मेरे तो गिरधर गोपाल – : અલ્પા શાહ

ECE35490-6D37-47E2-ACFC-2B9514ED7F43
મિત્રો આજે આંનદ એ વાતનો છે કે પ્રથમ વખત ઉપાડેલી કલમ જયારે પાપા પગલી ભરતા લાંબી રેસનો ઘોડો પુરવાર થયો છે. ગર્વ તો થાય જ પણ સાથે કશુંક કર્યાનું નિમિત્ત મને ભગવાને બનાવી તેનો હર્ષ પણ અનુભવું છું.
 
હા! હું અલ્પાબેનની વાત કરું છું અલ્પાબેન શાહે “मेरे तो गिरधर गोपाल”  લેખમાળાની સફર તેના અંતિમ તબક્કામાં લાવી પોતાની કલમને એક પરિપક્વ કલમ તરીકે પુરવાર કરી છે.પોતાને ગમે તેજ લખવું અને જે સ્ફુરે તેજ અભિવ્યક્ત કરવાની કળા ધરાવતા આલ્પાબેન 600 વર્ષ જુના મીરાંને જીવંત કર્યા .મીરા વિષે અનેકે લખ્યું હશે પણ મીરા દરેક સ્ત્રીમાં જીવે છે તે વાતનો અહેસાસ એમની લેખમાળામાં એમણે કરાવ્યો આ જમાનામાં મીરાં કોઈ થઇ ન શકે પણ તેમ છતાં મીરા આજે પણ દરેક સ્ત્રીમાં વસે છે. આ અનુભૂતિનો અહેસાસ સમાજને આપ્યો છે.
અલ્પાએ મીરાંને એક ચિત્રકારની જેમ ઉપસાવ્યા છે. પોતે ચિત્રકામ જાણે છે માટે જિંદગીના દરેક રંગોની તેને ઓળખ છે. મીરાંની જિંદગીના અનેક રંગો આપણી સમક્ષ લાવી મીરા એક સામાન્ય સ્ત્રી નથી એનું એક અલાયદુ સ્થાન છે એ આ લેખમાળા દ્વારા પુરવાર કર્યું છે. મીરાં ભલે સંસારથી પર રહ્યા પણ સંસારના ઉત્તમ મઘ્યમ અને અધમ અનેક પ્રકારના માનવીઓના સંસારને એમણે અંતરની આંખે નિહાળ્યો છે એ વાત પ્રસઁગ દ્વારા રજુ કરી અલ્પાબેને આપણને મીરાંની ઓળખ કરાવી છે. તો નવી પેઠીને આકર્ષે તેવા અંગ્રજી વાક્યો દ્વારા વાતને અકબંધ પ્રામાણિકતા સાથે પીરસી મીરાની લેખમાળામાં એક આકર્ષણ ઉભુ કર્યું છે.મીરાંના પદ એટલે “Art of Living” આમ સહજપણે એક આધુનિક સંદર્ભ આપ્યો છે, જ મને, તમને આકર્ષવા માટે પુરતું છે,નહિ તો આજના જમાનાની પેઢી મીરાંને શું કામ વાંચે ?
 
મીરાં એકમાત્ર એવી કવયિત્રી છે જેણે ગાજવીજ સાથે પ્રેમની વાત કરી છે તેમ છતાં જ્ઞાનથી છલોછલ શબ્દો અને ભક્તિ પેદો આપતા મીરા એ તત્વજ્ઞાન પણ પિરસ્યું છે, એ વાતને અલ્પાએ પોતાની જાતને પ્રશ્ન કરી અને તેમાંથી જવાબ મેળવી આપણી સમક્ષ મૂક્યું છે જે તમે તેની 41મી લેખમાળામાં માણ્યું હશે. તો સાથે મીરાંબાઈ મનની ચંચળતા અને માનવ સહજ દુર્ગુણો પર નજર અંદાઝ કર્યા વગર દાખવ્યા છે, જે અલ્પાની કલમનો સ્વતંત્ર મિજાજ દર્શાવે છે. લખવું પણ માત્ર બીજાને સારું લગાડવા નહીં એ વાતના પડઘા એની લેખમાળામાં વર્તાયા છે.
અલ્પાને મીરાં ગમે છે તેનું કારણ મીરાંની નિર્ભયતા છે,જીવન જ સંઘર્ષનો પર્યાય હતો છતાંય એ સંઘર્ષો સામે ઝઝૂમતો પોતાની પસંદગી મુજબનું જીવન જીવી ગઈ.મીરાંના પદો સમજાવતા ભક્તિભાવ સાથે મીરાંનો અવ્યહવારુ મિજાજ દેખાડી લેખિકા આપણું લક્ષ ખેચે છે મીરાં દાબદબાણ,ભય,વ્હેમ,ષડયંત્રથી પર હતા એ વાત અલ્પા ક્યાંક ને ક્યાંય પદના અર્થમાં અથવા પ્રસંગો દ્વારા આપણી સામે મૂકી મીરાંને અદભુત રીતે રજૂ કર્યા છે.અલ્પાની કલમ અહીં જુદી તરી આવે છે.
 
પ્રસંગોનું નિરૂપણ પણ સરસ છે.મીરાંબાઈનાં લૌકિક સંબંધોથી માંડી આધ્યાત્મિક કૃષ્ણ સાથે ના સંબંધોને અલ્પાએ વાર્તાની જેમ પ્રગટ કરી વાચકનો રસ પણ જાળવ્યો છે.તો ક્યારેક પોતાના મંતવ્ય મૂકી નીડરતા પણ દાખવી છે.
અલ્પા કૃષ્ણને પ્રેમ કરે છે માટે મીરાંને સમજી શકી છે. મીરાંના પ્રિયતમ પ્રત્યેની તીવ્ર લાલસા, ઉત્કંઠા અને મિલનના ભાવ બધું જ સરસ રીતે કાવ્યોના આસ્વાદ દ્વારા પ્રગટ કર્યું છે મુખ્ય વાત એ છે પહેલીવાર ઉપાડેલી કલમ થકી શબ્દો પ્રગટયા છે માટે અલ્પાને આભિનંદન આપવા જોઈએ સામાન્ય રીતે કોઈ પણ સર્જક પોતાના વિચારો દર્શાવવા સભાનપણે પ્રયાસ કરતા જ હોય છે પણ અલ્પાએ કોઈ સભાન ચેષ્ઠા કરી હોય તેવું મને લાગતું નથી પરંતુ તેમના અંતરમાં ચાલતા ભાવોએ જ અનાયાસે એણે પ્રગટ કરીને તેમનાં મનના વિચારોને વહાવ્યા છે જેમાં મૌલિકતા પ્રગટ થાય છે.આવી મૌલિક કલમ વધુ વધુ ખીલે એ ભાવના સાથે અલ્પાને ફરી લખવાનું આમંત્રણ આપું છું.

પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા 

૫૧ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

“મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” લેખમાળા ના અંતે  મારા અંતરની અનુભૂતિનું આલેખન…

મિત્રો, જાન્યુઆરી ૨૦૨૦ માં શરુ થયેલી આ “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” લેખમાળાનો છેલ્લો લેખ આજે હું અહીં રજુ કરું છું. જયારે મેં જાન્યુઆરીમાં આ લેખમાળા શરુ કરી ત્યારે મને સ્વપ્ને પણ ખ્યાલ ન હતો કે મીરાંબાઈ અને તેમના પદો વિષે લખતા લખતા મીરાંબાઈ સ્વયં મારા ભાવવિશ્વ માં સમાઈ જશે. મારી સંવેદનાઓનું અભિન્ન અંગ બની જશે. આ એક વર્ષ દરમિયાન આ લેખમાળાને ઓપ આપતા આપતા મારુ ભાવવિશ્વ, મારુ વિચારવિશ્વ અને મારી સંવેદનાઓ કેવી રીતે એક નવાજ સ્વરૂપે નિખરી તેની આજે મારે તમારી સાથે વાત કરવી છે. મારી સ્વ-અનુભૂતિ ને તમારી સાથે વહેંચવી છે.

  સૌ પ્રથમ આ લેખમાળા લખવાના બીજ કેવી રીતે રોપાયા તેની થોડી વાત કરીએ.તમે કદાચ જાણતા જ હશો કે લેખનની દુનિયામાં હજી હું પા પા પગલી ભરું છું. મારે માટે લખવું એ એક આંતરસ્ફૂર્ણાનો વિષય હતો અને આવી રીતે નિયમિત નિયત સમયે લેખ લખવા એતો મારા માટે તદ્દન નવીજ વાત હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૯ માં “બેઠક” ના સંચાલિકા આપણા લાડીલા પ્રજ્ઞાબેને મારી સાથે વાત કરી અને મને ૨૦૨૦માં દર અઠવાડિયે આ બ્લોગ પર એક લેખ લખવાનું આમંત્રણ આપ્યું.  I was not confident about the power of my pen and I was skeptical that if I will be able to do justice in writing a weekly article due to my limited experience.  But Pragnaben was able to recognize the strength of my pen and she persuaded me to write the weekly article. I will be ever grateful to Pragnaben for her persistent efforts in motivating me to take up this project. Without her constant support and motivation my writing journey would not have this added feather in it. મને આ લેખમાળા રજુ કરવાની તક આપવા બદલ હું “બેઠક” અને પ્રજ્ઞાબેનનો અંત:કરણપૂર્વકનો આભાર માનું છું. પ્રજ્ઞાબેને મને બે-ત્રણ વિષય સજેસ્ટ કર્યા અને મીરાંબાઈનો વિષય મને તરત સ્પર્શી ગયો. અને આમ આ લેખમાળાના અસ્તિત્વના બીજ રોપાયા.

મીરાંબાઈ – આ નામને કોઈ ઔપચારિક ઓળખની ક્યાં જરૂર છે. આ નામ પડતાજ આપણાં માનસપટ પર મંજીરાનો રણકાર અને તાનપુરાના તાન સાથે ગિરિધર ગોપાલ ની ઝાંખી થવા લાગે છે. જયારે આ લેખમાળાની શરૂઆત કરી ત્યારે મીરાંબાઈના જીવન ચરિત્ર અને તેમના પદો વિષે મને માત્ર ઉપરછલ્લી માહિતી હતી. પણ હા, મીરાંબાઈના ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યેના  દ્રઢ વિશ્વાસથી હું સુપેરે પરિચિત હતી. મીરાંબાઈના એ દ્રઢ વિશ્વાસ ની સરખામણીએ તો સાવ નગણ્ય અને ક્ષુલ્લક પણ મારા ઠાકોરજીમાં રહેલો દ્રઢ વિશ્વાસજ મને મારા જીવનના ઝંઝાવાતો સામે ઝઝૂમવાનું બળ પૂરું પાડે છે અને કદાચ એટલે જ મીરાંબાઈનો વિષય મને તરત જ સ્પર્શી ગયો…

ધીમે ધીમે હું વાંચન દ્વારા મીરાંબાઈ અને તેમના પદો વિષે વધુ માહિતી મેળવતી ગઈ અને મીરાંબાઈ ના વ્યક્તિત્વને સમજવાનો પ્રયત્ન કરતી ગઈ. આ લેખમાળામાં મારે માત્ર  માહિતી લેખ નહતા લખવા, મારે તો મીરાંબાઈના ભાવવિશ્વમાં ડોકિયું કરવું હતું એમની સંવેદનાઓને એકવીસમી સદીની સ્ત્રીની નજરે સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો હતો.

