સાંસ્કૃતિક સંઘર્ષ -4-(કલ્ચરલ કૉન્ફ્લિક્ટ)-દર્શના ભટ્ટ.

એક વાર જયારે નવેમ્બરમાં હું અહીં પાછી ફરી ત્યારે મારા એક મિત્રે પૂછ્યું કે આવો મજાનો ચાર માસનો સમય ભાવનગરમાં વિતાવ્યા પછી ત્યાં ગમે છે? કેવું  લાગે છે ?

મારો ઉત્તર હતો-

From oven to freezer, from 120 decibels sound,noise of Ganeshotsav  and Navratri

from all directions  to pin drop silence,from Ladu, Dudhppak ,Jalebi to Pasta, Plzza,

Send witch ….what to say more ! Life is good on its own way.

હા, અહીંની જીવન પદ્ધતિ અલગ છે. સવારથી દોડો..જાણે જોબ,નોકરી,કામ સિવાય બીજું

કશું જ મહત્વનું નહિ.ઘરકામ ? શનિ રવિમાં થઇ જશે. તાજી ગરમ રસોઈ ? આ દેશમાં

કશું જ વાસી કે ઠંડુ થતું જ નથી.તાજું રાખવાની જવાબદારી ફ્રિઝની અને ગરમા ગરમ પીરસવાની માઇક્રોવેવ ઓવનની.હું પણ બત્રીસ વર્ષ  સુધી સવારના સાડાસાતથી બપોરના બે સુધી કામ કરતી હતી પણ કામવાળી અને રસોઈવાળા બેનની મદદથી.અહીં એ સુલભ નથી .વળી અહીંની સરખામણીમાં તો એ part time  જ કહેવાય.

“દેશ તેવો વેશ ” બોલાવનું સહેલું છે પણ મારા માટે તે અપનાવવો મુશ્કેલ છે.નથી અપનાવી શક્તિ.મારી પૌત્રી મને પૂછે છે ” મા , તારી પાસે (અમેરિકન )નોર્મલ ડ્રેસ નથી?”

હું કહું છું ” આ જ નોર્મલ છે, એ ડ્રેસ માટે હું એબ્નોર્મલ છું” વોશિંગ મશીનમાંથી ,ગાય ચાવી ગઈ હોય તેવી સાડી તો દીઠી નથી ગમતી.ગૌતમ બુદ્ધે પ્રબોધેલો મધ્યમ માર્ગ અપનાવી પંજાબી વેશ કમને સ્વીકારી લીધો છે.

અહીં ઈસુના પ્રચારકો અને આપણા વિવિધ સંપ્રદાયોના પ્રચારકો આવતા રહે છે.તેમને શાંતિથી સાંભળવા મારા માટે કપરું થઇ પડે છે પણ સવિનય “હું હિન્દુ છું ” કહી હસીને વિદાય કરું છું.

મારી ઉમર જોઈને આપણા લોકો – પુત્રના મિત્રો પણ પહેલા એ જ સવાલ કરે “

“…..મંદિર જોયું? વ્રજ જઈ આવ્યા ? આવું તો ત્યાં પણ કોઈએ નહિ પૂછેલું.હજુસુધી

ફિક્સિડેલ્ફિયાનનું પ્રસિદ્ધ આર્ટ મ્યુઝિયમ જોયું? અન્ય ઐતિહાસિક સ્થળો જોયા તેવું પૂછનારની રાહ જોઉં છું.

 અહીં કાર સિવાયની વાહનવ્યવહાર સુવિધા નહિવત છે.બસ નથી,રીક્ષા નથી,વર્ષોનું

સાથીદાર મારુ સ્કૂટર નથી ,એટલે મારી ગતિવિધિ મર્યાદિત થઇ ગઈ હોવાનું દુખ સહન

કરી લઉ છું.પણ એ દૂર કરવા માટે આ દેશમાં મારે કાર ચલાવવા માટેના લાઇસન્સ ની

પરીક્ષા નથી આપવી.

આ બધાને સાંસ્કૃતિક સંઘર્ષ થોડો કહેવાય ! મારી દ્રષ્ટિએ આ એક ફિલિંગ છે

જે હોય તે…પણ મને આદેશ ગમે છે.પુસ્તકાલયમાંથી એકી સાથે પંદર જેટલા પુસ્તકો

ઘરે લઇ જઈ શકાય તે મારા માટે અપાર આનંદનો અવસર છે. સ્વચ્છતા, વ્યવસ્થા અને યંત્રો ચાલતા રહે તેવું તંત્ર એ અહીંનો મંત્ર છે.

ચારે તરફ છવાયેલ લીલી છમ શાંતિ મને વતન ઝુરાપા તરફ નહિ,કોઈ સંઘર્શ તરફ નહિ

પણ સંતોષથી પૂર્ણ ભાવ સમાધિ તરફ દોરી જાય છે.

દર્શના ભટ્ટ.

શોધ-કલ્પનારઘુ

મેં
જોયા ટોળા અહીં તહીં
ત્યાં પણ માણસ
અહીં પણ માણસ
કળિયુગનો શિકાર
કાવાદાવામાં ડૂબેલો
માનવતાથી મરેલો
અહીં પણ છે
કારણકે
બધે માણસ છે.
હું
માણસ છું.
મારી પાસે છે આંખો
જે બહાર જુએ છે.
અંદર માટે
જોઇએ દ્રષ્ટિ.
છે અહીં એકલતા
હું
બીજાને શોધવા દોડું બહાર
બીજો જાય ત્રીજાને શોધવા
આ પકડાપકડીમાં વળુ અંદર
અંતે
‘કલ્પના’ની
થઇ શોધ પુરી
મળ્યો આશરો
મળ્યો માણસ
થઇ હાશ.

