હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ:41)મેઘાણીનો કાર્ટૂન કેસ !

આજે ઈન્ફોર્મેશનનોનો રાફડો ફાટી નીકળ્યો છે , ત્યારે કોઈ પણ માહિતીનું સાતત્ય તપાસવું હોય તો બે ચાર મીડિયાની વેબ સાઈટ જોવાથી , જરા વધારે ઊંડાણમાં તપાસ કરવાથી સત્ય ખોદી શકાય છે . સત્ય શોધી શકાય છે . હા , સાથે સાથે સોસ્યલ મીડિયાઓને લીધે જેટલી અફવાઓ અને અર્ધ સત્ય સમાચારોમાં પ્રસરી રહ્યા છે તેનો પણ અસ્વીકાર થઇ શકે તેમ નથી .. લોકો ગમે તે માહિતી ગમે તે વ્યક્તિને નામે ચઢાવી દે ! જો કે એક ગુનો છે , અને ખોટી માહિતી ફેલાવવા બદલ , કે ઉઠાંતરી કરવા બદલ તમને કડકમાં કડક સજા થઇ શકે છે .

પણ આજથી પચાસસો વર્ષ પૂર્વે તો સમાચાર પત્રોનું મહત્વ કૈક અનન્ય હતું ! જે સમાચાર છાપે તો જનતા સુધી પહોંચે ! ક્યારેક ફિલ્મ જોવા જઈએ ત્યારે ડોક્યુમેન્ટ્રીમાં થોડે વત્તે અંશે તત્કાલીન સમાચાર જોવા મળે .. પણતાજાસમાચાર માટે તો લોકો રોજ સવારના છાપાની રાહ જોઈને બેઠાં હોય ! સવારનું છાપું સમાજનું , દરેક ઘર , કુટુંબનું અભિન્ન અંગ હતું . એવાસવારના છાપાનાંયુગમાં , પત્રકાર હોવું અતિ મહત્વનું ક્ષેત્ર ગણાતું . ( આજે પણ પત્રકાર હોવું એટલું મહત્વનું ગણાય છે , માત્ર એવી સેવાઓ આપનારો વર્ગ ઘણો મોટો છે . સામાન્ય વ્યક્તિ પણ પોતાની આસ પાસ માં કૈક અજુગતું બને તો તરત ન્યુઝ એજન્સીને ફોન , વિડિઓ દ્વારા માહિતી આપી શકે છે . પણ પહેલા શક્ય નહોતું ) તો અર્ધી સદી પૂર્વે સૌરાષ્ટ્રનુંફૂલછાબ રીતે અગત્યનું , સમાજનું ધોરી નસ જેમ મહત્વનું કામ કરતું . રોજ સવારે એમાં ગાંધીજીએ શું કહ્યું અને હવે ગાંધીજી કયો પ્રયોગ આપવાના છે , દેશને આઝાદી કેવી રીતે મળે , તે માટે જનતાને શી હાકલ કરવામાં આવી છે .. વગેરે વગેરે સમાચારોથી જન સમુદાયમાં ઉત્તેજના આવી જતી . હા , સમય એવો હતો ! બસ્સો વર્ષથી ઘેરી ઊંઘમાં અજગરની જેમ પડી રહેલો દેશ ગાંધીયુગ સાથે જાગી રહ્યો હતો ! સ્વદેશાભિમાન , સ્વાતંત્ર્યની ઝંખના સમગ્ર દેશમાં સુનામી બનીને જાણેકે વ્યાપી ગઈ હતી! અને સાચા પત્રકાર તરીકેફૂલછાબના તંત્રી મેઘાણી કલમની તાકાત પર માત્ર સૌરાષ્ટ્ર નહીં સમગ્ર ગુજરાત ઝૂમી રહ્યું હતું , ત્યારે એક સમાચાર બાબત મેઘાણી ઉપર સરકારે કેસ દાખલ કર્યો .

હા , લોકોને સાચી માહિતી આપવી અને સાથે સાથે સાહિત્યનું સંવર્ધન કરવું મેઘાણીનો જીવન અભિગમ હતા . કલકત્તાની સાહેબગીરી છોડી ને તેઓ અવાજ કોઈ અગમ્ય કારણસર વતન પાછા ફર્યા હતા . આવીને એમની કલમના જોરે એમને નવા શરૂ થયેલસૌરાષ્ટ્રદૈનિકમાં નોકરી મળી ગઈ હતી . પછી , બંધ પડતા. તેઓ મુંબઈ જઈને જન્મભૂમિ માં જોડાયા . અને ફરી પાછા સૌરાષ્ટ્રનાફૂલછાબમાં જોડાઈને વતન પાછા ફરેલા . એક સાહિત્યકાર અને પત્રકાર તરીકે તેઓ દિલથી સેવા આપતા . લોકોને જગાડવા , દેશ ભક્તિ જાગૃત કરવી , ભણેલ વર્ગ અનેબીજોવર્ગ વચ્ચે સેતુ ઉભો કરવો બધું એમનું અવીરથ વહેતુ કાર્ય ઝરણું હતું ! પણ બધા માટે ખોટી માહિતી , અફવા , હરગિજ વાપરી નથી!

પણ છતાંયે એમના ઉપર કેસ દાખલ થયો હતો !

વાત બની હતી ૧૯૪૧માં . ગાંધીજીએ અંગ્રેજોનેદેશ છોડોની ઓફિસિયલ હાકલ કરી નહોતી .

દેશને આઝાદી મળે તે પહેલા હજુ તો ગાંધીજીને દેશવાસીઓને સ્વતંત્રતા માટે તૈયાર કરવાનાં હતાં.

હજુ તો દેશમાં ઊંચનીચ , છુતઅછૂત અને સૌથી મહત્વનાં ધાર્મિક પાસાંઓને વ્યવસ્થિત કરવાનાં હતાં . પણ , કેન્સરની જેમ પ્રસરી રહેલ ધાર્મિકતાને નામે અંધશ્રદ્ધા અને ઝનૂનનો રોગ નાથવો મુશ્કેલ હતો . વળી અંગ્રેજોને એજ તો જોઈતું હતું , લડો , ઝગડો અને અંદરઅંદર મારામારી કરીને મારો !

અમદાવાદમાં હિન્દૂમુસ્લિમ વચ્ચે કોમી હુલ્લડ ફાટી નીકળ્યું . ફૂલછાબ સાપ્તાહિકમાં મેઘાણીએ કોમી તોફાનોને રજૂ કરતું એક કાર્ટૂન દોર્યું . હા , પત્રકાર હોવા સાથે એમણે આમ કાર્ટૂનિસ્ર્ટ તરીકે પણ કલમ ચલાવી છે . આપણને આપણા યુગનાશંકરકાર્ટુનિષ્ટનું નામ યાદ હશે . રોજ દિલ્હીથી રાજકારણનું એક કાર્ટૂન ગુજરાત સમાચાર માટે મોકલતા . બસ ! રીતે મેઘાણીએ પણ કાર્ટૂન તૈયાર કરેલું . અને એમણે એને શીર્ષક આપ્યું : “ મુખડા ક્યા દેખ દર્પણમેં !”

કાર્ટૂન કેસતરીકે મશહૂર બનેલ કેસના કાર્ટૂન ચિત્રમાં એક પોલીશ અરીસામાં જોતાં જોતાં તૈયાર થઇ રહ્યો છે ; અને અરીસાની પાછળ બેકગ્રાઉન્ડમાં એક કરચલીવાળો, હાથમાં લોહીવાળું ખંજર લઈને , લાલ આંખ અને અર્ધું ઉઘડેલું મોં અને લાંબા વિકરાળ નાખવાળો શખ્સ ઉભો છે . ને પાછળ મકાનો ભડકે બળી રહ્યાં છેમેઘાણીએ બહુ યોગ્ય રીતે લખ્યું; “ મુખડા ક્યા દેખ દર્પણમેં ?”

પણ સરકારને મેઘાણી સામે તો કદાચ વાંધો હતો ! એમણે મેઘાણી પર કોમી લાગણી ભડકાવવાનો આક્ષેપ કર્યો .

જો કે મેઘાણીએ કહ્યું : “ ગુંડો તો સાચો મુસ્લિમ હોઈ શકે કે ના તો હિન્દૂ ! કોઈ પણ ધર્મ માં ગુંડાગીરીને સ્થાન નથી . ગુંડો તો ગુંડાગીરીને મજહબ માને છે . મેં કાર્ટૂન દ્વારા નિર્દોષ શહેરી ઉપર ગુંડાઓનું આક્રમણ દર્શાવ્યું છે . ઠઠ્ઠા ચિત્રનું મુખ્ય લક્ષ પોલીસની નિષ્ક્રિયતા , અધિકારી ઓફિસરોની નિષ્ક્રિયતા છે .. જો કે ન્યાયાધીશે બંને પક્ષની દલીલો સાંભળી .

પ્રિય વાચક મિત્રો , મેઘાણીની કોલમમાં પ્રસંગ વણી લેવાનું એક કારણ તત્કાલીન સમાજનું ચિત્ર અને સાથે ન્યાય પદ્ધતિનું ચિત્ર પણ ખડું કરવાનું રહ્યું છે .

ન્યાયાધીશની સમક્ષ ફરિયાદ પક્ષમાં ત્રણ મુસ્લિમ લીગના સભ્યો હતા . એટલે સૌની જુબાની કેટલી વિશ્વાસપાત્ર છે તે માટે ન્યાયાધીશે શંકા વ્યક્ત કરી ; અને સામે પક્ષે મેઘાણીનું સાહિત્ય તપાસ્યું ; જેમાં તેમની ઐતિહાસિક નવલકથાઓ અને નવલિકાઓનું કથા વસ્તુ તપાસ્યું જેમાં મેઘાણીએ મુસ્લિમ પાત્રોને ઉચ્ચ કક્ષાએ મુક્યાં છે , મુસ્લિમ શૌર્ય , વીરતા અને વફાદારીની પ્રસંશા કરી છે ; ઇસ્લામનાં ગુણ ગાન ગાયાં છે .

ન્યાયાધીશે ચુકાદો આપ્યો : “ તહોમતદારે બે કોમો વચ્ચે શત્રુતા કે દ્વેષ ફેલાવવાના બદ ઈરાદાથી કાર્ટૂન પ્રગટ કર્યું હોય તેમ હું માનતો નથી . હાથમાં ખંજર લઇ ખૂન કરનારો શખ્સ માનવ નહીં પણ દૈત્ય છે , જે નાત જાતના ભેદ ભાવ વિના ખૂન કરે છે . અને મને લાગે છે કે કાર્ટૂન પોલીસની નિષ્ક્રિયતા દર્શાવે છે .