શરૂઆતમાં ઘણા અઠવાડિયા હું લેખ લખવાનું ચાલુ કરું ત્યારે શું લખવું કઈ સુજતુ ના હતું. હું ફુલ ટાઈમ જોબ કરું છે એટલે મારો લખવાનો સમય સાંજનો રહેતો.કોઈક કોઈક વાર બુધવારની મધરાત્રી સુધી લેખનો એક અક્ષર પણ ના લખાયો હોય અને ગુરુવારે તો મારે આ લેખ બ્લોગ પ૨ મુકવાનો હોય… પણ પછી માર્ચ મહિનામાં એકદિવસ ઠાકોરજીએ મને પ્રેરણા કરી અને મેં શ્રીકૃષ્ણ કીર્તન સાંભળતા સાંભળતા લેખ લખવાની શરૂઆત કરી અને એ દિવસે મારી કલમ સડસડાટ ચાલતી ગઈ અને સાથે સાથે આંખો અનરાધાર વરસતી ગઈ..એવું લાગ્યું કે જાણે કે ગિરિધર ગોપાલ જ મારો હાથ પકડીને લખાવતા ના હોય…બસ પછી તો મીરાંબાઈની અને શ્યામસુંદર સાથે અંતરનું અતૂટ તાદામ્ય સંધાતું ગયું અને લેખમાળાના લેખ લખતા થતા ૩-૪ કલાક  મીરાંબાઈ અને શ્યામસુંદરની અદીઠ છતાંય પ્રત્યક્ષ હાજરી હું અનુભવવા લાગી.અને એક પછી એક લેખમાં મીરાંબાઈએ તેમના જીવનના વિવિધ પાસાઓ અને સંવેદનાઓને જે રીતે શબ્દો દ્વારા પદ સ્વરૂપે વહેતા મૂક્યા હતા તેમાંથી અમુક ચૂંટેલા પદો અને તેનો રસાસ્વાદ આપ સૌ વાચકો સાથે વહેંચાતો ગયો અને મારુ મીરાંબાઈ અને શ્યામસુંદર સાથે વધુને વધુ નૈકટ્ય રચાતું ગયું

આ લેખમાળા લખાતી હતી તે દરમિયાન મે મહિનામાં, શ્રી ઠાકોરજીએ મારા અંતરનું જોડાણ એક એવી વ્યક્તિ સાથે કરાવ્યું કે જેમનામાં હું પ્રત્યક્ષ મીરાંબાઈના દર્શન કરું છું. તેમના સંપર્કમાં આવ્યા પછી મારો ઠાકોરજી પ્રત્યેના વિશ્વાસ વધુ દ્રઢ થયો અને તેટલુંજ નહિ તેમાં શ્રી ઠાકોરજી પ્રત્યેનો સંપૂર્ણ શરણાગતિનો ભાવ ઉમેરાયો અને હું મીરાંબાઈની સંવેદનાઓને  શરણાગતિના એક નવા જ પરિમાણ થી અનુભવવા લાગી. સાથે સાથે  શ્રી ઠાકોરજીની અસીમ કૃપાનો વધુને વધુ અહેસાસ કરવા લાગી. એવું લાગવા માંડ્યું કે ઠાકોરજી મારી કલમ થકી મને આ સેવા કરવાની આજ્ઞા કરી રહ્યા છે. અને હું એ આજ્ઞા માથે ચડાવી દર અઠવાડિયે આ લેખ દ્વારા શબ્દપુષ્પો શ્રી ઠાકોરજીને અર્પણ કરતી ગઈ અને મીરાંબાઈના મંજીરાના રણકારને અને શ્યામસુંદરની બંસીની સુરાવલીઓથી મારુ આંતરવિશ્વ સજાવતી ગયી. મારા માટે આ લેખની લેખન પ્રવૃત્તિ માત્ર લેખનજ નહિ પણ એથી કંઈક વિશેષ એક અઠવાડિક સેવા ક્રમ બની ગયો… During this year, in the month of September, I went through a major surgery followed by a long recovery period. Initially I was planning to take a break for couple of weeks from the weekly article writing. But the Divine gave me the strength to write and publish articles each week without skipping a single week. If I look back and see, it seems that this was the result of the pure and amazing grace of the Divine.

આજે જયારે હું “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” લેખમાળાનો છેલ્લો લેખ લખી રહી છું ત્યારે હું મારા કોઈક આધારથી અલગ થઇ જવાની હોવું તેવી વેદનાની અનુભૂતિ કરી રહી છું.આ એક વર્ષમાં આ લેખમાળા લખવામાં  મેં મારી જેટલી બુદ્ધિ/વિચાર/શારીરિક શક્તિ વાપરી છે તેનાથી અનેક ઘણી વધારે મીરાંબાઈની અને શ્યામસુંદરની  કૃપાદ્રષ્ટિ મેળવી છે.મીરાતત્વ અને શ્યામતત્વ મારા ભાવવિશ્વનું એક અભિન્ન અંગ બની ગયા છે. આ લેખમાળા દરમિયાન તેમની સાથે જે ફરજીયાત અઠવાડિક સંપર્ક થતો હતો તેનો તો હવે અંત આવશે પણ પ્રભુ એ મીરાતત્વ અને શ્યામતત્વ મારામાં સદાય ધબકતું રાખે તેવી પ્રભુને નમ્ર વિનંતી…

હવે પછી જયારે જયારે હું મંજીરાનો રણકાર સાંભળીશ ત્યારે ત્યારે આ મીરાંતત્વ સાથે નૈકટ્ય સાધવાના પ્રયાસ સમી આ “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” શ્રેણીની સર્જનયાત્રા દરમિયાનના સુખદ સંસ્મરણો સંભારતી રહીશ. આ લેખના અંતમાં મારે તમારી સાથે એ કાવ્યસંગીત વહેંચવું છે કે જેને સતત સાંભળતા સાંભળતા મેં આ લેખમાળાના લગભગ અડધાથી વધારે લેખ લખ્યા છે. ખુબ ભાવપૂર્ણ ગવાયેલ આ ગીત થકી મારૂ સમગ્ર ભાવવિશ્વ એ કલાકો માટે મીરામય અને શ્યામમય બની જતું અને મારી કલમના શબ્દપુષ્પો શ્રી શ્યામસુંદરના ચરણોમાં અર્પણ થતા રહેતા…આ ગીતના શબ્દો કવિયત્રી પન્નાબેન નાયકના છે અને મધુર ભાવવાહી સ્વર છે નમ્રતાબેન શોધનનો..

૨૦૨૧માં આપણે મારી કલમ થકી એક તદ્દન નવા જ વિષય સાથે ફરી મળીશું. આ લેખમાળાની સફર દરમિયાન તમે સૌ વાંચકો મારી સાથે રહ્યા તે બદલ ફરી એકવાર તમારો સૌનો આભાર માનું છું. આ લેખમાળા ના લેખોમાં જે પણ ક્ષતિ રહી ગઈ છે તે બદલ ક્ષમા યાચું છું. અને આ સાથે “તેરા તુઝકો અર્પણ” ના નાતે “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” શ્રેણી ના સમગ્ર ૫૧ લેખો મારા ઇષ્ટ શ્રી ઠાકોરજીના ચરણોમાં અર્પણ કરીને અશ્રુભરી આંખે મારી કલમને હાલ પૂરતો વિરામ આપું છું. જય શ્રી કૃષ્ણ! 

– અલ્પા શાહ.

૫૦ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

વાચકોના ભાવ-પ્રતિભાવ

“The reader’s feedback is the muse for great written works of art” – Sarah Scott

મિત્રો, જાન્યુઆરી ૨૦૨૦ માં શરુ થયેલી “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” લેખમાળાની સફર હવે તેના અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી છે. આ સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન તમે સૌ વાચકો મારી સાથે આ સફરમાં જોડાયા અને મને અનેક માધ્યમોથી પ્રતિભાવ અને પ્રોત્સાહન આપતા રહ્યા તે માટે હું આપ સૌની આભારી છું.આ પ્રતિભાવોમાંથી થોડાક ચૂંટેલા પ્રતિભાવો આજે તેમનાજ શબ્દોમાં અહીંયા રજુ કરું છું.

આવતા અઠવાડિયે આ લેખમાળાનો ૫૧મો અંતિમ લેખ હું રજુ કરીશ અને જેમાં આ લેખમાળાના સર્જન દરમિયાન સર્જકની એટલે કે મારી અનુભૂતિ વર્ણવવાનો પ્રયત્ન કરીશ.

– અલ્પા શાહ.

ડૉ. ભારતીબેન  પરીખ, વડોદરા

ડૉ. ભારતીબેન પરીખ આમ તો વડોદરાના રહેવાસી પણ હાલ અમેરિકામાં પોતાના પુત્ર/પુત્રી સાથે રહે છે. સાહિત્યની સાથે નાનપણથીજ નિસ્બત. ડૉ. પરીખ અંગ્રેજી/સંસ્કૃત સાહિત્યમાં M.A. અને English Literature માં Ph.D. ની પદવી પ્રાપ્ત કરેલ છે. ૨૦૧૦ માં મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાંથી ઇંગ્લીશના પ્રોફેસરના પદેથી નિવૃત થયા. તેમના સેવાકાળ દરમિયાન તેમને ૪૦ જેટલા શોધ લેખો અનેક પુસ્તકોમાં પ્રકાશિત કરેલ છે. સાથે સાથે અનેક national અને international conferences માં papers present કરેલ છે. બંગાળી, મરાઠી, ગુજરાતી તથા English ભાષાના સાહિત્યના વાંચન અને અધ્યયન નો આસ્વાદ વર્ષો સુધી માણ્યો . સેવાનિવૃત્તિ બાદ પણ ગુજરાતી સાહિત્યનો રસ સર્વોપરી રહ્યો છે.

ડૉ. ભારતીબેન પરીખનો પ્રતિભાવ તેમના શબ્દોમાં…

લખવાનો શોખ  તો મારુ ગમતું કામ છે પણ કંઈક કારણ શોધતી હતી. અલ્પાની “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” શ્રેણીએ એ કારણ પણ આપી દીધું. આમતો અલ્પા મારી ભત્રીજી થાય. અલ્પાના પિતાશ્રી પ્રિયવદનભાઈ શાહ મારા ફોઈના દીકરા ભાઈ થાય. ભાઈ અને વીણાભાભી (અલ્પાના માતુશ્રી) મારાપર ખુબ વહાલ વરસાવે. બંનેનો સ્વભાવ ખુબ આનંદી,હસમુખો અને જીવનથી ભર્યો ભર્યો. તેઓના લગ્ન પછી વીણાભાભી તો મારા પ્રિય ભાભી બની ગયેલા.આજે પણ એ બંનેને યાદ કરું ત્યારે આંખોમાં ઝળહળીયા આવી જાય છે. અલ્પા સાથે લગભગ ૨૦ વર્ષ પછી આ વર્ષે Januaryમાં વડોદરામાં મુલાકાત થઇ અને આ મુલાકાત આનંદના અતિરેકમાં શબ્દોના સથવારે ફરી ઝીલાશે તેની ક્યાં ખબર હતી!

મેં “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” ના શરૂઆતથી માંડીને લગભગ ૪૫ લેખ વાંચ્યા છે. મીરાંબાઈને અલ્પાએ કણ કણ માં પીગળીને આત્મસાત કરેલ છે તે માણ્યા.આ લેખમાળામાં મીરાંબાઈના જીવન,આંતર વિશ્વ,તેમના આરાધ્ય પરનો અતૂટ વિશ્વાસ અને સમર્પણને તાદ્રશ થતા નિહાળ્યા.અલ્પાએ ખુબ જહેમતથી આ લેખમાળામાં મીરાંબાઈના જાણીતા,ઓછા જાણીતા અને લોકજીવનમાં વણાઈ ગયેલા પદોની તલસ્પર્શી અને ઉદ્દાતભાવ થી  છણાવટ કરી છે.અને સાથે સાથે સંગીતનો પણ સાહિત્ય સાથે અદભુત સમન્વય સાધ્યો છે. કંઈક પામવા માટે કંઈક વિશેષ પ્રયત્ન કરવા પડે છે.જયારે માનવીએ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે અદભુત પ્રગતિ સાધી છે ત્યારે માનવીના આંતરવિશ્વમાં ડૂબકી મારવાની કેટલી તાતી જરૂરિયાત છે એ આ લેખમાળા સમજાવી જાય છે. અલ્પાને આ લેખમાળા આપવા બદલ ખુબ ખુબ અભિનંદન. અલ્પા એની કલમ દ્વારા વાચક, ભાવક અને સાહિત્યરસિકોને વધુને વધુ અમીપાન કરાવતી રહે તેવા અંતરના આશિષ.

અને સાથે સાથે, ગુજરાતથી માઈલો દૂર રહીને આપણી માતૃભાષાના સાહિત્યને તમે અપરંપાર પ્રેમથી પોંખો છે તે બદલ “બેઠક” અને પ્રજ્ઞાબેન દાદભાવાલાને ખુબ ખુબ અભિનંદન. એક સર્જનાત્મક પ્રયત્નને  સદેહે આવકારવા અને પ્રેમ થી વધાવવા તમે આતુર છો તે અનુભવીને તૃપ્તિનો ઓડકાર આવે છે. ગુજરાતીઓ ના ગૌરવને તમે સહુ અમેરિકાની ભૂમિ પાર રહીને ખરેખર ચરિતાર્થ કરી રહ્યા છો તેનાથી મોટી સાહિત્યની સેવા બીજી શું હોઈ શકે. આપની આ પ્રવૃત્તિ વધુને વધુ ફેલાય અને વેગ પામે તેવી શુભેચ્છા સાથે વિરમું છું.