-કલ્પનારઘુ –

સાંસ્કૃતિક સંઘર્ષ(કલ્ચરલ કૉન્ફ્લિક્ટ)-(૩)પાર્સલ -કન્યા

મિત્રો આપણી નવી લેખિકા ને આવકારશો

 

નિકિતા પથારીમાંથી બેઠી થઈ ગઈ. એને સમજાયું નહીં કે આમ અચાનક એની ઊંઘ કેમ ઊડી ગઈ ! માત્ર ઊંઘ જ નહોતી ઊડી, એ હીબકાં ભરતી રડતી હતી. સપનું આવ્યું હતું ? ખાસ કંઇ યાદ નહોતું આવતું. એ લાલ ઘાઘરા ચોળી માટે રડતી હતી. ત્યાં તો ડોર બેલ વાગી. ઘડિયાળમાં જોયું અને ઝટ ઉભી થઇ, અરે, કોણ હશે? દરવાજો ખોલતા સામે પાર્સલ હતું. ઓહ ! હું આની તો રાહ જોતી હતી. મનમાં બોલી આવી ગયા મારા લાલ ઘાઘરા ચોળી. ઝટ ખોલ્યું.

  નિકિતા ખુબ ખુશ હતી. મમ્મીજીએ તેને માટે અને દીકરી માટે સરસ મજાના ચણિયાચોળી અને દીકરા માટે કેડિયું મોકલ્યા હતા. સાથે હતો નાનો ગરબો, દાંડિયા અને માટીના રંગીન કોડિયાં. માતા માટે નવધાનનો ખીચડો અને કેવી રીતે બનાવવાનો તેની રેસીપી. આ માત્ર પાર્સલ નહોતું પણ આસ્થાઓ, માન્યતાઓ અને સંસ્કાર હતા જેણે નિકિતાને  માણસમાંથી ગુજરાતણ બનાવી હતી. નવરાત્રી,ગરબા એના પહેવેશ તેની પોતાની એક ઓળખ હતી. નિકિતા એ નક્કી કર્યું બસ આ વખતે અમે નવરાત્રિમાં ગરબા, રાસ રમવા જશું જ. અમેરિકામાં હોઈએ તો શું થયું, એમ થોડી આપણી સંસ્કૃતિ ભુલાય? પાકી ગુજરાતણ થઈને જઈશ, હું જ નહિ મારો પરિવાર પણ.

જ્યારથી કપડાં આવ્યા ત્યારથી રોજ એની દીકરીને પોતાની નાનપણની વાતો સ્કુલેથી પાછા આવતા  કારમાં કહેતી. અમે નાના હતા ત્યારે આમ કરતા અને આવું બોલતા, આવું ગાતા. તને ખબર છે નવરાત્રિ ચાલુ થાય એ પહેલા મમ્મીજી અમારા માટે સરસ મજાના કપડા લાવતા। નવરાત્રિ દરમિયાન સૌથી વધારે આનંદ અને મજા આવતી. સૌથી વધારે આંનદ ઘરે ઘરે ઘોઘાઅને ગરબાગાવા જવાનો હતો !

ત્યાં નિકિતાની અમી બોલી. ‘પણ મમ્મી ગરબો એટલે શું ?

‘હમ…મ, ગુડ ક્વેશ્ચન!  જો સાંભળ. ઈટ ઇસ એન અર્ધન વેસેલ  વિથ હોલ્સ ઇન ઇટ્સ સાઈડ, અને  લેમ્પ બર્નિગ ઇનસાઈડ, (છિદ્રોવાળો માટીનો ઘડો જેમાં કોડિયામાં દીવો રાખવામાં આવે). તેને સરસ મજાના રંગોથી શણગારે અને કન્યાઓ માથે રાખી નવરાત્રિમાં ઘેર ઘેર ફેરવવા નીકળે. અમને ગરબીમાં  પ્રસાદ પણ મળે.’

‘આ પ્રસાદ એટલે શું ?

અમિત બોલ્યો, ‘આરતી પછી તને સ્વીટસ આપે છે ને ? એ પ્રસાદ.’ 

‘અને ગરબો પેલા પમકીનની જેવો લાગે ને ?

‘પણ મોમ કેમ માથા પર મુકવાનો ? ઈટ મસ્ટ બી હોટ.’

‘જો ગરબો નાનો હોય અને દીવો પણ નાનો હોય એટલે ગરમ ના હોય.’

ઓહ..પણ  વેરી ડેન્જરસ. મારા ટીચર કહે કેન્ડલથી ધ્યાન રાખવાનું. મને તો હેલોવીનમાં જવું છે. આપણે હેલોવીન ડ્રેસ ક્યારે લેવા જશું?

 એ દિવસે તો નિકિતાએ વાતને વાળી લીધી.

બાળકો સુઈ ગયા અને નિકિતા કપડાની ઘડી કરતા નાનપણમાં ખોવાઈ ગઈ. ગોળ ઘૂમતા ગરબામાં યાદોના કોડિયા પ્રગટી ગયા. પોતાના વાળને હલાવ્યા અને સાથે સાથે પગ પણ. એમાં નાનકડાં ઝાંઝર હતા. એની ઘૂઘરીઓનું રણકવું. નિકિતા ખુશીના સાગરમાં ડૂબી ગઈ. હાથમાં પહેરેલી રંગીન કચકડાની બંગડીઓ ખખડી અને હવામાં  લહેરાતી લાલ બાંધણીને નિકિતાએ ધીરેથી ઓઢી અને ઊંઘમાં બ્લેન્કેટ ખેચ્યું.