મેઘાણીને આવી રીતે પત્રકાર હોવાને નાતે , કે ક્યારેક માત્ર માનવતાને નાતે , પણ કોર્ટ કચેરીઓ માં ધક્કા ખાવા પડ્યા હતા .. પોતાના સૌ અનુભવોને એમણે ક્યાંક ને ક્યાંક સાહિત્યમાં વણી લીધાં છે.. હા , માત્ર અર્ધી સદીનું આયુષ્ય ભોગવીને એક સદી જેટલું સાહિત્ય પીરસનાર વીરલો ઇતિહાસમાં મળવો મુશ્કેલ છે ! એમની ખૂબીઓ અને ખામીઓની વધુ વાતો આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 40)મેઘાણીની રંગમંચની બે એક વાતો

આજે ટેક્નોલોજી વિકસી રહી છે ત્યારે WhatsApp વોટ્સએપ દ્વારા નાનાં નાનાં નાટકો જેવા સંવાદો આપણે રોજ આપણા મેસેજ બોક્સમાં જોઈએ છીએ , વાંચીએ છીએ અને કેટલાક કલાકાર જીવ એવાં નાના મોટા નાટકો પણ બનાવને છે અને આપણને મોકલે પણ છે ! નાટક એટલે જીવનની જ કોઈ વાત જેને પાત્રો દ્વારા જીવંત કરીએ ! નાટક એટલે જીવનની જ કોઈ ચમત્કૃતિ!
પછી ટેક્નોલોજી વિકસી એટલે એને વિડિઓ દ્વારા ફિલ્મ સ્વરૂપે કંડારીને આપણને સૌને આનંદ કરવા , આસ્વાદ માટે રજૂ કરવા માંડી !
તો આ થઇ એક સામાન્ય સરળ ફિલ્મની વાત !
એક સરળ નાટકની વાત !
એક નાનકડા સંવાદની વાત: જેમાં ચમત્કૃતિ હોય ; કાંઈક અદભુત હોય , સામેની વ્યક્તિને ગમી જાય તેવું હોય !
આવા સંજોગોમાંથી જ જો નાટક રચાતું હોય , તો મેઘાણી જેવી વ્યક્તિ નાટક ના લખે તો જ નવાઈ ! આવી રીતે જ જો ફિલ્મ – ચલચિત્રો બનતા હોય તો ઝવેરચંદ મેઘાણી ની નવલકથાઓ ‘વેવિશાળ’ જેવી રસપ્રદ વાર્તાઓમાંથી ફિલ્મ – ચલચિત્રો ના બને તો જ નવાઈ !

મેઘાણીમાં કલાકારનો આત્મા નાનપણથી જ હતો.
એ શાળામાં હતા ત્યારે પણ સુંદર બુલંદ અવાજે ભાવથી ગીતો લોક ગીતો ગાઈને પ્રેક્ષકોને લાગણીમાં જકડી લેતા હતા !
“ માડી હું તો બાર બાર વર્ષે આવીયો ;
માડી મેં તો ના દીઠી ઓલી પાતલડી પરમાર રે જાડેજા માં , ડેલીએ દીવો સગ બળે !”
એ ગાઈને પ્રેક્ષકોને રડાવી પડ્યા હતાં !

તો વાચક મિત્રો , રંગ મંચ કલાકાર તરીકેની તેમની શક્તિ આપણને આમ છેક નાનપણથી જણાય છે.
અરે , કલાપીનાં દર્દીલાં ગીતો ગાઈને સૌને ભાવુક બનાવતા એટલે તો મિત્રો એમને વિલાપી કહેતા !
એ જ રીતે સ્કૂલના વાર્ષિકોત્સવ દરમ્યાન પોતે એક નટની અદાથી એક તાર બાંધીને ઉપરથી ઉતરે અને પ્રેક્ષકોને કોઈ ગીતની પંક્તિઓ ગાઈને ચકિત કરીદે !
આ બધાં લક્ષણો જ જણાવે છે કે ભવિષ્યમાં એ જીવ કોઈ નાટ્યક્ષેત્રે , ફિલ્મ ક્ષેત્રે આગળ આવશે !
કોલેજ કાળમાં એમણે નાટ્યમંડળ સ્થાપ્યું હતું અને જાણીતા સાહિત્યકારોના પુસ્તકોમાંથી નાટકનું બીજ લઈને નાટક રચ્યાં હતાં અને ભજવ્યાં હતાં !

ભગવાને જ જાણેકે મેઘાણીને સાહિત્યકાર બનાવવા હોય તેમ , કોલેજ પતી , ભાવનગરની કોલેજમાં નોકરી મળી ત્યાં જ ભાઈની
માંદગીના સમાચાર આવ્યા એટલે કલકત્તા જવાનું થયું ; કલકત્તા જાણેકે સંસ્કૃતિ -સાહિત્યની જ ભૂમિ ! મેઘાણી ત્યાં રહી ગયા અને બંગાળી ભાષાનો પરિચય થયો ! અરે રવીન્દ્રનાથ ટાગોટને ઘેર તેમનાંજ મુખે તેમનાં કાવ્યો સાંભળ્યાં; સાથે સાથે બંગાળી રંગભૂમિનો પરિચય થયો ! સાથે સાથે એ સાહિત્ય ભૂમિ પર રહીને રંગભૂમિનાં નાટકોની સફળતા નિષ્ફ્ળતા વગેરેનો અભ્યાસ પણ કર્યો !
અને નોકરીના કામે વિલાયત પણ જઈ આવ્યા , જ્યાંથી ત્યાંની રંગભૂનીને જોવાની તક પણ મળી .
એમણે કલકત્તામાં મહારાણા પ્રતાપનું નાટક જોયેલું જેમાં સ્વતંત્રતા માટે મહારાણા પ્રતાપ સમ્રાટ અકબર સામે ઝૂઝે છે અને ખપી જાય છે . બસ એ જ વસ્તુ સ્થિતિથી દેશમાં આઝાદીનું , સ્વાભિમાનનું આંદોલન જગાડવા મેઘાણીએ એ નાટકનું ગુજરાતીમાં રૂપાંતર કર્યું – હા , માત્ર ભાષાંતર નહીં . રૂપાંતર કર્યું !
અને એ સમયે ગુજરાતી રંગભૂમિ પર માત્ર પ્રેમાલા પ્રેમલીની વાતોજ કજાળતી હતી ત્યારે નવું વસ્તુ બીજ લઈને મેઘણીએ નાટ્યક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો .
આપણામાં કહેવત છે ને , કે ફરે તે ચરે!
મેઘાણીએ જેમ કલકત્તા અને લંડનમાં ઘણું જોયું અને જાણ્યું તેમ નસીબ જોગે મુંબઈ પણ જવાનું થયું .
સૌરાષ્ટ્ર મેગેઝીન બંધ પડી જતા , અને નવું ફૂલછાબ ન જચતાં, અને પત્ની દમયન્તિબેને અગ્નિસ્નાન કરતાં અને ચાર નાનાં બાળકોની સંભાળનો પ્રશ્ન ઉભો થતાં , મેઘાણી મુંબઈ જાય છે ! ત્યાં ગુજરાતની રંગભૂમિ અને ચિત્રપટ ક્ષેત્રનો અનુભવ થાય છે ! મેઘાણીની વાર્તાઓ – પછી એ મૌલિક હોય કે લોકસાહિત્યની , પણ એમની વાર્તા કલા રસપ્રદ હોવાથી તેમાં નાટયબીજ છુપાયેલ હોવાથી , તેમની નવલકથાઓમાંથી ગુજરાતી ફિલ્મો બનાવવાનો વિચાર પણ મુંબઈમાં આવેલો . પોતાની વાર્તાઓ ઉપરથી ફિલ્મ બનાવવાનો વિચાર આવ્યો , તો એ જ રીતે અન્ય ફિલ્મો જોઈને વાર્તા બીજ પણ હાથ લાગ્યા એમણે પ્રતિમા અને પલકારા વાર્તાઓ આ રીતે રચી હતી એમ તેઓ નિખાલસ રીતે જણાવે છે .
એમની વાર્તાઓમાંથી નાટકો પણ રચાયાં છે . એમનાં ગીતોની ગ્રામોફોન રેકોર્ડ પણ બની , ત્યારે ફિલ્મ બનાવી એ ગીતો ગૂંથી લેવાનો વિચાર આવેલો. .
ફરી પાછાં અપને એમની નાટ્ય અને ફિલ્મ કારકિર્દી તરફ નજર કરીએ .
એ એ ક્ષેત્રોમાં સફળ કેમ ના થયા?
વાચક મિત્રો ! વાર્તાઓ લખવી કે કાવ્યો રચવા એ વ્યક્તિની માનસિક અવસ્થા ઉપર નિર્ભિત છે . કુશળ કવિને વિચાર સ્ફુરે અને એ કાવ્ય રચે .બસ! વાત ત્યાં પુરી થઇ . કવિના ભાવ પ્રદેશમાંથી સંવેદનાઓને પ્રગટ કરતું શબ્દ સ્વરૂપ ! એમાં બીજી વ્યક્તિ પ્રવેશી શકે નહીં . એમાં માત્ર કવિ અને કવિનો શબ્દ , બસ બે જ જણ હાજર હોય .
પણ નાટક અને ફિલ્માં?
પાત્રોને સમજવા , એને રજૂ કરવા વગેરે એક બીજી જ વાત છે ! બીજું જ ક્ષેત્ર છે!
વળી તેમાં પ્રોડ્યુસર અને પ્રેક્ષકો સૌનો મહત્વનો ફાળો છે . કલાકારોને વેતન આપવું, નાટક અને ફિલ્મનું પ્રસારણ થયા તે માટે યોગ્ય ડિરેક્ટર , પ્રોડ્યુસર અને સેલ્સમેન સૌની કાબેલિયત ઉપર નાટક કે ચિત્રપટની સફળતા નિષ્ફ્ળતાનો આધાર રહે છે !
હા , કહેવાનું તાતપર્ય એ જ છે કે , થોડા પ્રયોગો બાદ મેઘાણીને લાગ્યું કે એ એમનું કામ નથી : એમણે એ ક્ષેત્ર છોડી દીધું ! બધાંને બધું જ આવડવું જરૂરી નથી . આપણાં રાષ્ટ્રીય કવિ , લોકસાહિત્યના અગ્રેસર સાહિત્યકાર ઝવેરચંદ મેઘાણીએ થોડી મહેનત કુસ્તી એ ક્ષેત્રોમાં પણ કરી છે પણ અંતે તેમને એટલે સફળતા મળી નહીં – એમ કહો કે એમનું વ્યક્તિત્વ એ બીબામાં બંધાવા તૈયાર નહોતું !!
પણ એમના વ્યક્તિત્વનો નિખાર જે ક્ષેત્રમાં ઉપસી આવે છે તે – એમના ભજન સાહિત્ય વિષે આવતે અંકે વિચારીશું !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 39) મેઘાણીની એક વાર્તા -છેલ્લી તાલીમ !

