સ્પંદન-27

રાખવી હોય જીવનની શાન
જોઈએ જગમાં માન સન્માન
જ્ઞાન વિના આ સપનું અધૂરું
જ્ઞાન આપે એકમાત્ર ગુરુ

જીવન તિમિર દૂર હટાવે
ઉજ્જવલ જીવનમાર્ગ બનાવે
મનમાં ન રહે મુંઝવણ ઘણી
ગુરુ છે એવા પારસમણી

જ્ઞાન ગઠરિયાં  આજે લાધી
પરમની વાત જ્યારે સમજાણી
મોહનિદ્રા સરે ગુરુ પ્રતાપે
જાગૃતિ આવે વીજ ઝબકારે

ગુરુ છે એવા પ્રકાશપુંજ
નાદબ્રહ્મની જાણે ગુંજ
સફળ જીવનનાં સહુ કાજ
ગુરુને કરીએ વંદન આજ.

અંધકારમાં પ્રકાશ એટલે ગુરુ. જીવનનૈયાનો સુકાની છે ગુરુ. કેટલીક ઘડીઓ યાદગાર હોય છે. આજનો દિન એટલે ગુરુપૂર્ણિમા, જ્ઞાન વિના અધૂરા જીવનને માર્ગ દર્શાવે તેવા માર્ગદર્શક, પથપ્રદર્શક ગુરુઓને વંદન અને સહુ શિષ્યોને  ગુરુપૂર્ણિમાએ અભિનંદન. આજના દિવસે આદિયોગી શિવજીએ આદિગુરુ બની યોગનું જ્ઞાન સપ્તર્ષિઓને આપેલું. જૈન ધર્મના 24માં તીર્થંકર  મહાવીર સ્વામીએ આ દિવસે ગાંધાર રાજ્યના ગૌતમ સ્વામીને પોતાના પ્રથમ શિષ્ય બનાવ્યા હતા. તેથી તેઓ ‘ત્રિનોક ગુહા’ના  નામે પ્રસિદ્ધ થયા, જેનો અર્થ થાય છે પ્રથમ ગુરુ. ભગવાન બુદ્ધે આ દિવસે પ્રથમ વાર પોતાના શિષ્યોને ઉપદેશ આપ્યો હતો. આ દિવસે ભગવાન વેદવ્યાસનો જન્મ થયેલો. મહાત્મા ગાંધીજીએ તેમના આધ્યાત્મિક ગુરુ શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર  પ્રતિ કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવા આ તહેવાર ઉજવવાનું શરૂ કરેલું.

ગુરુપૂર્ણિમા એ એક અદભુત ભારતીય પરંપરા છે. પ્રાચીનથી અર્વાચીન સુધી, વેદકાળથી વર્તમાન સુધી, અષાઢ માસની પૂર્ણિમાના દિવસનું આગમન થાય અને શિષ્યો અહોભાવથી ગુરુને યાદ કરે, સન્માન કરે અને ગુરુના આશીર્વાદ પ્રાપ્ત થાય તેવી અપેક્ષા અને પ્રાર્થના  કરે. ભારતીય સંસ્કૃતિ માત્ર ભૌતિકતા પર વિશ્વાસ કરનારી સંસ્કૃતિ  નથી.  તેમાં માનવીનું શ્રેષ્ઠતા તરફ જવાનું ધ્યેય અભિપ્રેત છે.  માનવી માત્ર ભૌતિક દેહ ટકાવવા માટે જ કાર્ય કરે તેવી સમજણ કંઇક અંશે અપૂર્ણ છે. જીવન એ અપૂર્ણ નહીં પણ પૂર્ણ હોવું જોઈએ. પૂર્ણતા માનવીમાં ક્યારે આવે? પૂર્ણતા એટલે શું? આ પૂર્ણતા કોની પાસેથી પ્રાપ્ત થાય એવાં વિવિધ પાસાંઓને સાંકળી લઈને જે દિવસનું પ્રાગટ્ય થયું તે ગુરુપૂર્ણિમા.

જ્ઞાન એ વિશાળ શબ્દ છે. જ્ઞાન એટલે માત્ર માહિતી નહીં, પણ કયા સમયે જુદી જુદી પરિસ્થિતિમાં માનવીએ શું કરવું જોઈએ તેની સમજણ. આ સમજણ શિષ્યમાં વિકસે તે જ્ઞાન છે. સામાન્ય રીતે જ્ઞાન એટલે અક્ષરજ્ઞાન એટલે કે સાક્ષરતા એવી વ્યાપક સમજણ સર્વમાન્ય છે. પરંતુ આ સમજણ અપૂર્ણ છે. કેમ કે અક્ષરજ્ઞાન તો જ્ઞાનનો એક હિસ્સો માત્ર છે.  જ્ઞાનને જો ચલચિત્ર સાથે સરખાવીએ તો અક્ષરજ્ઞાન તો માત્ર ટ્રેલર છે. જીવનમાં અક્ષરજ્ઞાન બિનજરૂરી છે તેમ નથી પણ તે જ માત્ર જ્ઞાન નથી. ગુરુ વિદ્યા આપે અને તેનાથી પ્રેરિત થઈને શિષ્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે તેવી મૂળભૂત સમજણ છે. વિદ્યા સાધન છે અને જ્ઞાન સાધ્ય છે. તેનું સુંદર ઉદાહરણ છે અર્જુનનું. ગુરુ દ્રોણ કૌરવો અને પાંડવોને ધનુર્વિદ્યા શીખવે છે. પરંતુ સહુનું કૌશલ્ય અલગ અલગ છે. અર્જુનનું જ્ઞાન સર્વોચ્ચ કૌશલ્ય સાથે વિકસે છે, તે જ્યારે દ્રૌપદીના સ્વયંવરમાં મત્સ્યવેધ કરે છે ત્યારે જોવા મળે છે. ધનુર્વિદ્યા સહુ પાસે છે પણ કૌશલ્ય અને જ્ઞાન અર્જુન પાસે છે, જે તેને સફળતા અપાવે છે.

આ જ્ઞાન, આ કૌશલ્ય ભલે મહાભારતના પ્રાચીન સમયથી આવતું હોય પરંતુ આજે પણ તે જ જ્ઞાન વિદ્યમાન છે જ. અંગ્રેજી ભાષા જ લઈએ તો A થી  Z સુધીના મૂળાક્ષરોના જ્ઞાનથી જ કંઈ શેક્સપિયર કે વર્ડ્સવર્થ  થઈ શકાતું નથી. આ કૌશલ્ય દરેક વ્યક્તિએ અલગ ભલે હોય પરંતુ ગુરુ તેને ઓળખે છે અને વિકસાવીને વ્યક્તિની ક્ષમતાને પૂર્ણપણે વિકસાવે છે. તેથી જ ગુરુ હંમેશાં માનને પાત્ર છે, પૂજનને યોગ્ય છે. શિષ્ય ગુરુ પ્રત્યે આદર  પ્રગટ કરવા ઈચ્છે,  પોતાની પૂર્ણતાના પ્રેરક પ્રત્યે અહોભાવ પ્રગટ કરી ધન્યતા અનુભવે છે.

માણસ એટલે જ તન અને મનની શક્તિનો સમૂહ. આ શક્તિઓનો  વિકાસ થાય અને તેમાં સંવેદનશીલતા અને માનવતાના ગુણો ઉમેરાય એટલે તે કંઇક અંશે આદર્શ માનવી બને. આદર્શ માનવીઓ જ આદર્શ અને સ્વસ્થ સમાજ બનાવી શકે. સ્વસ્થ સમાજનો પાયો માણસના ગુણો અને નીતિમત્તાના ધોરણો પણ છે. સમાજ માત્ર બૌદ્ધિક, આર્થિક કે વૈજ્ઞાનિક તાકાત બનવાથી જ વિકાસ કરી ન શકે. આ માટે પથપ્રદર્શકની જરૂર હોય છે. અજ્ઞાનમાં ભટકતાં, રઝળતાં, ઘોરતા લોકોને ગુરુ અલૌકિક અનુભવે દોરે છે. દુર્ગુણો રૂપી બાવળિયાની ડાળે ઝૂલતા શિષ્યને ગુરુ સદગુણો રૂપી આંબલિયાની ડાળે ઝૂલતા કરે છે. યોગ્ય ગુરુ વ્યક્તિને જ્ઞાન અને સદગુણોથી સમૃધ્ધ બનાવે છે, કોઈ પણ પડકારને પહોંચી વળવા સમર્થ બનાવે છે. માનવજાતિના ઇતિહાસમાં નજર નાખીએ તો સમયાંતરે દરેક સમાજ સમક્ષ જુદા જુદા પડકારો ઉદભવતા જ રહ્યા છે. આ સામે વિજયી બનીને બહાર આવવા માટે જરૂરી છે યોગ્ય સમજણ, જે માત્ર યોગ્ય શિક્ષણ જ વિકસાવી શકે. આ કાર્ય કરવા માટે  ગુરુથી વધુ યોગ્ય કોણ હોઈ શકે? ગુરુ એ શિષ્ય માટે મિત્ર, દાર્શનિક – ફિલોસોફર  અને પથપ્રદર્શક – ગાઈડ છે. તે એવું શાંત અને સૌમ્ય નેતૃત્વ પૂરું પાડે છે, જે વ્યકિતને સફળતા તરફ લઈ જાય છે. શું ગુરુ દ્રોણ  વિના અર્જુનના ધનુષ્યનો એ રણટંકાર હોઈ શકે? ઋષિ વિશ્વામિત્રની વિદ્યા વિના રામ કે ગુરુ સાંદિપનીના શિક્ષણ વિના કૃષ્ણ પણ પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરી શકે કે કેમ તે એક સવાલ છે. ગુરુનું યોગદાન અમૂલ્ય છે. તેને કોઈ પણ  મૂલ્ય આપીને ચૂકવી શકાય નહીં. તેને કદાચ આપવું હોય તો માન, સન્માન, આદર અને પ્રેમ જ આપી શકાય. ગુરુનો શિષ્ય સાથેનો સંબંધ માત્ર ગુરૂદક્ષિણા આપીને જ પૂરો થઈ જતો નથી. ગુરુનું ઋણ આજીવન છે, સતત છે.

ગુરુ કોણ હોઈ શકે? ગુરુ એ જે જ્ઞાનની તરસ છીપાવે, જ્ઞાનની ગંગા વહાવે, જીવનરસને છલકાવે, જીવનને ધન્ય બનાવે. શ્રીમદ્ ભાગવતના 11મા સ્કંધમાં યદુ અને અવધૂત વચ્ચેની વાતચીત છે. જેમાં અવધૂત તેના ગુરુના નામ આપી તેમની પાસેથી શું શીખ્યા તે કહે છે. ખરેખર તો આ દુનિયામાં દરેક પાસેથી કંઇક શીખવા મળે છે. દત્તાત્રેયના 24 ગુરુ હતા. દેવો અને દાનવો પણ જ્યારે મુશ્કેલી પડે ત્યારે તેમના ગુરુઓ-દેવોના ગુરુ બૃહસ્પતિ અને દાનવોના ગુરુ શુક્રાચાર્ય- નું માર્ગદર્શન લેતા તેવું પુરાણકથાઓ કહે છે. છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ પણ સમર્થ સ્વામી ગુરુ રામદાસને પૂજ્ય ગણી માન આપતા તો તાનસેન અને બૈજુ બાવરાના ગુરુ સ્વામી હરિદાસની વાત પણ સહુને યાદ હશે જ. તો ગુરુ રામકૃષ્ણ પરમહંસ, ગુરુદેવ ટાગોર અને મહાન ગુરુ શંકરાચાર્ય પણ યાદ આવે જ. ગ્રીક ઇતિહાસમાં પણ ગુરુ એરિસ્ટોટલની વાતો યાદ આવે છે. સંસારમાં જ્યાં પણ સિદ્ધિનું સામ્રાજ્ય છે, ત્યાં ગુરુ દૃષ્ટીમાન થાય જ છે. હીરો મૂલ્યવાન ત્યારે જ બને જ્યારે તેને પાસા પડે અને માનવી પણ ગુણ સમૃધ્ધ ત્યારે જ બને જ્યારે ગુરુ મળે. ઇતિહાસમાં નજર કરીએ તો પણ આ સત્ય છે અને કદાચ આપણા ખુદના જીવનમાં પણ આ જ જોવા મળશે. આપણે પણ ગુરુનું પ્રદાન ભૂલી શકીએ તેમ નથી. 

શિષ્ય માટે પણ એ આવશ્યક છે કે એ યોગ્યતા કેળવે ત્યારે જ સાચા ગુરુ મળે. ગુરુ પ્રેરણામૂર્તિ છે, ભીતરની યાત્રાના પથપ્રદર્શક છે. કાશ્મીરથી કન્યાકુમારી આપણે યાત્રાએ નીકળ્યા હોઈએ તો આપણી ગતિ પગપાળા યાત્રિકની હોય. જો ગુરુનો સાથ મળે તો એ જ ગતિ આકાશી બની શકે. ગુરુ અજ્ઞાનના અંધકારને કાપે, શંકાના વાદળને હટાવે, નિષ્ફળતાના ધુમ્મસને દૂર કરે, શાણપણથી માંજીને સ્પષ્ટતા આપે, કુંઠિત મનને મુક્તિનો માર્ગ બતાવે, જીવનની વિવિધ અવસ્થાઓની મથામણમાં વલખતા માનવીની ભ્રમણા હરે, ચિદાકાશમાં ચૈતન્યનો પ્રકાશ પાથરે. જીવનને ધન્ય બનાવનાર ગુરુને કોટિ કોટિ વંદન.

રીટા જાની
23/07/2021

એક સિક્કો બે બાજુ : 27) કૂપ મંડૂક દેશ!


ભારત દેશના ભૂતકાળની વાત આપણે આ કોલમમાં કરી રહ્યાં છીએ : શું થઇ રહ્યું હતું આપણા દેશમાં કે જે થકી એ ગુલામ બન્યો ?

