિતાના ચરણોમાં પડી જાય છે.
વૃદ્ધ મહર્ષિ : ” હું પિતા નથી. મને પુત્ર નથી. તું કોણ છે, હું જાણતો નથી.”
ભાર્ગવ: પિતાજી! હું રામ – તમારો નાનો છોકરો – સહસ્ત્રાર્જુન ઉપાડી ગયો હતો તે. મહર્ષિ જમદગ્નિ!”
મહર્ષિ: એક હતો જમદગ્નિ. એ મરી ગયો ને યમલોકમાં ગયો. એ આર્યોનો વિનાશ અટકાવી ન શક્યો. વિશ્વામિત્રને વિજય અપાવી ન શક્યો. ભૃગુઓના તેજ, વીર્ય ને શુદ્ધિ સાચવી ન શક્યો. એના શિષ્યોમાં વિદ્યા ન હતી. ન એ જીતી શક્યો, ન એ સંહાર અટકાવી શક્યો. એના પુત્રોની માતાએ પતિની આજ્ઞા વિરુદ્ધ ગાંધર્વરાજ જોડે રહી પત્નીવ્રત લોપ્યું. મારો એક પણ પુત્ર એવો નથી કે રેણુકાનો વધ કરી પિતાનું ગૌરવ ને શુદ્ધિ સંભાળે…છોકરા! ચાલ્યો જા.”
થરથરતા પગે દૂર જતા પિતાને ભાર્ગવ જોઈ રહ્યા ને મહાદંતીના તેજને શરમાવાનારી આંખોમાંથી અશ્રુબિંદુ પડ્યું. ભાર્ગવ માતા પાસે જાય છે પણ તેમને માન્યામાં નથી આવતું કે લોકોની અંબા કલ્યાણી ગાંધર્વ જોડે નાસી ગયેલી પતિત આર્યા કઈ રીતે હોઈ શકે. ભાર્ગવ માતા પાસેથી સત્ય જાણવા માગે છે કે એવો કયો ધર્મ જણાયો કે તેમણે પતિની આજ્ઞા લોપી. માતા ભાર્ગવને ગાંધર્વરાજ પાસે લઈ જાય છે અને બતાવે છે કે રક્તપિત્તથી પીડાતા લોકોની સારવાર અર્થે તે અહીઁ રોકાઈ હતી. ભાર્ગવ તેને કહે છે “તેં જે સેવા કરી છે તે બીજું કોઈ ન કરી શકે. તું પતિપરાયણા છે. વિશુદ્ધિ હોય ત્યાં અધર્મ ન હોય.તેને કોઈ અપકીર્તિ નહિ મળે.જગતને આ માનવું જ પડશે.”  ભાર્ગવ રેણુકાને લઈને મહર્ષિ જમદગ્નિ પાસે જાય છે. મહર્ષિ તેનો શિરચ્છેદ કરવા કહે છે. ભાર્ગવ તે માટે તૈયાર થાય છે ને કહે છે કે પિતાની આજ્ઞાને માથે ચડાવીશ. પણ પછી મારે જીવવું નથી.
ભાર્ગવ : ” પિતાજી! અધર્મ આચારમાં નથી, એમાં રહેલી દૃષ્ટિમાં છે. નહીંતો મરણપથારીએ પડેલા રક્તપિત્તિયાની સેવા કરનાર અંબા પરમ કલ્યાણીને પાપાચારી માની બેસત નહીં. મિથ્યા અભિમાનથી નહિ, સામર્થ્યથી જ આર્યત્વ સચવાય છે.”
રેણુકા: “બેટા! મારી આજ્ઞા છે – છેલ્લી, મારો શિરચ્છેદ કર અને પિતાની ક્ષમા માગ.”
ભાર્ગવ: “પિતાજી ક્ષમા કરો. આપની આજ્ઞા માથે ચડાવું છું – અંબાનો વધ કરું છું. “
મહર્ષિ : ” અંબા, મેં તારો વધ કર્યો. તારા પુત્રે તને સજીવન કરી. રામ! પરશુ ફેંકી દે. હું મારી આણ પછી ખેંચી લઉ છું. “

ચક્રવર્તી સહસ્ત્રાર્જુને આર્યાવર્ત ને રાખમાં રોળ્યું પણ મહર્ષિ જમદગ્નિએ નમતું આપ્યું નહોતું. તેથી સહસ્ત્રાર્જુન મહર્ષિને ઝાડ સાથે બાંધી તેમના શરીરમાં તીર મારી તેમને પીડા આપી  રહ્યો હતો. ભાર્ગવે એવો વ્યૂહ રચ્યો કે  ત્રણે દિશામાંથી ભાર્ગવ આવી રહ્યા છે એવા સમાચાર સહસ્ત્રાર્જુનને મળ્યાં. એક દિશાએથી હરિતનું સૈન્ય, બીજી દિશાએથી ભરતોનું સૈન્ય અને ત્રીજી દિશાએથી ભાર્ગવ આવ્યા.આ સંહાર તાંડવમાં સહસ્ત્રાર્જુન અને ભાર્ગવ આમને સામને આવી ગયા ને છેવટે ભાર્ગવને હાથે સહસ્ત્રાર્જુને પરાજિત થઈને જાન ગુમાવ્યો.