આજે ચારે બાજુએ એક પ્રકારનો અજંપો પ્રવર્તે છે ત્યારે મેઘાણી વિષયક આ કોલમમાં એમનાં ક્યા સાહિત્ય સર્જનનો વાચકને રસાસ્વાદ કરાવું એ એક પ્રશ્ન થાય છે . દેશમાં પ્હેલાં અતિવૃષ્ટિ , પછી રોગચાળો અને હમણાં, એક બિચારી દલિત છોકરી પર અમાનુષી કૃત્ય અને સત્તાની જોહુકમી ની વાતોથી દિલ ઉકળી રહ્યું છે ,અને વિશ્વમાં કોરોનનું વિષ તો ફેલાયેલું છે જ ; અને અમેરિકા જેવી મહાસત્તા નું ભાવિ ગણતરીના અઠવાડિયાઓમાં ફરીથી ઘડવાનાં બ્યુગલો ગાજી રહ્યાં છે ત્યારે , મેઘાણીની આ વાર્તા ‘છેલ્લી તાલીમ’ વાચક મિત્રો , તમને વિચારમાં મૂકી દેશે તેમાં સહેજ પણ શંકા નથી.
સત્ય અને અહિંસાનાં અનેક કાવ્યો મેઘાણીએ સર્જ્યાં છે . ગાંધીયુગની શૌર્ય અંકિત કવિતાઓ , બહારવટિયાઓની ક્રૂરતા , તેનાં કારણો અને પ્રેમથી તેમનાં હ્ર્દય પરિવર્તનોથી મેઘાણીનું સોરઠી સાહિત્ય ઉભરાય છે . ‘હું આવ્યો છું બહારવટિયો શીખવવા’ એ પુસ્તક તો રવિશંકર મહારાજની અંતરની તાકાતથી પ્રેમની વિજય ગાથા છે .. ત્યારે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની મૂળ બંગાળી વાર્તાનું આ રૂપાંતર તમનેય વિચારમાં મૂકી દેશે ..
જીવનમાં શું સાચું તે વિચાર કરવા પ્રેરશે .
બંગાળમાં વસતા એક બીજા શીખ ગુરુ ગોવિંદસિંહની વાત છે .
જીવનની સંધ્યાએ એ વિચારતા બેઠા હતા કે જીવનમાં દેશ માટે ઘણું કરવું હતું એ કાંઈ થયું તો નહિ , અને હવે મન ભગવાનને મળવા તલસે છે ..
ત્યાં એક પઠાણ આવે છે .
એને બીજે દિવસે જ પોતાને દેશ જવાની તાલાવેલી છે . એણે ગોવિંદસિંહને ઘોડા વેચ્યા હતા અને એના પૈસા હજુ મળ્યા નથી એટલે એ પૈસા લેવા આવ્યો છે . પણ ગુરુ તો કોઈ અનંતની યાત્રાના વિચારોમાં છે ! એમણે કહ્યું કે ‘ભાઈ આજે જરા કામમાં છું , કાલે આવીને પૈસા લઇ જજે .’
પણ પઠાણને તો ઝડપથી વતન જવાની તાલાવેલી હતી એટલે એણે અધીરાઈથી હકના પૈસાની ઉઘરાણી કરી અને બોલી ગયો ,” સાળા , શીખો બધાંય ચોર લાગે છે !”
ખલ્લાસ ! ગુરુના મનમાંથી વૈરાગ નીકળી ગયું અને મ્યાનમાં પડેલી કિરપાણ ઉપાડી અને પઠાણને ત્યાં ને ત્યાં જ વધેરી દીધો!!
ગુસ્સો શું નથી કરાવતો!
પસ્તાવો થયો ! જીવન ઉપર તિરસ્કાર થયો , દુઃખ થયું કે પઠાણને એક ઘડી વિચારવાનોય સમય ના આપ્યો ! અરે એને સહેજ તક તો આપી હોત! છેલ્લી પ્રાર્થના કરવાની તક આપી હોત!
પણ હવે શું કરવું ? એનું પ્રાયશ્ચિત કેવી રીતે કરવું?
પઠાણને એક દીકરો હતો . ગુરુએ એને ઉછેરવાની જવાબદારી લઇ લીધી . એને પ્રેમથી ઉછેરવા માંડ્યો..
બધી વાતોથી અજાણ ભક્તો ગુરુને સમજાવે છે કે આ પઠાણના દીકરાઓ એટલે વાઘનું બચ્ચું . એને બધી વિદ્યા શીખવાડાય નહીં .. પણ ગુરુને એજ તો કરવું હતું ..
છોકરો જુવાન થઇ ગયો . એને હવે સૈનિકીની નોકરી કરવી હતી અને જીવનમાં આગળ વધવું હતું .
ગુરુએ કહ્યું કે ,’છેલ્લી તાલીમ હજુ બાકી છે . ચાલ , એ લઇ લઈએ .’
અને એને એક જગ્યાએ લઇ જાય છે .જમીનમાં ખોદાવડાવે છે ને એ છોકરાને એના બાપના મૃત્યુ વેળાના ડાઘ જે શીલા પર હતા તે બતાવે છે .. એજ સંધ્યાકાળ . અને મનમાં ઝંઝાવાત પણ પેલા સંધ્યાકાળ જેવો જ છે .
પઠાણ છોકરાએ લોહીના ડાઘ જોયા અને ગુરુજીએ કહ્યું ; “ પઠાણ બચ્ચા ! એ તારા બાપના લોહીના ડાઘ છે .. એક દિવસ મેં તેનું માથું ઉડાવી દીધું હતું ; એનું કરજ તો ના ચૂક્યું , પણ બંદગી કરવાનોયે સમય આપ્યો નહોતો !હવે તારા બાપનું વેર વાળ- આ ઉભો હત્યારો !
યુવાન ક્રોધથી કંપી રહ્યો . ને નીચું જોઈને બોલ્યો, “ બાપુ , વધુ બોલો ના . બસ કરો !”
પણ ગુરુએ એને પડકાર્યો : “ ધિક્કાર છે , ભીરુ ! તારા બાપના હત્યારાને હણી નાંખ!”
યુવાન ખુલ્લી તલવારે ગુરુ તરફ ધસ્યો . પણ પછી દીન બનીને તલવાર મૂકી દીધી અને એને કહ્યું : “ એ બાપુને હું ભૂલી ગયો છું અને હવે તો મેં તમને જ મારા બાપુ , અને ગુરુ માન્યા છે .. એ મમતાને જડમૂળથી ઉખેળી ને તમારી હત્યા કરું ?”
યુવાન એ પરિસ્થિતિથી જાણેકે દૂર ભાગવા દોટ કાઢે છે .. એ વર્ણન અદભુત છે .
પણ ગુરુની સ્થિતિ પણ વિચિત્ર છે .. ભૂલનું પ્રાયશ્ચિત કરી અનંતની વાટ લેવી હતી તેને બદલે જીવવું પડ્યું !
સમય વીત્યો . યુવાન સાથે કોઈ હવે બહુ વાતો થતી નથી , પણ એક વાર કોઈ રમત રમતા યુવાન હારી જાય છે અને ગુરુ એને સોગઠી મારે છે , બસ ! અચાનક સોગઠી વાગે છે અને સાથે ગુરુના શબ્દો : “ નામર્દ ! બાપના હત્યારા સાથે રમવા બેસે તે હારી જ જાય ને ? “ યુવાનને પોતાના આત્મ સ્વમાન પરનો ઘા ચચળે છે .
બસ ! યુવાન ખંજર કાઢે છે અને ગુરુની છાતીમાં ઘુસાડી દેછે .
ત્યારે ગુરુ પ્રેમથી યુવાનને માથે હાથ મૂકી ને કહે છે ; “ આજે તારી છેલ્લી તાલીમ પુરી થઇ : અન્યાયનું વેર કેવી રીતે લેવાય તે તને સમજાયું . મારી અંતરની દુઆ દઈને હવે હું સુખેથી સીધાવું છું!”
વાત વાંચ્યા પછી જયારે વાચક સ્તબ્ધ બની જાય તે વાર્તા સાચી . અને અહીં પણ એવું જ બને છે ! વાર્તા પુરી થઇ પણ વાચકના મનમાં એ આગળ વહ્યા કરે છે ..
સાચું શું ? આપણે આપણી જાત ને પૂછીએ છીએ .
વાચક મિત્રો ! આ વાર્તા અત્રે પસંદ કરી કારણકે મેઘાણીનું અનેક વિધ વ્યક્તિત્વ અહીં દર્શાવવું હતું .. ગાંધીજીના દિલને પિછાણનાર , “ છેલ્લો કટોરો ઝેરનો પી જજો બાપુ” એમ કહેનારા મેઘાણી ,’ એક શીખ ગુરુની વાત કહીને એ ઝેર કટોરાને પચાવવાને બદલે દાવાનળ ઉભો કરવાની વાત પણ કરી શકે છે ! અને એ જ તો મેઘાણી જેવા સમર્થ સાહિત્યકારની વિશેષતા છે ! ‘સમે ના વેર વેરથી , સમે છે વેર પ્રેમથી’ એમ ગાનાર આપણે અસહાય દલિત દીકરીઓના બલિદાનોને નજરઅંદાજ કરી શકીએ નહીં જ. અને જે ઠાકુર રજવાડાના નબીરાઓએ અધમ કૃત્ય કર્યું છે તેમને ફાંસી જ મળવી જોઈએ તેમ ડિમાન્ડ કરીએ .. ક્યારેક ઈંટ નો જવાબ પથ્થરથી આપવાનું જ વધુ વ્યાજબી હોય છે . દરેક વખતે ‘હશે ‘, કહીને માફી પણ યોગ્ય નથી જ નથી એ કહેવા માટે આ વાર્તા પસંદ કરી . છેલ્લો કટોરો , છેલ્લી સલામ અને આજે છેલ્લી તાલીમ – એમ છેલ્લા પછી આવતે અંકે વાત કરીશું મેઘાણીનું ભાગ્યેજ જાણીતું એવું નાટ્ય અને ફિલ્મ ક્ષેત્રમાં પ્રદાન !
આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 38)છેલ્લી સલામ : મેઘાણીનું એક અમર કાવ્ય !

સો સો રે સલામું મારાં ભાંડુડાંને કે’જો રે ;
ઝાઝેરા જુહાર જગને દેજો , હો જી !

છેલ્લી સલામ એક અમર કાવ્ય છે અને ઘણાં સાહિત્યકારો એને ‘કસુંબીનો રંગ’ કરતાંયે વધુ મહત્વનું ગણે છે . કેમ ?
ચાલો , જરા એ તરફ નજર કરીએ .

સોમવારથી શુક્રવાર છાપાનું પત્રકારત્વનું કાર્ય કરતાં કરતાં , એ સમયનું પ્રતિબિંબ ઝીલતું સાહિત્ય મેઘાણીએ એટલાં વિપુલ પ્રમાણમાં આપ્યું છે કે એમના સમયમાં – ગાંધી યુગમાં -ગુજરાતમાં મેઘાણીનું નામ ઘેર ઘેર ગુંજતું હતું ; ગાંધીજી જેવી મહાન પ્રતિભાના દિલમાં પણ એમણે સ્થાન લઇ લીધું હતું . ‘જો એ થોડું વધુ જીવ્યા હોત, દેશ આઝાદ થયો ત્યાં સુધી , તો દેશને હજુ ઘણું વધારે દેશભક્તિનું સાહિત્ય મળ્યું હોત ! ‘આ શબ્દો ગાંધીજીના છે .