ડૉ. ભારતી પરીખ, December 1st, 2020

જયશ્રીબેન પટેલ, મુંબઈ/વડોદરા

જયશ્રીબેન પટેલ વડોદરાના રહેવાસી.અભ્યાસ એમ.એ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં કર્યો. ગુજરાતી ભાષા સૌથી વધુ પ્રિય છે. તેમના કાવ્યો,લેખો ,ટૂંકી વાર્તાઓ,નવલિકાઓ તેમજ ભૂલકાઓનું બાળ સાહિત્ય માતૃભારતી,યુગ વંદના , નવ ચેતન પ્રતિલિપિ તેમજ અલગ અલગ ન્યૂઝ પેપરમાં આવે છે. 

જયશ્રીબેન પટેલનો પ્રતિભાવ તેમના શબ્દોમાં…

પ્રિય અલ્પાબેન, નમસ્તે

     मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ તમારી સીરીઝ ,એટલે મારે મન એક એવો અવસર કે હું ક્યારે મૂકાયને ક્યારે દિવાની મીરાંમય થાઉં એની રાહ જોતી હોઉં. મીરાંના પદ,ગીત અને ભજનને તેનો પરિચય વધુને વધુ તમારા લખાણની થયો. તમે કેટલું ચિંતન કર્યુ હશે, કેટલાં મીરાંનાં નજીક જઈ તેના હૃદયમાં વસેલી કૃષ્ણ ભક્તિને મંથન કરી લોકો સમક્ષ રજુ કરી છે.

      આજે પણ મીરાંબાઈના વર્ષાઋતુના પદો વાંચી મન પ્રફુલ્લિત થઈ ગયું.વર્ષા ઋુતુ હોય કે ઠંડી કે ગરમી..એણે તો કહ્યું છે એકદિન સુખ તો એક દિન દુ: તો પણ તેને માટે તો ગિરધર બધું.

         બહુજ સરસ આલેખન .અભિવ્યક્તિ અને શબ્દોની ગૂંથણી કરી છે.આપે.ખૂબ ખૂબ અભિનંદન અને મીરાંની નજીકથી ઓળખાણ કરાવી માટે આભાર.

જયશ્રી પટેલ, ૪/૧૨/૨૦૨૦

કલ્પનાબેન રઘુ, બે એરિયા, કેલિફોર્નિયા

બે એરિયાના ગુજ્રરાતી સાહિત્ય વર્તુળમાં કલ્પનાબેન રઘુ ના નામથી કોણ અજાણ્યું હોય?, કલ્પનાબેન એક કટાર લેખક છે. બેઠકની શરૂઆતથી જ બેઠકના સહ સંચાલિકા છે. નારી શક્તિ, શબ્દ, કહેવતો, ફિલ્મી ફોરમ પર તેમજ અનેક ચિંતન લેખો લખ્યા છે. શબ્દોના સર્જન તેમજ અન્ય બ્લોગ પર, મેગેઝીનોમાં અનેક લેખો તેમજ ન્યૂઝપેપરમાં ન્યૂઝ રિપોર્ટ લખ્યાં છે. Food for soul અને food for body તેમના ગમતા વિષયો છે. અનેકવિધ પ્રતિભા ધરાવતા તેઓ લેખન ઉપરાંત સંગીત, વાચિકમ, અભિનય,યોગ, compering તેમજ counseling જેવા વિષયોમાં રસ ધરાવે છે.

કલ્પનાબેન રઘુ નો પ્રતિભાવ તેમનાજ શબ્દોમાં…

મીરાં અને માધવની સદીઓ પુરાની પ્રીતને ૫૦ લેખ દ્વારા શબ્દ સ્વરૂપે પ્રસ્થાપિત કરનાર અલ્પા બહેને માધવ સુધી પહોંચવાની એક કેડી રચી છે. ખૂબ ખૂબ ધન્યવાદ અલ્પાબેન! તમારી કલમની કોમળતા અને તેમાંથી ટપકતી ભક્તિનો રસાસ્વાદ એક એક લેખમાં અનુભવાય છે. તેનું રસપાન કરવા માટે વાચકે તમારા માનસ હૃદયમાં પ્રવેશ કરીને મીરાં બનવા પ્રયત્ન કરવો રહ્યો. પોતાના અસ્તિત્વને ઓળઘોળ કરીને, ભગવા રંગે રંગાઈને, વિરહની વેદના સહીને ,વૈરાગના રસ્તે જે રીતે મીરાંબાઈ માધવમાં સમાયાં હતાં તે અંગેની વણસાંભળી વાતોને તમે જે રીતે રજૂ કરી છે તે માટે મારી પાસે શબ્દો નથી. તમામ વાતો વાંચીને તેને મમળાવતા કૃષ્ણ ભક્તિ વધુ ને વધુ દૃઢ થાય છે. મીરાંને વાંચવા અને તેના સૂરની છાલકમાં ભીંજાવા, તમે પીરસેલી કથા ચોક્કસ વાચકને તૃપ્તિનો ઓડકાર આપશે તેમાં શંકા નથી. “मेरे तो गिरधर गोपाल:” શબ્દોથી નિ:શબ્દ થવાની યાત્રા માટે તમારો ખૂબ આભાર. તમારી કલમમાં મા સરસ્વતીનો વાસ રહે તેવા અંતરના આશિષ!

                                                                      કલ્પના રઘુ

જિગીષાબેન પટેલ,બે એરિયા, કેલિફોર્નિયા

જિગીષાબેન  -લેખક,કવિયત્રી,પત્રકાર,બેઠકનાં સહ-સંચાલક તેમજ ફેશનડીઝાઈનર. જીવનની દરેક પળને દરેક પરિસ્થિતિમાં આનંદ સાથે માણતા જીવવું તેવું માનતા જિગીષાબેન  કલા,સાહિત્ય અને આધ્યાત્મમાં ઊંડો રસ ધરાવે છે.જીવનના ૨૫ વર્ષ ફેશનડીઝાઈનર તરીકે બુટિક ચલાવ્યા બાદ હવે લેખન અને સાહિત્યની પ્રવૃતિઓ સાથે સંકળાયેલા છે.”બેઠક”ના બ્લોગ પર અને ફિલીંગ્સ,રાષ્ટ્રદર્પણ,ગુજરાત દર્પણમાં પણ નિયમિત રીતે તેમના લેખ પ્રકાશિત કરે છે. હાલમાંજ તેમણે “બેઠક” ના બ્લોગ પર “કબીર” પરની શ્રેણીના પચાસ લેખો પ્રકાશિત કર્યા છે જે ખરેખર માણવા જેવા છે. હાલ દિવ્યભાસ્કરનાં બ્યુરો ઈન ચાર્જ એન્ડ કોમ્યુનિટી રીલેશન ફોર કેલિફોર્નિયા છે અને ગુજરાત,કેનેડા અને અમેરિકામાં પ્રસિદ્ધ થતાં દિવ્યભાસ્કરમાં આર્ટિકલ લખી કેલિફોર્નિયાનું પત્રકારત્વ સંભાળે છે.

જિગીષાબેન પટેલનો પ્રતિભાવ તેમના જ શબ્દોમાં

 મેરે તો ગિરિધર ગોપાલપ્રસ્તાવના
જેના શબ્દ શ્રી કૃષ્ણ હોય તો મીરાંને ઓળખે ને!” પ્રજ્ઞાબહેને અલ્પાની ઓળખ આપતા પહેલાં લેખમાં લખ્યું હતું અને અલ્પાએમેરે તો ગિરિધર ગોપાલકોલમ શરુ કરી.
મને ત્યારે પ્રજ્ઞાબહેનનું વાક્ય સમજાયું નહોતું.પરતું અલ્પાની કોલમ પૂરી થવાને કિનારે આવી અને મને અલ્પાએ તેને માટે અભિપ્રાય લખવાનું કીધું.મેં તેનાં બધાં આર્ટિકલ એક સાથે વાંચ્યાં ત્યારે સમજાયું કે અલ્પા તો મીરાં સાથે પોતેપણ શ્યામમયી બની ગઈ છે.
પ્રાગટ્યનાં પદોથી માંડી લાલનપાલનનાં પદો,ગોપીગીત,બાળલીલા,વ્રજલીલા,રાસલીલામાં મગ્ન બની પોતાના મન હ્રદયમાં સુંદીરશ્યામને જીવંત કરી રહીછે.તેના આલેખનમાં ગીતાનાં બારમાં અધ્યાયનાં ભક્તનાં લક્ષણોને મીરાં બની પોતાનામાં ઉતારવાનો પ્રયત્ન દેખાય છે.કૃષ્ણનાં મોરપીંછનાં રંગોને પોતાનાં રંગોમાં ઉતારવા તરફની ગતિ દેખાય છે.મને લેખમાળા વાંચતાં અનુભવાયું કે તેણે કોલમનું સર્જનશબ્દોનાંસર્જનમાટે નહીં પણ પોતાના આનંદ માટે,મીરાંમય બની કૃષ્ણમય બનવા માટે,પોતાનાં સાંસારિક ક્લેશોને દૂર કરી,આત્મમંથન દ્વારા અહંકારને અનાવૃત કરી આત્મિક ઉર્જા પેદા કરવા લખી છે.

કેટલાય વર્ષોથી અમેરિકામાં સ્થાયી થયેલ આજકાલની યુવાન I.T પ્રોફેશનલ અલ્પાની,મીંરાંનાં નામે કરેલ કૃષ્ણ સાથેની ભક્તિભાવ નીતરતી વાતો મને તેના એક એક લેખમાં સંભળાઈ. લેખમાળા વાંચતાં તમને પણ જરુર સંભળાશે.મીરાંને લખતાં અલ્પા મીરાંમયી થઈ શ્યામમયી બની ગઈ એમ હું કહીશ.
તેના ભાગવત,ભગવદ્ગીતા,બ્રહ્મસંહિતા,વેણુગીત,નવરત્ન સ્તોત્ર,તુલસીકૃત રામાયણ,શુક્રાચાર્ય રચિત કૃષ્ણાષ્ટકમ્ નાં અભ્યાસ સાથેનાં સંસ્કૃત શ્લોક સાથેનાં કોટેશ્યન
તેની વૈષ્ણવ સંપ્રદાય પ્રત્યેની ઊંડી શ્રધ્ધા અને કૃષ્ણભકિતમાં રસતરબોળ થવાની ઝંખના પ્રદર્શિત કરે છે.મીરાંને આખેઆખી સમજવી હોય અને મીરાંએ લખેલ દરેકે દરેક પદોને રસાસ્વાદ સાથે માણવા હોય તો લેખમાળા વાંચવી રહી.અલ્પાએ મીરાંનાં જીવન,કવન,લગ્ન,તેમનું ડાકોર,દ્વારકા પરિભ્રમણ,મધ્યકાલીન યુગમાં પોતાનું જીવન પોતાનાં વિચારો થકી જીવવાનુંનારી સ્વાતંત્ર્ય જેવી અનેક વાતો ભાવવાહી રીતે રજૂકરી છે.
અલ્પા સાહિત્ય સાથે સાથે સંગીત અને ચિત્રકળાને પણ પોતાની સંવેદનાના એકભાગ તરીકે
ગણે છે જે વૈષ્ણવ સંપ્રદાયનો એક ભક્તિપ્રકાર છે તે પણ લેખ સાથે રજૂ કરી દર્શાવ્યું છે.
મીરાંનાં ભજનોને લત્તાજીથી માંડી કૌશિકી ચકર્વર્તીના સ્વરોમાં મૂક્યા છે ,તો લેખને અનુરૂપ આબેહૂબ ચિત્રો પણ લેખની ભક્તિસભર વેદનાને વધુ ગહેરી બનાવે છે.ઉધ્ધવલીલાનાં લેખ૩૮નાં ચિત્રને ખાલી જોઈ તમારી આંખ ભીંજાઈ જાય!અલ્પાએ લેખમાળાનાં આલેખનમાં મીરાંની સાથેસાથે પોતે પણ પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી લાલા સાથે સંવાદ સાધવાનો આનંદ લીધો છે.
મીરાંબાઈનાં દરેક જાતનાં પદોની સાથે તેમનાં સ્વ ને બદલે સર્વનો વિચાર,સાકાર ભક્તિથી નિરાકારમાં ભળી જવાની અનુભૂતિ,મીરાંનો રાધાભાવ અને રાધાતત્વની દિવ્યતા,સ્થિતપ્રજ્ઞ અવસ્થા,પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ દ્વારા રજૂ થયેલ નવધા ભક્તિ,રાસલીલાનાં નવરસ સાથે જોડાએલ આધ્યાત્મિકતાનો ઉઘાડ પણ કરાવ્યો છે.
કોઈને પણ દર્શદીવાની મીરાંને સાચા અર્થમાં જાણવા અને માણવા હોય તો અલ્પાની ઊંડા અધ્યયન કરેલ કૃષ્ણભક્તિસભર લેખમાળા વાંચવી રહી જૂઓ અલ્પાનાં શબ્દો:
ભક્ત પોતાના નેત્રોમાં પ્રેમરુપી અંજન આંજીને ભક્તિથી રંગાયેલા નેત્રો દ્વારા પોતાના હ્રદયનાં પડળમાં દ્રષ્ટિ કરે છે ત્યારે ભક્તને હ્રદયમાં વિરાજમાન શ્રી શ્યામસુંદર કે જે અચિંત્ય અને સગુણ છે તેના દર્શન થાય છે.”
બીજી પણ ખાસ વાત કરવાની કે લેખમાળા આપણને વાંચવાં મળી તે માટેબેઠકઅને આપણા પ્રજ્ઞાબહેનનો પણ આભાર માનીએ તેટલો ઓછો છે. ‘શબ્દોનું સર્જનબ્લોગ ચલાવવા માટે તેમનો અથાગ પરિશ્રમ તેમજ અલ્પા અને મારા જેવા અનેક સર્જકોને લખવા ,વાંચવા,ગાવા અને સ્ટેજ પર લઈ આવી તેમની અંદર રહેલી સર્જનાત્મક શક્તિઓને બહાર લાવી પ્રોત્સાહન આપવા બદલ તેમનો અંત:કરણ પૂર્વક આભાર.
                                                                                                                   જિગીષા દિલીપ પટેલ