બીજે દિવસે ફરી એ જ વાત. નિકીતાએ કહ્યું, ‘તે દિવસે અમે મારો નાનો ઝરીવાળો ગરબો લઇ આવ્યા હતા. પણ  હું  રીસાણી હતી. મમ્મીએ ઘરમાં પોતાની સાડીમાંથી મને જાતે સીવીને ઘાઘરા ચોળી આપ્યા હતા, એમાં આભલા પણ ટાંકી આપ્યા હતા. પણ હું તો ખુબ રડી હતી. મને મારી બહેનપણી જેવા જ લાલ ઘાઘરા ચોળી જોઈએ છે. તે દિવસે જમ્યા વગર સૂઈ ગઈ. ઘરમાં બધાં જાણતાં હતા કે આ છોકરીના મગજમાં કંઈક ભૂત ભરાય એટલે બસ પત્યું. જ્યાં સુધી એનો નિવેડો ન આવે ત્યાં સુધી એ કેડો મૂકશે નહીં.’

‘નવરાત્રિમાં દર વર્ષે માથા ઉપર ગરબો મૂકીને રાત્રે બધી બહેનપણીઓં સાથે “ગરબડીયા ગોરાવો, ગરબે જાળીડા મેલાવો જી” ગાવા ઘરે ઘરે જતી અને ભાઈ ઘોઘો હાથમાં લઇ અંદર દીપ પ્રગટાવી “ઘોઘો ઘોઘો ઘો સલામ, નાથીબાઇના વિસલામ” બોલતા જતા પણ તે દિવસે હું ન ગઈ. રિસાણી હતી ને !

‘બીજે દિવસે મમ્મી નવા આભલા ટાંકેલા ઘાઘરા ચોળી લાલ કલરના લઇ આવ્યા. હાથમાં બંગડી, પગમાં ઝાંઝર પહેરી ગોળ ગોળ નાચી અને રાત્રે ગરબીના દર્શન કરવા હું હોંશેહોંશે બધા સાથે ગરબા ગાવા ગઈ.’

અમીએ ફરી પ્રશ્ન કર્યો, ‘ગરબો એટલે?

‘ગરબો એટલે ગરબા સૉન્ગ ઓન રિધમ. એક ગાવાનો ગરબો અને બીજો  માટીનો ગરબો.’

 અમિત બોલ્યો, ‘મોમ, આ ઘોઘો એટલે શું?

‘ઘોઘો એટલે માટીનુ નાનકડું મંદિર. ઘોઘા (કે ગરબા)માં એક દીવો કરવાનો; એક નાની ડબ્બીમાં થોડુંક તેલ લેવાનું; એક બાકસ અને દીવો માટે એક-બે વધારાની વાટો. આ બધુ એક થાળીમાં લઇને સાંજ પડ્યે મિત્રો સાથે આજુબાજુના ઘરે ઘરે જવાનું. છોકરાઓ પાસે ઘોઘા હોય અને છોકરીઓ પાસે ગરબા હોય. છોકરાઓએ દરેક ઘરે જઇને ઘોઘાનું ગીત ગાવાનું. ઘોઘા અને ગરબાનાં ગીતો જુદા જુદા હોય. જુદા જુદા ઘરેથી જુદી જુદી વસ્તુ મળે. કોઇ ચોકલૅટ તો કોઇ પીપરમીટ આપે. તો કો વળી કાજુ, અગરબત્તી, દીવામાં પૂરવાનું તેલ કે મગફળીના દાણા સાથે સાકર આપે. જો ક્યારેક કોક ખુશ હોય તો રોકડાય આપે! ઘણાં લોકો એમ પણ કહી દે કે છેલ્લે દિ’ (દશેરાએ) આવજો. અને છેલ્લે દિવસે નાની વાટકી કે થાળી આપે. બધેથી હોંશેહોંશે લઇ આવવાનું. દિવસે ભણી લેવાનું તો જ રાતે જવા મળે. કેટલી મજા આવતી !’

‘જસ્ટ લાઇક હેલોવીન. અહી બધા હેલોવીનમાં જાય તેમ ને?

નિકિતાએ વાત ફેરવતા કહ્યું, ‘અમી. એકવાર એક ફની વાત થઇ ગઈ. એકવાર તો એક કૂતરો મારી પાછળ આવ્યો  હતો.  હું તો એવી ગભરાઈ અને ભાગી તો ખરી પણ  ભાગતા ભાગતા પડી. ગરબો નંદવાણો અને તારા મામા મને બચાવવા આવ્યા, ભાગતા ભાગતા ઘોઘો એમનો એમ પણ  દીવો ઓલવાઇ ગયો. તેલ ઢોળાઇ ગયું. ખૂબ રડી. મારા હાથ અને પગ છોલાઈ ગયા. પણ પાછા બીજે દિવસે નવો ગરબો લઇ અમે નીકળી પડ્યા ભાઈ, ઘોઘા ફેરવતી વખતે ગીત ગાતા.’

‘મોમ. સીંગ ધેટ સોંગ..  ગાઓને! ‘

‘ઓકે. એમાંથી થોડુંક હજી યાદ છે. પૂરો અર્થ ખબર નથી.’ નિકિતા મનમાં બોલી કમાલ છે મેં જાણવાની કોશિશ પણ નથી કરી. અહીના છોકરાઓ તો પહેલા અર્થ પૂછે!

‘ઘોઘા ઘોઘા ઘોસલામ..નાથીભાઇના વીસ સલામ.’ કાલે મામાને ફોન કરી યાદ કરાવશું. હવે જમીને ઉપર જાઓ.

અમી વાત સંભાળતા સુઈ ગઈ પણ  નિકિતા એકલી એકલી ગાવા માંડી. નિલેશ કોમ્પ્યુટરમાં જોતા જોતા હસ્યો.

પાછી નિકિતા ગાવા માંડી.

ગરબડિયો  કોરાવો, ગરબે  જાળીડાં મેલાવો રે,

હું ને પનોતી મારે બચુભાઈ છે વીરા જો.