એક દેડકો અને એનું આખું કુટુંબ એક કુવામાં રહેતું હતું . એક દિવસ એક નાનકડું દેડકું કોઈ છોકરી પાણી ભરવા આવી ત્યારે એના ઘડામાં ભરાઈ ગયું અને કુવામાંથી બહાર આવ્યું !! અને ઓહોહો ! એણે જોયું કે આ આકાશ તો બહુ મોટું છે ! એણે જોયું કે અહીં કૂવાની બહાર એક આખી દુનિયા વસે છે જે કૂવાના નાનકડાં વર્તુળ કરતાં ઘણી જ મોટી છે !! એટલે એ દેડકાએ પાછા કુવામાં જઈને બીજા દેડકાઓને મોટા આકાશની વાત કરી . સૂરજ અને ચાંદા સાથે રાત્રીએ દેખાતાં અગણિત તારલિયાઓની વાત કરી અને વિશાળ ધરતી આજુબાજુના ખુલ્લા મેદાનો , મકાનો , વૃક્ષઓ અને વાહનો એ સૌની વાત કરી !!
હવે તમે કહો , આગળ શું બન્યું હશે?
તમે કહેશો કે સૌ વડીલ દેડકાંઓએ એ નાનકડાં દેડકાનું સન્માન કર્યું હશે અને આવી સારી સાચી હકીકત જણાવવા એનો આભાર માન્યો હશે ! બધાં દેડકાંઓએ બહારની દુનિયા જોવા માટેનો પ્લાન ઘડ્યો હશે અને પોતાની વિચાર શક્તિને વિશાળ કરી હશે અને વર્તનમાં પરિવર્તન આણ્યું હશે , ખરું ને ?
પણ , આ તો સત્તરમી અઢારમી ઓગણીસમી સદીના ભારત દેશની વાત છે !
અખાને એટલે તો લખવું પડ્યું ; “ કોઈ આવીને વાત જો સૂરજની કરે , તો આગળ જઈ ચાંચ જ ધરે:
અમારે આટલાં વર્ષ અંધારે ગયાં અને તમે આટલાં ડાહ્યાં ક્યાંથી થયાં?
હા , દેશ આખ્ખો અંધકારમાં ગરક થઇ ગયો હતો ..
દેશની આબાદી અને પ્રગતિને કારણે વિશ્વમાંથી સૌ ભારતમાં ભણવા , વહેપાર ઉદ્યોગ કરવા અને ઉચ્ચ સંસ્કૃતિ અનુભવવા આવતાં હતાં , પણ એમણે જોયું કે અહીં તો દેશ સાવ રેઢિયાળ પડ્યો છે ! સૌ પોતપોતાના અહમને સંતોષવા જ્ઞાતિ – જાતિ અને ઊંચ નીચ નાં વાડા કરીને બેઠું છે ! આપણે ત્યાં ચાર વર્ણ – જાતિની પ્રથા હોવાથી ક્ષત્રિઓના હાથમાં રાજ વહીવટ હતો ; અને એટલે એમની પ્રશંશા કરનાર ચારણ વર્ગ રાજાને ખમ્મા ખમ્મા કહેવા ઉભો થઇ ગયો !
બ્રાહ્મણ વર્ગ વિદ્વાન અને દિવ્ય વિચાર ધરાવનાર હતો એટલે એમણે સંસ્કૃતમાં શ્લોક સંહિતાઓ ઉચ્ચારણ સાથે યજ્ઞો કરવા માંડ્યાં.. ફલાણું ફળ અને ફલાણું ફૂલ આ ભગવાનને ધરાવો , અમુક જાતનો રુદ્રાક્ષ મણકો અમુક રીતે માળામાં મૂકીને માળા કરો .. એમ માત્ર બાહ્ય આડંબરોમાં એ સમાજ રચ્યો પચ્યો રહેવા લાગ્યો ! બિચારા વણિક વર્ગને પૂરું અક્ષર જ્ઞાન ના હોય એટલે એ વહેપાર તો કરે પણ બ્રાહ્મણને સાથે રાખે જે વાંચવાનું અને વ્રત વિધિનું કામ કરે !
ને સૌથી ખરાબ દશા પેલા ક્ષુદ્ર વર્ગની થઇ ! બિચારાં બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિય અને વણિક વર્ગની સેવા કરવા કાયમ ક્ષુધાતુર – છતાં હવે સૌના અહંકાર અને અભિમાનને લીધે ત્યાજ્ય બન્યા ! એટલી હદે કે હવે એ લોકોને અસ્પ્રુશ્ય ગણીને અડવાણી પણ મનાઈ !
અને સ્ત્રીઓનું શું થયું ?
દેશમાં ધર્માન્ધ પરદેશીઓએ આક્રમણો કરવા માંડ્યાં ત્યારે સૌએ ભેગાં થઈને દુશમનોનો સામનો કરવાને બદલે પોતપોતાનાં વાડાઓમાં બેસી રહીને પડોશી રાજ્યને પડવા દીધું ! સ્ત્રી વર્ગ માટે જાત સાંભળવા એક જ રસ્તો હતો – કેસરિયા કરવા ! સતી થવું ! ને જે રાજ્ય ગુલામ બન્યું ત્યાં પર ધર્મીઓથી બચાવ પરદા પ્રથા આવી ગઈ !
હવે જીવનમાંથી સૌનો રસ ઉડી ગયો . આત્માનું કલ્યાણ કરો અને આવતે ભવે સુખ મળશે એવી ભાવનાથી દેશ ટકી રહ્યો ..પંડિતોએ પણ હાથમાં શસ્ત્ર લેવાને બદલે માત્ર યજ્ઞો પૂજા પાઠ કરીને ઉપરથી ભગવાન શિવ કે કૃષ્ણ કે પોતાના અન્ય ઇષ્ટ દેવને ધરતી પર બોલાવવા અરજ કરવા માંડી!! કૃષ્ણે ગીતામાં જયારે ગાયું હતું :
યદા યદા હી ધર્મસ્ય ગ્લાનિર ભવતિ ભારત ; અભ્યુત્થાન અધર્મસ્ય સંભવામિ યુગે યુગે ‘ એ રીતે સૌ યજ્ઞો કરતાં બેસી રહ્યા; “ હમણાં ભગવાન અવતાર લેશે અને આ દુષ્ટોને મારી નાખશે !”
બસ એમ એ યાદ કરીને સૌ બેસી રહ્યાં હાથ જોડીને !! સોમનાથનું મંદિર જયારે લુંટાતુ હતું ત્યારે મંદિરના પુજારીઓ આંખ બંધ કરીને ભગવાનને પ્રાર્થના કરતાં હતાં; “. અમને બચાવો !” શું ભગવાન એમ ઉપરથી ઉતરીને આવવાના હતાં ?
પણ એ સાથે એક બીજો વર્ગ પણ ઉભો થયો : તે હતો ભણેલ ગણેલ સુધારક વર્ગ .
પ્રિય વાચકમિત્રો ! આપણે ત્યાં જયારે ગાંધીજી સાઉથ આફ્રિકાથી પાછા આવ્યા ત્યારે એમણે એક વર્ષ સમગ્ર ભારતમાં મુસાફરી કરી હતી , એમણે વિચાર્યું અજગરની જેમ ઘેરી ઊંઘમાં ઊંઘતા આ દેશને જગાડવો કેવી રીતે ?
પણ એ ઊંઘતા – આત્મશ્લાઘામાં ડૂબેલ દેશને જગાડવાનું કામ નરસિંહ મહેતાથી માંડીને અખો અને કબીર એમ ઘણા કવિઓએ કર્યું છે .. પણ અહીં તો કૂપમંડૂક પ્રજા હતી !
કૂવાના દેડકાને જેમ કૂવામાંથી માત્ર નાનકડું આકાશ જ દેખાય તેમ આ દેશમાં પણ લોકો બસ એજ અંધશ્રદ્ધામાં સબડતા મંત્ર તંત્ર અને દોરા ધાગા અને જાપ તપમાં ડૂબી ગયાં હતાં !
આજન્મ મરણાન્તામ ચ ગંગા આદિ તટિનીસ્થિતઃ
કૂપ મંડૂક પ્રમુખઃ યોગિનઃ તે. ભવતિ કિમ ?
અર્થાત – આખી જંદગી ગંગા જેવા સ્થળને કિનારે રહેનાર દેડકાઓ શું યોગી બની શકે ખરાં?
ભારતના પૂર્વ ભાગમાં રાજા રામ મોહનરાય ( ૧૭૭૨- ૧૮૩૩ ) જેવા સુધારકો અઢારમી સદીમાં થયા
અને પશ્ચિમમાં દયાનંદ સરસ્વતી જેવી પ્રતિભા જન્મી ( તેઓ સૌરાષ્ટમાં જન્મેલ ૧૮૨૪ -1883) ઓગણીસમી સદીમાં – એમને આર્ય સમાજની સ્થાપના કરી .મૂર્તિ પૂજામાં જે દુષણો ભરાઈ ગયા હતાં તેની સામે તેઓએ વિરોધ કર્યો !
“કાના ને માખણ ભાવે , કાનાને મિસરી ભાવે “ એમ ભોગો ધરાવી ધરાવીને સમાજ ગરીબોના આસું પર પોતાના સ્વર્ગની કોઈ અલૌકિક કલ્પનામાં સ્વપ્નમાં રાચતો હતો !
બિચારાં ગરીબોને મોઢેથી લઈને શિવલિંગ ઉપર દૂધનો અભિષેક થતો !
આ બધાં સુધારક લોકોએ ખોટા જાતિવાદ- ઊંચ નીચના ભેદ મિટાવવા હાકલ કરી .
“કોઈ ધર્મમાં મૂર્તિ પૂજા નથી – માત્ર એક જ ભગવાન છે -તેની માનસિક પૂજા કરો “ એ કહે .
કુર્વન્તો વિશ્વમ આર્યમ ! એમણે સમગ્ર વિશ્વને આર્યમ- સુધરેલું બનાવવા બીડું ઝડપ્યું . જો કે એમને પુરી સફળતા ના મળી કારણકે એમનું અકાળે મૃત્યુ થયું . (એની પણ એક રસપ્રદ વાત છે :એમના રસોઇયાએ કોઈની ચઢવણીથી દયાનંદ સરસ્વતીને દૂધમાં ઝેર આપ્યું, પણ પછી એને પસ્તાવો થયો એટલે એણે સાચી વાત કહી દીધી . દયાનન્દે એને પૈસા આપ્યા અને સવારે કોઈ પકડવા આવે તે પહેલાં એને ભગાડી દીધો , પણ એને કહ્યું કે મારે જે સુધારા કરવા છે તે હવે હું કરી શકીશ નહીં ) દોઢ મહિના સુધી ઝઝૂમ્યા બાદ એ મૃત્યુ પામ્યા અને એમનું કાર્ય અધૂરું રહ્યું ..
તો વિવેકાનંદ જેવી તેજસ્વી પ્રતિભાએ પોતાના ગુરુ રામકૃષ્ણ પરમહંસની યાદમાં રામકૃષ્ણ મિશનની સ્થાપના કરી ..( ૧૮૯૨માં ) બાળ લગ્નો અટકાવવા , છોકરીઓને દૂધ પીતી કરવાના દુષણો , પરદા પ્રથા , સતી કરવાના રિવાજો સામે આ સૌ કટી બધ્ધ થયા છે , પણ બહુ ઓછો બદલાવ લાવી શક્યાં છે . વિધવાઓને ફરીથી લગ્ન કરવાની છૂટ આપવી જોઈએ , એમને ભણવાનો હક્ક હોવો જોઈએ વગેરે વગેરે હિમાયતો એ સૌ સુધારકોએ કરી ..
પણ , આપણા ધર્મે તો સૌને કૂપ મંડુકતાં બતાવી : દરિયો ઓળગવાની જ મનાઈ ! બહાર જાઓ તો બહારની દુનિયાનો ખ્યાલ આવે ને ?
ગાંધીજી ૧૯૧૫માં દેશમાં આવ્યા ત્યારે આ બધાં સુધારકોની મહેનત છતાં દેશ અંધકાર યુગમાં ઊંઘતો હતો .. ગાંધીજીએ ઇંગ્લેન્ડ નિવાસ દરમ્યન અને પછી સાઉથ આફ્રિકામાં જોયું હતું કે ત્યાંની સ્ત્રીઓ તો આસાનીથી બધાં સાથે વાતો કરે છે ! એ કોઈ પરદામાં રહેતી નથી . એ કોઈ સ્ત્રી માત્ર ઘરમાં જ બેસી રહેતી નથી . છૂટથી હરે છે , ફરે છે અને પર પુરુષ સાથે વાતો પણ કરે છે .. તો આપણો દેશ તો સ્ત્રીની પૂજા કરતો હતો . સ્ત્રી શક્તિનું ગૌરવ કરતો હતો તે આવો કેવી રીતે બની ગયો ?
અને દેશમાં નવો પવન ફુંકાયો . જે કામ પહેલાં કોઈ જ કરી શક્યું નહોતું તે – દેશમાં સ્ત્રીઓ પણ ઝંડા હાથમાં લઈને ;
“ સૌ ચાલો જીતવા જંગ બ્યુગલો વાગે “ એમ ગાતી બહાર આવી . અને દેશમાં આઝાદીનો પવન ફુંકાયો
માતા તારો બેટડો આવે ; આશાહીન એકલો આવે !
જ્વાળામુખી એને કાળજડે રે , ને આંખમાં અમૃત ધાર !
ભેળાં કાળ નોતરાં લાવે , માતા તારો બેટડો આવે!” એકલે હાથે ઝઝૂમવાની આ vat ગાંધી યુગમાં ઝવેરચંદ મેઘાણીએ લખી છે . બસ , દેશમાં ચૈતન્ય આવ્યું . ને પછી આઝાદી પણ આવી .
હા , દેશની આઝાદીમાં સ્ત્રીઓએ પણ અમૂલ્ય ફાળો આપ્યો છે . સિક્કાની એ બીજી બાજુની વાત આવતે અંકે !

૨૭-વાર્તા અલકમલકની-રાજુલ કૌશિક

‘કલ્યાણી’

જન્મ અને મરણ તો ઈશ્વરની મરજીને આધારિત છે. મળવું અને વિખૂટા પડવું એ પણ નિયતીના નિર્ણયને આધારિત. આવા જ નિયતીના નિર્ણય સમો વિવાહ પ્રસંગ આટોપીને બેરિસ્ટર રાધારમણે એમની નવવધૂ કલ્યાણી અને જાનૈયા સાથે ઘર તરફ પ્રસ્થાન આદર્યું હતું. 

રંગેચંગે આટોપાયેલા લગ્નની ઉમંગભરી યાદ સૌના મનમાં હજુ તો અકબંધ હતી અને એના લીધે એકધારી રફ્તારે આગળ વધી રહેલી ટ્રેનની સફર પણ સૌ માટે વધુ ઉમંગભરી બની હતી.

ટ્રેનની ગતિ અને લગ્ન પ્રસંગે માણેલી ક્ષણોની મીઠી યાદોની ગતિ તાલ મેળવીને આગળ વધી રહી હતી અને અચાનક …..

અચાનક વધું જ વેરવિખેર થઈ ગયું. ટ્રેનને અકસ્માત નડ્યો. આનંદમંગળ માણી રહેલાં સૌ પર કાળનો કોરડો વીંઝાયો. અનેક ઘાયલ થયાં. અનેક ત્યાં જ ઘટના સ્થળ પર મૃત્યુ પામ્યાં. મૃતકમાં રાધારમણનું પણ નામ હતું. અંતિમ શ્વાસ લેતા પહેલાં રાધારમણે પોતાના મિત્ર જયકૃષ્ણને કલ્યાણીની ભાળ લેવાં આખરી વિનંતી કરી.

“જયકૃષ્ણ, કલ્યાણીને તારા ભરોસે મૂકીને જઈ રહ્યો છું. જે લગ્નજીવનની શરૂઆત થાય એ પહેલાં જ એનો અંત આવી ગયો છે એવા આ લગ્ન પાછળ એનું જીવન ન વેડફાય એવી મારી ઇચ્છાને માન આપીને એના લગ્ન કરાવજે.” અને વધુ કંઈ વાત થાય એ પહેલાં રાધારમણે અંતિમ શ્વાસ લીધા.