૪૯ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

અંતે…મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર

 મીરાંબાઈએ તેમના પ્રિયતમ ગિરિધર ગોપાલની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિમાં લીન રહીને સમગ્ર ભારતદેશમાં ભ્રમણ કરીને પ્રભુ પ્રીતિની જ્યોત ચારે કોર ફેલાવી. મેડતામાં જન્મ, મેવાડમાં લૌકિક લગ્ન અને બાકીનો ઘણો બધો સમય વૃંદાવનમાં પોતાના પ્રિયતમ ગિરિધર ગોપાલના સાન્નિધ્યમાં વ્યતીત કરનાર મીરાંબાઈને હવે વૃંદાવનથી દ્વારિકાપુરી તરફ પ્રયાણ કરવા પ્રભુ તરફ થી સંકેત મળ્યો અને લગભગ પચાસની વયની આજુબાજુ મીરાંબાઈએ વૃંદાવન છોડી દ્વારિકા તરફ પ્રયાણ કર્યું.

આ બાજુ મીરાંબાઈએ જયારે રાણાના વર્તનના લીધે મેવાડ છોડવું પડ્યું  ત્યારબાદ મેવાડના પડતીના દિવસો શરુ થયા. ચારે કોર અરાજકતા અને મુશ્કેલીઓ ઉભી થયા લાગી અને પ્રજા ત્રાહિમામ પોકારી ગઈ. મીરાંબાઈના જવાથી જાણે પ્રભુ મેવાડ પર રિસાઈ ગયા હોય તેવી હાલત થઇ ગઈ. કહેવાય છે કે કર્મ ક્યારેય સરનામું ભૂલતું નથી (Karma never miss an address), એ નાતે રાણાને એના કર્મનો બદલો મળી રહ્યો હતો. વિદ્વાનોના કહેવાથી મીરાંબાઈને સન્માનપૂર્વક મેવાડ પાછા લાવવાનો નિર્ણ્ય થયો. તો બીજી બાજુ, મેડતામાં – એટલે કે તેમના પિયર પક્ષના ગામમાં જયારે રાજા જયમલ (મીરાંબાઈના ભાઈ) પાછા ગાદી પર આવ્યા ત્યારે તેમણે પણ મીરાંબાઈને પન: પોતાના ઘરે તેડાવવાનો નિર્ણય કર્યો. આમ પિયર અને સસરા પક્ષના બંને બાજુથી વિદ્વાનો અને જાગીરદારો મીરાંબાઈને તેડવા દ્વારિકાપુરી પધાર્યા.

પણ મીરાંબાઈએ તો આ સર્વે દુન્યવી લૌકિક સંબંધોનો ક્યારનોય ત્યાગ કરી દીધેલો. તેમના માટે  તેમનો એકમાત્ર સબંધ અને સથવારો તેમના પ્રિયતમ ગિરિધર ગોપાલ જ હતા. મીરાંબાઈએ બંને પક્ષ દ્વારા મુકવામાં આવેલા પ્રસ્તાવનો આદરપૂર્વક અસ્વીકાર કર્યો. ત્યારે બંને પક્ષના લોકોએ અનશન પર ઉતરી જઈને હઠાગ્રહ કર્યો. આ ધર્મસંકટનો કોયડાનો ઉકેલ લાવવા મીરાંબાઈએ દ્વારકાધીશની આજ્ઞા લેવાનું નક્કી કર્યું અને તેઓએ નિજમંદિરમાં પદાર્પણ કરી દ્વાર બંધ કરી દીધા.

નિજમંદિરમાં મીરાંબાઈ તેમના પ્રિયતમ દ્વારિકાધીશ ગિરિધર ગોપાલની સન્મુખ થયા અને પ્રભુને પ્રાર્થના કરી કે “હે શ્યામસુંદર, જીવનભર વિરહાગ્નિમાં તપ્યા બાદ હવે સમય આવી ગયો છે મને તમારા શરણમાં સમાવવાનો “. મીરાંબાઈ પોતાના ઘૂંઘરું બાંધી અને કરતાલ હાથમાં લઇ ખુબ કરુણામય કંઠથી પોતાના પદ ગાતા ગાતા નૃત્ય કરવા લાગ્યા. તેમના સૂરમાંથી કરુણાની સાથે સાથે પ્રેમ અને શૃંગાર રસ છલકતો હતો. તેમના થીરકતા પગ હૃદયમાં ચાલી રહેલા તોફાનનો ચિતાર આપતા હતા. તેમના નેત્રો પ્રેમાશ્રુથી નીચોવાતાં હતા. તેમના રોમેરોમમાંથી શ્યામનું નામ ટપકતું હતું જાણે કે હરિમિલનની ઉત્કંઠાની ચરમસીમાએ પહોંચી ગયા હોય…

અને એવામાંજ દ્વારકાધીશની પાષાણ પ્રતિમામાં ચૈતન્યનો સંચાર થયો અને એજ ક્ષણે નિજમંદિરમાં દિપક પ્રજ્વલિત થઇ ગયો અને વાતાવરણ શંખનાદ અને ઘંટનાદથી ઘેરાઈ ગયું. મીરાંબાઈ અને તેમાં પ્રિયતમની દ્રષ્ટિ એક થઇ અને પ્રભુએ સ્વયં પ્રગટ થઇ મીરાંબાઈને આલિંગન આપીને પોતાનામાં સમાવી લીધા… પોતાના શ્યામસુંદરની વિશાલ ભુજાઓમાં  મીરાંબાઈ ધીમે ધીમે પોતાની ચેતના ગુમાવતા જતા હતા જેમ સાકર પાણીમાં ધીમે ધીમે ઓગળીજાય તેમ મીરાંબાઈ શ્યામસુંદરમાં સમાઈ જતા ચાલ્યા અને છેવટે મીરાંબાઈ તેમના માધવ સાથે એકાકાર થઇ ગયા….

રોમેરોમ પ્રસરાવી શ્યામનો સાક્ષાત્કાર
આજ મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર
પ્રેમના પાવક અગ્નિનો કરી સહર્ષ સ્વીકાર
આજ મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર
બંસરીની ધૂનમાં સમાવી મંજીરાનો રણકાર
આજ મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર
હરિના નામને બનાવી હૈયાનો ધબકાર
આજ મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર
તેજપુંજ જઈ સમાયો બ્રહ્મતેજ કેરે દ્વાર
આજ મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર

અને બીજીજ ક્ષણે આંધીના પ્રબળ વેગથી મંદિરના કમાડ ખુલી ગયા અને ઝાલર શંખ,ઘંટ, દુદુભીનાં નાદ થવા લાગ્યા..સર્વે ઉપસ્થિતઃ જનોએ જોયું કે શ્રી દ્વારકાધીશના વિગ્રહ પાસે મીરાંબાઈની માત્ર ઓઢણી પડેલી હતી. મંદિરના પુજારી સમજી ગયાકે  શ્રી ઠાકોરજીએ અનોખી લીલા કરી અને ભક્તને પોતાનામાં સમાવી લીધા છે અને શ્રી દ્વારકાધીશની આરતી ઉતારી પ્રણામ કર્યા.

મીરાંબાઈ પોતાની અવતારલીલા સમાપ્ત કરીને સારૂપ્ય મુક્તિ પામીને પરમ  આનંદ સ્વરૂપને પ્રાપ્ત થઇ ગયા…કહેવાયછે કે પ્રભુ દરેકને એક ચોક્કસ ઉદેશ્ય સાથે આ પૃથ્વી પર જન્મ આપે છે. Everyone has been sent on this earth with a definite purpose. મીરાંબાઈ કે જે પૂર્વજન્મમાં એક ગોપી હતા તેમના અવતરણનો  ચોક્કસ ઉદેશ્ય શું હતો એ નક્કી કરવા તો મારી કલમ અને સમજ વામણી છે પણ એટલુંતો હું ચોક્કસ કહી શકું કે મીરાંબાઈએ આ જગતને પ્રેમ અને પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનો સાચો અને સચોટ દાખલો આપ્યો. શ્યામસુંદર પ્રત્યેના મીરાના પ્રેમ વિષે હું ગમે તેટલું લખું તે પ્રયાપ્ત નહીંજ થાય કારણ કે પ્રેમ તો એક અનુભૂતિ છે, એક અહેસાસ છે.  મીરાંબાઈના મનોજગતની દરેકે દરેક સંવેદનાઓ માત્ર અને માત્ર શ્યામસુંદર તરફ ઢળતી હતી અને એજ સંવેદનાઓ તેમણે તેમના પદો દ્વારા શબ્દે મઢીને વહાવી દીધી જે આપણે સૌએ સાથે મળીને અનુભવવાનો અને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

આ સાથે “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” શ્રેણી અંતર્ગત આપણે સૌ  મીરાંબાઈના પદોની સફર કરી રહ્યા હતા તે સફરનો હવે અંત આવે છે. હવે પછીના બે-ત્રણ લેખોમાં આપણે વાચકો અને સર્જકના પ્રતિભાવોને માણીશું. મીરાંબાઈની પ્રેમ લક્ષણ ભક્તિને હૃદયસ્થ કરીને હું મારી કલમને આજે વિરામ આપું છું. ફરી મળીશું આવતા ગુરુવારે… ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણ!  તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

– અલ્પા શાહ

૪૮ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

મીરાંબાઈના પ્રકીર્ણ પદોની એક ઝલક…

મીરાંબાઈના ઇષ્ટ ગણો કે આરાધ્ય ગણો – તે તો એક માત્ર ગિરિધર ગોપાલ જ હતા. મીરાંબાઈની ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યેની અનન્ય ભક્તિજ તેમની શક્તિ હતી તદુપરાંત મીરાંબાઈએ બીજા દેવી-દેવતાઓ અને મહાપુરુષોના લીલા ચરિત્રોનું વર્ણન કરતા અમુક પદોની રચના કરેલી છે. અમુક વિદ્વાનો એવો પ્રશ્ન ઉઠાવે છે કે મીરાંબાઈ ની અનન્ય નિષ્ઠા તો માત્ર ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યે જ હતી તો પછી મીરાંબાઈ દ્વારા બીજા દેવી દેવતાઓના પદોની રચના શું યોગ્ય ગણાય?  મીરાંબાઈએ તો શ્યામસુંદર સાથે એક અલૌકિક સબંધ બાંધેલો હતો અને તેમનેજ પોતાના પ્રિયતમ માનીને સર્વસ્વ અર્પણ કરી દીધું હતું. પણ જેવીરીતે પરિવારની કુલવધૂનો અનન્ય પ્રેમ સબંધ માત્ર પોતાના પતિ પ્રત્યે હોય છે પણ તે છતાંય પોતાના પતિના અન્ય સબંધીજનો પ્રત્યે પણ આદર અને સેવાભાવ રાખે છે તેવીજ રીતે મીરાંબાઈએ અન્ય દેવી-દેવતાઓ વિષે પદોની રચના કરી તેમાં કશું વિસંગત જણાતું નથી. અને મીરાંબાઈ જેવા ઉચ્ચ આત્મા તો સુપેરે જાણે છે કે

आकाशात् पतितं तोयं यथा गच्छति सागरम्
सर्वदेवनमस्कारः केशवं प्रति गच्छति

અર્થાત, જેવી રીતે આકાશમાંથી વરસતું જળ છેવટે તો સાગરમાં જઈ સમાય છે તેમ સર્વ દેવી દેવતાઓને કરેલા નમસ્કાર તો એક માત્ર પરમાત્મા ભગવાન શ્રી કૃષ્ણના ચરણોમાં જઈને સમાય છે. કહેવાય છે કે જયારે મીરાંબાઈ એક તીર્થસ્થાનથી બીજે તીર્થસ્થાન યાત્રા કરી રહ્યા હતા ત્યારે પ્રસંગ પ્રસંગ પર દેવી-દેવતાઓના  દર્શન કરતી વખતે જે તે દેવી દેવતાઓના પદની રચના કરી હશે..