ભાઈ બેઠા જમવા, ભોજાઈએ ઓઢ્યા ચીર જો.

નિલેશ બોલ્યો, ‘પછી..પછી આગળ ગા.’

ઓહ, ઓહ. કશુજ યાદ નથી આવતું અને નિકિતા યાદ કરવાની મથામણ કરતી હતી ત્યાં પતિ નિલેશ બોલ્યો કે ગુગલમાં જોઈ લે ને ! અરે, આ તો ચોપડીમાં પણ નહોતા તો કોમ્પ્યુટરમાં ક્યાંથી હોય? આ તો પેઢી દર પેઢી ગાતા આવ્યા છે. આને જ લોકસાહિત્ય કહેવાય.’

નિલેશ બોલ્યો, ‘જો જો,  હમણાં મળી જશે.’

કોણ જાણે નિકિતા પોતાને રોકી ન શકી અને એ ગરબો ગોત્યો ત્યારે શાંતિ થઇ. પણ નિકિતા એમ થોડી પોતાની યાદોને સંકેલી બેસે તેવી હતી?

બીજે દિવસે ફરી એણે પોતાના બાળકોને કારમાં બેસતા વાત કરી., અમારા વખતમાં અમે ગરબે રમવા જતા. મારા બાળકોએ તો ક્યારેય ગરબી જોઈ નથી. કેવી રીતે સમજાવું? જો સાંભળ. આપણે ત્યાં હેલોવીન હોય ને? અજાણતા જ નિકિતાએ બન્નેની સરખામણી કરી પણ ભૂલ સમજાતા ફેરવી નાખતા બોલી, ‘ના ના, એકવાર આવશો તો જ ખબર પડે. તમે એકવાર કપડા જોશો તો પહેરવાનું મન થશે, સો કલરફૂલ

ઘરે જઈ અમીએ જોયા તો ખરા પણ પહેર્યા નહિ. બોલી બહુ  હેવી છે ! અને જતી રહી.

અમેરિકામાં જન્મેલ બાળકને સમજાવવું કે બળજબરીથી કરાવવું અઘરું હતું. નિકિતા વિચારવા માંડી. માણસના વિચારો કેવી રીતે આકાર પામ્યા હશે? આ સંસ્કાર શું પરિસ્થિતિમાં આકાર પામે છે?.શું છે આ સંસ્કાર”? કેવા ઊભા કરે વિચાર વમળસંસ્કારની કદી કોઈ પરિભાષા છે ખરી? શું  સંસ્કાર પડેલી છાપો છે? પણ છાપોને બદલવી આસાન નથી તો અઘરી પણ નથી. મને મારા સંસ્કારો બાળકમાં જોવા છે, મારી દીકરીને કેવી રીતે સમજાવું કે મીઠાઈ અને પ્રસાદમાં ખૂબ ફેર છે. પ્રસાદ શ્રદ્ધાનો વિષય છે અને ગરબો એટલે ગુજરાતનું ગૌરવ, ગુજરાતની ગરિમા અને સમગ્ર વિશ્વમાં ગુજરાતીઓની ઓળખ. ગરબો એ ગુજરાતી પ્રજાની સંસ્કૃતિનું અભિન્ન અંગ છે. હેલોવીન અને ગરબા ગાવા જવું એ અલગ વસ્તુ છે. નવરાત્રિ એટલે ગુજરાતની અસ્‍મિતા અને મારી ઓળખાણ છે . કેવી રીતે સમજાવું ?

 

  કન્યા

ગરવી ગુજરાતણ

 

સાંસ્કૃતિક સંઘર્ષ (2)-મીઠાં સંભારણા – હેમાબેન પટેલ

એક નવી નવોઢા જેમ પોતાના પરાયા કરીને સાસરે આવીને, પારાકાને બહુજ જલ્દીથી પોતાના કરી લે એમ દરેક ભારતીય કોઈ પણ દેશમાં જાય એકદમ આસાનીથી તે દેશની રહેણી કરણીમાં રંગાઈને ગોઠવાઈ જાય, તે દેશ પોતાનો કરી લે અને પોતે તે દેશના થઈ જતાં વાર નથી લાગતી. ખાસીયત એ છે પરદેશને અપનાવી લે છતાં પણ પોતાના દેશને પરાયો નથી થવા દેતાં, પોતાના દેશ માટે પણ એટલો જ પ્રેમ હોય છે.

અમેરિકા આવે વર્ષો વીતી ગયાં છતાં પણ ડગલેને પગલે વતનની યાદ સતાવે. જ્યારે વતન યાદ આવે ત્યારે દિલ ભરાઈ આવે.સુપરપાવર દેશમાં એકદમ લક્ઝરી લાઈફ જીવતાં પણ વતન યાદ આવ્યા વીના નથી રહેતું.

હું શાન્તાક્રુઝ મુંબઈમાં રહેતી હતી.સવારથીજ આપણે ઘરે સરવીસ આપતાં માણસોની અવર જવર ચાલુ થઈ જાય. સૌથી પહેલાં દુધ વાળો, પછીથી ગાડી ધોવાવાળો ગાડીની ચાવી લેવા આવે.છાપાવાળો છાપુ નાખવા આવે,જમાદાર કચરો લેવા આવે,શાક્ભાજી વાળી બાઈ આવે.બપોરે બાજુ વાળાને ત્યાં જુના કપડા લઈ બદલામાં વાસણ આપવા વાળી બાઈ કેટલી બધી વખત ના પાડવા છતાં બેલ મારી બારણુ ખોલાવી માથુ ખાય. સાંજના ફુલપૂડી વાળો ફુલ મુકવા આવે. ધોબી ઈસ્ત્રીના કપડાં લેવા આવે ઈસ્ત્રી કરેલાં આપી જાય.દર મહિને પસ્તી વાળો પસ્તી લેવા આવે.એ જમાનામાં પિક્ચરની કેસેટોનો જમાનો હતો, લાયબ્રેરી વાળો કેસેટ આપવા આવે જોએલી પાછી લઈ જાય.નીચેજ ફાર્મસીનો સ્ટોર ત્યાં આગળ દવાનુ નામ લખાવો એટલે દવા ઘરે આપી જાય.અનાજ કરિયાણાના સ્ટોરમાં ગ્રોસરી ફોનથી લખાવો એટલે ગ્રોસરી ઘરે આવી જાય.તો વળી શાકભાજી માર્કેટમા જે કાયમનો શાક વાળો હોય તેનો ફોન આવે મેડમ સુરતનો પૉક આવી ગયો છે કેટલો મોકલાવું ?