“ છેલ્લી સલામ” દેશની સ્વતંત્ર્યતા પહેલાનું , એક વિચિત્ર વિષય ઉપર લખાયેલ , અમર કાવ્ય છે . આપણો દેશ અંગ્રેજોના હાથ નીચે ગુલામીમાં સબડતો હતો ; એ તો હકીકત હતી જ . પણ આપણે સૌ જ્ઞાતિવાદ અને કોમવાદમાં વહેચાયેલાં અંદર અંદર ઝગડાઓ અને વાદ વિવાદમાંથી ઊંચા જ આવતા નહોતાં.
અંગ્રેજોએ આપણી આ નબળાઈ બરાબર પારખી લીધી હતી . ગાંધીજીએ ‘ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ’ ‘અંગ્રેજો ચાલ્યા જાઓ’ નો પવન સમગ્ર દેશમાં વહેતો કર્યો એટલે અંગ્રેજોએ દેશને અંદરથી ભાંગી નાખવા યુક્તિ કરી !
અસ્પૃશ્યો માટે અલગ મતદાનની વ્યવસ્થા !!
અને દુઃખની વાત તો એ હતી કે ભણેલ ગણેલ સવર્ણ લોકોને પણ એ મંજુર હતું ! આભડ છેટ્માં ડૂબેલ આપણે સૌ હરિજનો અને નીમ્ન વર્ણના લોકો માટે અલગ મતદારમંડળો રચાય તે માટે સંમત હતાં!
એવા સમયે સૌને રોકવા માટે કાંઈજ થઇ શકે તેમ નહોતું ; અંગ્રેજો તો ઇચ્છતાં હતાં કે આપણે આમ વહેંચાયેલાં રહીએ , ઝગડતાં રહીએ .
ત્યારે સવર્ણ પ્રજા પર દબાણ લાવવા ગાંધીજીએ આમરણાંત ઉપવાસ શરૂ કર્યા !
એમણે કહેલું કે આવા ઊંચ નીચના ભેદભાવમાં વહેંચાયેલ સ્વતંત્ર દેશ મારે નથી જઇતો .
મેઘાણીએ આ કાવ્યમાં બિચારાં હરિજનો પર સવર્ણોએ આદિ કાલથી ત્રાસ ગુજાર્યો છે તેનો ઉલ્લેખ પણ કર્યો છે :

‘કીધાં ખાખ ખાંડવ વને પાંડુ તણાં પુત્રે તે દી’
નિરદોષી નાગા ; લાખો ભૂંજાણા જી ‘
[ખાંડવ વન બાળ્યું અને ત્યાંની આદિવાસી નાગ પ્રજાને અર્જુને પોતાનું રાજ્ય સ્થાપવા ભસ્મીભૂત કરી દીધી હતી , તેનો ઉલ્લેખ છે ]
અને મેઘાણી સવર્ણો પર પ્રહાર કરે છે કે રામે પણ શમ્બુક નામના ભીલને મારી નાખ્યો હતો કારણ કે એક બ્રાહ્મણે ફરિયાદ કરી હતી કે એ ક્ષુદ્રએ તપ કર્યું છે એટલે મારો દીકરો મરી ગયો!

ગાંધીજી તો રામના ભક્ત હતા , પણ રામે કરેલ એ ભૂલની વાત મેઘાણી અહીં લખતાં અચકાતા નથી .

‘રઘુપતિ રામ મારાં હ્રુદિયાનો વિસામો ,
એણે ઋષિઓને વચને ખાધેલ ખોટ્યું હો જી !
પ્રભુ નામ ભજતો એણે પારધી સંહારિયો,
એનું ઘોર પાતક આજે ઉમટ્યું હો જી !’
સુજ્ઞ ભણેલ લોકોએ અસ્પૃશ્યો પર કરેલ અત્યાચારો -ઘોર પાતક -મેઘાણી હૃદયદ્રાવક શબ્દોમાં કરે છે .
આખું કાવ્ય આજે અમેરિકામાં જ્યાં આપણે માત્ર ભારતીય હોવાનું ગૌરવ લઈએ છીએ , અહીં બ્રાહ્મણ વાણિયાનાં ભેદભાવ નથી , અરે આજની પેઢીનાં છોકરાંઓ ગુજરાતી મરાઠી ભાષાનાં કે સવર્ણ અછૂત વગેરેના વાડાઓથી પર છે ત્યારે, મેઘાણીની કલમે અમર બનેલ આ કાવ્ય , અને જે દલિત વર્ગ માટે ગાંધીજીએ આમરણાંત ઉપવાસ કર્યા હતા તેનો ખ્યાલ મેળવવો મુશ્કેલ છે !
કેવી વાહિયાત વાત ! એકવીસ એકવીસ દિવસ સુધી ઉપવાસ કર્યા ત્યારે તો સવર્ણોએ જુદાં મતદાર મંડળોની વાત પડતી મૂકી !
એ મહાન વિભૂતિનું દિલ શું કહેતું હશે તેની કલ્પના કરીને મેઘાણી કાવ્યમાં લખે છે :
‘સો સો રે સલામું મારાં ભાંડુડાંને કે’જો રે ;
ઝાઝેરા જુહાર જગને દેજો , હો જી !
મળાયું ન તેને સૌને માફામાફ કહેજો
રુદિયામાં રાખી અમને રે’જો રે ‘

અજગરની જેમ અંધારામાં સ્વની આત્મશ્લાઘા ઘેરીને પડેલ સવર્ણોનો ઇતિહાસ કાળજું કંપાવી જાય છે! સવર્ણની સ્ત્રીઓ પવિત્ર રહે તે માટે તેને સતી કરવાને નામે બાળી નાંખવી, સ્વચ્છતાને નામે પોતાનું મેલું ઉપાડનાર ભંગીઓને અછૂત ગણીને ગામની બહાર રાખવાનાં અને આભડછેટમાંથી સમાજ ઉંચો જ નહોતો આવતો ત્યારે દેશને બ્રિટિશ સત્તામાંથી કેવી રીતે બહાર લાવવો એ સમજુ લોકોનો પ્રશ્ન હતો .
ગાંધીજીએ ભારતમાં આવીને ૧૭ વખત ઉપવાસ કર્યાં હતાં! એમાં કેટલીયે વાર આમરણાંત ઉપવાસો !
મેઘાણી લખે છે :
‘ટીપે ટીપે શોણિત મારાં તોળી તોળી આપું તોયે
પૂરાં જેનાં પ્રાછત કદીયે જડશે ન જી !
એવાં પાપ દાવાનળમાં જલે છે જનેતા મારી
દિલડાના ડુંગર સળગ્યા – ઠરશે ન જી ! ‘

લોહીનું એક એક ટીપું આપી દેવાની વાત છે . જેમ શિબિરાજાએ પેલા ગરીબડા હોલાને બચાવવા સામા છાબડામાં પોતાના શરીરનું માંસ ટુકડે ટુકડે મૂકતાં જઈને અંતે આખું શરીર ધરી દીધેલું એમ આ દલિત વર્ગ માટે ગાંધીજી પોતાનું જીવન આપી દેશે એવો ઉલ્લેખ છે .
ભૂતકાળમાં આર્ય પ્રજાએ અનાર્યો પર જે અત્યાચાર કરેલાં તે પાપોનું પ્રાશ્ચિત ( પ્રાછત) થઇ શકે તેમ નથી ..
મેઘાણી લખે છે :
‘છેદયાં, બાળ્યા, ગારદ કીધાં, પૃથ્વીના પેટમાં ને ,
અસુરો કહી ને કાઢ્યાં વનવાસ જી ;
જીવતાંને કાજે જુદી નરકું બંધાવીયું ને
સદાના નરાધમ રાખ્યાં દાસી દાસ જી !’

આ વાંચતાં આપણું લોહી ઉકળી ઉઠે છે .. આ દલિત પ્રજાનો સંહાર તો કર્યો ; પણ જાણે કે એક સંહાર લીલા નું આતતાયીઓનું દ્રશ્ય ઉભું થાય છે .. છેદયાં, બાળ્યા, ગારદ કીધાં, પૃથ્વીના પેટમાં ને –
અને આ દલિત પ્રજા ને ગામ બહાર ધકેલી દે છે .. અને હદ તો ત્યારે થાય છે કે જયારે
જીવતાંને કાજે જુદી નરકું બંધાવીયું ને
મેઘાણી લખે છે , આ દેશની આદિ નિવાસી પ્રજાને –
‘સદાના નરાધમ રાખ્યાં દાસી દાસ જી !’

કેટલી બધી ઘૃણા છે આ શબ્દોમાં !

આ જ કાવ્ય ઉપરનું જયંત કોઠારીએ જે રીતે સમગ્ર વર્ણન કર્યું છે તે એક વાર વાંચવા જેવું છે .
હિન્દૂ ધર્મમાં વર્ણવ્યવસ્થા એક લાંછન છે , કે જ્યાં દલિત વર્ગ પાસેથી માનવ અધિકારો છીનવી લેવામાં આવ્યા છે :
ધર્મની ધજામાં સમર્થોની સત્તા અને દુષ્ટોનું બળ કપટ પેસી ગયાં છે !
અને આટલાં સિતમ છતાં એ બિચારાં હિન્દૂ ધર્મનું અંગ બની ને રહ્યાં છે !
અને ત્યારે મેઘાણી લખે છે , (જાણેકે આમરણાંત ઉપવાસે ઉતરેલ ગાંધીજી જ કહે છે )
“રથના સારથિડા! સુણજો , સાધુ ને ગુંસાઈ સરવે;
કડાકા કરે છે રથની ધરીઓ હો જી !
ભીતર તો નિહાળો , હરિ ક્યાં પળિયો?
ધરમ કેરાં ધારણ -કાંટા માંડે હો જી
અને કહે છે :
“જુગનો મહારાજ આજે મહાકાલ જાગિયો !
ધરમ કેરા ધારણ -કાંટા માંડે હો જી
સતને ત્રાજવડે મારાં કલેજાં ચડાવિયા મેં ,
શીશ તો નમાવ્યું શાસન દંડે હો જી !”
આ શાસન એ ભગવાનનું શાસન છે : દલિતોના ઉદ્ધાર માટેનો આ જંગ છે અને ઈશ્વર શરણ લીધું છે !

આ આખું અમર કાવ્ય માત્ર એક બેઠકે સમજી શકવું શક્ય નથી .. ફરીથી બે એક વાર વાંચવાથી એનું હાર્દ સમજી શકાય .
કાવ્યનો રાગ પણ “ ભલો રે ભલો રે રાજા સત રે ગોપીચંદ “ જેવો છે .
મેઘાણીના અચાનક અવસાન બાદ , આઝાદી વેળાએ દેશમાં અને ગુજરાતમાં ચારે તરફ વાતાવરણ ડહોળાઈ રહ્યું હતું , ત્યારે ગાંધીજીએ મેઘાણીની કલમને યાદ કરતા કહ્યું હતું કે ;” મેઘાણી જેવા સાહિત્ય વીર જો ત્યાં હોત તો ડહોળાઈ રહ્યું આખું વાતાવરણ પળવારમાં પલટાવી નાંખત!જેમ કૃષ્ણ કરતાં કૃષ્ણની બંસરીના નાદે ગાયોનું ધણ કે ગોપી વૃંદ પાછળ આવે તેમ મેઘાણીની કલમનું હતું ! જે કલમની તાકાતથી વહેણ બદલી શકતાં હતા …..