જેમકે નીચેના શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુ પરના પદની રચના મીરાંબાઈએ વૃંદાવનમાં કરી હતી. જયારે તેઓ વૃંદાવનમાં સ્થિત હતા ત્યારે વૈષ્ણવ મહાત્મા શ્રી જીવ ગોસ્વામી કે જે શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુ ના શિષ્ય હતા તેમની સાથે સત્સંગ કરેલ હતો. શ્રી ચૈતન્ય મહાપ્રભુની અપૂર્વ પ્રેમભક્તિની મહિમા સાંભળીને તેમની સ્તુતિ કરતા આ પદની રચના કરેલ હતી.   

अब तौ हरि नाम लौ लगी
सब जग को यह माखन चोरा, नाम धर्यो बैरागी
कित छोड़ी वह मोहन मुरली, कित छोड़ी सब गोपी
मूँड़ मुंडाई डोरी कटी बाँधी, माथे मोहन टोपी
माता जसोमति माखन कारण, बाँधे जाके पाँव
श्याम किशोर भयौ नव-गौरा, चैतन्य जाको नाँव
पिंतम्बर को भाव दिखावै, कटी कोपीन कसै
गौर कृष्ण की दासी मीराँ, रसना कृष्ण बसै

નીચેના પદમાં મીરાંબાઈએ શબરીના ભગવદ્પ્રેમને વણી લીધો છે. જેના પણ હૃદયમાં કાયા, વાચા,માણસ અખંડ ભગવદપ્રેમનું ઝરણું વહેતુ હોય તેજ સાચો ભક્ત છે આવાજ કંઈક ભાવને આ પદમાં મીરાંબાઈ એ વણી લીધો છે

अच्छे मीठे चख चख, बोर लाइ भीलनी
ऐसी कहा अचारवती, रूप नहीं एक रती
नीच कुल ओछी जात, अति ही कुचीलणी
झूठे फल लीन्हे राम, प्रेम की प्रतीत जाण
ऊंच नीच जाने नहीं, रस की रसीलणी
ऐसी कहा वेद पढ़ी, छिन मे विमाण चढ़ी
हरिजी सू बंध्यो हेत,वैकुण्ठ मे झूलणी
ऐसी प्रीत करे सोइ, दस मीराँ तरे जोई
पतित पावन
प्रभु, गोकुल अहिरणी

આ પદમાં મીરાંબાઈએ અનેક દેવ-દેવીઓના આહવાનનું નિરૂપણ શબ્દો દ્વારા કર્યું છે પણ છેલ્લે તો તેમના ગિરિધર ગોપાલ પાસેજ સર્વે દેવોની ભક્તિની યાચના કરેલ છે જે તેમના શ્યામસુંદર પ્રત્યેના સમર્પણની સાક્ષી પુરે છે.

निज मंदिरिया में घूमता पधारो गणपत
ब्रह्मा भी आवो, विष्णु भी आवो, संग में पधारो सरस्वती
नांदे चढ़या शिव शंकर पधारो, संग में पधारो पार्वती
राम भी आवो लक्ष्मण आवो, संग में पधारो सिया सती
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर, म्हने देवो प्रभु भक्ति

મીરાંબાઈએ માં જગદંબાની સ્તુતિ અને ગરબાનું માહાત્મ્ય દર્શાવતી તેમની ભાવનોને નીચેના ગુજરાતી પદ દ્વારા રજુ કરેલ છે.

કૃપા કરજો અંબા આજ મને કૃપા કરજો
બારે ગાત્રીસી રસોઈ કરું માં, ભોજે ભાવે જમવા
ચોસઠે જોગણી ટોળે વળી માં, આવજો ગરબે રમવા
મીરાં કહે પ્રભુ ગિરિધર નાગર, શુમ્ભ, નીશુંમ્ભ ને દમવા

અને અંતે કૃપાનિધાન શ્રી રામ પ્રત્યેના તેમના પ્રેમને પણ તેમને શબ્દોમાં વહાવ્યો છે. આ પદની ખાસ ખાસિયત એ છે કે અહીં છેલ્લી પંક્તિમેં મીરાંબાઈ એ “મીરાં કે પ્રભુ ગિરિધર નાગર” ને સ્થાને “મીરાં કે પ્રભુ રામ સિયાવર” તેમ આલેખ્યું છે.

मेरे तो एक रसिया जजमान
कौन बने जन जन का भिक्षुक, घर घर करत बखान
राम लखन अरु भरत शत्रुघन, अग्रवाणी हनुमान
मीराँ के प्रभु राम सियावर, तुम्ही कृपानिधान

મીરાંબાઈએ “સત્યભામા નું રૂસણું” ના શીર્ષક હેઠળ એક અદભુત પદની રચના કરેલ છે. જે ખુબ લાબું હોવાથી અત્રે લખતી નથી પણ આ ગુજરાતી પદમાં જયારે પારિજાતના વૃક્ષ માટે મહારાણી સત્યભામાજી શ્રી કૃષ્ણ થી રિસાઈ ગયા હતા તે પ્રસંગનું આબેહૂબ વર્ણન આ પદ માં કર્યું છે. એક સ્ત્રીજ બીજી સ્ત્રીના  હૃદયની મર્મવ્યથા સમજી શકે અને તેની પ્રતીતિ આ પદ વાંચવાથી થશે.

આપણે છેલ્લા અડતાલીશ સપ્તાહથી મીરાંબાઈના પદો થકી મીરાંબાઈના ચરિત્રને અને તેમની અનન્ય પ્રેમલક્ષણા ભક્તિને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો. મીરાંબાઈએ તેમના જીવનકાળ દરમિયાન રચેલા પદો તો એક વિશાળ જળરાશિ સમાન છે અને આપણે તો છેલ્લા અડતાલીશ સપ્તાહમાં એ જળરાશીના થોડા બુંદોની છાલક થી ભીંજાયા. જેમ દરેક સફરને એક શરૂઆતની સાથો સાથ એક અંત પણ હોય છે તેમ આ લેખમાળા પણ હવે તેના અંત તરફ સરકી રહી છે. આજે મીરાંબાઈના ઇષ્ટ એવા ગિરિધર ગોપાલના ચરણોમાં વંદન સાથે હું મારી કલમને આજે વિરામ આપું છું. હજુ આ લેખમાળાના ત્રણ-ચાર લેખ બાકી રહેલ છે તો ફરી મળીશું આવતા ગુરુવારે... ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણતમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૪૭ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

મીરાંબાઈના વર્ષાઋતુના પદો

ઋતુઓના ચક્રમાં ઋતુઓની રાણી વર્ષાઋતુનું અનાદિકાળથી અદકેરું મહત્વ રહ્યું છે. ચાતુર્માસ એટલેકે વર્ષાઋતુના મહિનાઓ પર જ વર્ષના બાકીના મહિનાઓનો આધાર રહેલો છે. આ ચરાચર સૃષ્ટિના અસ્તિત્વ પણ આ વર્ષાઋતુમાં વરસતી જલરાશિ પરજ નભેલું છે. વર્ષાઋતુમાં સમગ્ર પ્રકૃતિ જાણે નવ કલેવર ધારણ કરી લે છે. ગગનમાં ગરજતાં ગોરંભાયેલા વાદળો અને કડાકાબંધ વીજળીઓની રમઝટ વચ્ચે જયારે સાંબેલાધાર મેઘ ખાંગા થાય એ દ્રશ્યની કલ્પનાજ કેટલી અદભુત છે!!. અને આ વરસાદની પધરામણી પછી જયારે તૃપ્ત થઈને ધસમસતી નદીઓ,લીલી ચાદરમાં લપેટાતી સમગ્ર ધરતી અને ચારેકોર નવપલ્લવિત વૃક્ષ,વેલીઓ,પુષ્પો એક અનેરો ઉત્સાહ પ્રસરાવે છે.

પ્રાણીમાત્રને આનંદ આપવા વાળી આ વર્ષાઋતુ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણની દિવ્યલીલાઓ સાથે નિકટતાથી વણાયેલી છે. શ્રીમદ ભાગવતના નીચેના શ્લોકમાં સ્વયં ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ વ્રજમાં વર્ષાઋતુની શોભા જોતા તેની પ્રશંસા કરે છે અને વર્ષાઋતુની આ સુંદરતાને પોતાની આત્મશક્તિના જ એક સ્વરૂપ તરીકે વર્ણવે છે.

प्रावृट्‍श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वकालसुखावहाम् ।
भगवान् पूजयां चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम् ॥ ३१ ॥

વર્ષાઋતુનો આ વૈભવ પોતાની પ્રિય અને અભિન્ન-હૃદયી વ્યક્તિઓના સંગમાં અનેકગણો વધી જાય છે.અને આજ વર્ષાઋતુમાં પોતાના પ્રિયતમની ગેરહાજરીનો વિરહ પણ અનેકગણો તીવ્ર બની જાય છે. આ વિરહ-અગ્નિ માં વર્ષાઋતુનું સૌંદર્ય ઘૃત ની આહુતિ પુરે છે અને આ વિરહાગ્નિ પૂર્ણરૂપે પ્રજ્વલિત થઇ જાય છે.

મીરાંબાઈ એ પણ વર્ષાઋતુ સંબંધિત અનેક પદોની રચના કરેલ છે. આ પદોમાં મીરાંબાઈએ વર્ષાઋતુમાં પ્રિયતમની સંગે અનુભવાતા વહાલનો વરસાદ અને પ્રિયતમના વિરહમાં અનુભવાતો અંતરનો તાપ બંને ખુબ સહજતાથી વ્યક્ત કરેલ છે. અને એટલેજ મીરાંબાઈના વર્ષાઋતુના પદોમાં દર્શનાનંદ અને મિલનની સાથે સાથે વિરહ અને કારુણ્ય ભાવ પણ ઉપજે છે.તો વળી ક્યાંક મીરાબાઈ એ વર્ષાઋતુનું મનોહારી વર્ણન પણ કર્યું છે.

જેમકે નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ સાવનને વરરાજાની,ચાતુર્માસને લગ્નગાળાની અને વાદળને મંડપની ઉપમા આપતા કહેછે કે સાવનરૂપી વરરાજાનો વાદળના મંડપની નીચે ચાતુર્માસમાં વિવાહ થઇ રહ્યો છે અને મીરાંબાઈ નીરખી નીરખી ગુણગાન ગાય છે.

सावन बन्नो बन आयो, आयो राज सहेल्यां महारी
चार मास को लगन लखायो, बदल मंडप छायो
काली घटा माहि चमके दामिनी, बिज्जू ही चमक डरायो
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर, निरख निरख गुण गायो

અને નીચેના દર્શનાનંદના પદમાં મીરાંબાઈ કહે છે કે જેમ ગ્રીષ્મના તાપથી બળતી ધરતી વર્ષા ના આગમનથી શીતળ અને પરિતૃપ્ત થાય છે તેમ બહુ દિવસ પછી શ્રી શ્યામસુંદરના દર્શન થવાથી મારુ હૃદય શીતળ થઇ રહ્યું છે અને તેઓ સર્વત્ર આનંદની અનુભૂતિ કરી રહેલ છે.