આ કથામાં મુનશીની કલમનો કમાલ કથાના પાત્રોના મુખે સાંભળવા મળે છે. તેમાં જે શાણપણ અને સંદેશ છે તે કાલાતીત છે. કોઈ પણ સ્થળ, કાળ અને સમયને અતિક્રમીને આ સત્ય આજે પણ અપનાવવાની જરૂર હોય એવું લાગ્યા વગર રહેતું નથી.

વિશ્વામિત્ર: ‘ માનવી માત્રને માટે મારાં આંસુ વહ્યા છે ને મારી આંસુની સરિતામાંથી મને સત્યો દેખાયાં છે. માનવી માનવીના ભેદ મેં ટાળ્યા છે. આર્યત્વ નથી રંગમાં –  નથી કુળમાં  –  જ્યાં દેશને શરણ જવાની શક્તિ છે ત્યાં આર્યત્વ છે. મારે આર્ય – અનાર્યના ભેદ ટાળવા હતા. માનવી માનવીના ભેદ તો આર્યત્વને કલંકિત કરે છે. જ્યાં સંસ્કાર ત્યાં આર્યતવ. આર્ય ને દસ્યુઓના વર્ણભેદ પર રચાયેલ સૃષ્ટિ મહાન અસત્ય છે. મેં વર્ણભેદ ભુલાવ્યો – સંસ્કાર ભેદ શીખવ્યો. જે તપ ને વિદ્યા મેળવે તે આર્ય.

દુષ્યંત: ” કાલે જેને વીરતા કહેતા હતા તેમાં આજે બધાને મૂર્ખાઈ દેખાય છે. સહચર કોઈને ગમતો નથી. દરેક પોતાનો લાભ શોધી રહ્યા છે. “

ભાર્ગવ: ” પરાજય તો મહાન છે, હું તો એને સદા ભેટતો આવ્યો છું. એ વિપત્તિ વીરોને તાવે છે. તેમનું કાંચન પ્રગટાવે છે. એમાંથી જ સામાન્યો  છૂટા પડે છે, અને અધોગામી બને છે, અને શુરો અલગ થઈને ઉન્નત માર્ગે વિહરે છે. હાર શું? જીત શું? કાયરોની શબ્દજાળ ભેદીએ. હાર – જીત મૃત્યુ પામેલા વીરોની સંખ્યામાં છે?  વિનાશ થયેલી સમૃદ્ધિની ગણનામાં ? ના – ના. જીવન ઉન્નત કરે તે વિજય – જે ન કરે તે પરાજય. જ્યાં શ્રદ્ધાભર ઉત્સાહ નથી ત્યાં પરાજય; જ્યાં શ્રદ્ધા ને ઉત્સાહ છે ત્યાં પરાજય કદી હોય નહિ. વિજય તો ક્ષણજીવી ફૂલ છે. આ પળે વિકાસ, પેલી પળે કરમાય. એનાથી પર – ચિરંજીવ – છે આત્મશ્રદ્ધા, અણનમ શક્તિની જનેતા. જ્યારે આત્મશ્રદ્ધા ચળે ત્યારે પરાજય આવે. પ્રાપ્ય – અપ્રાપ્ય ની ચિંતા કરીને આપણે આત્મશ્રદ્ધા ખોઈએ છીએ. પ્રાપ્ય માટે લડે એ માનવી; અપ્રાપ્ય માટે લડે એ મહાત્મા. પ્રાપ્યતાની મર્યાદા શોધવામાં જ પરાજયના પાયા ચણાય છે. “

ભાર્ગવ: “હું તો અપ્રાપ્યનો મંત્રદૃષ્ટા છું. હું મરી જઈશ  તોયે મૃત્યુનો સ્વામી બનીને. મારા મરણમાંથી ઉત્સાહ અને શ્રદ્ધાની છોળો ઉડશે. તેની આંચ આજના નહિ તો આવતીકાલના વીરોને લાગશે. આર્યત્વનો ધ્વજ તે ફરી  ફરકાવશે ને અનંત કાળ સુધી આગળ ધપતો લઈ જશે. “

પરાશર મુનિ: “હિંસા કદી જીતી નથી. કદી જીતવાની નથી. દ્વેષ સળગે ત્યારે દ્વેષી થવામાં વીરતા નથી.  દ્વેષ જીતવામાં સામર્થ્ય છે. સમરાંગણમાં એક બીજા પર ઝેર ઉછળે છે. એકબીજાને વિનાશવાનું ઝનૂન ઉપાડે છે . ક્યારે તમે બધા આ વિનાશકતાની નિરર્થકતા સમજશો? હિંસાના બી વાવે ઝેરના વન ઊગશે. ક્યાં સુધી આ  નિરર્થક વિનાશ વેરશો? દ્વેષ તમને તારશે નહિ, બાળીને ભસ્મ કરશે.”
 
આજે જ્યારે વિશ્વ ધર્મ,સત્તા(આર્થિક, રાજકીય, સામાજિક),યુદ્ધ, સામ્રાજ્યવાદ અને અન્ય કારણોસર આતંકવાદ અને અત્યાચારનો સામનો  કરી રહ્યું છે ત્યારે પૌરાણિક નવલકથાની વાત કેટલી યથાર્થ લાગે છે! એ જ છે દીર્ઘદ્રષ્ટા અને આર્ષદ્રષ્ટા મુનશીની કલમનો કસબ!

રીટા જાની.