પાછળ રહી ગયેલાં ઘાયલ જાનૈયા અને નવવધૂ કલ્યાણીને લઈને જયકૃષ્ણ ઘરે પહોંચ્યા. બે દિવસ પહેલાં જે કલ્યાણીના સૌભાગ્યની સૌને ઇર્ષા થતી હતી એ સૌ આજે કલ્યાણીના દુર્ભાગ્ય પર અફસોસ કરતાં હતાં. સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ હવે એની છાયા માત્રથી દૂર રહેવા માંડી. એ જ્યાં જશે ત્યાં આપત્તિ બનીને જશે એવા ભયથી સૌ કલ્યાણીથી દૂર રહેવા માંડ્યા.

જયકૃષ્ણની પત્ની માલતી પણ આમાંથી બાકાત નહોતી. એને કલ્યાણી પર અત્યંત અનુકંપા થઈ આવતી પણ અંતે તો એ પતિ-સંતાનોનું હિત ઇચ્છતી એક સરળ ગૃહીણી હતી ને! પતિને સહેજ આંખ-માથું દુઃખે તો પણ એ આશંકાથી ફફડી ઊઠતી. નાનકડી ઉપમાની પણ એને સતત ચિંતા રહેતી કે ન કરે નારાયણ અને કલ્યાણીનું દુર્ભાગ્ય એના માટે કોઈક પીડા ના ઊભી કરે.

પણ કલ્યાણી અને ઉપમા વચ્ચે અજબનો સ્નેહ નાતો બંધાતો જતો હતો. કલ્યાણીના આવ્યા પછી ઉપમા તો એની કાકી પાસે જ રહેતી થઈ ગઈ હતી. માલતીની હાલત કફોડી બની જતી. એ ન તો ઉપમાને કલ્યાણી પાસે જતા રોકી શકતી કે ન તો એ કલ્યાણીને આ ઘરમાંથી નીકળવાનું કહી શકતી. અનેકવાર પતિને કહેવાનો પ્રયાસ કરી જોયો,

“જુવાન વિધવાને છ છ મહિનાથી આપણાં ઘરમાં રાખી છે, લોકો શું કહેશે?”

“જેને કહેવું હશે એ મને કહેશે ને. તને તો કોઈ કંઈ નહીં કહે, તું શું કામ ખોટી ચિંતા કરે છે અને જુવાન હોય કે વૃદ્ધ વિધવા શું ફરક પડે છે?” જયકૃષ્ણ વાત હસવામાં કાઢી નાખતા.

ખરેખર તો માલતીને દિવસ-રાત પતિ અને પુત્રીના મંગળની ચિંતા હતી. વિધવા સ્રીના પડછાયાથી અમંગળ આશંકા માત્રથી એ ડરતી રહેતી. સમય સરતો રહ્યો અને જયકૃષ્ણ પણ કલ્યાણી અંગે કોઈ નિર્ણય નહોતા કરી શકતા.

એ દિવસે તો શહેરની પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિના અવસાનના લીધે ઑફિસ વહેલી બંધ થઈ અને જયકૃષ્ણ સમય કરતા વહેલા ઘરે પહોંચ્યા. માલતી બહાર ગઈ હતી પણ ઉપરના માળથી ઉપમાનો અવાજ આવતો હતો એટલે સૌ ઉપર હશે એમ માનીને એ અવાજની આંગળી પકડીને એ ઉપર ગયા. ઉપર ચઢતાં જ સામે સદ્યસ્નાતા કલ્યાણી નજરે પડી. ખુલ્લી લાંબી કેશરાશીની આડશમાંથી દેખાતો એનો ગોરો ચહેરો જાણે વાદળોની આડેથી દેખાતા ચંદ્રની જેમ ચમકતો હતો. આંખોમાં એક વિશેષ આકર્ષણ હતું. કદાચ આજ સુધી આવું સૌંદર્ય જયકૃષ્ણે જોયું જ નહોતું. યૌવન તો જાણે અંગે અંગમાંથી સોળે કળાએ ખીલ્યું હતું. સાદગીની પણ આવી આભા હોઈ શકે એવું પહેલી વાર જયકૃષ્ણે અનુભવ્યું. ક્ષણભર કલ્યાણીને જોઈ લેવાનું પ્રલોભન એ રોકી ન શક્યા. પણ જેવી કલ્યાણીની નજર જયકૃષ્ણ પર પડી એણે શરમથી પાલવ ખેંચીને માથું ઢાંકી લીધું .જાણે ફરી વાદળની આડશમાં ચંદ્ર ઢંકાઇ ગયો પણ જયકૃષ્ણના મનને વિચલિત કરતો ગયો.

“કલ્યાણી, મારે તારી સાથે વાત કરવી છે.”

કલ્યાણી શરમથી કોકડું વળી ગઈ. માલતીની ગેરહાજરીમાં એ જયકૃષ્ણની સાથે કોઈ વાત કરવા ઇચ્છતી નહોતી. એણે કોઈ જવાબ આપવાનું ટાળ્યું.

“કલ્યાણી, રાધારમણ એના અંતિમ સમયે તને મારા હાથમાં સોંપતા ગયા હતા. મારું કર્તવ્ય છે કે હું તને સુખી કરું પણ એનો રસ્તો તો તારે જ નિશ્ચિત કરવો પડશે.” જયકૃષ્ણના સ્વરમાં કંપન ભળ્યું. કલ્યાણીએ નજર ઉઠાવીને એમની સામે જોવાનુંય ટાળ્યું હતું તેમ છતાં જયકૃષ્ણની નજર જાણે એને વીંધી નાખતી હોય એમ એ અનુભવી રહી. એ કાંપી ઊઠી. આ પહેલો અનુભવ હતો.

“આપને જે યોગ્ય એમ કરજો પણ માલતીબહેનની હાજરીમાં વાત કરો એ વધુ યોગ્ય છે.”

કલ્યાણી સતત એ વાતે સતર્ક રહેતી કે એના લીધે આ ઘરમાં વિષાદ કે વિખવાદનું કોઈ વાતાવરણ ન સર્જાય એટલે એ હંમેશા સૌથી, ખાસ કરીને જયકૃષ્ણથી અંતર જાળવતી. પરમાત્માએ એને સૌંદર્ય આપવામાં કોઈ કસર નહોતી છોડી પણ ભાગ્યમાં સુખ લખવાનું ભૂલી ગયા હતા. અને એટલે જ ક્યારેય પોતાના દુર્ભાગ્યની છાયા કોઈ પર ન પડે એવી પ્રાર્થના કરતી.

માલતી ગમે એટલું મનને મનાવે પણ જ્યારે એ બહાર જઈને આવતી ત્યારે એ કોઈની કહેલી વાતો સાંભળીને કેટલીય ચિંતાઓનું પોટલું મનમાં ભેગુ બાંધી લાવતી. જેટલા મ્હોં એટલી વાતો સાંભળીને એના મનમાંય ઘરમાં કલ્યાણીની હાજરીના લીધે કોઈ અમંગળ ઘટનાના ખતરાની ઘંટડી વાગ્યા કરતી. આજે પણ એ એની બેનને મળી આવી ત્યારે મનમાં અઢળક ઉચાટ લઈને આવી.

અને જે ઉચાટ મનમાં લઈને આવી હતી એ ઉભરો આવતાની સાથે પતિ સામે ઠલવી દીધો. હવે કલ્યાણીને ઘરમાં રાખવી ન જોઈએ એવી જીદ પકડી.

પણ જયકૃષ્ણનું માનવું હતું કે જેના નસીબમાં ઈશ્વરે અઢળક દુઃખ લખ્યું છે એને આપણે સુખ તો આપી શકવાના નથી પણ એને બેઘર કરીને એના દુઃખમાં શા માટે ઉમેરો કરવો? અને રાધારમણ એમના અંતિમ સમયે કલ્યાણીનું ધ્યાન રાખવાનું કહી ગયા હોય, ત્યારે એને કેવી રીતે જવાનું કહી શકાય? હા, એ જ્યારે ઇચ્છે ત્યારે એના પુનઃવિવાહ કરીને વિદાય આપી શકાય. દુનિયામાં સૌ કોઈને રાજી ક્યાં રાખી શકાય છે? બધાનું સાંભળવા કરતાં જે એકની સંભાળ આપણે લેવાની છે એની ચિંતા કરીએ તો ગનીમત.

માલતી સમજી ગઈ કે હવે કલ્યાણીની જીવનભર નજર સામે સહન કરવાની રહેશે, તેમ છતાં એણે પોતાની ચિંતા છતી તો કરી જ.

“મારું એવું કહેવું નથી કે આજે જ એને મોકલી દો પણ પંદર દિવસ પછી મારે મારી ભત્રીજીના લગનમાં પીયર જવાનું થશે ત્યારે કલ્યાણી અહીં એકલી રહેશે?”

“એકલી ક્યાં છે, એને સાથે જ લઈને જજે ને.” જયકૃષ્ણે જવાબ આપ્યો.

પણ માલતીને આ વાત ક્યાંથી મંજૂર હોય?

“ન જાન-ન પહેચાન અને એક વિધવાને મારા પીયરની મહેમાન બનાવીને ક્યાં લઈ જઉં? શુકન-મહુરતના ટાણે એની છાયા પરણવા જતી કન્યા પર પડે એ કોને ગમે?” માલતીના અવાજમાં વિદ્રોહનો સૂર ભળ્યો.

“બસ, તો પછી કલ્યાણી અહીં જ રહેશે. એવું હોય તો બુધિયાની મા ને વધારે પૈસા આપીને અહીં રહેવા બોલાવી લે જે.” જયકૃષ્ણના અવાજમાં મક્કમતા હતી.

નાછૂટકે માલતીને કલ્યાણીને મૂકીને જવું પડ્યું. જતાં પહેલાં એણે બુધિયાની મા ને પૂરતી તકેદારી રાખવાનું સમજાવી દીધું. કલ્યાણીને પણ પરદામાં રહેવાનું કહી દીધું અને માલતીએ પીયરની વાટ પકડી.

વધુ આવતા અંકે..

સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણની વાર્તા ‘કલ્યાણી’ પર આધારિત અનુવાદ.

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

HopeScope Stories Behind White Coat – 27 / Maulik Nagar “Vichar”

By:Maulik Nagar “Vichar”

બાટલી બોય

“એક ગઝલ તારા નામની, ના રહીમની ના રામની
એક ગઝલ તારા નામની
મૂછોનાં દોરા ફૂટ્યાં અને ઋતુ આવી જામની
એક ગઝલ તારા નામની”
“આહાહાહા…મારા વ્હાલા અંકિત પંડ્યા..શું શેર માર્યો છે તે તો બાકી.” બાઇટિંગના પડિયામાંથી એક સિંગનું ભજીયું મોઢામાં મૂકતા મિત્ર પ્રણવે ભરચક નશામાં અંકિતના ભારોભાર વખાણ કર્યા.
“શું વ્હાલા વ્હાલા કરો છો પ્રણવભાઈ..તમારા વ્હાલા તો ભગવાનને વહેલા વ્હાલા થઇ જાય એટલું પીવે છે!” જાગૃતિનાં હાથમાં ચટપટી ચિકન લોલીપોપ હતી અને મોંઢા પર સૂગ.
“જાગૃતિભાભી..અંકિતને તો બમણો નશો ચડે છે..તમે પણ…..!” અંકિતનો મિત્ર પ્રણવ બીજી કોઈ પણ ચોખવટ કરે તે પહેલાં જાગૃતિ ચિકન લોલીપોપની ડિશ મૂકી ત્યાંથી નીકળી ગઈ.

અંકિત સ્વભાવે તો સારો વ્યક્તિ હતો. સવારે નાહીને પૂજા કરવાની, સૂર્યનારાયણને જળ ચડાવવાનું, જાગૃતિ માટે સવારની પહેલી ચા તો અંકિત જ બનાવતો. અઠવાડિયામાં એક દિવસ નિયમિતપણે જાગૃતિને ઘરવખરી અને કરિયાણાની ખરીદી કરવાં લઇ જવાની અને એક દિવસ સિનેમા ક્યાંતો વડોદરાની કોઈ સારી હોટેલમાં સહપરિવાર જમવા જવાનું.
એકંદરે સારું એવું કમાતા અને પોતાની પૂરેપૂરી જવાબદારી નિભાવતા અંકિતનું આ રૂપ માત્ર સાંજના નવ વાગ્યા સુધી જ રહેતું. નવ વાગે એટલે એનાં એકાદ-બે લોફર મિત્રો ઘરે આવી ચડે અને એમની મહેફીલ જામે. એમાં પતિને સંપૂર્ણ સમર્પિત બિચારી જાગૃતિનું આવી જ બને.

જાગૃતિની બધીય ઇન્દ્રિયો ભ્રષ્ટ થઇ જાય. અનેક ગાળો, અપશબ્દો અને ગંદકીભરી વાતો કાને પડે. સભ્ય પરિવારના લોકો ન જોઈ શકે એવાં ચલચિત્રોના દ્રશ્યો એનાં આંખે પડે..ક્યારેક અંકિતના અનાડી મિત્રોની નજર અને થાળી કે પાણીના ગ્લાસ આપતી વખતનો તેઓનો કંટાળો સ્પર્શ જાગૃતિને ખૂંચે. અને અધૂરામાં પૂરું ભૂદેવની દીકરી અને પત્ની હોવા છતાં ઘરે આવેલા ભૂખ્યાં તરસ્યાં દાનવોને માંસાહાર પીરસવું પડે એ મોટો રંજ હતો.
હદ તો ત્યાં થતી હતી કે જયારે અંકિત અને એનાં મિત્રો બધાં જ નશામાં ચૂર થઇ જતા ત્યારે અંકિત જાગૃતિને પોતાનાં મિત્રોને એમનાં ઘરે મૂકી આવવા આગ્રહ કરતો. પણ જાગૃતિ ટસની મસ ન થતી. અને અંતે અંકિત એનાં પિયક્કડ મિત્રોને પોતાનાં બેડરૂમમાં સૂઈ જવા કહેતો.
“અંકિત, તમને ખબર છેને કે હું તમને કેટલું ચાહું છું.”
“જાગૃતિ, તું મને ચાહતી હોઈશ એનાં કરતા હું તને બમણું ચાહું છું.” સ્વિટ વાઈનના રસિયા અંકિતે મધુર સ્વરે જાગૃતિનો હાથ પોતાનાં હાથમાં જક્ડયો.
“જો તમે ચાહતા જ હોવ તો………..”
જાગૃતિનું વાક્ય પતે તે પહેલાં જ અંકિત બોલી ઉઠ્યો “વૅરી સુન બેબી..”
વાસ્તવમાં આ ચર્ચા રોજની હતી. વૅરી સુન…સાંભળતા જ ઘરનું વાતાવરણ સૂનમૂન થઇ જતું.