मेहा बरसवो करे रे, आज तो रमैयो मेरे घरे रे
नन्ही नन्ही बून्द मेघ गहन बरसे, सूखे सरवर भरे रे
बहुत दिन पे प्रीतम पायो, बिछुड़न को मोहि डर रे
मीराँ कहे अति नेह जुडायो, मै लियो पूरबलो बर रे

નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ એ હરિને સંબોધીને પ્રાર્થનાની રચના કરેલ છે. એવું માની શકાય કે મીરાંબાઈએ જ્યાં ચાતુર્માસમાં વિરામ કરેલ હશે ત્યાં દુકાળ સબંધી કુદરતી આપત્તિ વચ્ચે આ પદની રચના કરી હોઈ શકે.અને છેલ્લી પંક્તિમાં પ્રભુ ભક્તની પ્રાર્થના સાંભળી ઘનઘોર મેહ વરસાવી પણ દે છે તે પણ કથિત કરે છે.

बरसादो राम पानी, दुनिया बहु घबरानी, बरसादो राम पानी
ुत बरसात है, ीत तरसत है, सूखे सूखे बाग़ घनेरा रे
बाग़ सुख बन वाडिया सुखी, सूखे सूखे कमल घनेरा रे
कमल सूखा कमल की या पत्तियां, सूखे सूखे समंद घनेरा रे
मीराँ बाई के प्रभु गिरिधर नागर, बरसात मेघ घन घोरा रे

વર્ષાઋતુમાં મીરાંબાઈને પ્રિયતમાનો વિરહ અનેકગણો સતાવે છે અને પ્રભુમિલનની ઉત્કંઠા તીવ્રતાથી જાગે છે. નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ મીરાંબાઈ નીલા વાદળો જે શ્યામસુંદરની યાદ આપાવે છે તે જોઈ અધીર થઇ ઉઠે છે અને પ્રભુદર્શનની યાચના ગિરિધર ગોપાલને કરે છે.

भींजे महारो दामन चिर, सावनियो लूम रह्यो रे
आप तो जाय विदेसा छाए,जिवडो धरत न धीर
लिख लिख पत्तियां संदेसा भेजू, कब घर आवे महारो पीव
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर, दरसन दो ने बलवीर

નીચેના પદમાં મીરાંબાઈએ પોતાની વિરહ વેદનાને વાચા આપી છે.  પોતાના શ્યામસુંદરના દીર્ઘ વિરહ-તાપ થી સંતપ્ત મીરાંબાઈ પોતાના પ્રિયતમ શ્યામસુંદરની પ્રતીક્ષામાં વરસાદમાં ભીંજાતા ભીંજાતા અને વાદળોના ગડગડાટ થી ડરતા ઉભા છે. પણ અંદર ખળભળી રહેલો વિરહ-અગ્નિ આ શીતળ ધારાઓથી પણ સંતૃપ્ત થતો નથી. અને મીરાંબાઈ પ્રભુને સાચી  પ્રીત નિભાવવાની વિનંતી કરે છે.  

बादल देख डरी हो श्याम,मैं बादल देख डरी
काली पिली घटा उमटी, बरस्यो एक धरी
जित जाऊ तित पानी पानी, हुई हुई भोम हरी
जाका पिय परदेस बसत है, भिंजू बहार खरी
मीराँ के प्रभु हरि अविनाशी,कीज्यो प्रीत खरी

આમ મીરાંબાઈએ  વર્ષાના પદો દ્વારા વહાલની સાથે વિરહના ભાવોને શબ્દદેહ આપેલ છે. જેમ વર્ષાઋતુમાં પર્યાપ્ત વૃષ્ટિ થવાથી ચારેકોર શીતળતા અને હરિયાળી છવાઈ જાય છે તેમજ શ્યામસુંદરની કૃપા દ્રષ્ટિ થવાથી આપણા જીવવાંમાં પણ ચારેકોર હરિયાળી છવાઈ જાય છે. આમ જોવા જઈએતો પ્રભુતો હંમેશા આપણા સૌ પર અસીમ કૃપાદ્રષ્ટિ રાખી રહ્યા છે, જરૂર છે માત્ર અનુભવવાનીઆપણી લાયકાત કરતા અનેકઘણું વધારે પ્રભુએ આપણને આપ્યું છે. તો ચાલો, પ્રભુની અસીમ કૃપાદૃષ્ટિ  માટે  કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરતા મારી કલમને આજે વિરામ આપું છું. જેમ દરેક સફરને એક શરૂઆતની સાથો સાથ એક અંત પણ હોય છે તેમ લેખમાળા પણ હવે તેના અંત તરફ સરકી રહી છે આવતા અઠવાડિયે આપણે ફરી મળીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણતમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૪૬ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

મીરાંબાઈના જોગીના પદો

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिक: ।
           कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ४६ ॥

શ્રીમદ ભગવદ ગીતાના શ્લોકમાં સ્વયં ભગવાન કહે છે કે યોગી તપસ્વીઓથી,શાસ્ત્રોક્ત જ્ઞાનીથી અને સકામ કર્મ કરવા વાળાથી પણ શ્રેષ્ઠ છે માટે હે અર્જુન તું યોગી થા.

“યોગ” શબ્દ નું ઉત્પત્તિ સ્થાન સંસ્કૃતની “યુજ” ધાતુ છે.  युज्यते अनेन इति योगः  યોગનો સીધોસાદો અથવા તો સ્થૂળ અર્થ “જોડવું” અથવા “મેળવવું” થાય, પણ સૂક્ષ્મ અર્થમાં યોગ એટલે આપણા જીવાત્મા નું આપની અંદર રહેલા પરમાત્મા સાથેનું સાયુજ્ય સાધવું એટલે યોગ. યોગને સાધન તરીકે ઉપયોગ કરનારો યોગી અને સર્વોત્તમ યોગી એટલેકે સર્વે યોગીઓનો આરાધ્ય એટલે યોગેશ્વર શ્રી કૃષ્ણ. વેદો અને ઉપનિષદ જેવા પુરાણો એ પણ યોગ શાસ્ત્રનો મહિમા ગાયો છે. યોગેશ્વર શ્રી કૃષ્ણે પણ સ્વમુખે થી શ્રી ગીતાજીમાં અનેક ઠેકાણે યોગ અને યોગીનું સમર્થન કરેલ છે. કહેવાય છે કે यज्ञात्वा नेह भूयोअन्य अज्ञातव्यमवशिष्यते  અર્થાત જેને યોગ દર્શનના સર્વે તત્વોને આત્મસાત કાર્ય હોય તેને વિશેષ કશુંજ જાણવાનું બાકી રહેતું નથી. યોગ દર્શન પર કોઈ ચોક્કસ ધર્મ કે સંપ્રદાયનો અધિકાર નથી. જે આત્મા જન્મ લઈને પૃથ્વી પર આવ્યો છે તેને પરમાત્મા સાથે સાયુજ્ય સાધીને મુક્ત થવાનો પણ અધિકાર છે અને આજ યોગ નો મૂળભૂત સિદ્ધાંત છે.

મીરાંબાઈ તો શ્રી કૃષ્ણપ્રેમ માં પાગલ બની જીવનભર સગુણ ભક્તિમાં રત રહ્યા અને મીરાંબાઈના ઘણા પદોમાં “જોગી” અથવા તો “યોગી” નો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. મીરાંબાઈના જીવનકાળ દરમિયાન શ્યામસુંદર “જોગી” નો વેશ લઈને મીરાંબાઈને દર્શન દેવા ઉપસ્થિત થયા હતા માટે મીરાંબાઈએ તો યોગેશ્વર શ્રી કૃષ્ણમાંજ તેમના “જોગી” ના દર્શન કાર્ય હતા. આને આજ જોગી પાછળ મીરાંબાઈ સ્વયં મહેલ,વૈભવ અને પોતાનું સર્વસ્વ ત્યાગીને વૈરાગન બની ગયા હતા અને આજ ભાવ તેમના પદો દ્વારા વ્યકત થયેલ છે.મીરાંબાઈના “જોગી” ના પદો માં મીરાંબાઈએ પોતાના ગૂઢ આંતરમનના ભાવો ને શબ્દ દેહ આપ્યો છે જેમાં વિશેષ કરીને વિરહભાવ, દર્શનની ઉત્કંઠા, અને જોગણી રૂપે દાસી હોવાનો ભાવ મુખ્ય છે.

જેમકે નીચેના પદમાં મીરાંબાઈએ એજ જોગીની વિરહવેદના વ્યકત કરી છે.આનંદસ્વરૂપ પરમાત્માના અંશ સમાન આ જીવ સ્વાભાવિક રીતેજ એ આનંદરૂપમાં તદ્રુપ થઇ જવામાટે વ્યાકુળ થઇ જાય છે પણ પરમાત્માના માં એકાકાર થવું એમ કઈ સુલભ નથી…અને જીવને એ મિલનની વિરહવેદના થાય  છે. કંઈક આવોજ ભાવ મીરાંબાઈએ આ પદમાં વ્યક્ત કર્યો છે

जोगियाजी छाई रह्या परदेश
जबकिबिछड्या फेर न मिलिया, बहोरि न दियो संदेस
या तन ऊपरी भसम रमाउ खोर करू सिर केस
भगवा भेख धरु तुम कारण, ढूंढत च्यारूं देस
मीरां के प्रभु राम मिलणकूँ जीवनी जनम अनेस

મીરાંબાઈ જાણતા હતાકે આ જોગીનો સાક્ષાત્કાર થવોએ સ્થૂળ ઇન્દ્રિયોના અનુભવનો વિષય નથી. એ એક રહસ્યમય આંતરિક અનુભૂતિ માત્ર છે. કંઈક આવોજ ભાવ મીરાંબાઈએ નીચેના પદમાં રજુ કર્યો છે.  

तेरो मर्म नहीं पायो रे जोगी
आसान मांडी गुफा में बैठो, ध्यान हरी को लगाया
गल बिच सेली हाथ हाजरियो, अंग भभूति रमायो
मीरां के प्रभु हरि अविनाशी, भाग लिख्यो सही पायो

મીરાંબાઈ નીચેના પદમાં શ્યામસુંદર પ્રત્યે સંપૂર્ણ શરણાગતિનો ભાવ વહેતો મુકતા કહે છે કે જે રીતે આંગણાની બહાર ઝરમર ઝરમર વરસાદ પડવાથી કાદવ કીચડ થાય છે તેજ રીતે સંસારની અનેક ઈષ્ટ-અનિષ્ટ પરિસ્તિથીઓ ના લીધે ચિત્ત અસ્થિર થઇ જાય છે પણ જેમ લોઢું અગ્નિની જ્વાળાઓ વચ્ચે પણ સ્થિતપ્રજ્ઞ રહે છે તેમ અવિચલિત એવા ગિરિધારી ગોપાલના ચરણોની શરણાગતિ હું સ્વીકારું છું

कोई दिन याद करोगे रमते राम अतीत
झिरमिर झिरमिर मेहा बरसे, आँगन मच गई कीच
लोहा औंधे लोहा पहिरे, अग्नि कुंड अधबीच
इत गोकुल उत मथुरा नगरी, मंदिर बना अधबीच
मीरां के प्रभु गिरिधर नगर, हरि चरण दिया चित

તો વળી નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ ગિરિધરગોપાલ સાથે તેમનો સંબંધ પૂર્વજન્મથી હતો તે ફરી એક વાર પ્રસ્થાપિત કરે છે.