એવા મહાન મેઘાણી કલમની તાકાતની વધુ વાતો આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 37) મેઘાણીનું એ અમર કાવ્ય :છેલ્લો કટોરો !


આપણે ઝવેરચંદ મેઘાણીના સાહિત્ય અને જીવન વિષે ચર્ચા કરી રહ્યાં છીએ . એમાં ઉપસી આવતું એમનું વ્યક્તિત્વ આમ તો બહુ વિધ હતું .
કેટકેટલાં પાસાઓ હતાં એમનાં વ્યક્તિત્વનાં!
હા , મુખત્વે એ પત્રકાર ; અને જીવ એમનો લોકસાહિત્ય તરફ વળેલો . પણ , ગાંધીજીના સ્વદેશાગમન સાથે દેશમાં પરિવર્તન આવવું શરૂ થઇ ગયું હતું. એવું પરિવર્તન જે મેઘાણી પણ ઝંખતા હતા : સામાન્ય જનને ભણેલ વર્ગ સાથેજોડવાની ઝંખના ! ‘ ભેદયુંની ભીંત મારે ભાંગવી ! ‘
ઝવેરચંદ મેઘાણીના શબ્દોમાં ‘ બે જાતના સમાજ ઉભા થઇ ગયેલ હતા તે બંને વચ્ચે ની ભીંત તોડીને બ્રિજ કરવાનો હતો !
તો એ વ્યક્તિત્વ ના તો પત્રકારનું હતું કે ના તો લોક્સાહિત્યકારનું : એ તો ધબકતું હતું રાષ્ટ્રની મુક્તિ કાજે ; અને વહાવતું હતું રાષ્ટ્ર પ્રેમનું જ સંગીત ! હજારો વર્ષની જૂની અમારી વેદનાઓ .. એમ કહીને ..
ગાંધીજી દેશની આઝાદી માટે બ્રિટિશ સત્તાને સત્ય અને અહિંસાના શસ્ત્રથી અસહકારની લડતથી હંફાવી રહ્યા હતા અને દેશમાં એક જાતનો આઝાદી માટેનો જુવાળ ઉભો થયો હતો . મીઠાનો સત્યાગ્રહ કર્યા બાદ (૧૯૩૦) દેશ પર લદાયેલ મોટા મોટા કરવેરામાંથી મુક્તિ અપાવવાની ઝુંબેશ ગાંધીજીએ વ્યાપક કરી હતી . બસ્સો વર્ષથી દેશને લૂંટી રહેલ અંગ્રેજોને દેશ છોડવો જ નહોતો . પણ એમની પાસે બીજો કોઈ રસ્તો પણ નહોતો ! એટલે એમણે અંદર અંદર ફાટફૂટ પડાવવા પ્રયત્નો આદર્યાં. મંત્રણા કરવા ગાંધીજીને લંડન બોલાવ્યા હતા . (૧૯૩૧-સપ્ટેમ્બર ) ગાંધીજીએ ૧૧ મુદ્દાઓ મૂક્યા હતા . પણ કાંઈજ માન્ય થવાનું નહોતું . બધાંને ખબર હતી કે આ માત્ર એક બનાવટ જ છે .એ અંગ્રેજો લોકો તો માત્ર રમત જ રમી રહ્યા હતાં. માત્ર નાટક . તે સમયે મેઘાણીએ ‘સૌરાષ્ટ’ સાપ્તાહિક માટે એક કાવ્ય રચ્યું ; જે કાવ્યઅમર થઇ ગયું . જે વાંચીને ગાંધીજી બોલી ઉઠેલા : “ મારી સ્થિતિનું આ કાવ્યમાં આબેહૂબ વર્ણન છે ..
એ કાવ્ય હતું :
છેલ્લો કટોરો !
છેલ્લો કટોરો ઝેરનો પી જજો બાપુ !
છેલ્લો કટોરો ઝેરનો પી આવજે બાપુ !
ઈન્દુકુમાર જાનીએ લખ્યું છે : “ સમુદ્રમંથનમાંથી નીકળેલું ઝેર પી જનાર નીલકંઠનો નિર્દેશ કરતું આ કાવ્ય ‘ છેલ્લો કટોરો’ છાપાનું સેટિંગ થતું હતું ત્યારે છેલ્લા એક કલાકમાં લખાયું હતું . આ કાવ્ય ‘સૌરાષ્ટ્રના’ તંત્રી અમૃતલાલ શેઠે વાંચ્યું અને એક સુધારો સૂચવ્યો ; જ્યાં બંધુ શબ્દ વાપરેલો ત્યાં બાપુ શબ્દ સૂચવ્યો . મેઘાણીને પણ એ સૂચન વ્યાજબી લાગ્યું ; તરત જ સુધારો કરીને ‘સૌરાષ્ટ્ર’ના મુપૃષ્ટઃ પર છપાયું . પણ સાથે સાથે ‘ આર્ટ પેપર ‘પર છપાવીને ખુદ અમૃતલાલ શેઠ તે મુંબઈ લઇ ગયા અને ઑગષ્ટની ૩૧ મી તારીખે , સમયસર “રાજપુતાના” જહાજ પર જેમાં ગાંધીજી અને મહાદેવભાઈ દેસાઈ અને મીરાબેન સફર કરી રહ્યા હતાં ત્યાં પહોંચાડી દીધું .

ગાંધીજીએ કાવ્ય વાંચીને કહ્યું ; “ આ કવિ જાણે કે મારા દિલમાં પેસી ગયો હોય અને મારાં અંતરના એકેએક પ્રવાહો જોઈને જ જાણે કે આલેખ્યા હોય , બસ એવું આબેહૂબ આલેખન આ કાવ્યમાં છે !”
અર્થાત , જે દૂર રહ્યે પણ દેશવાસીઓની નાડ પારખી શકે છે તે , સમગ્ર દેશની મનઃ સ્થિતિ સમજી શકે છે તે રાષ્ટ્રીય કવિ !
અને એમની સાથે જ સફર કરી રહેલ મહાદેવભાઈ દેસાઈએ શું લખ્યું છે ?
એ લખે છે ; “ વહાણ ઊપડ્યું અને કિનારા ઉપરનાં પ્રેમાળ મુખો દેખાતાં બંધ થયા એટલે અમે અમારી ઓરડીમાં આવ્યાં. કૂડીબંધ તારો અને કાગળો આવેલાં હતાં, તે વાંચવા માંડ્યાં. ત્યાં મેઘાણીનું કાવ્ય ; “છેલ્લો કટોરો” હાથમાં આવ્યું .
બાપુએ કહ્યું ,’ મારી સ્થિતિનું જે વર્ણ કર્યું છે ને તે તદ્દન સાચું છે” પણ પછી મીરાંને કહ્યું કે એનું ભાષાંતર તો મહાદેવ કરશે જ, પણ એનું કાવ્યત્વ , એની ભાષા તને શી રીતે સમજાવશે ?”
હા , કાવ્યત્વ ! આ જુઓ કાવ્યનું કાવ્યત્વ :
“હૈયા લગી ગળવા ગરલ , ઝટ જાઓ રે બાપુ !
ઓ સૌમ્ય -રૌદ્ર ! કરાલ – કોમલ ! જાઓ રે બાપુ !

બ્રિટનમાં જઈને માત્ર ઝેર જ તો પીવાનું હતું ને ? અને એવું જ થયું હતું જેની વાત ફરી ક્યારેક .
પણ સંત મહાત્મા ગાંધીજી એટલા કોમળ હતા કે, લોકોનાં દુઃખે બોર બોર આસું સારીને રડતા ; અને ગમ્ભીર ક્ષણોમાં પણ હળવાશ ઉભી કરવા ખડખડાટ હસી શકતા . ને બ્રિટિશ સત્તા સાથે વાટાઘાટ વેળાએ અડગ અચળ રહીને , સિદ્ધાંતોની વાત આવે ત્યાં રૌદ્ર સ્વરૂપ દાખવતા .
મહાદેવભાઈ લખે છે કે ‘ એમની સાથે ચોવીસે કલાક રહેવા છતાં અમે ન આપી શક્યાં તે આબેહૂબ ચિત્ર જેને બાપુ સાથે રહેવાનો લ્હાવો નથી મળ્યો પણ જેની અદભુત કલ્પના શક્તિ બાપુને રોમ રોમ ઓળખી ગઈ છે તેવા કવિએ બાપુનું આ શાસ્વત ચિત્ર આલેખ્યું છે !!!
સુર અસુરના આ નવયુગી ઉદધિ – વલોણે,
શી છે ગતાગમ આ રત્નના કામી જનોને?
તું વિના , શંભુ ! કોણ પીશે ઝેર દોણે?
હૈયા લગી ગળવા ગરલ, ઝટ જાઓ રે બાપુ !
છેલ્લો કટોરો ઝેરનો પી આવજો બાપુ !
આજે માત્ર દેશ જ નહીં વિશ્વના ખૂણે ખૂણે મહાત્મા ગાંધીજીની ૧૫૧મી જન્મજ્યંતી ઉજવાઈ રહી છે ત્યારે મહાત્મા અને મેઘાણી બંનેને વંદન !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 36) ધૂળ ધોયાનું કામ એટલે લોકસાહિત્યની શોધમાં જવું !

ધૂળ ધોયાનું કામ એટલે લોકસાહિત્યની શોધમાં જવું !

આપણે મેઘાણીએ સાહિત્યની શોધમાં કરેલ રઝળપાટની ચર્ચા કરી રહ્યાં છીએ .

મેઘાણીએ પત્રકારત્વની નોકરી સ્વીકારેલી એટલે એ સાથે પોતાને મનગમતી સાહિત્યની સેવા પણ થઇ શકતી. સોમવારથી ગુરુવાર સુધી “સૌરાષ્ટ્ર “ છાપાં માટે લખવાનું અને છાપવાનું (મુદ્ર્ણનું ) કામ ચાલે , પછી શુક્રવારે , બધાં છાપાંઓ પર સરનામાં અને ટિકિટ વગેરે ચોંટાડવાનું કામ પતાવીને તેઓ જાતે જ છાપાં પોષ્ટ ઓફિસમાં આપી આવતા . અને પછી શુક્રવારથી રવિવાર ખભે થેલો લટકાવી મેઘાણી નીકળી પડતા લોકસાહિત્યની શોધમાં !