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 22


ભારત એ માત્ર ભૂખંડ નથી પણ એક સંસ્કૃતિ છે, જે હજારો વર્ષોના સમયગાળામાં વ્યાપ્ત છે. વિશેષતા એ છે કે આ ભૂમિએ અનેક મહાપુરુષોને જન્મ આપ્યો છે, જેનું સ્મરણ કરીને આપણે જે તે સમયખંડની પળોને જીવંત કરી શકીએ છીએ. આ સંસ્કૃતિનું સ્વરૂપ મેઘધનુષી છે. તેથી તેનાં રંગચિત્રો આપણાં માનસપટને રંગી દે છે. આવી એક વિભૂતિ એટલે પરાક્રમી અને દૂર્જેય, પ્રતાપી અને અડગ વિજેતા – ભગવાન પરશુરામ. ગત અંકમાં આપણે  મુનશીની પૌરાણિક ઐતિહાસિક નવલકથા ‘ભગવાન પરશુરામ’ના પ્રથમ ખંડની વાત કરી હતી. 

દ્વિતીય ખંડની શરૂઆત થાય છે ‘રેવાના તટ પર’.
પ્રાગૈતિહાસિક નિ:સીમતામાં વહી જતી નર્મદાના તટ પર માહિષ્મતી નગરી આવી હતી. આર્યાવર્તની વન્ય સંસ્કૃતિમાં ઊછરેલાને અમાનુષ શંભુમેળો લાગે એવા ભાતભાતના લોકો – આર્યો, દ્રવિડો, નાગો, કોલ્લો, પાતાળવાસીઓ, શોણિતવાસીઓ – જુદી જુદી બોલીમાં ઘાંટાઘાંટ કરી મૂકતા. ત્યાં ભૃગુકુળનાં કોઈ સંતાનને પુરોહિત પદે સ્થાપવાની જરૂર ઊભી થઈ.  આજે પણ જે રીતે રાજરમતના આટાપાટામાં એક વિષયના નિષ્ણાતને બીજા વિભાગના પ્રધાન બનાવી દેવાય એવું જ અહીઁ પણ બન્યું. ત્યારે મિસર જતાં વહાણોમાં નાનકડો વેપાર કરતા અઠંગ વેપારી મૃકંડને રાતોરાત ગુરુ બનાવી દીધો. તે પૈસાની આપ-લેના બદલે સ્વર્ગ અને સંતાન આપવાનો વેપાર કરવા લાગ્યો. રાજા સહસ્ત્રાર્જુનને ઘણી રાણીઓ હતી પણ મૃગારાણીની તેમાં ગણના થતી ન હતી. એ તેની પરિણીતા ન હતી પણ એની મોરલી પર સહસ્ત્રાર્જુન નાચતો. રાજા, રાણી ને મહારથીઓ એનાં રમકડાં હતાં. રાજા સહસ્ત્રાર્જુન ,તેની રાજ્યલક્ષ્મી મૃગારાણી અને સેનાપતિ ભદ્રશ્રેણ્ય ત્રણેયે રાજસત્તાને પ્રબળ બનાવી. પણ સહસ્ત્રાર્જુનના અત્યાચારોમાં  ભદ્રશ્રેણ્ય સામેલ ન થયા માટે તેને સેનાપતિપદેથી ભ્રષ્ટ કર્યા ને એને જાનથી મારવાની પેરવી થઈ રહી હતી.

પરશુરામના આવવાથી સત્તાનાં સમીકરણો બદલાઈ ગયાં. મૃકંડને લાગતું હતું કે ભાર્ગવને વશ કરવા શક્ય નથી. હવે ભુગુઓ તેમના કહ્યામાં નહિ રહે. તેમણે કુલપતિ હોવાનો ઢોંગ છોડી દેવો પડશે. કારણ, હીરાની ઉપસ્થિતિમાં સ્ફટિકની કિંમત કોણ કરે? મૃગા રામને ભગાડવા કે પૂરો કરવા ઘાટ ઘડતી હતી. પણ ભાર્ગવને જોતાં એનો ગર્વ ઓગળી ગયો અને પૂજ્યભાવ એને અનિચ્છાએ જકડી રહ્યો. પોતે પતિવ્રતા છે પણ પરિણીતા નથી, રાજ્યલક્ષ્મી નથી તેનું ભાન થયું. ભાર્ગવ રાજરમતના દાવપેચ પારખી ગયા. તેમણે મૃગા અને મૃકંડને ચેતવણી આપી કે ભદ્રશ્રેણ્યને મારવાનો સંકલ્પ કર્યો હોય તો છોડી દે. મૃકંડે  ભાર્ગવને ભયંકર રુદ્રાવતાર બનતા જોયા. ભાર્ગવની ભભૂકતી આંખોનું કારમું તેજ જોઈ તેના હાંજા ગગડી ગયા. રામની વિકરાળ આંખો, વાણીમાં સત્યનો ટંકાર, અવાજમાં દ્રઢ સંકલ્પ જોઈ સામેની વ્યક્તિ થરથર કાંપતી.