દરેકના ઘરમાં, ઘરઘાટી,આખા દિવસની બાઈ,છુટક બે ત્રણ બાઈઓ જે અલગ અલગ કામ કરી જાય, માલીસ વાળી બાઈ, રરોઈ વાળી છુટી બાઈ, તો વળી રસોઈ કરવા વાળા મહારાજ.બાળકોને સાચવવા માટે ફુલ ટાઈમ નેની.ગાડી ચલાવવા માટે ડ્રાયવર.અહિયાં જાતે ચલાવવાની, લાયસન્સ ના હોય તો પછી ઘરમાં બેસી રહો કારણ બીજાં કોઈ ટ્રાન્સપોર્ટની સુવિધા નથી, ત્યારે વતનની રીક્ષા, ટેક્ષી, ટ્રેન, બસ, ખુબજ યાદ આવે.અરે મારા વતનમાં કઈ સુવિધા નથી ? આ હા હા શું લાઈફ હતી આટલા મીઠાં સંભારણાં યાદ આવ્યા વીના રહેતાં હશે ! મઝાની લાઈફ !

અહિયાં બિમાર પડુ ડૉક્ટરની એપોઈન્ટની રાહ જોવાની, મુંબઈમાં ફેમિલી ડૉક્ટરને ફોન કર્યો અડધા કલાકમાં ડૉક્ટર સાહેબ હાજર.મેડિકલ સાયન્સ અહિયા સારુ છે છતાં પણ બિમાર પડુ ત્યારે ત્યાંની સીસ્ટમ બહુજ યાદ આવે.મારી જન્મભુમિ મારા વતનમાં શું સુવિધા નથી ? પશ્વિમી દેશોએ ગમે તેટલી પ્રગતિ કરી હોય,પણ અમુક બાબતમાં ભારત દેશ પાસે જે છે તે બીજા દેશ પાસે નથી.ઘણી વખત એવા સંજોગો ઉભા થાય ત્યારે ચોક્ક્સ વતનની યાદ આવે અને આપણે બંને દેશની તુલના કરીએ છીએ.

વાર તહેવાર અહિયાં પણ ઉજવાય છતાં પણ આપણા દેશમાં જે રીતે દરેક પ્રસંગો ઉજવાય તેની મઝા કંઈ ઓર જ છે. વતન અને પરદેશ વચ્ચે ઘણોજ ફરક છે, ત્યાં આગળ દાળ-ભાત-શાક-રોટલી ખાતાં હતાં અને અહિયાં પણ એજ ભોજન છે, ફરક છે માત્ર મિઠાસનો. ત્યાં જય શ્રી કૃષ્ણ બોલતાં અહિયાં પણ બોલીએ છીએ, ફરક છે માત્ર બોલવાનો લહેકો બદલાયો. ત્યાં ખુલ્લાં બારી બારણામાંથી આવતી ખુલ્લી હવામાં ઉંઘતાં અહિયાં બંધ બારી બારણાં રાખી એસીની હવામાં ઉંઘીએ છીએ.ત્યાં સતત ઘોંઘાટમાં જીવતાં હતાં અહિયાંની શાંતિ સારી લાગે છે. પરંતુ હજુ પણ મંદિરની આરતીના ઢોલ-નગારા-ઝાલર-ઘંટનાદ-શંખનાદ કાનમાં ગુંજે છે. પીત્ઝા ખાતાં ઘણી વખત વિચાર આવે મારા દેશનો બાજરાનો રોટલો કોઈ પણ મસાલા વીનાનો તો પણ કેટલો મીઠો લાગતો, ખાધા પછી પેટ પણ ના બગડે ! પીત્ઝાને પચાવવા તો ઝેર સમાન કોક સાથે પીવી પડે, કહેછે કે પીત્ઝા સાથે કોક પીવાથી પીત્ઝા જલ્દી પચી જાય.રોટલાને પચાવવા માટે કોઈ વસ્તુની જરૂર નહી, પચવામાં એકદમ હલકો પછી દુધ સાથે ખાવ,ઘી-ગોળ સાથે ખાવ, માખણ સાથે ખાવ, દહીં-છાસ સાથે ખાવ, ગમે તે રીતે ખાવ કેટલા બધા ઓપ્સન ! અને ફાયદો, ડૉક્ટરના બીલ કદી ના ભરવા પડે.

બીજું જ્યારે આઈબ્રો,વેક્સ, ફેસીયલ કરાવવા માટે પાર્લરમાં જવુ પડે ત્યારે મીનાબેન બ્યુટીસ્યન જરૂર યાદ આવે છે, જે દર મહિને ઘરે આવીને માવજત કરી જતાં હતાં. જે સમય ચાલી રહ્યો છે તેના વહેણ સાથે જ ચાલવું પડે, પાર્લરના ચક્કર પણ મારવા પડે છે.