ઝવેરચંદ મેઘાણીએ પોતે જ આ રઝળપાટ માટે લખ્યું છે, “ દરેક પ્રદેશને એનો આત્મા ( sprit ) હોય છે . એની સાથે એકાકાર થવું જ પડે નહીં તો બધું માત્ર પથ્થર , પાણી અને ધૂળથીયે બદતર માનવ માળખાનું સ્થાન જ લાગે .
આ બધું ધૂળ ધોયાનું કામ કરવા ઝંખના જ એકઠી કરવી પડે ! ”
મેઘાણી આગળ લખે છે :
“રેલગાડી જે છેલ્લા બિંદુ સુધી લઇ જાય ત્યાંથી જ તો સાચી મુસાફરીનો આરંભ થયો સમજવું . જે લોકો પાસે આ સાહિત્ય છુપાયેલું પડ્યું હતું તેમનાં સુધી પહોંચવું પણ સરળ નહોતું . જ્યાં ટપાલ પણ પહોંચતી ન હોય જ્યાં કાચા રસ્તાએ ના હોય , અરે પીવા માટેનું પાણીયે કોઈ ખારવાની કાટ ખાઈ ગયેલ ગાગરમાંથી કચરાવાળું હોય તેને પહેરણની ચાળ વડે (બાંય વડે ) ગાળીને પીવું પડે અને સૂવા માટે એ લોકો કે જેઓ મહિનાઓથી ન્હાયા નથી તેમની સાથે શરીર ઘસાય
એટલું નજીક બિછાનું કરવું પડે અને દારૂ અને ગાંજાની વાસ જ્યાં શ્વાસે શ્વાસે પેટમાં ઉતારવી પડે , અને એના રોટલાથી જ જઠર ભરવી પડે , એટલું કષ્ટ ઉપાડીએ ત્યારે લોકસાહિત્ય સુધી પ્હોંચાય !
અને એ લોકો પાસેથી એમનાં કંઠેથી સાહિત્ય કઢાવવા એમની જોડે એમનાં જેવાં બનવું પડે , કાલાંઘેલાં બનવું પડે , એમનો ભરોસો જીતાય પછી જ એ લોકો બોલે ને ? “
ઈન્દુકુમાર જાની એક પ્રસંગ લખે છે કે સાગર ખેડું નાવિકોની પાસેથી એમનું લોકસાહિત્ય મેળવવા નીકળેલા મેઘાણીને એક વાર કેવો અનુભવ થયો હતો .
નાવિકો પાસેથી લોકગીતો મેળવવા મેઘાણી સાગરખેડુઓ સાથે સાગરની સફરે નીકળ્યા હતા . સવારે પ્રાતઃ કર્મ ક્યાં પતાવવાની દ્વિધા ઉભી થઇ ! આવડો મોટો દરિયો , અને નાનકડી આ નાવડી ! કુદરતી હાજતે ક્યાં અને કેવી રીતે જવું ?
એ લખે છે ,” ખારવો મછવાની પછવાડે ઉતર્યો . સુકાનનો ડાંડો બે હાથે ઝાલ્યો અને સુકાનનો પાણીમાં રહેતો પંખાનો ભાગ , તેની ઉપર વાંદરાની જેમ પગનાં આંગળાં ભરાવીને “દસ્ત -આસન” કરી બતાવ્યું !!”
અંગ્રેજી શિક્ષણ સાથે ગ્રેજ્યુએટ થયેલો એ નવયુવાન , સૌરાષ્ટ્ર સાપ્તાહિકનો તંત્રી એ નવયુવાન , ગુજરાતી સાહિત્ય એકાદમીનો રણજિતરામ સુવર્ણ ચંદ્રક ધારણ કરેલ એ નવયુવાનની આ વાત છે ! એટલું સાહસ કરવાની તૈયારી કેટલાં લોકોમાં હશે?
કહેવાનું તાતપર્ય એ જ છે કે લોકસાહિત્યની શોધમાં મેઘાણીએ કેવાં કેવાં સાહસ કર્યા હતાં!
ત્યારે તો આપણને “સૌરાષ્ટ્રનાં ખંડેરો “અને “પરિભ્રમણ “જેવાં પ્રવાસ અને સંશોધનનાં પુસ્તકો મળ્યાં છે !”લોકસાહિત્યનું સમાલોચન “અને “ધરતીનું ધાવણ “જેવાં મહત્વનાં પુસ્તકો મળ્યાં !
લોકસાહિત્યમાં ભક્તિથી લઈને છેક ભવાઈ સુધીનું બધું જ એમાં આવી જાય ! પ્રાચીન ઇતિહાસથી લઇ ને પુરાતત્ત્વની ઇમારતો અને શહાદતની કથાઓ બધું જ એમાં આવી જાય ! અરે પુષ્ટિમાર્ગના આચાર વિચાર અને રહસ્ય પાછળનું સાહિત્ય પણ જાણવાની એમની ઈચ્છા હતી !એમને મન તો લોકસાહિત્ય જાણે કે દશમો વેદ હતો !!

ગઈ વખતે કેટલાંક વાચક મિત્રોનો પ્રશ્ન હતો કે જો મેઘાણીએ જ લોકસાહિત્યનું સંશોધન કર્યું હતું , તો તેમની પહેલાં નવરાત્રી અને લગ્ન પ્રસંગોએ શું રાસ, ગરબા , દુહા છંદ ગવાતાં નહોતાં ?
એ માટે આપણે ભૂતકાળ પર નજર કરવી પડે . એ જમાનોમાં મુસ્લિમ અને અંગ્રેજ શાશન ને કારણે નાની કુંવારિકાઓ સિવાયની અન્ય સ્ત્રીઓ ગરબા ગાતી નહોતી , અને પુરુષો જ ગરબી ગાતા . નરસિંહ ,મીરા , શામળ , પ્રેમાનંદ વગેરે ગુજરાતી કવિઓનાં ભજન , પ્રભાતિયાં , આખ્યાન વગેરે આનંદ પ્રમોદ માટે ગવાતાં. પણ આજની જેમ આવી વિશાલ માત્રામાં ગરબા – નવરાત્રી મહોત્સવો ઊજવાતા નહોતા !

લોકસાહિત્ય ની શોધમાં ભટકતા મેઘાણીને પણ સ્ત્રીઓ પાસેથી એ લોકગીતો મેળવવામાં તકલીફ પડી હતી . સ્ત્રીઓનો વિશ્વાશ મેળવતાં પહેલાં તેમનાં ઘરવાળાઓનો વિશ્વાશ પ્રાપ્ત કરવો અને પછી બહેનોને બોલતી કરવી , એમને શંકા પડે કે આ જણ અમે બોલીએ છીએ તે કેમ કાગળ પર ટપકાવી દે છે ? એટલે એમનીયે શંકા દૂર કરવી વગેરે મુશ્કેલીઓ તો અનેક હતી જ . પણ એક વખેત બહેનોનો વિશ્વાશ બેસી જાય પછી લોકગીતોની રમઝટ બોલતી : એવા પ્રસંગો આગળ આ કોલમમાં લખ્યા જ છે . “રઢિયાળી રાત” પુસ્તક એટલે જ મેઘાણીએ “ બગવદરનાં મેરાણીબેન ઢેલી” ને અર્પણ કર્યું છે ! લોકસાહિત્ય ભેગું કરવા , મનોબળ જોઈએ , ધગસ જોઈએ , તત્પારતા જોઈએ ,અને આગળ જોયું છે તેમ કુનેહ જોઈએ !
એમની વાર્તાઓમાં આ લોકોની વાણી ચોંટદાર, છટાદાર , વાચકને ગમી જાય તેવી હોય છે :ધારદાર , લોકબોલીની વિવિધ ભંગીઓ , મરોડો અને લહેકા આપણને ગમી જાય છે . આ જુઓ :
‘છાલિયું છાસ’નું એક પાત્ર બોલે છે ;
“ અમે ખાખરાના પાંદના પરડિયામાં ખીરું દોહીને કાંચું ને કાંચું પી જઈએ . ને તમે તો એની રાંધેલી બળીએ ન પચાવી શકો ને અમે નરયું ખીરું પીએ. ને ખીરું પીધા પછી બે દાડા સુધી ન પાણી પીએ , ન અનાજ લઈએ !એ ખીરાંના બન્યાં છે આ હાડ અમારાં! દીપડા હામેય બાથોડાં લેવાની તાકાત છે એમાં . લોઢા જેવું અજર છે આ હાડ..
આમ લોક્સાહિત્યનાં પાત્રોએ તેમને ત્યાંથી જ મળ્યાં છે .
જોકે આ “લોકો” જે અંગ્રેજી ભણેલાં નહોતાં અને અભણ , અણઘડ ગણીને સુજ્ઞ , પંડિત સમાજ તમને તરછોડતો હતો , તેમની સંસ્કૃતિ , તેમનાં રીત રિવાજો અને રહેણી કરણીને મેઘાણીએ ગૌરવ બક્ષ્યું !
એમને એ એટલા ઉત્સાહથી કર્યું કે વાચકોને , શ્રોતાઓને , સૌને એનું ઘેલું લાગ્યું હતું !
અને તેમનાં પગલે પન્નાલાલ પટેલે “મળેલાં જીવ” નવલકથા લખી હતી જેને કવિ નાનાલાલે ,” પટેલિયા – ગાંયજા સાહિત્યમાં પ્રવેશ્યાં છે ? તો એ પુસ્તકને નાંખી દો!” એમ સૂચન કર્યું હતું !
પણ હરિનો માર્ગ તો છે શૂરાનો ; નહીં કાયરનું કામ ! એટલે તો મેઘાણીએ વળતો જવાબ આપ્યો!

નરસિંહરાવ દીવેટિયાએ કરેલી ટીકા અને ક. મા. મુનશીની ટિપ્પણી ને મેઘાણીએ જવાબ આપતા કહ્યું હતું ; “ભદ્ર સમાજમાં આબરૂનું ચલણ પ્રેમના ચલણ કરતાંયે વધારે છે , નહીં ? નહીં તો “દેવદાસ” માં પાર્વતીને દેવદાસ પાસે પહોંચાડે કેમ નહિ ? અને દેવદાસ પણ એને મળ્યા વિના રહેજ કેમ ? એ ય બળહીન અને સમાજ પણ બળહીન જ ને ?”
વાચક મિત્રો , આ કહેવાનું તાતપર્ય એ જ છે કે જયારે આપણે ;” વહુ એ વગોવ્યા મોટા ખોરડાં “ કે “ દાદાહો દીકરી “ વગેરે લોકગીતો ગાઈએ ત્યારે યાદ રહે કે સો વર્ષ પૂર્વે કેવો સમાજ હતો , અને કેવા સંજોગોમાં મેઘાણીએ એ ‘ લોક’ સાહિત્યનું સંપાદન કર્યું હતું ! ધૂળ ધોયાનું કામ કર્યું હતું !

‘લોકમાનસ , લોક જીવન અને લોક સાહિત્યની એકાગ્ર નિષ્ઠાથી ભક્તિ કરનાર મેઘાણીનો જોટો ગુજરાતમાં જ નહીં હિન્દુસ્તાનમાં મળવો મુશ્કેલ છે .. શરીર ટક્યું ત્યાં સુધી સેવા કરી … કાકાસાહેબ કાલેલકરના આ શબ્દો સાથે આજે બસ આટલું જ !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 35) મેઘાણી અને મુસાફરીનું મહત્વ !