અંકિતને એનાં મમ્મી પપ્પા, પત્ની જાગૃતિ, ચૌદ વર્ષની દીકરી નિરાલી બધા એ સમજાવ્યું પણ એની આ દારૂ પીવાની લતને લાત મારી શકતો ન હતો.
હવે તો સોસાયટીના સભ્યો અને અમુક મિત્રો તો એને બાટલી બોય કહેવાં લાગ્યાં હતાં.
જાગૃતિએ અનેક બાધાઓ માની, રુદ્રી કરાવડાવી, કથાઓ કરાવડાવી, ધાગા, દોરા, માદળિયાં અનેક ઉપાયો કર્યા.
એકાદ વખત તો પોતે પણ આખે આખી વાઈનની બાટલી પોતે એક ઘૂંટડે ગડગડાવી દીધી.
અંકિતમાં એની બે-ચાર દિવસ અસર રહેતી વળી પાછો નશાની બાટલીમાં ઉતરી જતો.

જાગૃતિ નાસ્તો બનાવી બેડરૂમમાં આવી.
એણે અંકિતને બાથરૂમમાં ગળું છોલાઈ જાય એટલી જોરથી ખાંસતો જોયો.
અંકિત ખાંસતો જાય અને મોઢામાંથી લોહીના ફુવારા ઉડાડતો જાય. જાગૃતિથી ચીસ નંખાઈ ગઈ.
જાગૃતિ પણ હોમિયોપેથી ડૉક્ટર હતી. સાસુ સસરા ઘરડા હોવાથી અને નિરાલીના જન્મબાદ ઘરની જવાબદારીઓ વધતા એણે એની હોમિયોપેથીની પ્રૅક્ટિસ છોડી દીધી હતી.
જાગૃતિની હોમિયોપેથી ડૉક્ટર મિત્રના હસબન્ડ ડૉ. મુખ્તાર ગેસ્ટ્રોફિઝિશ્યન હતાં. એણે એ મિત્રને ફોને કર્યો અને અંકિતની તકલીફ જણાવી.
તેઓએ તેમને પોતાની ક્લીનીક આવી જવા જણાવ્યું.
દરેક મેડિકલ કેસમાં બને તેમ બધા જ જરૂરી રિપોર્ટ્સ કરાવ્યા અને જાણવા મળ્યું કે અંકિતનું લિવર હવે સાવ ખલાસ થઇ ગયું છે.


મનના મોજી સ્પષ્ટ શબ્દોમાં સચોટ કહેવા ટેવાયેલા ડૉ. મુખ્તારે અંકિતને કહ્યું, “બરખુર્દાર, અબ તો સિર્ફ દવા ઔર દુઆ દોનો હી કામ આયેગી, દારૂ કો મારો ગોલી..પૈસે ભી બચેગે ઔર જાન ભી!”
ડૉક્ટરની આવી સોફેસ્ટિકેટેડ ધમકીથી અંકિતનું મગજ એકાદ અઠવાડિયું ઠેકાણે ચાલ્યું.
જાગૃતિને પણ થોડી હાશ થઇ.
પરંતુ બાટલીની પ્રવાહી આત્મા વળી પાછી અંકિતને વળગી.
બે વત્તા બે ચાર પેગ ગયાં અને પાછી લોહીની પિચકારી ચાલુ થઇ.
હવે તો ડૉ. મુખ્તારે લિવર ટ્રાન્સપ્લાન્ટ સર્જનને પણ જાગૃતિ અને અંકિતની કાઉન્સેલિંગ માટે બોલાવી રાખ્યાં હતાં.
“સી મિસ્ટર અંકિત, આઈ એમ સોરી ટુ સે બટ યોર લિવર ઇસ કમ્પ્લીટલી ડેમેજ, ઇફ યુ ગેટ અ ડૉનર ધેન વી કેન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ અધરવાઇઝ……”
સર્જન ડૉક્ટરના આ અટકી ગયેલાં વાક્યમાં અંકિતની અટકી ગયેલાં આયુષ્યના સ્પષ્ટ સંકેત દેખાતાં હતાં.
જરૂરી વિગતની જાણકારી લઇ જાગૃતિ લિવર ડૉનેટ કરવાં માટે તૈયાર થઇ ગઈ.
જો કે અંકિતના માતા પિતા, દીકરી નિરાલી, અન્ય અંગત મિત્રો પણ જાગૃતિના આ નિર્ણયથી ખુશ ન હતાં.
છતાં પણ જાગૃતિ એકની બે ન થઇ.
જાગૃતિને મનમાં હતું કે અનેક બાધા, કથા, દોરા, માદળિયાં કામ ન લાગ્યાં, પોતાના શરીરનો એક અંગ એને આપીશ તો કદાચ એ પ્રાશ્ચિત કરીને દારૂ પીવાનું છોડી દે. કેમ કે, અંકિતમાં દારૂ સિવાય એક પણ દુર્ગુણ ન હતો. અંકિત પ્રેમાળ પતિ, જવાબદાર પિતા અને પુત્ર હતો.

ત્રણ દિવસ પછી અંકિતના પુનર્જન્મની તારીખ નક્કી થઇ.
સાવ ખેંચાઈ ગયેલાં શરીર સાથે અંકિતની સર્જરી થઇ અને પત્ની તરફથી એક નવા જીવનની અમૂલ્ય ભેટ મળી.
જાગૃતિનું સ્વાસ્થ્ય પણ સારું જ હતું.
જાણે બગડેલા રેડિયોમાં વિદેશી ચિપ નાખી હોય તેમ અંકિતના જીવનના સૂરમાં પણ ગજબનો ચમત્કાર થયો.
દારૂ અને દારૂડિયા મિત્રો બંનેથી છુટકારો મળ્યો.
પહેલાં પણ આવા સુધારા અનેક વખત આવ્યા જ હતા પણ એ સુધારાના આયુષ્ય આટલા લાંબા ન હતાં.
હવે તો સારો એવો લગભગ એકાદ મહિના જેટલા સમયથી અંકિત આ સુધરેલા જીવન સાથે ટેવાઈ ગયો હતો.
પણ બીજી બાજુ જાગૃતિના શરીરમાં થોડો ઘસારો લાગ્યો.
ધીરેધીરે નાના મોટા કોમ્પ્લીકેશન ચાલું થઇ ગયાં.
એક દિવસ અસહ્ય પેટમાં દુખાવાને લીધે જાગૃતિને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવી.
જાગૃતિની હાલત ગંભીર અને નાજુક હતી.
દોઢ-બે દિવસથી હોસ્પિટલમાં મળવા ન આવેલા અંકિતને સામે ઉભેલો જોઈ જાગૃતિ હરખાઈ, એને ઈશારામાં હગ કરવા જણાવ્યું.
લાલ લાલ ભીની આંખે અંકિત જાગૃતિને ભેટ્યો.
ભેટતાની સાથે જ અંકિત થોડું ખાંસ્યો અને એનાં મોંઢામાંથી સ્વીટ વાઈનની દુર્ગંઘ આવી.
“તે પાછું પીધું અંકિત?” જાગૃતિએ ગુસ્સામાં ડોળા કાઢયા પણ અવાજ નાજુક હતો.
“તું પણ પીતી હોત ને તો તારે હોસ્પિટલમાં રહેવું ના પડત જાગૃતિ!” અંકિતના અવાજમાં નફ્ફટાઈ હતી અને હોઠ પર સ્વીટ વાઈનની દુર્ગંઘ સાથે એક લુચ્ચી હસી.
જાગૃતિની બંને આંખોમાંથી એક ખારું પ્રવાહી ટપક્યું અને કોઈ બંધ ના કરે ત્યાં સુધી આંખો ખુલ્લી જ રહી.
ગઝલની પંક્તિ : મૌલિક “વિચાર”

સ્પંદન-26

નિજાનંદને જાણીએ , નિજાનંદને માણીએ
આનંદ એ મયુરની શાન
આનંદ એ કોયલનું ગાન
આનંદ એ જ પુષ્પનો પરિમલ
અદકેરા આનંદે જીવન વધાવીએ.

ઊછળતું મોજું દરિયાનો ઉલ્લાસ
તારલે મઢયો આકાશી આવાસ
નભના ચંદરવે તેજ કિરણ ઝળકે
સ્પંદનની ધૂપસળી ઉરે મહેકે
અદકેરા આનંદે જીવન વધાવીએ.

વિશ્વનિયંતાની આ લીલીછમ્મ વાડી
મઘમઘતી છે એની મટોડી
કણસલે ઝૂલે છે  સોનું કાચું
હલકથી ગાઇએ  ગીત સાચું
અદકેરા આનંદે જીવન વધાવીએ.

મારી લેખમાળા આજે 25 મણકા પૂરા કરીને  એક એવા પડાવ પર આવી પહોંચી છે, જેણે તેની અડધી મજલ સફળતાપૂર્વક પૂરી કરી છે.  મારા વાચકોના અઢળક સ્નેહે મને ભીંજવી છે, જેઓ ઉત્સુકતાપૂર્વક આગળના મણકાની રાહ જુએ છે.  સાથે જ મારા માર્ગદર્શકો – પ્રજ્ઞાબેન, જિગીષાબેન, તરુલતાબેન અને હરિશભાઈ થકી હું મહોરી  છું. તો ખભેખભા મિલાવી સાથ આપી આ મજલને ” સુહાના સફર” બનાવી છે મારા જીવનસાથી દિપકે.  મારા આ આનંદના સ્પંદનો વિસ્તારીને આજે તમારા સુધી  પહોંચાડવા છે.

ભોમિયા વિના કોઈને ભમવા છે ડુંગરા , કળવી છે કોઈને કેડીઓ ને  કંદરા, કોઈને એવરેસ્ટથી મિલાવવી છે આંખો  તો કોઈ  માગે પક્ષીઓની પાંખો, સહુ છે નિજ મસ્તીમાં મગન, સહુને જોઈએ પોતાનું ગગન. આ ગગન એટલે મનનો આનંદ – આ ગગન એટલે નિજાનંદ- આ આનંદ એ જ માણસની દરેક પ્રવૃત્તિનું રહસ્ય પણ છે અને કેન્દ્ર પણ.

માણસ ક્યારેક કલ્પનાની પાંખે ઉડે તો ક્યારેક મહત્વકાંક્ષાની પાંખે. તેના મનમાં તો છુપાઈ છે નિજાનંદની આકાંક્ષા. નજર પડે ગ્રીક સાહિત્યના પાત્ર ઇકેરસ પર તો થાય કે ગ્રીસના માનવીને પણ ઉડવાની શક્તિ જોઈતી હતી.  રામાયણ  તો આપણો જ ગ્રંથ અને ધ્યાનમાં આવે બાળક હનુમાનજીની વાત કે જેમાં હનુમાનજી વાયુપુત્ર હોવાના લીધે ઊડી શકતા હતા. રાવણના પુષ્પક વિમાનની કથા પણ સહુ ને ખ્યાલ છે. કદાચ આ જ વાતને આજના વર્તમાનમાં જોઈએ તો યાદ આવે રાઇટ ભાઈઓ જેમણે આજના વિમાનની શોધ કરી. આ જ કથા આગળ આવે તો આજના ધનપતિઓને પણ હવે અવકાશમાં પહોંચવું છે.  પ્રાચીન હોય કે અર્વાચીન, આકાંક્ષાનો અંત નથી – નથી સાહિત્યમાં કે નથી વિજ્ઞાનમાં. કારણ છે નિજાનંદ. નિજાનંદ એટલે જ દરેક પ્રવૃત્તિનું કારણ અને નિજાનંદ એટલે જ દરેક પ્રવૃત્તિનું પરિણામ. નિજનો-ખુદનો- આનંદ માનવની પ્રગતિ અને પ્રવૃત્તિનું રહસ્ય છે.

“દાદાનો ડંગોરો લીધો,  તેનો તો મેં ઘોડો કીધો” આ ગુજરાતી કાવ્ય યાદ કરીએ તો થાય કે આ એવા રમતા બાળકની યાદ અપાવે જેને રમતનો આનંદ જ સર્વોપરિ છે. બાળક કદાચ નિજાનંદનું ઉત્કૃષ્ટ સ્વરૂપ છે.  યાદ આવે છે…’પેલા પંખીને જોઈ મને થાય, તેના જેવી જો પાંખ મળી જાય…તો બસ  ઉડયા કરું”. બાળકના નિજાનંદને પ્રગટ કરતાં આ કાવ્યોના કવિઓને વંદન સાથે જ બાળકની આકાંક્ષા અને આનંદ ધ્યાનમાં આવે છે. બાળકના આનંદનું આ સ્વરૂપ જ આગળ વધતાં માનવીની દરેક પ્રવૃત્તિમાં પણ દેખાય છે. 
માર્કો પોલો હોય કે કેપ્ટન કૂક કે પછી ડેવિડ લિવિંગસ્ટન,  તેમના પ્રવાસનું  રહસ્ય પણ તેમના મનના આનંદમાં છે તો કોરોનાના ડરને અવગણીને પ્રવાસ સ્થાનોમાં ઉભરાતાં સહેલાણીઓના ટોળાં પણ એ જ રહસ્યનું ઉદઘાટન કરે છે કે આનંદની વાત આવે તો માણસને વીર નાયક કે હિરો બનવામાં કોઈ રોકી શકતું નથી. માનવીની પ્રવાસ કથાઓ હોય કે સાહસકથાઓ, ક્યાંક તેનો હેતુ આનંદ પ્રાપ્ત કરવાનો જ છે.

બોલીવુડ હોય કે હોલીવુડ, સદી વીસમી હોય કે એકવીસમી, દરેક કથાનું કેન્દ્ર છે મનનો આનંદ. ક્યારેક તે કહાની બનીને સાહિત્યમાં ઉભરે છે તો ક્યારેક ફિલ્મ બનીને સુપર હિટ ફિલ્મો આપે છે. તો ક્યારેક પ્રેક્ષકોની તાળીઓના ગડગડાટનું કારણ પણ બને છે આ મનનો આનંદ. માનવીનો દરેક કર્મયોગ પણ તેનાથી મુક્ત નથી જ. દરેકનો અનુભવ હશે કે આનંદપૂર્વક કરવામાં આવતું મુશ્કેલ કામ પણ સરળ બની જાય છે અને ઝડપથી થાય છે. તેથી વિપરીત આનંદ વગર કરવામાં આવતા કામમાં થાક, સમય વધુ લાગે છે, નિષ્ફળતા મળવાની શક્યતા પણ વધુ રહે છે.

આનંદ એ કોઈ પણ કર્મયોગનું કારણ છે.  માણસની આર્થિક, સામાજિક કે વૈજ્ઞાનિક કોઈ પણ દોડ અંતે તો આનંદ માટે જ છે. બાળક હોય કે વૃદ્ધ હોય, સંસારી હોય કે સન્યાસી આનંદથી મુક્ત રહેવાનું કોઈ ને મંજુર નથી. યોગનું અંતિમ લક્ષ્ય છે સમાધિ. કોઈને આનંદમાં સમાધિ છે તો કોઈને સમાધિમાં આનંદ. આત્મ હોય કે આધ્યાત્મ આનંદથી કોઈ મુક્ત નથી. જીવન છે પુષ્પોનો પરિમલ. આ પરિમલ એટલે જ આનંદ, પળ પળની પ્રવૃત્તિનો આનંદ.