લોમા અગ્નિ સાંનિધ્યે ભાર્ગવની અર્ધાંગના, ભગવતી લોમહર્ષિણી બની. મહાગુરુઓની કુલતારિણી શક્તિ એનામાં આવી, જાણે ભાર્ગવનું સૌમ્ય ને સુખકર સ્વરૂપ હોય. ભાર્ગવનાં સ્વરૂપ અને શબ્દોમાંથી શ્રદ્ધા અને ભક્તિની ભેદી સરિતાઓ ચારેતરફ વહેતી ને બધાને તરબોળ કરતી. તો ભગવતી ભૃગુઓનાં નયનોનાં નૂર હતાં. એવું કોઈ શસ્ત્ર ન હતું જે અદભુત કળાથી તે ન વાપરી શકે. ભાર્ગવ તો જાણે પશુપતિના અવતાર હોય એમ એક સ્થળે બેસી રહેતા. તેમની શક્તિના આવિર્ભાવ સમા ભગવતી ચારેતરફ તેમનું તેજ પ્રસરાવતાં. ભાર્ગવે આરંભેલા  એકવીસ દિવસના યજ્ઞનાં કારણે જનમાનસનાં હૈયામાં શ્રદ્ધા, ભક્તિ ને ઉલ્લાસ અનુભવાતાં હતાં. ભાર્ગવને પ્રતીતિ થઈ હતી કે તેઓ સહસ્ત્રાર્જુને સ્થાપેલા ભયનાં સામ્રાજ્યને પડકારી વિદ્યા, તપ અને ધર્મનું સામ્રાજ્ય સ્થાપી રહ્યા હતા. યજ્ઞના બારમા દિવસે અંધારી મોડી રાત્રે ભાર્ગવને મારવા અઘોરી વેશે છરો લઈને જ્યામઘ આવ્યો હતો. પણ એકદમ ઊઘડેલાં બે ભયંકર નેત્રોમાંથી વહેતી તેજધારા ને અંધકારમાં બે ચકચક થતાં તેજબિંદુ જોઈ તે જીવ લઈને ભાગી ગયો. આજનો યુવાન  ભગવાન પરશુરામ પાસેથી પ્રેરણા મેળવી શકે કે જો હૃદયમાં આત્મશ્રદ્ધા હોય તો પડકારો તમને ડરાવી કે હરાવી શકતાં નથી.

રાવણના સૈન્યને હરાવી સહસ્ત્રાર્જુન માહિષ્મતી આવી પહોંચ્યો. પણ અહીં જોયેલાં પરિવર્તનથી એનો વિજયોલ્લાસ ખાટો થઈ ગયો હતો. લોકોનાં હૃદયમાં પ્રસરતાં ભાર્ગવ ઘેલછાના તરંગો,  ભદ્રશ્રેણ્યનો વધતો પ્રતાપ, રામ અને લોમાનાં લગ્ન, ગુરુદેવ ભાર્ગવની ખ્યાતિ જોઈ તેને લાગ્યું કે લોકહૈયામાં એ પદભ્રષ્ટ થઈ ગયો હતો. એટલું જ નહિ, મૃગાએ પણ ગુરુદેવને અપનાવી લીધા હતા. જ્યારે મૃગાએ તેનું અગ્નિ સાંનિધ્યે પાણિગ્રહણ કરવા કહ્યું તો સહસ્ત્રાર્જુનનો સંયમ જતો રહ્યો ને તેણે મૃગાને ગુસ્સાના આવેશમાં મારપીટ કરી, અપશબ્દો કહ્યા. વિચારો, આ પુરુષપ્રધાન સમાજમાં ત્યારથી લઈને આજ સુધી કેમ એવું બને છે કે કોઈ ન ગમતી વાત સ્ત્રી કરે કે કોઈ ન ગમતું આચરણ કરે તો ન્યાય બાજુ પર મૂકી પોતાની શારીરિક શક્તિનો પ્રયોગ સ્ત્રી પર કરવામાં આવે છે? દુઃખ સાથે  કહેવું પડે કે સમય જતાં તેનું પ્રમાણ તો ઓછું થયું છે પણ નામશેષ નથી થયું.

ભગવતી લોમાને સહત્રાર્જુનથી બચાવવા ભાર્ગવ તેને દૂર મોકલી દે છે. સહસ્ત્રાર્જુન ભાર્ગવને મળવા બોલાવે છે. ભાર્ગવ સહસ્ત્રાર્જુનને સમજ અને સંયમ રાખવા સમજાવે છે. ભાર્ગવ કહે છે કે ધર્મથી સુરક્ષિત રાજ્ય તેને અપાવશે અને ઉદ્ધારનો પંથ બતાવશે પણ સહસ્ત્રાર્જુન ભાર્ગવને જાનથી મારવા ઈચ્છે છે ત્યારે ભાર્ગવ તેને શાપ આપે છે તેથી, સહસ્ત્રાર્જુન ભાર્ગવને સેનાપતિની મદદથી કેદ કરે છે. સહસ્ત્રાર્જુન, અંધારું થાય એટલે બધા જ ભૃગુઓનો શિરચ્છેદ કરવાનો હુકમ આપે છે ને ગાંડાની જેમ કોટના કાંગરા પર આથમતા સૂર્યે રચેલાં તેજપુંજ તરફ જોઈ રહે છે. ભાર્ગવ કાંગરા પર ઊભા હતાં. એમના મુખ પર સહસ્ર સૂર્યનો પ્રકાશ ઓપતો હતો. તેમની પરશુમાંથી કિરણો ચમકતાં હતાં. એમનું કદાવર શરીર અથમતા પ્રકાશમાં ગગનને સ્પર્શતું દેખાયું. ધીમે ડગલે બે ભભૂકતી આંખે ભાર્ગવ કાંગરા પરથી નીચે ઊતર્યા ને ગઢની બહાર ચાલ્યા ગયા. બધાં જોનારના હૈયા થંભી ગયા ને સહસ્ત્રાર્જુનના હાથમાંથી ખડગ પડી ગયું.