माई म्हने रमइयो दे गया भेष
हम जाने हरि परम सनेही पूरब जनम कौ लेष
अंग भभूत गले मृगछाला घर घर जपत अलेष
मीरां के प्रभु हरि अविनाशी साईं मिलण की टेक

આમ મીરાંબાઈ એ તેમના જોગીના પદો દ્વારા પણ પરમાત્મા શ્રી કૃષ્ણને જ આરાધ્યા છે. શ્યામસુંદર યોગેશ્વર શ્રી કૃષ્ણ કે જે અનાસક્ત અને નિર્દ્વંદ્વ છે તેમના દર્શન માટે મીરાંબાઈ સર્વસ્વ છોડીને જોગણ બની રહ્યા.આજ  તેમની શ્યામસુંદર પ્રત્યેની અનન્ય નિષ્ટા અને ભક્તિની સાક્ષી પુરે છે. તો ચાલો આજે મારા ઇષ્ટના ચરણોમાં અનન્ય અને દ્રઢ વિશ્વાસ કરતા હું મારી કલમને આજે વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે મીરાંબાઈના પ્રભુપ્રીતિ ને ઉજાગર કરતા અન્ય પદો ને માણીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણતમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૪૫ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

નામ-માહત્મ્ય – મીરાંબાઈની નજરે 

अनंत शास्त्रम बहुलाश्च विद्या, अल्पश्च कालो बहु विघ्नता च
यत्सार भूतं तदुपासनीयं, हंसो यथा क्षीर मिवाम्बु मध्यात

નામ માહત્મ્યની મહત્તા દર્શાવતા ઉપરના શ્લોકમાં કહ્યું છે તેમ શાસ્ત્રો અનંત છે, વિદ્યાઓ અનેક છે, કાળ અલ્પ છે અને વિઘ્નો ઘણા છે. જેવી રીતે હંસ જળમાંથી માત્ર દૂધને જ ગ્રહણ કરે છે તેમ આ પરિસ્તિથીમાં મનુષ્યએ જે સાર તત્વ છે તેનીજ ઉપાસના કરવી જોઈએ. અર્થાત હરિનામ નો આશ્રય લેવો જોઈએ. સગુણ ભક્તિમાં ભક્તિના જે નવ પગથિયાં દર્શાવ્યા છે તેમાં પ્રથમ “શ્રવણ” ભક્તિ અને બીજા પગથિયે છે કીર્તન એટલે કે નામ સંકીર્તન અને ત્રીજા પગથિયે છે નામ સ્મરણ. આમ સગુણ નવધા ભક્તિમાં હરિનામનો આશ્રય લીધા બાદજ આગળ વધાય છે. નિર્ગુણ ઉપાસનામાં પણ પ્રણવ જાપ અર્થાત ૐ નો જાપ જ સાધનાનું પ્રધાન સાધન છે. “तस्य वाचक: प्रणव:” અર્થાત એક માત્ર પ્રણવ એટલે કે ૐ શબ્દ દ્વારા ઈશ્વર સંબંધી સર્વે ભાવોનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે.

कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: ।
कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखै: ।
द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥

શ્રીમદ ભાગવતમાં પણ શ્રી શુકદેવજીએ કળિયુગમાં કીર્તનનો મહિમા ઉપરના શ્લોકમાં દર્શાવ્યો છે. સત્યુગમાં ધ્યાનથી, ત્રેતાયુગમાં યજ્ઞથી અને દ્વાપર યુગમાં પૂજા અર્ચનથી જે ગતિ પ્રાપ્ત થાય છે તેજ ગતિ કળિયુગમાં ભગવદ્ કીર્તનથી પ્રાપ્ત થાય છે. બધાજ શાસ્ત્રો અને બધાજ સંપ્રદાયોના આચાર્યોએ તથા બધા સંત મહાત્માઓ એ ભગવદ્સ્મરણનો મહિમા અનેકવિધ રીતે ગાયો છે.

મીરાંબાઈએ પણ ભગવદ્સ્મરણનો મહિમા દર્શાવતા અનેક પદોની રચના કરેલી છે. तत्प्राप्त्य तदेवावलोकयती, तदेव श्रुणोति, तदेव भाष्यति, तदेव चिन्तयति અનુસાર પોતાના પ્રિયતમનો પ્રેમ રસ પીને મીરાંબાઈના નેત્રો ભગવદ્દર્શન, જિહવા ભગવદ્સ્મરણ અને હૃદય ભગવદચિંતનમાં વ્યસ્ત રહેલ છે. નામમાહાત્મ્ય દર્શાવતા ઘણા બધા પદોમાં મીરાંબાઈ પોતાને ગુરુ કૃપાથી ભગવદ નામ સ્મરણ રૂપી અમૃત પ્રાપ્ત થયેલ છે તેવો ઉલ્લેખ કરે છે.

મીરાંબાઈ ભગવદ્ સ્મરણનો મહિમા સ્વાનુભવે સમજ્યા હતા અને એટલેજ મીરાંબાઈએ અમુક પદોમાં માનવ માત્રને નામ-માહાત્મ્યનો ઉપદેશ આપેલ છે. જેમકે નીચેના પદમાં રામ નામ રસ પીવાનો અનુરોધ કરતા મીરાંબાઈ કહે છે કે આ રામ નામ જ કામ,ક્રોધ,મદ, લોભ અને મોહને ચિત્તમાંથી વહાવી દેશે.

राम नाम रास पीजै मनुआ, राम नाम रास पीजै
ताज कुसंग सत्संग बैठ नित,हरी चर्चा सुनी लीजै
काम क्रोध मद लोभ मोह कूँ बहा चित से दीजै
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर, ताहि के रंग में भीजै

નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ નામ-માહાત્મ્યનો મહિમા નામઅનુરાગી ભક્તોના દ્રષ્ટાંતો દ્વારા ફલિત કરે છે.  

नामो की बलिहारी, गज गणिका तारी
गणिका तारी अजामिल उद्धारी, तारी गौतम की नारी
जूठे बेर भीलनी के खाये, कुब्जा नारी उद्धारी
मीराँ कहे प्रभु गिरिधर नागर, चरण कमल बलिहारी

મીરાંબાઈ નીચેના પદમાં રામ નામને એક બીજ તરીકે સરખાવે છે અને એ બીજની જો કોઈ ખેતી કરે અથવાતો એને પોતાના હૃદયમાં વસાવી લે તો એ રામ-નામ દ્વારા જ હૃદયમાં સાક્ષાત પ્રભુ પ્રીતિની જ્યોતિ પ્રજ્વલિત થાય છે. તે વાત શબ્દો દ્વારા વહેતી મૂકે છે.   

राम नाम धन खेती मेरी सुरता प्रभु में रेती,
एक साल मैंने खेती पाई गंगा जमुना रेती
राम नाम का बीज पड़ा है, निपजत हिरा मोती
प्राण अपन मिलकर साधु करले नेती धोती
भृकुटि मण्डलमें हंस विराजे वह दरशे एक जोती
सूरत निरत का बैल बनाया जब चाहे जब जोती
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर, हरि के चरण पर प्रीति

અને નીચેના ખુબ પ્રખ્યાત પદમાં જે રીતે મીરાંબાઈએ હરિનામ નો મહિમા ગાયો છે તેનાથી તો આપણે સૌ વાકેફ છીએજ.

पायो जी मैंने राम रतन धन पायो, पायो जी मैंने
वस्तु अमोलिक दी मेरे सतगुरु, कृपा कर अपनायो
जन्म जन्म की पूंजी पाई, जग में सबी खुमायो
खर्च ना खूटे, चोर ना लूटे,दिन दिन बढ़त सवायो
सत की नाव खेवटिया सतगुरु,भवसागर तरवयो
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर,हरख हरख जस गायो

આમ મીરાંબાઈએ હરિનામમાહાત્મ્યને સરળ, સુલભ પણ પ્રભાવશાળી રીતે પોતાના પદો દ્વારા રજુ કરેલ છે. શ્રીમદ ભગવદ ગીતામાં પણ સ્વયં ભગવાન કહે છે કે यज्ञानां जपयज्ञोस्मि અર્થાત સર્વે યજ્ઞોમાં જાપ યજ્ઞ ભગવાનનું સ્વયં સ્વરૂપ છે.એક માત્ર હરિનામ આત્માને પ્રારંભિક તો પરાવસ્થા સુધી લઇ જાય છે. આજે હરિનામ સ્મરણ કરતા કરતા હું મારી કલમને વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે મીરાંબાઈના પ્રભુપ્રીતિ ને ઉજાગર કરતા અન્ય પદો ને માણીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણતમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૪૪ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

મીરાંબાઈના સદગુરુ મહિમાના પદો

अज्ञानतिमिरान्धस्य ज्ञानाञ्जनशालाकया ।
चक्षुरुन्मीलितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः
अखण्डमण्डलाकारं व्याप्तं येन चराचरम् ।
तत्पदं दर्शितं येन तस्मै श्रीगुरवे नमः
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः ।
गुरुरेव परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः

આપણા તત્વજ્ઞાની અને શાસ્ત્રવેત્તા ઋષિ-મુનિઓએ આ શ્લોક દ્વારા આપણા જીવનમાં ગુરુના સ્થાન અને મહત્વનો સંપૂર્ણ સાર આપી દીધો છે. અજ્ઞાનરૂપી અંધકારમાં જ્ઞાનરૂપી અંજનશલાકા થી દિવ્ય દ્રષ્ટિ પ્રદાન કરનાર એટલે ગુરુ, સમસ્ત ચરાચર પ્રકૃતિ પ્રભુના અખંડ મંડલાકાર રૂપ થી વ્યાપ્ત છે એ સાક્ષાત્કાર કરાવનાર એટલે ગુરુ. અને ગુરુજ બ્રહ્મા, ગુરુ જ વિષ્ણુ અને ગુરુ જ મહેશ્વર અને ગુરુજ સાક્ષાત  પરબ્રહ્મ સ્વરૂપ છે.

મહદંશે મનુષ્યના પ્રત્યેક કર્મ ની પાછળ પોતાના અંગત સુખની અથવા સમસ્ત સમાજ અથવા સંસારના સુખની કામના રહેલી હોય છે. અને મનુષ્ય નિરંતર સાશ્વત શાંતિની ખોજમાં નિરંતર કર્મ કરતો રહે છે. આ કર્મ કરતા કરતા તેને સુખ-દુઃખના ચક્રનો ખુબજ નજદીક થી અનુભવ થા છે અને ક્યારેક જગતની આ પ્રચંડ આંધીમાં પોતાની જાતને સ્થિર રાખવામાટે મનુષ્ય શ્રદ્ધા પૂર્વક પોતાનાથી જે વધુ જ્ઞાની હોય તેનું શરણું સ્વીકારી માર્ગદર્શન લે છે અને તેના જીવનમાં  સદ્ ગુરુ નો  પ્રવેશ થાય છે. આ જગતમાં દરેક મનુષ્યએ પ્રગટ અથવા અપ્રગટ સ્વરૂપમાં ગુરુનું શરણ સ્વીકારેલું જ હોય છે.

મીરાંબાઈએ જીવનમાં સદગુરૂનું સ્થાન અને મહિમા દર્શાવતા ઘણા પદોની રચના કરેલ છે. મીરાંબાઈના જીવનમાં કયા સદગુરૂએ અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો તે વિષે થોડા ઘણા મતમતાન્તરો રહેલા છે. વસ્તુતઃ: જોવા જઈએ તો મીરાંબાઈ જેવા સિદ્ધ આત્માને પોતાના સ્વામી અથવા પ્રિયતમ સુધી પહોંચવામાટે કોઈ મધ્યસ્થ-વિશેષ ની આવશ્યકતા હોય નહિ. એટલે તેમના માટે તો “कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम् ” એ ઉક્તિ અનુસાર તેમના ગિરિધર ગોપાળજ તેમના સર્વસ્વ હતા. અને મીરાંબાઈના ઘણા પદોમાં મીરાંબાઈ એ “ગુરુ” શબ્દનો પ્રયોગ પોતાના પ્રિયતમ પ્રભુ માટે જ કરેલો છે.

જેમકે નીચેના પદ માં મીરાંબાઈ ગુરુચરણ પ્રત્યેની લગની ને શબ્દોમાં વહેતી મુક્ત કહે છે કે ગુરુ ચરણ વિના તેમના ચિત્તમાં ચેન નથી અને આ જગત મિથ્યા લાગે છે. અને છેલ્લી પંક્તિમાં આ ગુરુએ બીજું કોઈ નહિ પણ મીરા ના પ્રભુ ગિરિધર નગર જ છે અને તેઓ ગિરિધર ગોપાલના ચરણોમાંજ સમર્પિત છે તે ફલિત કરે છે.

मोहि लागि लगन गुरु चरनन की
चरण बिना कछुवै नहीं भावै, जग माया सब सपनन की
भाव सागर सब सुख गया है ,फिकर नहीं मोहि तरनन की
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, आस वही गुरु शरणन की

તો વળી નીચેના પદ માં મીરાંબાઈ સદગુરૂના વિરહમાં શિથિલ ગાત્રો સાથે તેમની કાગડોળે રાહ જોઈ રહ્યા છે તેની વાતને વાણીમાં વહેતી મુકેલ છે. પણ સદગુરૂના દર્શન માત્રાજ તેમના માટે ઔષધિનું કામ કરી જાય છે. અને આ સદગુરૂએ બીજું કોઈ નહિ પણ મીરાંબાઈનો શામળિયો જ છે.