યોગમાં ‘ પંચકોષ વિવેક ‘  છે. આપણા અસ્તિત્વના પાંચ સ્તર છે. તેમાંનું સૌથી સૂક્ષ્મ સ્તર એટલે આનંદમય કોષ. આનંદ સમગ્ર વિશ્વનું મૂળ તત્વ છે. જેમાંથી દરેક વસ્તુનું સર્જન થયું છે. આનંદમય કોષ એટલે આપણા અસ્તિત્વની સંપૂર્ણ આનંદમય સ્થિતિ, જે સંપૂર્ણ શાંતિ અને સંપૂર્ણ સ્વાસ્થ્યનો સમન્વય છે. તે જીવનની ચરમ સ્થિતિ પણ છે. આ સ્થિતિમાં કોઇ રોગ કે વિકાર રહેતા નથી  આ પદ્ધતિનો સમાવેશ  કર્મયોગ રહસ્યમાં થાય છે.

આ સમગ્ર વિશ્વ અપરંપાર આનંદ અને આશ્ચર્યથી ભરપુર છે. જરૂર છે એ માણવાની દૃષ્ટિ કેળવવાની. પ્રભુએ સર્જેલા આનંદના સરોવરને ઓળખીએ, અંતરના અનર્ગળ આનંદમાં રમમાણ રહીએ, જીવનની પળે પળમાં આનંદની સભાનતા અને ચેતના ભરીએ, ધન્યતાનો અનુભવ કરીએ, આનંદની અમૃતધારાનું પાન કરીએ. માણસનું મૂળ સ્વરૂપ સચ્ચિદાનંદમય છે. તેને આપણા સ્મિતમાં, ઉમંગમાં, હાસ્યમાં, પ્રફુલ્લતામાં, આનંદમાં પ્રતિબિંબિત થતું નિહાળીએ અને આનંદની લહેરો પ્રસરાવીએ.

રીટા જાની
16/07/2021

૨૫,”જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર…

નમસ્કાર મિત્રો,

“જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” લેખમાળામાં આપનું સ્વાગત છે. આ મહિને આપણે સ્વતંત્રતા or Freedom  વિષય પરની  વિવિધ  ભાષાની કવિતાઓને જાણી અને માણી રહ્યા છીએ. 

કહેવાય છે કે સમય, સબંધ અને સ્વતંત્રતાની સાચી કિંમત જયારે આપણે તેને ગુમાવી દઈએ ત્યારેજ સમજાય છે.સ્વતંત્રતાની સાચી કિંમત એક બંદિવાન સિવાય કોઈ ન સમજી શકે.આજે આપણે “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” લેખમાળા અંતર્ગત એક કેદી દ્વારા રચાયેલી ખુબ પ્રાચીન રચનાને જાણીશું અને તેનો ભાવાનુવાદ માણીશું. આ એક એવો બંદિવાન છે જે માત્ર શરીરથી બંધન અનુભવે છે પણ મન અને આત્માથી તો સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા અનુભવે છે.

આજે આપણે “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” અંતર્ગત Madame Guyon દ્વારા રચાયેલી રચના Freedom of Heart & Mind Poem અર્થાત “આતમની સ્વતંત્રતા” નો ભાવાનુવાદ જાણીશું અને માણીશું. આમતો આ મૂળ રચના ફ્રેન્ચમાં લખાયેલી હોવી જોઈએ પણ તેનું આ લિંક પર વાંચી શકશો. https://susansbooksandgifts.com/2012/04/21/madame-guyon-1717-freedom-of-heart-mind-poem-on-freedom-of-soul-regardless-of-circumstances-april-2012/

Madam Guyon was a French Roman Catholic mystic and a writer. She was a central figure in the theology in 17th century France. Madame Guyon was imprisoned from 1688-1698.  She had spent four years in solitary confinement for her beliefs, in the Bastille, holding a reputation of being the most horrible prison on earth.  One condition of her release was that she had to sign she would never reveal what happened to her in the dungeons.  She wrote this poem while she was imprisoned in the prison in Bastille.

આ રચનામાં કવિયત્રી એક પંખીનું રૂપક આપીને પોતાની આપવીતી રજુ કરે છે. આ કવિતામાં મને કવિયત્રીના બે ભાવાત્મક નિરૂપણ ખુબ સ્પર્શી ગયા. એક તો કવિયત્રી પોતે કેદખાનામાં કેદ થયેલ છે છતાંયે પોતાને કેદ કરનાર માટે અંતઃકરણ પૂર્વક પ્રાર્થના કરે છે. આ વૈચારિક સમજ ખુબ ઉચ્ચ કક્ષાની માનસિક અને આધ્યાત્મિક અવસ્થા પ્રતીત કરે છે. સ્થિતપ્રજ્ઞતાની આ અવસ્થા નું સમર્થન ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ  પણ શ્રીમદ ભગવદગીતામાં આ શ્લોક દ્વારા આપેલ છે.  

सम: शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयो: |
शीतोष्णसुखदु:खेषु सम: सङ्गविवर्जित: || 18||
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् |
अनिकेत: स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नर: || 19||

આ કાવ્યમાં, કવિયત્રીનું માત્ર શરીર જ  કેદખાનામાં છે બાકી તેના મન અને આત્મા તો સ્વતંત્રતાપૂર્વક વિહરી અને વિચરી શકવા સમર્થ છે. આમ પણ આત્માને અને મનને ક્યાં કોઈ સરહદ કે સીમાડા નદી શકે છે. આત્માતો અજરામર અવિનાશી અને અવિચલ છે અને આપણું મન એ આત્માની પરછાઇ સમાન છે જે ક્યારેય કોઈ જંજીરોથી કે પિંજરામાં બંધાઈ શકેજ નહિ. આ આત્મા અને મનથી સ્વતંત્ર હોવું એજ કદાચ ખરી સ્વતંત્રતા છે. બાકી તો આપણી આસપાસ એવા ઘણા ઘણા દાખલા જોવા મળશે કે જેમાં વ્યક્તિ તનથી તદ્દન મુક્ત અને સ્વતંત્ર હોય પણ મન, વિચાર અને આત્માથી પરતંત્ર હોય અર્થાત કોઈક બીજાના વિચારો પર તેમની વિચારધારા ચાલતી હોય. As per Paramhansa Yogananda, “Freedom means the power to act by soul guidance, not by the compulsions of desires and habits and other external factors. Obeying the ego leads to bondage; obeying the soul brings liberation. અર્થાત આપણે આપણા અંતર્મનનો અવાજ સાંભળી અંતરાત્માની વિચારધારા પર ચાલવામાંજ ખરી સ્વતંત્રતાનો અનુભવ કરી શકીએ છીએ. 

તો ચાલો આ કવિતાના હાર્દને મમળાવતા મમળાવતા આજે મારી કલમને વિરામ આપું છું.આવતા અઠવાડિયે આજ વિષય પરની એક બીજી  કવિતા સાથે ફરી મળીશું.તમારા માર્ગદર્શન અનેઅભિપ્રાયોની અપેક્ષા સાથે…

અલ્પા શાહ

અજ્ઞાતવાસ-૨૬

સુખકે સબ સાથી દુ:ખમેં ન કોઈ


ભાઈ ના ફોનની વાત સાંભળી ,હું સાવ ભાંગી પડ્યો ,જાણે મારું સર્વસ્વ લૂંટાઈ ગયું. બહેનનાં અચાનક હ્રદયનાં હુમલાથી થયેલ મોતનાં સમાચારે મારા પર વીજળી પડી હતી.બહેન ‘ફેક્ટરીનું દેવું મારો દીકરો કેવીરીતે ભરશે? ‘- તેની ચિંતા કરતી કરતી જ સાવ નાની ઉંમરે ૫૦ પણ વટાવ્યા પહેલાં મને આ દુનિયામાં સાવ એકલો છોડીને ચાલી ગઈ.ભાઈએ મને કહ્યું,”તેને પ્રેશર તો રહેતું જ હતું પણ તે દિવસે ખૂબ પ્રેશર હોવા છતાં ,ડોક્ટરે ઘેર જઈ આરામ કરવાનું કહ્યું તે સાંભળ્યા વગર ,સ્કુલે ગઈ અને કામ માટે ચાર દાદર ચઢી ઉપર ગઈ અને ત્યાં જ એટેક આવ્યો. હોસ્પીટલમાં જતાં રસ્તામાં જ તે પ્રભુનાં ધામમાં સિધાવી ગઈ.”ભાઈને પણ મળ્યા વગર સાવ આમ અચાનક….


મને બહેનનાં મોતનાં સમાચારે હચમચાવી નાંખ્યો હતો. હું બહેનનાં મોત માટે ફેક્ટરીનાં નુકસાનને કારણે ,અમને સૌને દોષિત માની ,મારી જાતને પણ માફ નહોતો કરી શકતો.મારે બહેનની ખૂબ જરુર હતી ત્યારે તે મારી પાસે નહોતી. હું જિંદગીથી ખૂબ હારી ગયો હતો.ભાઈ,મામાઓ,ભાઈનાં અને મારાં મિત્રો સૌ મને અમેરિકાની મારી બદતર જિંદગી છોડી ભારત પાછો બોલાવી રહ્યાં હતાં. હું અમેરિકા છોડું કે નહીં તેની દ્વિધામાં મારી જાત સાથે ,ભગવાન સાથે લડતો રહેતો હતો.બહેનનો સદાયે હસતો ચહેરો ચાદ આવતાં જ મન હૈયાફાટ રુદન કરી ,મને ,બેચેન,બેહાલ કરી મૂકતું હતું.


રુખીબા પછી અચાનક બહેનનાં મૃત્યુથી ભાઈ સાવ એકલા થઈ ગયાં હતાં.ઘર ચલાવવાની,રસોઈ માટે ગ્રોસરી લાવવાની કે જીવન જરુરિયાત માટેની રોજિંદી જિંદગીની જરુરિયાતો પૂરી કરવાની કોઈપણ આવડત કલાકાર,એક્ટર,લેખક,કાર્ટુનિસ્ટ ,હાસ્યકાર જયદેવભાઈમાં હતી નહીં. રુખીબા,બહેન,ચોવીસ કલાકનાં બાઈ અને શાંતાંરામથી ચાલતાં ઘરની જવાબદારી એકાએક તેમની પર આવી જતાં ,તેમજ છોકરાઓનું ફેક્ટરીમાં થયેલ નુકસાન અને હર્ષાનાં ભાંગી પડેલ જીવનની ચિંતાથી ભાઈ પણ અંદરથી સાવ ભાંગી પડ્યા હતાં. તેમાં તેમનાં પાર્ટનરોએ તેમને પાર્ટનરશીપમાંથી છૂટા કર્યા.ખાલી જગા સમાન થઈ ગયેલા જીવનને પૂરવા અને જીવનની સચ્ચાઈ સામે આવતાં તેને સહજતાથી સમજવા તેઓ બાબુલનાથ રોડ પર ,ખૂબ સુંદર જગ્યાએ આવેલ પ્રેમપુરી આશ્રમમાં જવા લાગ્યા, રોજ તેમનો સમય સ્વામી અખંડાનંદ સરસ્વતીની નિશ્રામાં વિતાવવા લાગ્યા.અખંડાનંદ સરસ્વતી બિરલાનાં પણ ગુરુ હતા.ઓફીસનાં અમારા માણસ વૈદ્ય સાહેબ બાબુલનાથ રહેતા ,ભાઈ તેમના ત્યાં જમતા અને આશ્રમમાં જતાં.સ્વામીએ તેમને સત્સંગ અને યોગથી ચિંતાથી મુક્ત કર્યા,ભાઈએ લાંબી દાઢી અને ભગવા વસ્ત્રો ધારણ કરી લીધાં હતાં.


મને મિત્રો અને મામાઓ ભારત બોલાવતાં કે અહીં તું હિરેન માધવલાલ માસા કે કાકાઓની મદદથી કોઈ એજન્સી કે કામ કરી ને રહી શકીશ ,અમેરિકાની બદતર જિંદગી છોડી પાછો આવી જા. હું ખૂબ દ્વિધામાં હતો કે ભારત જઈને પણ હું શું કરીશ? જીવનની યુવાવસ્થામાં આવેલ ઉપરા ઉપરી આઘાત જનક મુશ્કેલીઓ,રુખીબા,રીશેલ્યુ ,ટીના,બહેનની પ્રેમ અને હૂંફ વગરની નિરાશ જિંદગી અને અમેરિકન આફ્રિકન એરિયાનાં ગુનાહીત વાતાવરણે મને પણ દારુ અને સિગરેટની લતે ચડાવી દીધો હતો. છેવટે બે ત્રણ મહિનામાં નાના મોટા કામ કરી ટિકિટનાં પૈસા ભેગા કરી હું ભારત પહોંચી ગયો. ભાઈ તો તેમના યોગ અને સત્સંગમાં ડૂબી ગયાં હતાં. તે યોગ પર પી.એચ.ડી. કરતાં હતાં. તેમણે તેમનું નામ પણ સ્વામી અભિનયાનંદજી કરી નાંખ્યું હતું.


હું ગયો એટલે ભાઈ સાથે થોડા દિવસ બ્રિજકેન્ડીનાં ઘરમાં બહેન અને રુખીબાની યાદોને વાગોળતાં કાઢ્યા.મારી વગર પૈસે અને નિરાશ થઈને પડેલી સતત સિગરેટ અને દારુનાં વ્યસનથી ભાઈ ખૂબ ચિંતિત અને દુ:ખી હતા.

એક દિવસ પછી યોગાની મોટી કોન્ફરન્સ બેંગ્લોરમાં હતી. અને આગલે દિવસે તેમણે મારા નાઈટ ડ્રેસમાં લોહીનાં ડાઘા જોયાં. મને કહે,”બેટા નકુલ,તને પાઈલ્સ થયાં લાગે છે.”બીજે જ દિવસે સવારે મને ભાટિયા હોસ્પિટલમાં તેમનાં મિત્ર ડોક્ટર ભરતભાઈ પાસે લઈ ગયા. ડોક્ટરે કહ્યું,” કાલે સવારે જ તારું ઓપરેશન કરી નાંખીએ”. મેં ,”ના પાડી” તો ડોક્ટર કહે ,”૧૦ મિનિટનું ઓપરેશન અને ૩૦ મિનિટમાં તું ઊભો અને સાંજે ઘેર. હું તો રોજનાં દસ -બાર ઓપરેશન કરું છું.” ભાઈ એ ઓપરેશન કરવાની હા પાડી દીધી. બીજે દિવસે સવારે મારું ઓપરેશન થયું.