શાન્તાક્રુઝમાં મોર્ડન મિઠાઈ ફેમસ છે એક વખત તહેવારમાં પેંડા લઈ આવી, ઘરે આવી બોક્ષ ખોલ્યુ પેંડા તાજા ન હતા, ફોન કર્યો ભાઈ તમારા પેંડા ફ્રેશ નથી અડધા કલાકમાં તો તેમનો માણસ મને ફ્રેશ પેંડા આપી ગયો. આ વસ્તુ પરદેશમાં ક્યાં જોવા મળે ? હા વસ્તુ રીટર્ન કરાય તેના માટે જાતે સ્ટોરમાં જવું પડે.

દેશ અને પરદેશમાં જમીન-આસમાનનો ફરક છે એક વસ્તુ સરખી છે, માણસોના મનમાં ભરેલા ભાવવાળા ચહેરા એક સરખા જોયા. રીત-ભાત બદલાય, રહેણી કરણી બદલાય પરંતું આખી દુનિયાના માનવજાતના મનમાં ભરેલા  કુદરતી ભાવો સરખા છે.જાત જાતના ભાત ભાતના ચહેરા જોયા પરંતુ તેની પાછળ છુપાયેલા ચહેરામાં કોઈ ભેદ ના દેખાયો. ઈશ્વરે બે હાથ બે પગ એમ માટીના પુતળા ઘડીને ધરતી પર મોકલ્યા, કલર જુદા પરંતુ મનના ભાવ સરખા રાખ્યા તેમાં સરખો ન્યાય કર્યો છે.

ઈશ્વરે એકજ ધરતી બક્ષી,તેના ભાગલા કરીને આ તારો દેશ આ મારો દેશ એમ કહીને દેશ અને દુનિયાની ધરતીના ભાગ અમે જાતેજ વહેંચી લીધા.

દેશ શું પરદેશ શું કાગડા બધેજ કાળા , તો પણ અહિયાં શ્રાધમાં કાગવાસ કરીએ છીએ કાગડા ખાવા માટે ક્યાં આવે છે ? દિવાળીમાં મઠિયાં-મગજ-ઘુઘરા ખાવા માટે આપણા ઘરે આવવાનો કોને ટાઈમ છે ? લાકડાના ઘર, દિવાળી પર આંગણમાં દીવા મુકતાં ડર લાગે, કેટલી દયાજનક સ્થિતી ! બારણે તોરણ ના લગાવાય,તુલસીક્યારો આંગણમાં જ શોભે અહિયાં ફ્રન્ટયાર્ડમાં આગળ તુલસીનુ કુંડુ મુકીએ તો પણ રામાયણ, ચોર લોકોને ખબર છે દેશીનુ ઘર છે માલ સામાન ખુબ હશે, તે ઘર પહેલુ તોડે, તુલસીનુ કુંડુ બેકયાર્ડમાં મુકવુ પડે ! કેટલી કરૂણા ! પાડોશીના મૉ એક મહિને જોવા મળે, કેટલી શાંતિ ! કોઈ તારી મારી નહી, ન જીવનમાં કોઈની દખલ, ન કોઈ સવાલ-જવાબ.વ્યવહારિક જીવનની શાંતિ, જોબ છે વ્યવહાર ના નિભાવાયો બધાં સમજે કોઈને ખરાબ ના લાગે.મારી જન્મભુમિ, મારુ વતન ગમે તેવું હોય મને પ્યારુ લાગે, ન્યારુ લાગે. મનની અંદર આજે પણ વતન જીવીત છે, દિલની અંદર વતન ધડકે છે

 (૧)મારુ વતન -પ્રજ્ઞા મારફતીઆ

   મારુ વતન બહુ ન્યારું છે,
   ને દુનિયાનું એપ્યારું છે,
   કરતુ એનું ધાર્યું છે,
   નામ કમાયું સારું છે.
   ચાર દિશાની ખુબ વિવિધતા,
   ભાષાથી માંડી રીતભાતમાં,
   પણ પ્રેમની હુંફમાં પરોવાતા,
   લોક એકબીજામાં સમાતા
 સૂર્યશક્તિ અપાર છે,
 ઋતુચક્રની ધાર છે,
 નદી ઝરણા અપરંપાર છે,
 ઈશ્વરે આપેલું વરદાન છે.
 પાકથી લહેરાતા ખેત છે,
 પક્ષીઓનો ચહેકાટ છે,
 ફૂલોનો મહેકાટ છે,
 કુદરતની આ દેન છે.
 મંદિરોની હારમાળ છે
 કર્મકાંડ જાતજાત છ
 શક્તિ ને ભક્તિનો મેળ છે
 આધ્યાત્મિક વિચારોની લહેર છે
 હા, આ મારુ વતન છે,
 પ્રેમથી મને પોકારે છે,
 કોટી કોટી પ્રણામ છે,
  ભારત એનું નામ છે.
પ્રજ્ઞા મારફતીઆ
    ઇન્ડિયા

ડાયા સ્પોરા-અછાંદસ -(16)પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા (૧૭)અર્ચના શાહ

 