મુનશીની નવલકથાઓના પાત્રો ખૂબ ચોટદાર તો હોય જ છે પણ તેમાં માનવેતર પાત્રો પણ હોય છે. જેમ કે બાબરો ભૂત. આ કથામાં આવું જ એક પાત્ર છે ગુરુ ડડ્ડનાથ અઘોરીનું. મૃગા ભાર્ગવને કેદમાંથી છોડાવી ચંદ્રતીર્થ જવા વિનંતી કરે છે ને હોડીમાં ત્યાં જવાની વ્યવસ્થા ગોઠવે છે. પણ એક ખલાસી હોડીમાં બાકોરું પાડી હોડી ડુબાડે છે ને ભાર્ગવ અઘોર વન પહોંચી જાય છે.  અહીં તેઓ ગુરુ ડડ્ડનાથ અઘોરીના પણ ગુરુ બની જાય છે. અહીં અઘોરીના વિશ્વની વાતો, ભાર્ગવ અને લોમા કઈ રીતે તેમનો વિશ્વાસ જીતે છે અને તેમનું પુનર્મિલન થાય છે તેની રસપ્રચૂર વાતો વાચકને કોઈ અન્ય દુનિયામાં લઈ જાય છે. બીજી તરફ મૃગા પોતાની વાત પર અડગ રહે છે કે જ્યાં સુધી સહસ્ત્રાર્જુન તેનું પાણિગ્રહણ ન કરે ત્યાં સુધી એ તેની વાસનાને તાબે નહિ થાય.  તેથી  સહસ્ત્રાર્જુન તેને પકડે તે પહેલાં મૃગાએ કટાર પોતાની છાતીમાં ભોંકી ભગવાન પરશુરામનું રટણ કરતાં અંતિમ શ્વાસ લે છે.

પરાક્રમી પરશુરામ અને સિતમગર સહસ્ત્રાર્જુનની ટક્કરની રસપ્રચૂર કથાના તૃતીય એટલે કે અંતિમ ખંડની વાત કરીશું આવતા અંકે…

રીટા જાની.

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 19


સ્વપ્નસિદ્ધિ એક પ્રવાસ છે અને પ્રવાસ એ જુદા જુદા વાતાવરણમાંથી પસાર થવાનો અનુભવ છે. આ અનુભવો પ્રવાસને રસસભર બનાવે છે એટલું જ નહિ પણ તેને એક દિશા આપે છે. ગત ચાર અંકોમાં આપણે જોયું કે, સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં નીકળેલ લેખક પણ પ્રવાસના સહગામી છે. તેમના પ્રવાસના અનુભવો વિવિધ વાતાવરણના સાક્ષી છે; ક્યાંક તેમનું અંગત પ્રેમજગત છે, ક્યાંક સાહિત્યજગતની સૃષ્ટિ તો ક્યાંક આઝાદીની લડતની પશ્ચાદભૂમાં સમાવિષ્ટ વ્યક્તિસ્વાતંત્ર્ય. આમ, આપણે પણ કથાનાં વાતાવરણમાં ઓતપ્રોત થતા જઈએ છીએ.

મુનશીનું નાટક ‘અવિભક્ત આત્મા’ માત્ર આત્મકથા ન હતું. પણ અર્વાચીન જીવનના કઠણ કોયડાનો ઉકેલ એમાં હતો. સ્ત્રીઓ જ્યારે સુશિક્ષિત અને સ્વતંત્ર થઈ રહી હતી ત્યારે સમસંસ્કારી ને સમોવડિયા પ્રેમીઓના સંબંધને ઉન્નત કરવા, સપ્તપદીના ભાવને સુદ્રઢ અને અભેદ્ય બનાવવા પુરુષે અને સમાજે આ ભાવના સ્વીકારવી જ રહી. મુનશી અને લીલા માટે આ માટે સત્યનું દર્શન ન હતું. તેઓ બંને પોતાના લેખોથી, તેમનાં સાહચર્યથી ગુજરાતનાં હૃદયમાં વસ્યા હતા. ‘ગુજરાત’ માસિકે જ્યારે અગ્રગણ્ય નર ને નારીના નામની હરીફાઈ જાહેર કરી ત્યારે પહેલા દસ નામોમાં પુરુષોમાં મુનશીનું અને સ્ત્રીઓમાં લીલાનું હતું.

મુનશીની કલમ અને વ્યક્તિત્વ ત્રિવિધ રૂપે પ્રભાવ પાડી રહ્યાં હતાં.

1. સમાજમાં સ્ત્રીઓનું સ્થાન અને સાંસ્કારિક અસ્મિતા.