પરતું ઓપરેશન પહેલાં ,જે નર્સે મને ઘનુર(Titans)નું ઈંજેક્શન આપ્યું ,તે નર્સનો પહેલો જ દિવસ હોસ્પિટલમાં કામ કરવાનો હતો. તેણે ઈંજેક્શન આપવામાં ભૂલ કે શું?મને ખબર નથી પણ ઈંજેક્શન આપ્યું ત્યારે જ હું આખી હોસ્પિટલ સાંભળે એટલી જોરથી ચીસ પાડી ઊઠ્યો. પણ ઈંજેક્શન અપાઈ ગયું પછી ડોક્ટરે મારું ઓપરેશન કર્યું.ઓપરેશન કરીને ડોક્ટર જતાં રહ્યાં. સાંજે પાંચેક વાગે અમે ઘેર આવ્યા. ઓપરેશન નાનું હતું એટલે ભાઈ રાતની મોડી ટ્રેઈનમાં બેંગ્લોર ગયા. મેં જ તેમને કહ્યું ,”મને સારું છે હું આરામ કરીશ તમે જાઓ.“ ભાઈ ગયા પછી મને તાવ ચડવાનો શરુ થયો. રાત્રે બાર વાગતાં તો મારું શરીર ધગધગવા લાગ્યું.મેં ફોન કરીને ગુરખાને બોલાવ્યો. ગુરખાએ ઉપર આવીને જોયું તો હું ઠંડી ચડી હોય તેમ ધ્રૂજતો હતો અને તાવ ખૂબ હતો.મારાં બિલ્ડીંગમાં ઉપર ડો. માધુરીબહેન રહેતા હતા,મેં તેમને બોલાવ્યાં. તેમણે મને તપાસીને,એમ્બ્યુલન્સ બોલાવી ફરીથી ભાટિયા હોસ્પીટલમાં દાખલ કરાવ્યો.


ડો. ભરતભાઈ આવ્યાં નહીં ત્યાં સુધી હોસ્પીટલમાં મને જોઈએ તેવી ટ્રીટમેન્ટ મળી નહીં.
ઈંજેક્શન ખોટી જગ્યાએ આપ્યું કે ભારતની હોસ્પિટલમાં ઓપરેશનમાં સાધનો સ્ટરીલાઈઝ ન હતાં ,મને મારા શરીરની અંદર શું થયું ખબર નથી પણ ૧૨ થી ૧૬ કલાકમાં તો ઈન્ફેક્શન આખા શરીરમાં પ્રસરી ગયું. ભાઈ બેંગ્લોરથી પાછા આવ્યા. ડો ભરતભાઈ દવાઓ કરતાં જ રહ્યા ,કેટલીએ એન્ટીબાયોટીક દવા આપવા છતાં તાવ અને ઈન્ફેક્શન ખસવાનું નામ જ નહોતું લેતું.ધીરેધીરે તો મારો પગ અને અંગૂઠો પણ હું હલાવી શકતો નહોતો.બે ત્રણ મહિના સુધી હું હોસ્પિટલમાં જ રહ્યો.કોઈ એવા બેક્ટેરિયા શરીરમાં ઘૂસી ગયાં હતાં કે જે શરીરમાંથી ખસતાં જ નહોતા.


છેવટે ભાઈ તેમનાં ઓળખીતાં કોઈ વૈદ્યને લઈ આવ્યાં તેની દવા ,લેપ ,ઉકાળાથી મારા પગમાં હલનચલન ચાલુ થયું. હવે મેં ભાઈને કહ્યું,” મને હવે ઘેર જ પાછા જવું છે અને વૈદ્યની જ દવા કરવી છે.વૈદ્યની દવાથી હું ઘરમાં ચાલતો અને ફરતો થઈ ગયો. પરતું ભગંદર થયું હોય તેમ હજુ સફેદ પ્રવાહી નીકળતું જ રહેતું. ભાઈનો કોઈ ધંધો ચાલતો નહોતો. હું પૈસા કમાવવાનાં ફાંફાં મારતો,મામા ,માસાને મળતો રહ્યો પરતું વગર પૈસે ધંધો કેવીરીતે મળે? સગાવહાલાં અને મિત્રો પણ કેટલાં દિવસ તમને મદદ કરે?મારી હાલત શરીરથી અને પૈસા વગર સાવ કંગાલ અને દયાજનક થઈ ગઈ હતી.


તે દરમ્યાન મારાં સગા મામાનાં દીકરાનાં લગ્ન હતાં. મામા,માસીનાં ખૂબ આગ્રહ થકી હું થોડી નાદુરસ્ત તબિયત સાથે લગ્નમાં અમદાવાદ ગયો.લગ્ન ચાલુ હતા અને મને સખત્ત ચક્કર આવ્યા.હું ચક્કર ખાઈ એકદમ પડ્યો અને બેભાન થઈ ગયો.લગ્નમાં એકદમ હો હા થઈ ગઈ..


જિગીષા દિલીપ

એક સિક્કો બે બાજુ :26) હે જી તારાં આંગણિયા પૂછીને જો કોઈ આવે તો –


તમે કહેશો , “ એ પંક્તિઓ તો અમને આવડે છે : હે જી તારા આંગણિયા પૂછીને જો કોઈ આવે તો આવકારો મીઠો આપ જે! “
હા , આપણી સંસ્કૃતિ અતિથિ ને દેવ સમાન ગણે છે ; અને ગરીબ , હતાશ , દુઃખી જનને પ્રેમથી આવકારવા પ્રેરે છે .
કેવી ઉમદા વાત ! કેવું ઉમદા તત્વજ્ઞાન ?
પણ , આ ઉમદા સિક્કાની બીજી બાજુનો વિચાર તમે કર્યો છે , ક્યારેય ?
ઉત્તમ વસ્તુ અધિકાર વિના મળે , તદય અપિ અર્થ ના સરે !
આ વર્ષે આપણો ભારત દેશ સ્વતંત્ર્યનાં ૭૫ વર્ષ પુરા કરે છે ત્યારે દેશના ઇતિહાસ પર એક નજર કરીએ – આપણી ભલમનસાઈ ( અને બીજા અવગુણો પણ ખરા ) એને લીધે દેશ કેવી પરતંત્રતામાં સદીઓ સુધી સબડયો હતો !!
આમ તો આપણી સઁસ્કૃતિ ઉજ્જવળ , દિવ્ય અને ખેડાયેલી !
ઋષિ મુનિઓએ વર્ષો સુધી તપ કરીને ભારત ભૂમિને દિવ્ય બનાવેલ .
આપણે ત્યાં શાસ્ત્રો અને શસ્ત્રોના અભ્યાસ માટે દેશ વિદેશથી – દૂર દૂરથી લોકો ભણવા આવતાં અને પોતાને દેશ જઈને આ સઁસ્કૃતિની વાતો કરતાં. વ્યાપાર ઉદ્યોગમાં પણ આપણો દેશ પારંગત હતો ! અને કેમ ના હોય ? અહીં રાજાઓ રાજ્ય કરતાં , ક્ષત્રિયો દેશનું રક્ષણ કરતાં , બ્રાહ્મણો સૌને વિદ્યા પ્રદાન કરતાં અને વૈશ્યો વેપાર કરતાં ! અને એક વર્ગ ક્ષુદ્ર – એટલે કે ક્ષુધા આતુર – અર્થાત જે તરસ્યો છે તે : અર્થાત સ્વામીની સેવા કરનારો ,સમાજની સેવા કરનારો , રાજ્યની સેવા કરનારો ,સેવક વર્ગ ! અને રાજા , વેપારી અને વિદ્યા ગુરુ સૌ એની સંભાળ રાખે , એનાં કુટુંબનું ભરણ પોષણ કરે !
બસ , બધું જ વ્યવસ્થિત ! સરસ ! સુંદર !
સ્ત્રીઓને દેવી સમાન ગણવામાં આવે – યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજ્યન્તે , રમન્તે તત્ર દેવતાઃ!
રાજાઓમાં ક્યારેક કોઈ એવો રાજા આવે જે પ્રજાનું કલ્યાણ કરવામાં આળસ કરે , તો ઋષિ મંડળ રાજાને સલાહ આપે , ને રાજાએ તે સ્વીકારવી પડે . સ્ત્રીઓનું ગૌરવ જળવાય અને માતા સ્વરૂપે એનું પૂજન થાય .
બાળકોના ઉછેર માટે પણ સ્પષ્ટ વિચાર : લાલયેત પંચ વર્ષાણિ, દશ વર્ષાણિ તાડયેત , પ્રાપ્તે તું સોડશે વર્ષે , પુત્રમ મિત્રમ સમ આચરેત !
પણ આ બધું જ કાળના પ્રવાહમાં ધીમે ધીમે બદલાવ માંડ્યું !
ધીમે ધીમે વેપાર કરવા આવતાં પરદેશીઓને બદલે હવે દેશ પચાવી પાડવાના ઈરાદાથી લૂંટારાઓ આવવા મંડ્યા !
આપણી સંસ્કૃતિ તો કહે :
પર દુઃખખે ઉપકાર કરો ; અને – પરધન નવ ઝાલો હાથ રે !
પીડ પરાઈ જાણો અને પર સ્ત્રી ને માતા સમાન ગણો ! કેટલા ઉમદા વિચારો !
પણ , દશમી અને અગિયારમી સદીથી દેશમાં ઉત્તર દિશાથી આવનાર લોકો એમ ભણી ગણીને કે વહેપાર કરીને પાછા જનારાં નહોતાં. એ તો લૂંટ કરવા આવેલાં. એ લોકોએ બળજબરીથી દેશની પ્રજાનું ધર્મ પરિવર્તન કરવા માંડ્યું . સ્ત્રીઓને બળજબરીથી પોતાના જનાન ખાનામાં રાખી અને લોકોને ગુલામ બનાવવા માંડ્યાં.
જે સઁસ્કૃતિ ‘જીવો અને જીવવા દો’ એમ વિચારતી હતી તેમાં ઋષિ મુનિઓ આ બીજી બાજુનો વિચાર કરવાનું ભૂલી ગયાં હતાં !
ધર્માન્ધ વિધર્મી હુમલાઓ સામે ટકી શકવાનું આપણી પાસે બળ જ ક્યાં હતું ?
આપણે ત્યાં ભગવાન બુદ્ધ અને મહાવીર જેવા સંતો થઇ ગયાં જેમણે બૌદ્ધ ધર્મ અને જૈન ધર્મની સ્થાપના કરી હતી , જેઓએ એ શાંતિ સંદેશ વિશ્વમાં પહોંચાડવા સંઘ મોકલ્યાં હતાં . હિન્દૂ ધર્મની નબળીઓમાંથી ઉભા થયેલ એ બે ધર્મ દેશમાં જ ઉત્પન્ન થયેલ છતાં એ સમયે પણ દેશની એકતા ટકી રહી હતી .
પણ , અગિયારમી સદીથી શરુ થયેલ હુમલાઓમાં દેશ હચમચી રહ્યો હતો .
પણ , પાંચસો વર્ષ સુધી એ હુમલાઓ અને તેમાંથી મોગલ સામ્રાજ્ય સ્થપાયું ; જો કે તેમ છતાં સમગ્ર ભારત વર્ષ ગુલામ બન્યું નહોતું ..
આજે ચારે તરફ દેશની ૭૫મી વર્ષગાંઠની ઉજવણીઓ થઇ રહી છે ત્યારે યાદ કરીએ કે કેવી કફોડી પરિસ્થિતિમાંથી દેશ પસાર થયો હતો !
“ પણ , જે થઇ ગયું છે તેને વાગોળવાનો શો અર્થ ?” તમે પૂછશો . તમે કહેશો કે ડાહ્યા માણસો કહી ગયાં છે કે ગતમ ન શોચન્તિ ! ગઈ ગુજરી તો બ્રાહ્મણેય ના વાંચે . આપણે ભૂતકાળને તો બદલી શકવાના નથી , તો તેની પાછળ સમય વેડફવાનું શું કામ છે ?”
ઈતિહાસનું પણ મહત્વ છે . આપણા ભૂતકાળ રૂપી પાયા ઉપર તો ભવિષ્યની ઇમારત ચણાય છે !
જે ભૂલ આપણે ભૂતકાળમાં કરી તે ફરીથી ના કરીએ એટલે ઇતિહાસ જાણવો જરૂરી છે .
હા , બ્રિટિશ સત્તા હેઠળ આપણે બસ્સો વર્ષ ગુલામ રહ્યાં – એનાં પાયામાં શું હતું ? આપણી ભલમાનશાઈ અથવા તો આપણી જ મૂર્ખાઈ !
નહીં તો અવળો મોટો દેશ ગુલામ બને કેવી રીતે ? અને તે પણ મુઠ્ઠી ભર પરદેશીઓના હાથે ? ચાલો જરા વિચારીએ .
આપણાં આંગણિયા પૂછીને વિશ્વભરમાંથી લોકો આવતાં હતાં .
એ રીતે સોળમી સદીમાં અંગ્રેજો પણ આવ્યાં..
બ્રિટન ( ઈંગ્લેન્ડથી ) વેપાર કરવા એક ગ્રુપ આવ્યું ભારતમાં .
ઇંગ્લેન્ડમાંથી એ જ અરસામાં એક ગ્રુપ અમેરિકા ગયેલું . એ લોકોને ઇંગ્લેન્ડના રાજાની જો હુકમી ગમતી નહોતી એટલે એ સૌ નવા શોધાયેલ દેશ અમેરિકામાં ગયાં .
પણ , જેમ આપણે અહીં અમેરિકામાં રહીએ છીએ છતાં માતૃભૂમિ ભારતનું આકર્ષણ રહે છે એ જ રીતે એ અમેરિકન અંગ્રેજોને પણ પોતાના દેશનું મમત્વ હતું . અમેરિકાથી સારી સારી ચીજ વસ્તુઓ ઇંગ્લેન્ડ મોકલાવે… અને ઇંગ્લેન્ડના રાજાએ અમેરિકા ઉપર પોતાનું પ્રભુત્વ સ્થાપી દીધું હતું . જો કે સો દોઢસો વર્ષ બાદ , અમેરિકાની પ્રજાએ બળવો કર્યો : અમે તમને ટેક્સ નહીં આપીએ , અમારું પ્રતિનિધિત્વ ઈંગ્લેન્ડમાં જો નહીં હોય તો !!
અમેરિકાના લોકોએ યુદ્ધ કર્યું અને 1776માં અમેરિકા ઇંગ્લેન્ડ સાથેના યુદ્ધમાં જીત્યું .
અમેરિકા સ્વતંત્ર દેશ બન્યો !!
વાહ ! ઇંગ્લેન્ડની રાજ સત્તા, જે સમગ્ર વિશ્વમાં પોતાનો પગ જમાવી રહી હતી , એ , અમેરિકા સામે ફાવી શકી નહીં .
પણ , ત્યારે , ભારતમાં શું થઇ રહ્યું હતું ?
દેશમાં સોળમી સદીમાં દિલ્હીમાં જહાંગીરનું રાજ હતું . ઇંગ્લેન્ડની ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ વહેપાર કરવાની પરવાનગી માંગી .
એ સમયે દેશમાં ફ્રેન્ચ લોકો , પોર્ટુગીઝ લોકો , ડચ અને સ્વીડિશ લોકો બધાં માન પાન સાથે વેપાર કરતાં હતાં . પશ્ચિમમાં સુરતમાં , પૂર્વમાં કલકત્તા અને દક્ષિણમાં મદ્રાસ એમ ધીમે ધીમે કમ્પનીએ જમાવટ કરી લીધી . આપણે લોકો સુતરું કાપડ , રેશમી જાજમ , મસાલા , ખાંડ વગેરે વેચીએ અને બદલામાં ચાંદીના સિક્કા મેળવીએ !
દેશ સમૃદ્ધ હતો , સામાન્ય પ્રજાએ મુસ્લિમ સત્તા સામે સમજૂતી કરી લીધી હતી :
ચિત્ત તું શીદ ને ચિંતા કરે , કૃષ્ણે કરવું હોય તે કરે !
સાથે આપણે આપણા નસીબને દોષ આપવા મંડ્યો : હશે , આ ગયાં જન્મના પાપનું ફળ છે … ચાલો પાપનું પ્રાયશ્ચિત કરીએ ; યજ્ઞો કરીએ , અપવાસ અને એકટાણાં કરીએ , બકરીનો બળી ચઢાવીએ અને નાળિયેર વધેરીએ … વગેરે વગેરે ક્રિયા કાંડથી સન્તોષ લેવા મંડ્યો !! જહાંગીર પછી એનો પુત્ર શાહ જહાં ગાદીએ આવ્યો. ( જેણે તાજ મહેલ બંધાવ્યો ) અને તેનો દીકરો ઔરંગઝેબ ગાદીએ આવ્યો ત્યાં સુધીમાં દેશ પાયમાલ થઇ ગયો !