હું અમેરિકા આવી
ના મારા માતા પિતા મને અહી લઇ આવ્યા,
અમે શા માટે અહી આવ્યા ખબર નથી!
અમારી પાસે શું નહોતું ?
સંયુક્ત કુટુંબમાં બા, દાદા ,કાકા કાકી બધું જ
હા બધા સાથે હતા
મારા પિતા નવી નોકરીમાં બોસ ને બદલે
હવે  અહી એક પગારદાર નોકર બન્યા
મારી માં ક્યારેય કામે નહોતી ગઈ
પણ હવે નોકરી કરે છે.
હું અને મારી બહેન
હવે પ્રાઈવેટ સ્કુલની બદલે
પબ્લિક સ્કુલમાં ભણી આગળ વધીએ છીએ
વધારામાં અમે એક ગ્રેડ પડીએ છીએ
ત્યાં શાળામાં યુનિફોર્મ હતો.
અહી મારી પાસે નવા કપડા નથી
માટે મિત્રો મને અલગ નજરે જોવે છે.
મમ્મી કહેતી ઘર લેવા ડોલર ભેગા કરવાના છે.
મારા વિશ્વમાં ઊંધુંચત્તુ થઇ જાય છે.
મને અમેરિકા જેલ લાગે છે.
શનિ રવિ માત્ર મંદિર જવાનું
ક્યારેક ટમેટો કેચપ સાથે  બર્ગર ખાવાના
અને બધાનું એ હસવાનું !
અને ત્યારે સવાલ થતો,
અહી પીઝામાં મીઠું કેમ નથી નાખતા ?
મમ્મી પાઉંવાળા નથી મળતા ?
ખોરાક, વરસાદના દિવસો, બધું જ ચૂકી ગયા
ઉનાળામાં અહી ખૂબ ગરમી
અને શિયાળામાં  ખૂબ ઠંડી  છે.
પાછા જવાના વિચાર માટે,
મમ્મી કહે છે ડોલર ભેગા કર
હું ભણતા ભણતા,
એરલાઈનમાં નોકરી લઉં છું.
વોલમાર્ટ ના વખાર જેવા
સ્ટોરમાંથી મિત્રો માટે ખરીદી કરું છું.
અને એક દિવસ ફરી એ ગલ્લીમાં
પહોંચી જવું છું.
હું ખુશ છું
ફરી મજા કરશું ,બધે ફરશું
બધા  મિત્રો સાથે પાણી પુરીના ગલ્લા પર
ખાવા જાવ છું
અને ભૈયાજી કહે છે,
બેબી કબ આયી ?
થહેરો….
તુમારે લીએ મિનીરલ વોટર વાલી આલગ હે!
હવે ભૈયાજી પણ મને  NRI ગણતરીમાં  મુકે છે.
હું હવે જુદી છું
અમેરિકન સીટીઝન
અને અમેરિકા જવા માંગતા ઉત્સાહી
જુવાન  મારા મિત્રો માટે
એક વિઝા બની જાઉં છું.
અને પાણીપુરી આંખોમાં આંસુ બની
 અને ગળામાં અટકીને ડૂમો  બને છે.
પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગલગોટા કે મેરીગોલ્ડ્સ 

પીળા ચટક હળદરીયા રંગના ગલગોટા 

ઝુલી રહ્યા છે ડોલમ ડોલ મારા બેકયાર્ડમા 

ફહેવાય છે અહી મેરીગોલ્ડસ અને શોભે છે ફક્ત પ્રાંગણમા

પણ નીરખું છું જયારે મેરીગોલ્ડસને ગલગોટાની ઝંખના થઇ છે 

વાતાવરણમાં તહેવારની ખુશ્બુ લાવતો કેસરિયો રંગ 

ગલગોટા અને દશેરાનો જાણે જનમોજનમ નો નાતો 

બહેન લઇ લ્યો 20 રૂપિયાના બે 

છાબડીમાં મઘમઘતા ગલગોટાનાં હાર વાળી ફૂલવાળી 

હિલોળા લેતા હાર દરેક ધ્વાર ઉપર જોવાની કુતુહુલતા 

ને વળી જલેબીફાફડાના નાસ્તાની સોડમ 

કહેવાઈ ભલે મેરીગોલ્ડસ પણ ગલગોટા વતનની મીઠી યાદો સંભરાવે 

રહું ઘણી દૂર પણ ભૂલવા નથી દેતા વતનને 

અજબના મેરીગોલ્ડસ

અર્ચનાબેન શાહ  

ડાયા સ્પોરા-અછાંદસ કાવ્ય -(15) રશ્મિ જાગીરદાર

કે મન તરસે
અવની,
રૂપેરી ઓઢણી ઓઢી,
સ્વત્વ સંકેલી પોઢી.
ઘર- આંગણ રસ્તાને શેરી,
ટેકરીઓની હારમાળા સ્નોથી દીસે અનેરી,
તરુવર તણા ડાળ -ડાળી પણ નર્યા ચંદેરી,
ચમકતી ચાંદી જ્યાં ત્યાં  સઘળે છવાઈ,
ગાત્રો  ગાળતી શીતળતામાં હું પામું નવાઈ!
કે, મન,
 મારું મન તરસે,
તપ્ત તડકાની પીળાશ જોવા,
સુવર્ણ રંજીત,
ઘર, આંગણ, રસ્તાને શેરી ત્યાં તપે કેવાં?
ગાત્રો બાળતી ઉષ્ણ ગરમીને ચાળવા,
બાંધેલ ખસની ટટ્ટી પર પાણી છાંટવા!
કે મન
મારું મન તરસે,
૫૦ ના તાપમાને તપતી,
મુજ વતનની બળતી ધરાને,
થોડી જ – બસ થોડી જ ઠંડક બાંટવા!
                 રશ્મિ જાગીરદાર

ડાયાસ્પોરા અછાંદસ કાવ્ય(14)હેમા બેન પટેલ

દિલમાં ધડકતું વતન.

માતૃભુમિ છોડી, વતન છોડ્યુ, છોડ્યુ તુલસી આંગન

આવી વસી હું પરદેશમાં

અમેરિકાની ધરતી અને વતનની ધરતીમાં નહી કોઈ ફરક

છતાં પણ

પરદેશની માટીમાં શોધુ કેમ વતનની માટીની ખુશ્બુ ?

ફુલ-ઝાડ-નદી-ઝરણાં-સાગર-સરોવર-પર્વત

અહિયા અને ત્યાં નહી કોઈ ફરક,

છતાં પણ, નયનોમાં કેદ વતનની ઝાંખી.

પરમ શાંતિ અહિયાં, છતાં પણ ,

કાનમાં ગુંજતા મંદિરની આરતીના એ ઘંટનાદ-શંખનાદ-ઝાલર- ઢોલ-નગારા.