આ કોરોના મહામારીના કાળમાં જયારે બધું જ સ્થગિત થઇ ગયું છે ત્યારે આ છ મહિના પહેલાનો સમય યાદ કરો ! …
મુસાફરી -નોકરી ધંધા માટેની રખડપટ્ટી કે વેકેશન , પ્રવાસ – પર્યટન વગેરે સમાજનું એક અવિભાજ્ય અંગ હતું ! એક મોટી પ્રવૃત્તિ હતી . દૂરના અને નજીકના સ્થળોએ ફરવા નીકળવું અને ત્યાં જુદા જુદા મનોરંજનના આકર્ષણો -નદીઓ ,સમંદરની સહેલ કરવી ક્રુઝમાં, મ્યુઝિયમ , મેળાવડાઓની મુલાકતો લેવી , રેસ્ટોરન્ટ હોટલમાં જમવું વગેરે !! એ બધું જ જાણેકે એક સ્વાભાવિક જીવનશૈલી હતી !
પણ હવે કદાચ નજીકના ભવિષ્યમાં એ બધું જોવા નહીં મળે ! કદાચ આપણી જીવન શૈલી જ બદલાઈ જશે !
તો એનાથી વિરુદ્ધમાં એક કલ્પના કરો :આજથી સો વર્ષ પહેલાં આપણે ત્યાં જીવન શૈલી કેવી હતી ?
આપણે ત્યાં નોકરી ધંધા માટે આમ રઝળપાટ કરવાનું પ્રચલિત નહોતું . વેકેશન , પ્રવાસ – પર્યટન વગેરે સાવ અણ સુણી વાત! અને તેમાંયે છાપાનાં એક પત્રકાર તરીકે ગામડાઓમાં રખડપટ્ટી કરવાની ?
સાવ નવી વાત!

એ સમયે ઝવેરચંદ મેઘાણી ગામડે ગામડે ફર્યા અને સામાન્ય લોકો વચ્ચે જઈને એમની વાતો સાંભળી ! શી જરૂર હતી એટલી દોડાદોડી કરવાની ?
એમને સમજાવ્યું કે તમે અસંસ્કૃત નથી . હા , તમારી રહેણી કરણી રીત રસમ વગેરે જુદાં છે પણ તેને અસંસ્કૃત ગણવું યોગ્ય નથી.
ઝવેરચંદ મેઘાણી પોતે પહાડી પ્રદેશો વચ્ચે જન્મ્યા અને ઉછર્યા હતા , અને અંગ્રેજી શિક્ષણ પણ સરસ રીતે પચાવ્યું હતું એટલે એમને સમજાઈ ગયું હતું કે મારે આ કહેવાતા ભણેલ વર્ગ અને ગામડાંનાં લોકો વચ્ચેની ભેદભાવની દીવાલને દૂર કરવી જ પડશે . એમણે એ જ વિચારે કલકત્તાની ઉચ્ચ કક્ષાની નોકરીને ત્યાગીને સૌરાષ્ટ્રના નાનકડા ગામ રાણપુરમાં વસવાટ કર્યો હતો . કોટ પાટલુન પહેરે એ ભણેલ અને ધોતિયું અંગરખું પહેરે તે અભણ ? એમણે એ ભેદભાવની ભીંત તોડવા એકલે હાથે પર્યટન કર્યો.
પ્રિય વાચક મિત્રો , આજે આપણા દેશમાં નરેન્દ્ર મોદીની સરકાર શિક્ષણ વ્યવસ્થાને છેક પાયાથી બદલી રહી છે ત્યારે મેઘાણીને યાદ કર્યા વિના રહેવાતું નથી .
ઘણી બધી અયોગ્ય શિક્ષણ વ્યવસ્થા બ્રિટિશ રાજ્યે ગુલામ ભારત પર ઠોકી બેસાડી હતી જેનાથી બે વર્ગ વચ્ચે એક દીવાલ ઉભી થઇ ગઈ હતી !
ગાંધીજીએ પણ દેશમાં આવીને એ જોયું કે અંગ્રેજી કેળવણી લીધેલ શહેરનાં લોકો પોતાને સુજ્ઞ સમાજના ગણતાં હતાં અને સ્વાભાવિક રીતે જ કાશી બનારસમાં સંસ્કૃત ભણેલાઓ દેશી ગણાવા લાગ્યાં હતાં. એક બાજુ હતો પંડિત યુગ , ને ગાંધીજી લઇ આવ્યા ગાંધી યુગ!
જે કાર્ય મેઘાણી ( અને ઘણાં બધાં સમાજ સુધારકો – રાજા રામમોહન રાય, ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે , વગેરે ) એકલ દોકલ લોકો કરતાં હતાં ત્યાં ગાંધીજી એક મોટી સુનામીની જેમ આવ્યા અને સમગ્ર દેશમાં છવાઈ ગયા ; જેને લીધે મેઘાણી જેવાઓને કાર્ય કરવાનું બળ મળ્યું.

…ને વાચક મિત્રો , હવેના થોડા અઠવાડિયા જે વાત આપણે કરવાની છે તે છે મેઘાણીના ભ્રમણ , રખડપટ્ટી અને પ્રવાસની . મેઘાણીના પત્રકારત્વનું એક અવિભાજ્ય અંગ!
શા માટે ? તમને પ્રશ્ર્ન થશે .
કારણ કે તેમાં જ તો એમનાં લોક્સાહિત્યનાં અણમોલ મોતી છુપાયેલાં છે !
આપણા જાણીતા સાહિત્યકાર શ્રી બળવંતભાઈ જાની “ ગુજરાતનું ભારતને પ્રદાન : મેઘાણીનું ભ્રમણવૃત્તાન્ત” માં લખે છે ;
‘ મેઘાણીના સાહિત્ય પ્રદાનમાં એમનાં ભ્રમણ વૃત્તાન્ત ગ્રંથો ઘણી બધી રીતે ગુજરાતી સાહિત્ય ક્ષેત્રે મહત્ત્વના છે . આ ગ્રન્થોમાંથી જ તો તેમનાં આત્મવૃતાંત પ્રાપ્ત થાય છે !તેમની લોકસાહિત્ય વિષયક જાણકારી અને એ કેવી રીતે લોકો પાસેથી સાહિત્ય મેળવવતા એ પદ્ધતિ જાણવા મળે છે !’
લોકસાહિત્યની શોધમાં કેટલી રખડપટ્ટી અને હાડમારી ભોગવવા પડ્યાં તેનો ખ્યાલ આવે છે .
સોમવારથી ગુરુવાર સૌરાષ્ટ્ર સમાચાર પત્રની અતિશય મહેનતસભર નોકરી પછી શુક્રવારે સવારે પરોઢની ટ્રેનમાં નજીકનાં ગામડાંઓમાં લોકસાહિત્યની શોધમાં નીકળવાનું !
આપણને ખબર છે કે મહાત્મા ગાંધીજીની ડાયરી શ્રી મહાદેવભાઈ દેસાઈ લખતા હતા . રોજેરોજનો હિસાબ . કોણ આવ્યું , શું કર્યું અને આજુબાજુનાં સંજોગો , પરિસ્થિતિ વગેરે મહાદેવભાઈની ડાયરીઓમાં અકબંધ જળવાઈ પડ્યાં છે .મહાન પુરુષની મહાનતાની નાની નાની વાતો આપણને એમાંથી જડે છે .
બસ , ઝવેરચંદ મેઘાણીની સાચી પ્રતિભા આ દોડતી કલમે લખાયેલ નોંધપોથીઓમાં જળવાઈ છે . અને કદાચ ભુલાઈ પણ ગઈ હોત! પણ , એનું શ્રેય મેઘાણી ઉમાશંકર જોશીને ફાવે છે . ઉમાશંકર જોશી ‘બુદ્ધિપ્રકાશ ‘ મેગેઝીનનું સંપાદન કરતા હતા . એમણે મેઘાણીને એમાં થોડું થોડું , નોધપોથીઓમાં જ્યાં ત્યાં સચવાયેલ લખાણ શોધીને , સુથાર જેમ રંધો ફેરવે અને આજુબાજુ જે વ્હેર ઉડ્યો હોય તે પડી રહેલા વ્હેરને ભેગો કરીને ઢગલી કરે એ રીતે , મેઘાણીને બસ, એ બધી ભ્રમણ નોંધ વિષે જ લખવા કહ્યું .
એમણે લખેલ પ્રવાસ વર્ણનો ,” સૌરાષ્ટ્રનાં ખંડેરોમાં’ ‘સોરઠને તીરે તીરે ‘ ‘પરકમ્મા’ અને ‘છેલ્લું પ્રયાણ’ વગેરેમાં છે , જેને સંક્ષિપ્ત કરીને નવા સ્વરૂપે આપણને પ્રાપ્ત થાય છે . આજના જમાનામાં આપણને રસ પડે એ વિગતો છે એ સમયની પરિસ્થિતિ , સમાજ , અને એમાંથી ઉદ્ધભવતા પ્રસંગો ! એ સાહિત્યની શોધમાં મળ્યા હતા ચારણોને, બારોટોને , દરબાર અને ગઢવીઓને , ભજનિકો અને વાતોડીયાં સામાન્ય જન , સન્નારીઓ . બહેનો . માતાઓ , રાસડા રમનાર , ગાનાર , સ્ત્રીઓ , પુરુષો , જુવાનિયાઓ , માળી, ઘાંચી , મોચી , કુમ્ભાર , સુથાર સૌને ! અને સૌની પાસેથી વાતો કઢાવવી એ પણ સરળ નહોતું . વળી જ્યાં પણ જાય , ત્યાંથી રવિવારે સાંજે તો પાછા આવી જ જવું પડે !
એમના નિયમ પ્રમાણે શુક્રવારે સવારે જે તે ગામડે સવારે પહોંચી જાય !
ક્યાંક શિરામણ કરે , ક્યાંક રોંઢા ટાણે કોઈ બીજા ગામમાં હોય ને વાળું કરવાનું કોઈક ત્રીજા જ ગામમાં ! લોકો પણ ક્યારેક શંકાથી જુએ ! એમનો વિશ્વાશ મેળવવાનો , એમનો સંકોચ દૂર કરવાનો , એમનામાં રહેલી પ્રતિભા – લોકસાહિત્યનો ખજાનો બહાર લાવવાનો !
અને આ બધું જ પાછું ઝડપથી નોંધ પોથીમાં ટપકાવવાનું !!
ને તે પણ એકલે હાથે !
ના કોઈ સાથી કે સંગાથી !
ઘેર પણ પત્ની અને બાળકોને આમ ત્રણ દિવસ માટે મૂકીને આ રઝળપાટ ?
ક્યારેક આપણને થાય કે એટલું બધું કાષ્ટ શા માટે ?
કારણ હતું , આ બે વર્ગ વચ્ચેની –
ભેદની ભીંત્યું ને ભાંગવાની, મંડાણી આખરી મુરાદ !
અને એ માટે જ જાણેકે એ જન્મ્યા હતા !