ઇંગ્લેન્ડના રાજાએ ૧૭૦૮ સુધીમાં આ ફૂલી ફાલી કમ્પની પોતાને હસ્તક લઇ લીધી . હવે આ લોકોની સત્તા વધી ગઈ .
યુદ્ધો થયાં અને પરદેશી બીજી પ્ર્જાઓને હરાવીને અંગ્રેજો સત્તાએ આવ્યાં !!!
ને આપણે શું કરતાં રહ્યાં ? પરદેશીઓ તો આપણી આ સ્થિતપ્રજ્ઞતા જોઈને ચકિત થઇ ગયાં હશે ને ?
આપણાં દેશનો ઇતિહાસ એટલો કરુણ છે , એટલો વિચિત્ર છે કે સારી સઁસ્કૃતિની જાણે કે મજાક હોય તેમ લાગે !
એક વખત કુંભ મેળામાં ૪૦ લાખ લોકો ભેગાં થયેલાં ત્યારે એક અંગ્રેજ સેનાપતિએ તેના ઉપરીને કહ્યું ; “ આટલાં બધાં લોકોને અહીં એક સ્થળે ભેગાં થવા માટેની પરવાનગી આપીને આપે ભૂલ કરી છે . આ બધાં ભેગાં થઈને જો આપણી ઉપર હુમલો કરશે તો ?”
અને ઇતિહાસમાં લખ્યું છે કે પેલા સેનાપતિએ વ્યંગ કરતાં કહ્યું હતું : “ તમે એની ચિંતા તો છોડી જ દો . એ લોકો નદીમાં ડૂબકીઓ મારશે , ઉભા રહીને કાંઈક પાણી ઢોળશે , પણ એ લોકોને સંગઠિત થવાનો વિચાર જ નહીં આવે ; એ લોકો પોતાના આત્માના સુખની ચિંતા કરે તેવી પ્રજા છે !!!”
કેટલું ભયન્કર અપમાન આપણી સંસ્કૃતિનું ! પણ , આ પણ સિક્કાની જ એક બાજુ છે ને ?
ને પછી શું થયું ?
એ વાત આવતે અંકે

 ૨૬ – વાર્તા અલકમલકની – રાજુલ કૌશિક

  ‘સમય ફંટાયો’-

શાહની જ્યારે સરોવર કિનારે પહોંચી ત્યારે દૂર દૂર આસમાનમાં લાલિમા રેલાવા માંડી હતી. શરીર પર ઓઢેલી ચાદર અને હાથમાં પકડેલી માળા બાજુમાં મૂકીને, શ્રી રામ શ્રી રામના જાપ સાથે પાણીમાં ડૂબકી મારીને આચમની ભરી એણે સૂર્ય દેવતાને અપર્ણ કરીને નમસ્કાર કર્યા..

કાશ્મીરની પહાડીઓ પરના બરફમાંથી ઓગળીને નીચે વહી આવેલું ચિનાબનું પાણી આજે પણ એવું બર્ફીલું હતું. પહાડો પરથી નીચે પત્થર પર અફળાતાં પાણીનો એકધારો અવાજ, દૂર સુધી પથરાયેલી રેતી, બધું પહેલાં જેવું હતું પણ કોણ જાણે આજે શાહનીને અહીં સમજાય એવા અજબ જેવા સૂનકારનો અનુભવ થતો હતો. શાહનીએ બહાર આવીને કપડાં પહેર્યાં. દૂર દૂર સુધી કોઈ નજરે આવતું નહોતું પણ રેતીમાં અસંખ્ય પગલાં દેખાતાં હતાં. શાહની સહેમી ગઈ.

આજની સુંદર સવાર શાહનીને જરા જુદી, થોડી ભયાવહ લાગી. પચાસ વર્ષથી અહીં આવતી. પચાસ વર્ષનો સમયગાળો કંઈ નાનો કહેવાય. જ્યારે શાહજી પરણીને આવી ત્યારથી વાતાવરણથી પરિચિત હતી. પણ અત્યારે તો શાહજી નથી કે નથી શાહજીનો દીકરો. શાહજીની મોટી કોઠીમાં સાવ એકલી રહી ગઈ હતી.

એણે એકલતાના વિચારોને સમેટીને શ્રી રામના જાપ સાથે એણે પાછા ઘર તરફ ચાલવા માંડ્યું.  રસ્તામાં આવતા બાજરાના ખેતરો, ટન ટન ઘંટડીઓ રણકાવતા બળદો, લીપેલાં આંગણાંઓમાથી ઊંચે જતી ધૂમ્રસેર, બધું યથાવત હતું પણ કોણ જાણે કેમ શાહનીને આજે કશું સ્પશતું નહોતું પણ હા, વચ્ચે આવતી, માઈલો સુધી નજર કરે ત્યાં સુધી લહેરાતી એના ખેતરની ફસલ જોઈને મોહથી થોડી પીગળી. બધું શાહજીએ આપેલી અમાનત હતી. દૂર દૂર સુધી ફેલાયેલી જમીન, કૂવાઓ, કૂવાના પાણીથી સીંચેલી જમીનમાં સોનાની જેમ ઊગી નીકળેલી મહેનત બધું એનું હતું.

હવેલી સુધી પહોંચતા રસ્તામાં આવતું શેરાનું ઘર પણ આજે અજાણ્યું લાગ્યું. શેરો જેની પર એને પોતાના દીકરા જેવું મમત્વ હતું. શેરાની પત્ની હસૈનાને પુત્રવધૂ સમાન ચાહી હતી. શાહની કોને વધુ પ્રેમ કરે છે એના માટે શેરા અને હસૈના લડતાં ત્યારે બંનેને વહાલથી સમજાવતી. પુત્ર અને પુત્રવધૂને એક સમાન દરજ્જો આપવામાં જરાય ઊણી ઉતરી નહોતી. શેરો હતો જેને શાહજી વઢતા અને તેમ છતાં હવેલીના ખૂણામાં પડ્યો રહેતો. શાહજી ઊંઘી જાય એ પછી શાહની રાત્રે કટોરો ભરીને દૂધ પીવડાવીને જંપતી.

અને આજે આ શેરો શાહનીની હત્યા કરીને હવેલીમાં સચવાયેલું સોનુ, જર, જવેરાત લૂંટી લેવા તત્પર હતો એની શાહનીને ક્યાં ખબર હતી?

શેરાની જેમ બેગૂ પટવારી, થાણેદાર દાઉદ ખાં, મુલ્લા ઈસ્માઈલ, સૌને એણે અનહદ પ્રેમ આપ્યો હતો. મુલ્લાની માંગ પર મસ્જીદ બનાવવા રૂપિયા આપ્યાં હતાં.

ગામ, ગામની દરેક વ્યક્તિ પ્રત્યે એનો મમતાભર્યા સંબંધને છોડીને જવાનો દિવસ આવી ગયો હતો.

સમય બદલાયો હતો. સંજોગો બદલાયા હતા. આજ સુધી જે પોતાના હતાં એમનાથી વિખૂટા પડવાની ઘડીઓ આવી ગઈ હતી.

જબલપુરમાં આગ લગાડવાની હતી, લાગી ચૂકી હતીજબલપુરમાં નહીં ઠેર ઠેર આગ લાગી ચૂકી હતી અહીં સુધી તો માત્ર જબલપુરની આગના ધૂમાડા પહોંચતા હતા. દૂર દૂર જબલપુરમાં લાગેલી આગનો ધૂમાડો જાણે શાહીનની આંખોને નહીં અંતરાત્માનેય દઝાડી રહ્યો હતો.

આગ માત્ર ઈંટ ચૂના કે પત્થરથી બનેલા મકાનોને લાગેલી આગ નહોતી. સૌ જાણતાં હતાં આગ તો માણસના મનમાં ફેલાયેલા વેરઝેરની આગ હતી.

અહીં માત્ર જમીનનું વિભાજન નહોતું, લોકોના ઝમીરનું વિભાજન થયું હતું. આજ સુધી જે અંતકરણથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા હતાં સૌ એમના વચ્ચે વધતાં જતાં જાતીભેદના અંતરની આગથી લપેટાયાં હતાં.

શેરો કહેતો હતો કે જેમને અહીંથી જવાનું છે એમને લેવા ટ્રકો આવી ગઈ છે. એનો અર્થ શાહીનને પણ જવાની ઘડી આવી ગઈ હતી. હવે શાહીનને અહીં આ ગામ, આ હવેલીથી દૂર ક્યાંક ખોડાયેલા કેમ્પમાં જવું પડશે.

સાંભળીને શાહીનના પગમાંથી ચેતન ઓસરી ગયું. એના ઘરની દહેલીજ સુધી માંડ પહોંચી. પહોંચતાની સાથે ત્યાં ઢગલો થઈને બેસી પડી. એને થયું કે દહેલીજ ઓળંગીને હવેલીને મન ભરીને જોઈ લે પણ ઉંબર ઓળંગીને અંદર જવા એના પગ ઉપડ્યાં.

અંદર જઈ શકી કે એના બહાર જવા પગ ઉપડ્યા.

હવેલી, ગામ, ખેતરો, એમાં લહેરાતો સોના જેવો પાક, શાહજીએ ઊભી કરેલી શાખ, વધુ અહીં મૂકીને શાહીનને જવું પડશે.

ટ્રકો ભરાઈ રહી હતી. અક્કડથી ભરેલો દાઉદ જમાદાર શાહીનને લેવા આવી પહોંચ્યો પણ સાવ નિર્જીવ પૂતળા જેવી શાહીનને જોઈને ત્યાં ખોડાઈ ગયો. અરે! દાઉદ ખાં, જે એની પર આજે અકડ જમાવતો હતો દાઉદની દુલ્હનને તો એણે સોનાના કર્ણફૂલ આપ્યાં હતાં. શાહીનને આમ નિસ્તેજ બેઠેલી જોઈને એની અકડ ઓછી થઈ. જરાક અમસ્તા હળવા અવાજે એણે શાહીનને બોલાવી.

શાહીન, કશું સાથે બાંધીને લઈ જવું હોય તોસોના ચાંદી જેવું કંઈક..”

સોનું ચાંદી તો બચ્ચા, તમારા લોકો માટે છે. મારું અસલી સોનું તો જમીનમાં પથરાયેલું છે. શું લઈ જઉં?”

કંઈક નગદ, તું સાવ એકલી છું શાહની. તારી પાસે કંઈક હશે કામમાં આવશે. હવે આગળનો સમય બહુ ખરાબ છે.”

નહીં બચ્ચા, આનાથી સારો કે ખરાબ સમય જોવા હું જીવવાની છું ખરી? અહીંની નગદ પણ અહીં રહેશે. તમારા સૌ માટે.”

અને શાહીનની આંખોમાં આંસુના પૂર ઉમટે પહેલાં એણે જાતને સંભાળી લીધી. એના ડગમગ થતાં પગને એણે સંભાળી લીધાં. સૌ એના અન્ન પર આધારિત હતાં અહીં રાણી બનીને આવી હતી અને એવી શાનથી અહીંથી જશે. એણે દુપટ્ટાથી એની આંખો સાફ કરી અને મક્કમ ચાલે આગળ વધી.

ટ્રકો ભરાવા માંડી હતી. શાહીન ટ્રકમાં ચઢાવવા દાઉદ જમાદારનો હાથ લંબાયો. પકડવાના બદલે શાહીને પૂર્વજોની શાન સમી એની હવેલી સામે હાથ જોડ્યા.

શાહીન, આશીર્વાદ તો આપતી જા. તારા આશીર્વાદ ક્યારેય વિફળ નથી જતાં.” મુલ્લા ઈસ્માઈલે  શાહીનને જતાં જતાંય કંઈક આપવાનું કહ્યું. આજ સુધી આપતી આવી હતી. પાછળ બધું મૂકીને ખાલી હાથ જતાં જતાં એણે કશુંક તો આપતા જવાનું હતું.

ખુદા સૌને સલામત રાખે. ખુદા સૌને ખુશ રાખે.” એણે સાચા દિલથી દુઆ આપી. સૌની આંખમાં પાણી હતાં. શેરા, દાઉદ ખાં, જમાદાર, પટવારી, સૌ બચ્ચાંબૂઢાં શાહીનની ટ્રક પાછળ ચાલતાં હતાં.

શાહીનને સમજાતું નહોતું કે ટ્રક ચાલી રહી છે કે ખુદ. એની નજર સામે હવેલી, ઊંચી બેઠક, હવેલીના મોટા દરવાજા અને બારીવાળા ખંડ, બધું તરવરતું હતું.

જમીન સાથે શાહીનના અન્નજળ પૂરા થઈ ગયા હતાં.

રાત્રે શાહીન કેમ્પની જમીન પર પડી વિચારતી હતી. રાજ બદલાઈ ગયું, સમય બદલાઈ ગયો, સિક્કા બદલાઈ ગયા.

આસપાસના હર્યાભર્યા ખેતરોવાળા ગામોમાં લોહીની નદીઓ વહી રહી હતી.