કુક્ડાની કુકડે કુક અને કોયલના મીઠા બોલ.

Sandwich thin માટેના પતલા બન અને

Tortillas પર લખેલી સામગ્રી વાંચી, હૈયુ બળે

અઢળક કેમિકલ ઓળ્યાં પેટમાં.

આવે યાદ ઘરની મિલસેન્ટ ઘર ઘંટી

તાજુ દળી તાજા લોટ, તાજી રોટલી-ભાખરી-થેપલા

નો લેફ્ટ ઓવર.

પહેલી રોટલી ગાયની, વધ્યુ ઘટ્યુ આપતાં નોકર-ચાકર-ગરીબ-કુતરાને.

ગરવી ગુજરાત,દીપ,સ્વાદ,નાનકના ફ્રોજન

ફરસાણ-મિઠાઈ,નાન-પરાઠા-થેપલા-ઢેબરા-સમોસા

અરે ઘણુ બધું ! અને ઘરમાં અવાર નવાર

તાઢીસેરી ખાઈને

આવે યાદ, રોજ શીતળા સાતમ.

પરદેશની રહેણી-કરણી નીરાલી,

પરિવાર છુટા પડ્યા, થયાં વિભક્ત કુટુંબ

આવે યાદ, સંયુક્ત કુટુંબ.

વતન અને પરદેશ

જ્યાં રહ્યાં ત્યાં અનુકુળ થઈ,ગોઠવાઈને સમાઈ ગયાં

છતાં પણ દિલમાં ધડકતું વતન.

સુખ-વૈભવ, સુપર પાવર દેશમાં જીવતાં જીવન સારુ લાગે

છતાં પણ, દિલમાં ધડકતું વતન.હેમા   

–  જય શ્રી કૃષ્ણ.

 

ડાયાસ્પોરા અછાંદસ કાવ્ય(13) રોહિત કાપડિયા

                                                          મનોવ્યથા
                                                     ———————
                                  ઘરથી બહુ દૂર આવીને ,ઘર તો વસાવી લીધું.
                                  સુખ- સાહ્યબીનાં સાધનોથી એને ભરી તો દીધું.
                                  ન જાણે તોયે કેમ બહુ એકલું એકલું લાગે છે.
                                  ખુશ્બુવિહોણા ફૂલોથી જાણે ઉપવન સજાવી લીધું.
                                  એ પ્યારથી બોલાવનારા ભાઈ-બહેન ક્યાં છે ?
                                  આંગળી પકડી રાહ ચીંધનારા પિતા ય ક્યાં છે ?
                                  કદાચ રાહ મળી જશે, જૂઠો પ્યાર પણ મળી જશે,
                                  દુઃખ-દર્દ મટાડનારો મા નો પ્રેમાળ સ્પર્શ ક્યાં છે ?
                                  હોમ થિયેટરમાં એકલો સિનેમા તો જોઈ લઉં છું,
                                  વીક એન્ડમાં મિત્રો સાથે મસ્તી પણ કરી લઉં છું,
                                  તો પણ સમય ક્યારેક અટકી ગયેલો લાગે છે.
                                  ચહેરો હસતો રાખીને હું ભીતરમાં રડી લઉં છું.
                                  અહીં મોસમ હર પળ એનો મિજાજ બદલે છે.
                                  અહીં સૌંદર્ય પ્રકૃતિનું હર પળ રંગો બદલે છે.
                                  તો પણ મનમાં ઊંડે ઊંડે ઉદાસીનતા લાગે છે.
                                  તહેવારો વગર એ બધું ય નીરસ લાગે છે.
                                  આવી પળે હું ઈશ્વરની છબીને નિહાળી લઉં છું.
                                  ઈશ્વર તો સર્વત્ર છે, એ વિચારે હસી લઉં છું.
                                  મારી એકલતા અને ગમગીનીને ભૂલી જઈને,
                                  વિશ્વાસથી મંઝીલ પર હું આગળ વધી લઉં છું.
                                                                                      રોહિત કાપડિયા

ડાયાસ્પોરા અછાંદસ કાવ્ય(12)વતન સાંભરે ત્યાં-વિજય શાહ

 

ગમતુ તો હતું બધું જ અહીનું આકંઠ છતાં

વાતે વાતે ઓછું આવી જતું, વતન સાંભરે જ્યાં…

ફોન કરીને આવતા તેથી અતિથિ તો કેમ કહેવા

પણ મીનીટે મીનીટે તમને વાંધો તો નથીને ?

પુછતા દીકરાને શું કહેવું? તારો તો એ હક્ક છે
વાતે વાતે ઓછું આવી જતું, વતન સાંભરે જ્યાં…

છે આમતો બધું જ ત્યાંનાં જેવું અહીં ,

સવાર એવી, સાંજ એવી એવીજ બપોર છતા

એ.સી. માં શું ફેર પડે

જ્યાં કદી પરસેવો ના વળે ને

અનુભવાય શીતળતા ના, .વતન સાંભરે જ્યાં…

બધાય તહેવારો ઉજવાતા અહીં દરેક રવીવારે

કોણ જાણે કેમ નૂતન વર્ષાભિનંદે

યાદ આવી જ જાય વતનની

ગમતુ તો હતું બધું જ અહીનું આકંઠ છતા

વાતે વાતે ઓછું આવી જતું, વતન સાંભરે જ્યાં…

ડાયાસ્પોરિક વાતો તો જાણે ઘણીજ ઘટે અહી
નથી હવે કોઇ વડીલો વતનમાં છતાં
પણ મળે બે દેશી જ્યાં, વતન સાંભરે ત્યાં

વાતે વાતે ઓછું આવી જતું, વતન સાંભરે જ્યાં…