આ એ યુગની વાત છે જ્યારે બે સન્નારીઓ એ ઉત્સવનો પ્રારંભ કરવા ‘જય જય ગરવી ગુજરાત’ ગાયું ત્યારે નીતિનું આભ તૂટી પડ્યું! આજે જે સ્ત્રી સશક્તિકરણની વાતો સરકારી ધોરણે થાય છે તેના શ્રીગણેશ મુનશીએ કર્યાં હતાં. ત્યારે કોઈને ખબર ન હતી કે, લીલાનાં સાહચર્યથી ગુજરાતી જીવનને સંગીત અને નૃત્યથી કલામય કરવાનું મુનશીનું સ્વપ્ન આકાર લેવાં માંડયું હતું. લીલાએ એ વખતે ‘દ્રૌપદી’ પર લેખ લખી સ્ત્રીપુરુષની સમાનતા અને પરાવલંબનનો કોયડો ઉકેલ્યો હતો. દ્રૌપદીનું આ રેખાચિત્ર ભાષાની ભભકમાં, ચારિત્ર્ય લેખનની ખૂબીમાં અને મનુષ્ય હૃદયનાં પૃથક્કરણમાં અદ્વિતીય છે. પોતાનાં અંગત જીવનમાં પણ સામાજિક નિયમોને પડકાર કરતાં ખચકાયા નથી.

2.ગુજરાતની સાહિત્યિક અસ્મિતા.

સાહિત્ય સંસદ અને સાહિત્ય પરિષદનાં માધ્યમથી મુનશીએ તેમનું સૈન્ય ગુજરાતની અસ્મિતાની સિદ્ધિ અર્થે રણમાં ઉતાર્યું હતું. ‘ગુજરાતની અસ્મિતા’નો સંદેશ ગુજરાતને આપતાં તેમનામાં આત્મશ્રદ્ધા પ્રકટી હતી. ગુજરાતી સાહિત્ય સાધવાનો મનોરથ સેવ્યો, શુદ્ધ રસિકતા વિકાસવવાની ભાવના રાખી અને કલાના આદર્શો સેવવાનો ધર્મ સ્વીકાર્યો. એ માટે નક્કર કાર્ય કર્યું. દશ ખંડમાં ગુજરાતી સાહિત્યનો ઇતિહાસ જુદા જુદા નિષ્ણાતો પાસે લખાવવો એમ નક્કી કર્યું. ઊભરાતા અને અગ્રગણ્ય સાક્ષરો વચ્ચેની રાજકીય પટ્ટાબાજીની વચ્ચે તેમણે કામ આગળ ધપાવ્યું હતું. મુનશી ‘કલાને ખાતર કલા’ના ઉપાસક ન હતા પણ ‘સરસતાને ખાતર સરસતા’ના ઉપાસક હતા. આજની પેઢીને પસંદ પડે એવી વાત તેઓ કહેતા કે વર્તમાનને પ્રાચીન કાટલે ન જોખો જે પ્રગતિને તિરસ્કારે, વિકાસની પરવા ન કરે. પ્રણાલિકા ધર્મ, નીતિ, પ્રતિષ્ઠા ને સત્યનો આડંબર ધરી પોતાની સત્તા બેસાડે છે. મુનશી ‘પ્રણાલિકાવાદ’ના વિરોધી હતા.  ગુજરાતમાં યુનિવર્સિટી કરવી એ ખ્યાલ મૂળે મુનશીનો હતો. જેમ તેઓ પ્રવૃત્તિમયતા વધારતા ગયા તેમ તેમના પ્રત્યેનો દ્વેષ વધ્યો ને મુનશીની સખત ટીકા થવાં લાગી. લીલાના પતિ લાલભાઈના અવસાનથી લીલાની એક કાચા તાર પર સંધાયેલી જિંદગીનો બંધ છૂટી ગયો. લીલાએ તેની મિલકતમાંથી કંઈ નહિ લેવાનું નક્કી કર્યું. મુનશીએ જીજીમા જોડે વાત કરી. તેઓ મુનશીના લીલા સાથે લગ્ન માટે તૈયાર હતાં.

3. રાજકીય સામ્રાજ્યનો આદર્શ.

રાજકીય જીવનમાં મુનશીએ સાક્ષી બની સામ્રાજ્યના આદર્શને ચીતર્યો. ‘સામ્રાજ્યનો આદર્શ એવો જ હોઈ શકે કે જુદાં જુદાં સંસ્કારવાળાં રાષ્ટ્રોમાં એકતાનતા આણી સમૂહમાં વ્યક્તિત્વ પ્રકટાવવું. આ આદર્શ ત્યારે પૂરો પડે જ્યારે દરેક રાષ્ટ્રને પોતાના સંસ્કારો વિકસાવવાની અને સમાન હકો ભોગવવાની સ્વતંત્રતા હોય.’

મુનશીના અંગત જીવનમાં તેઓ લીલા સાથે પત્ર દ્વારા અદ્વૈત સાધતા રહ્યા. બંને ખૂબ પુસ્તકો વાંચતાં અને રોજ પત્ર દ્વારા એકબીજાને શ્રદ્ધા ને પ્રેરણા મોકલતાં અને અવિભક્ત આત્મારૂપે વિજયી થવાનો આશાવાદ સેવતાં. લીલાના તેના પતિ સાથેના તણાવભર્યા સંબંધો, તેની દીકરી બાલા, મુનશીના ત્રણ બાળકો અને માતાના પરિવારના તાણાવાણા વચ્ચે તેઓ બંને પ્રણયનું સ્વપ્ન સિદ્ધ કરવાં માટે મથી રહ્યા. લીલાને તેના પતિ કે મુનશી પાસેથી કઈ લેતા ગૌરવભંગ લાગતો તેથી તેણે ‘ગુજરાત’માં ઉપતંત્રીની નોકરી સ્વીકારી. જીજીમાએ લીલાને પોતાની દીકરી ને મુનશીના છોકરાંઓની મા બનાવી દીધી. લીલાએ કોન્વેન્ટમાં અભ્યાસ શરૂ કર્યો. લીલાને સામાન્ય રીતે છોકરાં બહુ ગમતાં નહિ પણ  મુનશીને છોકરાંઓ બહુ વ્હાલા હતા એટલે લીલાએ મુનશીના છોકરાંઓની મા થવામાં કોઈ કચાશ રાખી નહિ.