કૃષ્ણા સોબતીની વાર્તા- सिक्का बदल गया- પર આધારિત ભાવાનુવાદ

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

HopeScope Stories Behind White Coat – 26 / Maulik Nagar “Vichar”

By:Maulik Nagar “Vichar”

“ઓન્લી યુ આર લકી”

“સર, હાઉસકીપિંગ હેડ ધીરજ એનાં ભાઈને લઈને આવ્યો છે. એને અંદર ઑફિસમાં મોકલું?”
ખડ્ડુસ ડીપાર્ટમેન્ટ હેડ ડૉ. પ્રિતેશે રિસેપ્શનિસ્ટ શેફાલીબેનનાં પ્રશ્નના ઊત્તરરૂપે હકારમાં માત્ર ડોકું જ હલાવ્યું.
“અંદર આવું સર?” સિનીયર હાઉસકીપિંગ સ્ટાફ ધીરજે થોડાં દબાયેલા સ્વરે પૂછ્યું.
રૂપિયાના ચાર અડધા સ્વભાવના ડૉ. પ્રિતેશે વળી પાછું હકારમાં અડધું જ ડોકું હલાવ્યું અને ધીરજને અંદર આવવા ઈશારો કર્યો.
ધીરજ અને એનો ભાઇ મોહિત બંને અંદર આવ્યાં.
ડૉ. પ્રિતેશે મોહિતનું ઉપરથી નીચે સુધી નિરીક્ષણ કર્યું.
“અલ્યા છોકરા, આ ટિફિન હાથમાં લઈને કેમ આવ્યો છે?” ડૉ. પ્રિતેશને જાણે કોઈ રસ જ ન હોય એમ બેધ્યાન બની બે-ચાર કાગળીયાઓ ઉથલપાથલ કરતાં પૂછ્યું.
“સાહેબ, આજથી નોકરી ચાલું કરવાની છે એટલે જ સ્તો.” મોહિતના અવાજમાં જેટલી નમ્રતા હતી તેટલો જ એનાં શબ્દોમાં આત્માવિશ્વાસ હતો.
“ધીરજ, તારા ભઈલાને ખબર નથી કે એ દુકાનમાં નોકરી લેવા નથી આવ્યો! આ તો કોર્પોરેટ હોસ્પિટલ છે. એમાં પહેલા ઇન્ટરવ્યૂમાં પાસ થાઓ પછી નોકરીનાં ગોળધાણા ખવાય.”
“સર, આઈ રેડી યુ ઇન્ટરવ્યૂ ટેક” સિનિયર ડૉક્ટર્સ પણ ડૉ. પ્રિતેશની સામે વાત કરતા ગભરાતા હતા અને હાઉસકીપિંગની નોકરી માટે આવેલ છોકરો વગર શરમે તૂટ્યા ફૂટ્યાં ઇંગ્લિશમાં ઇન્ટરવ્યૂની ચેલેન્જ આપતો હતો.
આ સમયે ડૉ. પ્રિતેશને ગુસ્સો આવવો સ્વભાવિક હતો પણ એને આ છોકરાની ડેરિંગમાં રસ પડ્યો. એક તો પહેલેથી નોકરી મળી જ જશે એવાં આત્મવિશ્વાસ સાથે ટિફિન લઈને આવ્યો છે અને વગર શરમે તૂટ્યા ફૂટ્યાં અંગ્રેજીમાં ચેલેન્જ!!
“ક્યાં રહે છે તું છોકરાં.” ડૉ. પ્રિતેશે ઊંચા અવાજે હોસ્પિટલની સૌથી નીચલી કક્ષાની પદવીના ઇન્ટરવ્યૂની શરૂઆત કરી.
“ભા…સાથે જ, નગરવાડના છાપરાંની ચાલીમાં”
“કેટલી ચોપડી ભણ્યો છે.”
“સાહેબ, ચાર ચોપડી…”
“બસ….તો બીજાં બધાં વર્ષ શું કર્યું, રખડી જ ખાધુને!” ડૉ. પ્રિતેશે ધીરજની સામે જોઈ જાણે પેલાં છોકરાની ઠેકડી ઉડાડતો હોય એમ થોડું કટાક્ષમાં હસ્યો..
મોહિતે વળતો જવાબ આપ્યો “સાહેબ…બીજા બધાં વર્ષ તો હું ગણ્યો છું.”
“હેં…એટલે?” ડૉ. પ્રિતેશ થોડા ચોંક્યા.
“સાહેબ બીજી બધી જ જગ્યા એ મને પગાર અને નોકરી બંને કચરા પોતાં અને ચાદરો બદલવાની મળતી પણ હું કામ તો નર્સિંગનું પણ કરી શકતો હતો.
લોકોનું જોઈ જોઈને અને રેસિડેન્ટ ડૉક્ટરોની મદદથી હું ઘણું શીખ્યો હતો. સર હું તો આઈ.વી લાઈન પણ લઇ શકું છું. જૂની હોસ્પિટલના નર્સિંગ સ્ટાફ પોતાનું પેપર વર્ક મારી પાસે જ કરાવતા હતા અને રાતની પાળીમાં બધાં જ દર્દીઓનાં વાઈટલ્સ હું જ સમયાંતરે ચેક કરવાં જતો. મારાં ભરોસે બધાં ઊંઘતા જ હોય.”
“હેં..શું કે છે!!” હાઉસકીપિંગની નોકરી લેવાં આવેલાં આ અઢાર વર્ષના છોકરાનું મેડિકલ શબ્દભંડોળ જોઈને ડૉ. પ્રિતેશને આ મોહિતમાં રસ પડવા લાગ્યો.
‘સર, હાર્ટ રેટ, બ્લડ પ્રેશર, ઑક્સિજન સેચ્યુરેશન, રેસ્પિરેશન, ટેમ્પ્રેચર જેવાં વાઈટલ્સ તો મને દરેક દર્દીના બે-ત્રણ દિવસના યાદ રહી જાય.’ મોહિતે હવે તો માસ્ટરને જ માસ્ટર સ્ટ્રોક મારી દીધો.
ડૉ. પ્રિતેશ પણ આ છાપરાં અને ચાલીમાં રહેતાં છોકરાની આવડતથી દંગ થઇ ગયાં.
જો આ છોકરાને થોડો ટ્રેઈન કરીયે તો નર્સિંગ સ્ટાફનો પણ સુપરવાઈઝર થઇ જાય.
ડૉ. પ્રિતેશે વિચાર્યું કે આ ગાડી તો બહું જ ફાસ્ટ છે એટલે હમણાં તો એને હાઉસકીપીંગમાં જ નોકરી આપવી.
“ધીરજ, એનું ટિફિન આજ પૂરતું તમારા લોકરમાં મુકાવી દો, કાલે એનાં જોબ કન્ફર્મેશનની ફોર્માલિટી પતાવી દઈશું. આજથી જ આની ટ્રેનિંગ ચાલું કરાવી દેજો.”
મોહિતે એના પહેલાં જ દિવસે આખા સ્ટાફનાં નામ કડકડાટ યાદ કરી લીધાં. જેને પણ બોલાવે એને નામથી જ બોલાવે અને પાછળ ‘સર’ કે ‘મેડમ’ જાણે કે બધાની એક જ અટક હોય એમ.
બીજાં દિવસે કયો ડિપાર્ટમેન્ટ કયા માળ ઊપર આવેલો છે એ પણ એનાં જીભ પર ચડી ગયું.
દસ માળની હોસ્પિટલમાં કયા ડૉક્ટરને ક્યાં શોધવાં એ જાણવું હોય તો મોહિત હરતું ફરતું સર્ચ એન્જીન જ હતું.
કંઈ વસ્તુ ક્યાં છે? કેટલી સ્ટોકમાં છે? ક્યારે જરૂર પડશે? વિગેરે વિગેરે….
પહેલાં તો એની જાણકારી સાફ સફાઈનાં લિકવીડ, બેડશીટ્સ અને ટિસ્યુ પેપર સુધી જ સીમિત હતી. પણ હવે તો સિરીંજ, ફ્લશ વિગેરે પણ ક્યાં અને કેટલાં પડ્યાં છે એ પણ એનાં સર્ચ એન્જીનમાં ફિટ થઇ ગયું.
પહેલાં તો એ ધીરજનાં નાનાભાઈથી ઓળખાતો હતો. હવે તો એણે જ એની ઓળખ ઊભી કરી દીધી હતી.
એનાં ચહેરાં પરની સૌમ્યતા અને વાણીમાં નમ્રતા એ એની આવડતની શોભા વધારતા હતાં.
મોહિતની ખાસિયત હતી કે કોઈ પણ કામમાં “ના” હોય જ નહીં. દરેક કામ કરવાના.
ક્યારેક કોઈ સ્ટાફ મેમ્બરનું પર્સનલ કામ પણ કરી લેતો.
કામમાં ચીવટ અને ચપળતા, ચોખ્ખાઈ અને ચેલેન્જ બધું જ મોહિત માટે રમત વાત હતી.
મોહિતને પૈસા કરતાં સંતોષ કમાવવામાં વધારે મજા આવતી હતી.

ડૉ. પ્રિતેશ હેલ્થ મિનિસ્ટ્રી તરફથી આવેલ ઇન્સ્પેકશનમાં બે-ત્રણ દિવસ વ્યસ્ત હતાં. એટલે મોહિત હોસ્પિટલના સિનિયર સર્જન ડૉ. કેતા પાસે આવ્યો.
“મેડમ..મેડમ…એક તાત્કાલિક મદદની જરૂર છે.” ડૉ. કેતાએ મોહિતના હસતા ચહેરા પર આજે પહેલી વખત આંસુ જોયા હતાં.
“શું થયું મોહિત મને કહે તો, કેમ રડે છે?..છાનો થા…અમને જણાવ શું થયું?” મોહિતનું આવું આક્રંદ જોઈને ડૉ. કેતા પણ ચિંતામાં થોડાં ઢીલાં પડી ગયાં.

“મેડમ…મમ્મીને તાત્કાલિક સર્જરી કરાવવી પડે એવી છે અને એનો ખર્ચ સવા લાખ રૂપિયા જેટલો આવે તેમ છે. ગામની હોસ્પિટલવાળા બધાં જ પૈસા એડવાન્સ માંગે છે. પ્રિતેશસર બે-ત્રણ દિવસ નથી, નહીંતર એમને જ મારી મદદ કરવા માટે રિકવેસ્ટ કરત.”
“ચિંતા ના કર મોહિત…હું છું ને..મમ્મીને શેની સર્જરી કરાવવાની છે?”
“ગળામાં ગાંઠ થઇ છે.” મોહિતનું ગળું પણ હવે રડી રડીને સુકાતું હતું.
“એક કામ કર મોહિત એમનાં બધાં જ રિપોર્ટ મંગાવ અને મને બતાવ. જો આપણી જ હોસ્પિટલમાં શિફ્ટ થતાં હશે તો આપણે એમને અહીંયા જ બોલાવીને ટ્રીટમેન્ટ કરાવી લઈશું. અને રહી વાત પૈસાની તો અમે બધાં જ ડૉક્ટર્સ ભેગાં મળીને તને મદદ કરીશું.”
“સારું મેડમ ધીરજભાઈ ગામડે જ ગયા છે. હું એમની પાસે મમ્મીના રિપોર્ટ્સ મંગાવી લઉં.” મોહિતને થોડી રાહત થઇ.
પંદર-વીસ મિનિટમાં મોહિત રિપોર્ટ્સ બતાવવા ડૉ. કેતા પાસે પાછો આવ્યો.
ડૉ. કેતાએ રિપોર્ટ્સ જોયાં.
રિપોર્ટ્સ તો યુરિનમાં ઇન્ફેકશનનાં હતાં. ડૉ. કેતાએ રિપોર્ટ્સ વધુ ચીવટથી જોયાં. દર્દીની ઉંમર બત્રીસ વર્ષ હતી અને જેન્ડરમાં મેલ હતું.
ડૉ. કેતાને કંઈક અજુક્તું હોવાની ગંધ આવી. એણે મોહિતને કહ્યું “ચિંતા ન કર તને હમણાં જ પૈસાની વ્યવસ્થા કરાવી દઉં છું. મને આ બધાં રિપોર્ટસ વોટ્સઅપ કરી દે.”
મોહિતના ચહેરા પર થોડી લાલી આવી અને એણે તુરંત જ એ બધાં રિપોર્ટ્સ મેડમને ફોરવર્ડ કરી દીધાં.
ડૉ. કેતાએ તાત્કાલિક ડૉક્ટર્સ મીટિંગ બોલાવી. સિનિયર ડૉક્ટર્સ, જુનિયર ડૉક્ટર્સ, રેસિડેન્ટ, કન્સલ્ટન્ટ..વિગેરે.
જોત જોતામાં પાંત્રીસ જેટલાં ડૉક્ટર્સ અને સ્ટાફનું ટોળું કૉન્ફરન્સ રૂમમાં આવી ગયું. મોહિત પણ ખૂણામાં ઊભો હતો.

“ગુડ આફ્ટરનૂન ડૉક્ટર્સ, આ અર્જન્ટ મીટિંગ બોલાવવાનું કારણ છે કે મોહિતની મમ્મીને ગળાની ગાંઠ થઇ છે અને એને ઓપરેશન કરવા માટે સવા લાખ રૂપિયાની જરૂર છે!” બધા જ ડૉક્ટર્સના ચહેરાં ઉપર કોઈ ભાવ ન આવ્યો. જાણે કે એ લોકો પહેલાથી જ જાણતા હોય.
“મમ્મી…ગાંઠ…સવા લાખ….આ બધું તદ્દન જુઠ્ઠું છે. એણે બધાં જ રિપોર્ટ્સ ગોગલ પરથી ડાઉનલોડ કર્યા છે. માટે મહેરબાની કરીને કોઈ એક પણ રૂપિયો આપતા નહીં. પ્રિતેશસર આવશે એટલે એને…..”
ડૉ. કેતાનું વાક્ય પતે તે પહેલાં જ કૉન્ફરન્સરૂમ જાણે માણેકચોકનું શેર બજાર બની ગયું અને ઘોંઘાટ ચાલુ થઇ ગયો.
“મેડમ…પાંચ હજાર…ત્રણ હજાર….પંદર હજાર…પાંત્રીસ હજાર…” ઓહ માય ગોડ…સરવાળો કરો તો બે લાખ ઊપર પહોંચતો’તો. બધાએ યથાશક્તિ પ્રમાણે મદદ કરવા પૈસા આપ્યાં હતાં.
બધાં જ આંકડા પછી છેલ્લે કેમિસ્ટે કહ્યું “મેડમ મેં તો એને પૈસા આપવાં માટે મારો મોબાઇલ પણ વેચી નાખ્યો.”
શોરબકોર ચાલુ જ હતો અને ત્યાં ડૉ. પ્રિતેશ આવ્યાં.
“હેલ્લો ઓલ…શું માંડ્યું છે આ બધું…કેટલો ઘોંઘાટ કરો છો..એની સ્પેશ્યલ રીઝન.”
ડૉ. કેતા એ કહ્યું, “સર મેં જ આ મીટિંગ તાત્કાલિક બોલાવી છે…આ નઠારાંએ બધાંને છેતરીને પૈસા ઉઘરાવ્યાં છે અને જુઓ નફ્ફટની જેમ હસે છે. ઓન્લી યુ એન્ડ મી આર લકી..”
“ડૉ. કેતા, ઓન્લી યુ આર લકી..ગયા અઠવાડિયે મેં પણ એને એંસી હજાર આપ્યાં છે.”