भर भारी रे बाना मेरे सतगुरु विरह लगाय के
पावन पन्गा कानन बहिरा, सुज़ैट नाही नैना
खड़ी खड़ी रे पंथ निहारु, मर्म न कोई जाना
सतगुरु औषध ऐसी दीन्हि, रूम रूम भाई चैना
सतगुरु जस्या वैद नहीं कोई, पूछो वेद पुराना
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, अमरलोक में रहना

નીચેના આનંદઉલ્લાસ ભરેલા પદમાં, મીરાંબાઈએ પોતાના સદગુરૂનું હૂબહૂ  વર્ણન કરેલ છે અને આ સદગુરૂના દર્શન માત્રથીજ તેમાં અંગે અંગે ફૂલ ખીલી ઉઠ્યા છે. મીરાંબાઈ એ મોર-મુકુટ પિતાંબરધારીને નીરખીને હરખના વધામણાં કરતા કરતા આ પદની રચના કરી હોય તેવું લાગે છે.

आज मेरा भाग जागो साधु आये पावणा
अंग अंग फूल गये, तन की तपत गये
सद्गुरु लागे रामा, शब्द सुहावणा
नित्य प्रति नैणा निरखु, आज अति मन में हरखू
बाजत है ताल-मृदंग, मधुर से गावणा
मोर मुकुट पीताम्बर सोहे, छबी देखि मन मोहे
मीरांबाई हरख निरख, आनंद वधामणा

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् અર્થાત ભગવાન પણ પોતાના ભક્તમાટે જે શ્રદ્ધાથી ભક્ત તેમને ભજે તેવા બની જાય છે. શ્રી તુલસીદાસજીએ પણ એજ વાત કરી છે કે जाकी रही भावना जैसी, प्रभु मूरत देखी तिन तैसी. મીરાંબાઈ માટે તો “कृष्णं वन्दे जगद्गुरुम्” એ ઉક્તિ અનુસાર, પોતાના ગિરિધર ગોપાળજ પોતાના ગુરુ હતા. મારા તમારા જેવા સાધારણ મનુષ્યને તો લૌકિક ગુરુના શરણ અને માર્ગદર્શનની જરૂર પડે પણ મીરાંબાઈ જેવા સિદ્ધ આત્મા માટે તો શ્રી ગોવિંદજ તેમના ગુરુ બની રહ્યા. તો ચાલો આજે મારા ગુરુનું  અને મીરાંબાઈના ગુરુનું  સ્મરણ કરતા કરતા હું મારી કલમ ને વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે મીરાંબાઈના પ્રભુપ્રીતિ ને ઉજાગર કરતા અન્ય પદો ને માણીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણ!  તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૪૩ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

મીરાંબાઈના અંતરની અભિલાષા તેમના પદોને  સથવારે

મીરાંબાઈ જેવા શુદ્ધાત્મા કે જેમણે પ્રભુને જ એકમાત્ર  પ્રાણાધાર અને એક માત્ર આત્મીય જાણ્યા હતા તેમને  तत्सुख सुखित्व એ ભાવના અનુસાર હૃદયમાં પ્રભુ માટેના મધુર અને રસમય મનોરથો અને અભિલાષાનો સાગર ઉમટે એ ખુબ સ્વાભાવિક છે. મીરાંબાઈનું ચિત્ત પોતાના આરાધ્ય પ્રિયતમ ગિરિધર ગોપાલમાં જ સતત પરોવાયેલું રહેતું હતું અને પોતાના પ્રિયતમના મધુર સ્મરણને અખંડ રાખવામાટે મીરાંબાઈના હૃદયમાં ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યેની અનેક અભિલાષાઓ જન્મ લેતી હતી. ક્યારેક મીરાંબાઈને ગિરિધર ગોપાલને  વાત્સલ્યભાવે લાડ લડાવવાની ઈચ્છા થતી તો ક્યારેક અંતરના આર્તનાદથી સખાને પોકારવાની અભિલાષા થતી. ક્યારેક પુષ્પાદિક વિવિધ પૂજા સામગ્રીથી ગિરિધર ગોપાલના પ્રેમ ભર્યા સ્વાગતની અભિલાષામાં  મીરાંબાઈ ગરકાવ થઇ જતા તો વળી ક્યારેક દાસ્ય ભાવે સંપૂર્ણ સમર્પિત થવાની અભિલાષા જાગતી. આ સર્વે અભિલાષાઓને મીરાંબાઈએ વિવિધ પદો દ્વારા વાચા આપેલી છે.

મીરાંબાઈ સાંસારિક અને લૌકિક સબંધોથી પર હતા અને દર્શદીવાની મીરાંબાઈને હંમેશા એક અભિલાષા રહેતી કે જો ભગવાન શ્યામસુંદર સ્વયં એમના નેત્રોમાં આવીને સમાઈ જાય તો આ દુનિયાના મિથ્યા પ્રપંચમય સાંસારિક દ્વંધોમાં પડીને મન ને અશાંત થવાનો અવસર જ ના આવે અને સર્વત્ર એકમાત્ર શ્યામસુંદરનાજ દર્શન થાય. આવીજ સુંદર અભિલાષાને મીરાંબાઈએ નીચેના સુંદર પદ માં વ્યકત કરી છે.

बसों मेरे नैनन में नन्दलाल
मोहिनी मूरति सांवरी सुरति, नैना बने विशाल
अधर-सुधा-रास मुरली राजत, उर बैजन्ती माल
छुद्र घंटिका कटि तट शोभित,नूपुर शब्द रसाल
मीरां प्रभु संतन सुखदाई, भक्त बछल गोपाल

મીરાંબાઈને  તેમની આસપાસની જડ-ચેતન-પ્રકૃતિ માં હંમેશા તેમના શ્યામસુંદરનાજ દર્શન થતા.શ્યામસુંદરનેજ જીવનના કેન્દ્રમાં રાખીને જીવનારા મુમુક્ષુ મીરાંબાઈ, જીવન મરણના ફેરામાંથી છૂટીને દુર્લભ માનવજીવન ને કૃતકૃત્ય કરવાની તેમની અભિલાષાને આ પદ દ્વારા ખુબ સાહજિક રીતે રજુ કરે છે.

रमता रामने रिझाऊ, एजी मैं तो विमल-विमल यश गाऊ
एजी मैं तो गुण गोविन्द का गाऊ
डाल पात में हाथ न लगाऊं, न कोई वृक्ष सताऊं
पान पान में सायब मेरो, झुक कर शीश नवाऊँ
गंगा ना जाऊं,यमुना ना नहाऊं, ना कोई तीरथ जाऊं
अड़सठ तीरथ है घट भीतर, जामें मल मल नहाऊं
औषधि खाऊं ना बूटी खाऊं ना कोई वैद्य बुलाऊँ
बैद्य बने आप कृष्ण सांवरो, जैने नबज दिखाऊं
ज्ञान कटाई कस कर बंधू, सूरत की म्यान चढ़ाऊँ
पांच चोरता है घट भीतर, जाने मार हटाऊँ
साधु ना होऊं, जटा ना बंधाऊं, ना कोई खाक रमाऊँ
ॐ रंग से रंग चढ़े दुगुना, जामें आनंद मनाऊं
पार ब्रह्म पूरण पुरुषोत्तम, व्यापक रूप लखाऊ
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, आवागमन मिटाऊं

તો વળી નીચેના ખુબ પ્રખ્યાત પદ દ્વારા મીરાંબાઈ એ શ્યામ-પ્રેમ રૂપી વિવિધ આભૂષણ ને ધારણ કરી લીધા પછી ભૌતિક આભુષણનો કોઈ મોહ રહેતો નથી તે વાત વહેતી મૂકે છે

મુજ અબળાને મિરાંત મોટી શામળો ઘરેણું મારે સાચું રે
વાળી ઘડાવું વિઠ્ઠલવર કેરી, હાર હરિનો મારે હૈયે રે
ચિત્તમાલા ચતુર્ભુજ ચૂડલો, શીદ સોની ઘેર જઈએ રે
ઝાંઝરીયા જગજીવન કેરા, કૃષ્ણજી કંડલાને કામ્બિ રે
વિછુવા ઘૂઘરા રામનારાયણ ન, અણવટ અંતર્યામી રે
પેટી ઘડાવું પુરુષોત્તમ કેરી, ત્રિકમ નામનું તાળું રે
કૂંચી કરવું કરુણાનંદ કેરી, તેમાં ઘરેણું મારુ ઘાલું રે
સંસારવાસી રાજીને બેઠી, હવે નથી કાંઈ કાચું રે
મીરાંબાઈ કહે પ્રભુ ગિરિધર નાગર, હરિને ચરણે યાચું રે

મીરાંબાઈ પોતે ગિરિધર ગોપાલને સંપૂર્ણ સમર્પિત હતા તો એટલાજ પ્રેમ અને હકથી તેઓ ગિરિધર ગોપાલ પર પોતાનું આધિપત્ય પણ જતાવતા હતા. અને કેમ ના જતાવે – છેવટે તો ગિરિધર ગોપાલ તેમના પ્રિયતમ હતાને! અને એક વાર આ શ્યામમયી ભાવદૃષ્ટિ નો સ્વાદ જેણે ચાખ્યો હોય તે માત્ર પ્રભુના સ્વરૂપના દર્શનથીજ સંતુષ્ટ ન રહી શકે અને એટલેજ આ પદમાં મીરાંબાઈ હકથી શ્યામસુંદરને કહે છે કે તમારે મને સન્મુખ દર્શન દેવા આવવું જ પડશે

पूरी में श्याम है महारो
अस्सी कोस की झाड़ी लगत है, चलणा रो काम करारो
पूरी में श्याम है महारो, जहाँ बसे मोहन मुरलीवारो
आस पास रत्नागार सागर अध् बिच सोना रो क्यारो
दरसन द्यो तो सन्मुख दीज्यो, जड़ आवे पतियारो
मीराबाई के हरि गिरिधर नागर शरण ही राख उगारो

મીરાંબાઈએ તેમના જીવનકાળ નો ઘણો મોટો સમય ભારતવર્ષમાં પરિબ્રહ્મણ કરવામાં વ્યતીત કર્યો હતો. જેમાં ખાસ કરીને વ્રજ, દ્વારિકા અને ડાકોરમાં રહીને સત્સંગ અને શ્યામસુંદર ની લીલાઓનો તેમણે પ્રત્યક્ષ અલૌકિક અનુભવ કરેલ હતો. મીરાંબાઈ ના અંતરની અભિલાષા હતી કે તેઓ દ્વારકાધીશ ના સાનિધ્યમાં પોતાનું  ઉત્તરજીવન વ્યતીત કરે અને આ અંતરની અભિલાષા અને સંપૂર્ણ સમર્પિત થવાનો ભાવ નીચેના પદમાં વ્યકત કરે છે.

द्वारिका को बास हो मोहि द्वारिका को बास
संख चक्रहूँ गदा पद्महुँ ते मिटै जम त्रास
सकल तीरथ गोमती में करत सदा निवास
संख झालरी झांझ बाजे सदा सुख की रास
तज्यो देसौ वेस पतिगृह तज्यो सम्पति राजी
दासी मीरां सरन आई तुम्हे अब सब लाजी

મીરાંબાઈના આ સંપૂર્ણ સમર્પણના મનોરથ અને અભિલાષાને લીધેજ મીરાંબાઈ ને સદેહ સારૂપ્ય મુક્તિનું પરમ સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું હશે અને દ્વારિકાધીશે સ્વયં મીરાંબાઈને અંતકાળે પોતાનામાં સમાવી લીધા હશે…આપને સૌ પણ પ્રભુ પાસે પ્રાર્થનામાં આપણા અંતરની અભિલાષાઓ અને ઈચ્છાઓ આપણી સમાજ અને બુદ્ધિ મુજબ વ્યક્ત કરીએ છીએ અને ક્યારે અમુક અભિલાષાઓ પુરી થવામાં વિલબ થાય કે આપણી અપેક્ષાઓ થી વિપરીત દિશામાં જીવન ચાલે ત્યારે પ્રભુ પ્રત્યે નારાજગીનો ભાવ પણ ઉમટી આવે છે…પણ પ્રભુ તો અંતર્યામી છે. આપણા વ્યકત અને અવ્યક્ત  વિચાર, વાણી અને વર્તનના તેઓ એકમાત્ર સાક્ષી છે અને સાથે સાથે આપણા જીવનની કેડી ને કંડારનાર એકમાત્ર સ્થપતિ છે જેને  બરાબર ખબર છે આપણને ક્યારે શેની જરૂર છે અને શેની જરૂર નથી.  So, just remember and reinforce the following in your heart, mind and soul.

Have Faith and Trust intact in the Divine,
Because
HIS plans are better than yours and mine

તો ચાલો આજે મારા ઇષ્ટમાં એજ શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ દ્રઢ કરતા મારી કલમ ને આજે વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે મીરાંબાઈના પ્રભુપ્રીતિ ને ઉજાગર કરતા અન્ય પદો ને માણીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણતમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