‘સ્વપ્ન સિદ્ધિની શોધમાં’ એ ગત શતાબ્દિનો  મુનશીએ જોયેલાં સ્વપ્નનો મનોપ્રદેશ છે. પણ સ્વપ્નો હંમેશા કાલાતીત હોય છે અને કાલાંતરે પ્રગટ થતાં રહે છે. સ્વપ્નોના રંગો આદર્શોના આસમાનમાં ઊભરે છે અને સર્જાય છે સ્વપ્નસૃષ્ટિ જેમાં ક્યાંક આદર્શો અને વાસ્તવનો તણાવ અનુભવતા સંબંધો પણ છે અને એ સંબંધોની પશ્ચાદભૂમાં પ્રગટતો પ્રેમ છે તો તેને સમાંતર સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય, સ્ત્રી સશક્તિકરણ, સાહિત્ય સાધના, પ્રણાલિકાનો વિરોધ, અને સાહિત્યિક, પ્રાદેશિક અને રાષ્ટ્રીય અસ્મિતાના રંગો પણ અનુભવાય છે. સ્વપ્ન ઊભરે છે ગત શતાબ્દિના સમયમાં પણ તેના રંગો આજે પણ આપણાં મન અને હૃદયના આસમાનને સ્વપ્નિલ રંગોથી રંગી દે છે. આ જ છે કસબ કલમના કસબી શ્રી કનૈયાલાલ મુનશીનો.

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 18

ગત ચાર અંકથી આપણે વાત કરી રહ્યા છીએ મુનશીની આત્મકથા ‘સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધમાં’ પુસ્તકની.

લક્ષ્મીના દેહાંત બાદ મુનશીનાં નાનાં જગતમાં ધમાધમ થઈ ગઈ. એક સુવિખ્યાત વકીલ અને રસિક સાહિત્યકાર વિધૂર બન્યા એટલે ઘણી છોકરીઓનાં માબાપને લાગ્યું કે પોતાની દીકરીનો દી ઊગ્યો! જીજીમાએ એક દિવસ મુનશીને ફરી પરણવા  અંગે પૂછી લીધું. મુનશીએ ના પાડી એટલે તેમણે કહ્યું, “ઈશ્વર સારાં વાનાં કરશે. મને લીલાબહેન બહુ ગમે છે. હું છોકરાં સંભાળીશ.” મુનશીના અદભુત માતાએ પુત્રની સ્ત્રીમિત્રને પુત્રી બનાવી દીધી. લક્ષ્મીનાં મૃત્યુથી મુનશી અને લીલાનો નવો અવતાર શરૂ થયો અને તેમનું જીવન એકબીજાને પત્રો લખવામાં સમાઈ ગયું.

મુનશીના શબ્દોમાં, ‘ગમે તે વખતે મૃત્યુ આવે પણ આપણે આપણું સ્થાન પ્રાપ્ત કરવું જોઈએ. વસિષ્ઠ – અરુંધતી સમા એક; સંસ્કાર ને નીડરતાની મૂર્તિઓ – ચારે તરફ પ્રકાશ ને ઉત્સાહ પ્રસારતાં ને અવિભક્ત આત્માની પ્રેરણા રેલાવતાં! આપણો પ્રણય, આપણી ભાવના ને આપણું કર્તવ્ય ત્રણે એક અને બધાંથી નીરાળાં રાખવાં છે. તારી હિંમત ને પ્રેરણા પર બધાં અવલંબે છે. એકબીજાની પડખે રહી ‘ અવિભક્ત આત્મા’નું પ્રયાણ નીરખવું એ જ આપણાં જીવનનો મંત્ર, આશા અને ધર્મ.’

તો સામે લીલા પણ એવો જ પ્રતિઘોષ પાડે છે,  ‘આખું વાતાવરણ એક જ જણથી છવાઈ ગયું લાગે છે. દરેક ક્ષણે નવા ભાવ અનુભવતી, અકળાતી, ગભરાતી કાંઈ કાંઈ સ્વર્ગ અને પાતાળ મેં તારા સહવાસમાં દેખ્યાં. અખંડ વિશ્વાસથી તારા ડગલે ડગલે તારી સાથે તાલમાં ચાલવા મેં પ્રયત્ન કર્યો છે. તને શ્રદ્ધા અને ઉલ્લાસથી અનુસરવાનું હું વ્રત લઉં છું.

આજથી એક સદી પહેલાંના સમાજમાં આ પ્રકારનો પ્રેમસંબંધ સ્વીકાર્ય ન હતો. આ સામાજિક બહારવટું લેવાની સાથે મુનશીની સર્જનશક્તિ વિકસતી રહી. તેમનાં હૃદયમાં ગુજરાતનો સર્વાંગી વિકાસ કરવાની મહત્વાકાંક્ષા જાગી. તેમણે ગુજરાતી સાહિત્યને સમૃદ્ધ કરવાનો સંકલ્પ કર્યો. ‘પાટણની પ્રભુતા’ દ્વારા તેની ઐતિહાસિક મહત્તા સર્જવાનો પ્રયત્ન કર્યો. ‘ગુજરાતનો નાથ’ દ્વારા મુનશીએ ગુજરાતીઓને ભૂત ગૌરવનું ભાન કરાવ્યું. તેમની નવલિકાઓ ‘કમલા અને બીજી વાતો’ સાહિત્ય પરિષદ તરફથી પુસ્તકરૂપે પ્રગટ થઈ. અને ‘ગુજરાતની અસ્મિતા’ શબ્દ મુનશીએ ગુજરાતીમાં પ્રચલિત કર્યો. કવિ નર્મદને ‘જય જય ગરવી ગુજરાત ‘ માટે ‘મન્વન્તરના મનુ’ તરીકે મુનશીએ ઓળખાવ્યા.

મુનશીએ 1922માં સાહિત્ય સંસદ સ્થાપી અને તેના પ્રમુખ બન્યા. તેનાં મુખપત્ર તરીકે ‘ગુજરાત’ પ્રગટ કર્યું. અનેક સહયોગી લેખકો તેમની સાથે જોડાયા.  ‘ગુજરાત’ના પહેલા અંકનો તંત્રીલેખ મુનશીની કલમ, તેમના સંકલ્પ અને પ્રતિબદ્ધતાને છતી કરે છે. તેમનું ધ્યેય સ્પષ્ટ કરતાં  મુનશી લખે છે, ‘આપણાં સાહિત્ય તેમજ સંસ્કારને ખીલવવાના ચારે તરફ પ્રયત્નો થઈ રહ્યા છે. પરિણામે જીવનમાં જે સંસ્કાર, ભાષા, ભાવ, કલા અને સમાજમાં સંસ્કારિક અસ્મિતા પ્રગટેલી દેખાય છે એ અસ્મિતાને વ્યક્ત કરી, તેને વિકસાવી, ગુજરાતને બીજી બધી સંસ્કૃતિઓમાં એક સંસ્કારાત્મક વ્યક્તિ તરીકે સ્થાન આપવું. એ ઇચ્છાથી આ સાહિત્ય સંસદ ઊભી થઈ છે.’

ગાંધીજીને અર્ઘ્ય આપતાં મુનશી ભવિષ્ય ભાખે છે, ‘ગુજરાતે ત્રણ હજાર વર્ષે ફરી પરમ આત્મા પ્રક્ટાવ્યો છે અને તે સદાય રહેવાના આર્યાવર્તના આત્મા, હિન્દુઓની  ઉમેદ અને આશાઓના પ્રેરક પ્રકાશક, તેમની સંસ્કૃતિ અને સ્વાતંત્ર્યના પ્રતિનિધિ. અને ન્યાય અને સ્વાતંત્ર્ય સિદ્ધ કરવા લડતી જનતા ભવિષ્યમાં ભારતને પણ ઓળખશે એ અમર મહાત્માની પૂણ્યભૂમિ તરીકે જ.’

‘ગુજરાત’ના એ જ અંકમાં  ‘રાજાધિરાજ’ નવલકથા શરૂ કરી. ગુજરાતનો રંગબેરંગી લેખકવૃંદ તેમની સાથે જોડાયો. વિવિધ રંગપ્રધાન સાહિત્ય – નાટક, કાવ્ય, ઐતિહાસિક લેખ, ગુજરાતી વ્યક્તિઓનાં શબ્દચિત્રો  વગેરે તેમાં પીરસાવા લાગ્યું. નવા વિષયો, નવી શૈલી, નવી દૃષ્ટિઓ દર મહિને રજૂ કરી ગુજરાતી સાહિત્યની ડાહી રીતિ વિચ્છેદી એક નવો ચીલો ચાતર્યો. લીલાએ પણ મુનશીનાં સાહિત્ય મંડળમાં પ્રવેશ કર્યો. તે સાથે મુનશી અને લીલાની સાહિત્ય વિષયક ભાગીદારી શરૂ થઈ. બંને જણ લેખોની યોજના કરતાં, પ્રૂફ તપાસતાં અને ચિત્રકારોને ચિત્રોનો ખ્યાલ આપતાં. લીલાની પ્રેરણાનો પડઘો  મુનશીનાં સાહિત્યમાં પડવા લાગ્યો.

સ્વપ્નસિદ્ધિની શોધ એ એક અનુભવ છે કિનારાની શોધમાં નીકળેલ નાવિકનો. એક તરફ છે અફાટ સમુદ્રનાં અગણિત મોજાંઓનો ખળભળાટ અને તેની વચ્ચે સરતી નૌકા – જીવનનૌકા. પશ્ચાદભૂ છે લેખકનું અંગત પ્રેમજગત,  સાહિત્યસૃષ્ટિ અને આઝાદીની લડતના પડઘાની મનોભુમીમાં વ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યની ઝાંખી.

લાગે છે કે આપણે પણ સહયાત્રી છીએ અને પ્રતિક્ષા કરી રહ્યા છીએ એક સુંદર સ્વપ્નપરોઢની …આવતા અંકે....

— રીટા જાની