એમનાં સાહિત્યમાં એ વર્તાય છે ! ક્યાં ક્યાંથી બધું શોધીને મેઘાણીએ આપણી પાસે મૂક્યું છે .
પણ નરસિંહરાવ દીવેટિયાએ એમનાં લોકસાહિત્ય માટે નકારાત્મક અભિપ્રાય આપ્યો ;
“ બોલચાલની ભાષામાં સાહિત્ય ના થાય !એ તો બોલચાલની બોલી કહેવાય , એ બોલનાર સંસ્કારી નથી , અસંસકૃ છે “ એમ કહ્યું , તેમની માન્ય મુજબ દેશ વિજ્ઞાન , રાજનીતિ , અર્થ તંત્ર વગેરેમાં પાછળ રહી ગયો તેનું કારણ આ દેશના લોકો વહેમી , રૂઢિગ્રસ્ત અને અંધસઁસ્કાર વશ હતાં, અભણ અને અસંસ્કારી હતાં, તેમની પાસેથી તે વળી શીખવાનું શું હોય ? મહાન સાહિત્યકાર નરસિંહરાવ દીવેટિયાનું માનવું હતું !
ત્યારે મેઘાણીએ ; ‘ભણેલ લોકો પણ અસંસ્કારી હોઈ શકે છે અને અભણ માં પણ ઊંડા સંસ્કાર પડેલાં હોઈ શકે છે ‘ એમ કહીને ; “એટલો મોટો સમાજ સંસ્કાર વિના હજારો વર્ષથી જીવ્યો હશે ? “ એમ પ્રશ્ન કરી ને પોતાની જાત મહેનતથી સમાજમાં , સાહિત્યમાં નવી દ્રષ્ટિ ઉભી કરી છે !
નરસિંહરાવની જેમ કિશોરલાલ મશરૂવાળા , જાણીતા સાહિત્યકારે પણ સંસ્કૃતિને મૂલવવામાં ભૂલ કરી – કહો કે ઉતાવળ કરી હતી . શ્રી મનુભાઈ પંચોલી ,”દર્શક” એમની વ્યાખ્યાનમાળામાં જણાવે છે કે , કિશોર મશરૂવાલાએ બે પ્રકારની સંસ્કૃતિ ગણાવી હતી : એક ભદ્ર ઇન્દ્રિય અનુરાગી સંસ્કૃતિ , અને બીજી સંત સાધુઓની વૈરાગ્ય યુક્ત સંસ્કૃતિ !
ઝવેરચંદ મેઘાણીએ સૌરાષ્ટ્રનાં ગામડાઓમાં ફરી ફરીને એ એક અનોખી ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિ – લોકોની સંસ્કૃતિના આપણને દર્શન કરાવ્યા ! એમનું એ કામ આજે સવા સો વર્ષ પછી પણ એમને શાશ્વતા બક્ષે છે !
કેવા હતા એ કપરા દિવસો ! ભણેલા જ જયારે રસ્તો ભૂલે તો અભણ બિચારાંનું શું ગજું ?
મેઘાણીના નિર્ભય વ્યક્તિત્વ અને પત્રકારત્ત્વને કારણે એમણે કરેલ સંસ્કૃતિ અને સાહિત્ય સેવાની વાતો આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 34) મેઘાણી : શબ્દનો સોદાગર

મેઘાણીના હાંરે દોસ્ત હાલો દાદાજીના દેશમાં એ કૉલમનો બે તૃતિયાંઉશ ભાગ આજે પૂરો થાય છે ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે જ આગળ નજર કરું છું તો ઘણા બધા વિષયોને તો જાણે કે હજુ સ્પર્શવાનું જ બન્યું નથી !
મેઘાણીનાં સાહિત્ય સર્જનનાં કેટલાં પાસાં ને આપણે સ્પર્શયાં ?
જરા પાછળ નજર કરીએ !
એમનાં પધ્ય સર્જનમાં એમનાં કાવ્યો , ગીતો , ભજનો , ગરબા મુક્તકો , છંદ અને દુહા જેમાં કાવ્ય પ્રકાર અને વિષય વસ્તુ જ એટલાં વિશાલ અને અગાધ છે …. કે શરૂઆત ક્યાંથી કરું ?
બાળ ગીતો ને હાલરડાં – માડીના કંઠેથી નીતરતાં હાલરડાં ને બેનીને કંઠેથી વહેતાં ભાઈબેનનીનાં પ્રેમનાં ગીતો મને અત્યંત પ્રિય છે . આપણે તેનો આછો પરિચય કર્યો ( લેખ ૧૩-૧૪..વગેરે )
તો પ્રિતમ અને પ્રિયતમાના દિલને આજેય હિલ્લોળે ચઢાવે એવાં પ્રણયનાં અને વિરહનાં ગીતોનો ખજાનો પણ અગાધ છે ! તેમનાં સ્વતંત્ર કાવ્યો અને અનુસર્જનો નો આછો પરિચય અવાર નવાર મેળવ્યો જ છે ..
તો ગાંધીયુગનાં શૌર્યનાં, ત્યાગનાં , બલિદાનનાં , શહાદતનાં ગીતો સાથે સામાન્ય માનવીનાં ગીતોએ કયાં ઓછા છે ? તકલી અને રેંટિયો , ઘણરે બોલે ને એરણ સાંભળે .. એ પણ આપણે ૧૭,૧૮, ૧૯, ૨૦ વગેરે પ્રકરણોમાં અછડતા ઉલ્લેખથી માણ્યું.. અને –
અને -ધોબી ઘાટ પર ગવાતાં ગીતો , વાવણી અને લણણી વેળાએ ગાવતાં ખેત મજૂરોનાં ગીતો , કુંભાર ચાકડો ચલાવે અને લલકારે , માછીમારો માછલાં પકડવા જાય અને ગાય તે માછી ગીતો ..અને પનિહારીઓ પાણી ભરવા જાય ને ગાય તે કૂવાકાંઠે ગવાતાં, નદીકાંઠે લહેરાતાં ગીતો !
અરે સાધુ સંતોને મુખે વહેતાં ભજનો !!
કેટ કેટલાં વિષયો પર મેઘાણીએ કવિતાઓ – ગીતો ગરબા ભજન લખ્યાં છે ! એ બધાનો અહીં ઉલ્લેખ કરીને સહેજ આગળ વધીએ !
એમનો અવાજ પણ એવો બુલંદ હતો કે એ આવાં સેંકડો ગીતો નાનાં મોટાં સમૂહમાં ગાતા. અને એટલે એ વધુ લોકપ્રિય બન્યાં.
એમનાં લોકસાહિત્યની વાત કરીએ તો વળી પાછું તેમાં ગધ્ય અને પધ્ય બન્ને વિષે વિચારવું પડે !
લોકસાહિત્ય એટલે જ લોકોનું સાહિત્ય ! તેમાં જુદી જુદી કોમ , જુદી જાતિ, જુદી વસ્તીનાં પ્રાસંગિક ગીતો – લગ્ન ગીતો , અધેણીના ગીતો , જન્મથી લઈને મૃત્યુના મરશિયાઓ પણ મેઘાણીએ સંગ્રહયા છે ! લોકસાહિત્યનો ખજાનો જ એટલો ભરપૂર છે કે માત્ર એ વિષે જ એક વર્ષ લખવા છતાંય પૂરો ન્યાય આપી શકાય નહિ !
અને એનું કારણ શું ?
મેઘાણી એક સિદ્ધહસ્ત સાહિત્યકાર હતા. જો કે સાહિત્યકારનીએ પહેલાં એ એક સ્વાન્તઃ સુખાય સર્જન કરનાર નિજાનંદી વ્યક્તિ હતા. સાહિત્ય સર્જન પાછળ પોતાનો પ્રામાણિક શોખ , ભુલાયેલ લોકોને તેમની ઓળખ આપવાનો પ્રયાસ , આ બધાં મહત્વનાં પરિબળો હતાં!
જાણેકે સાહિત્ય માટે જ ભેખ પહેરેલો . અને તેમાં ભળ્યો રાષ્ટ્ર પ્રેમ ! અને તેમાં ગાંધીજીનો પ્રભાવ ભળ્યો !

મેઘાણીએ આ ઝવેરાત શોધ્યું અને આપણને એ ઝવેરાતનો ડુંગરો બતાવ્યો : હવે એને ખોદવાનું કામ કરવાનું છે લોકસાહિત્યના અભ્યાસુઓએ .

“પેલે પેલે શબદે હુઆ રણુંકારા ,
ત્યાંથી રે ઉપજ્યાં – જમીં આસમાનાં!”
સોરઠી સંત વાણી માં મેઘાણી લખે છે “જી રે લાખા! વચન થકી સૃષ્ટિ રચવી જી !” ( વચન એટલે કે શબ્દ )
ઝવેરચંદ મેઘાણી માટે “શબ્દનો સોદાગર “એ શબ્દ અનિરુદ્ધભાઈ બ્રહ્મભટ્ટે વાપર્યો હતો. ( અનિરુદ્ધભાઈ મારાં અનુસ્નાતક કક્ષાએ પ્રોફેસર હતા- માત્ર ૪૪ વર્ષની ઉંમરે તેમને આ પૃથ્વી પરથી વિદાય લીધી -આજે શિક્ષક દિને તેમને પણ અંજલિ અર્પું છું )
આ શબ્દના સોદાગરે શબ્દને કેવી કેવી અદભુત રીતે વાપર્યો છે એ જ તો આપણે માણી રહ્યાં છીએ આટલા સમયથી !!
એમનાં અમુક સાહિત્ય સર્જન આપણને હ્ર્દય સોંસરાં ઉતરી જાય છે . હા , બધું જ સાહિત્ય કઈ આ કાળના પ્રવાહમાં ટકી રહે તે શક્ય નથી, પણ અમુક કૃતિઓ શાશ્વત રહેશે તેમાં શંકા નથી .
જરા મેઘાણીના ગધ્ય સાહિત્ય તરફ નજર કરીએ !
જો કે મને એમનાં લોકગીતો , કાવ્યો અનુસર્જિત ગીતો વગેરે વધારે ગમે છે , પણ ઘણી સામાજિક નવલકથાઓ અને નવલિકાઓ પણ લોકબોલી અને ભાષાની દ્રષ્ટિએ મહત્વની છે ! તેમની બહારવટિયાઓની વાર્તાઓ અને સંત ચરિત્રો મને તત્કાલીન સમાજનું પ્રતિબિંબ હોઈ વધારે મહત્વનાં લાગ્યાં છે . જો કે , આપણે એ બધાં જ સાથે સામે થવું જરૂરી નથી . ગઈ વખતે આપણે “સિક્કાની બીજી બાજુ” માં એની મર્યાદોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો . આપણો દેશ સદીઓથી ગુલામીમાં સબડતો હતો એટલે નિરાશાવાદ અને જે છે તેને ચલાવી લેવાનો સ્વીકાર તત્કાલીન સમાજમાં હતો : ‘ ચિત્ત તું શીદને ચિંતા કરે , કૃષ્ણને કરવું હોય તે કરે !” એમ દેશમાં passive વલણ પ્રવર્તતું
હતું ત્યારે આ બધી સંત વાણી “ આપણાં હાથમાં કઈ જ નથી , ભગવાને ધાર્યું હશે તે જ થશે !” એમ સમજાવીને સમાધાન શીખવાડતી હતી , ત્યારે ગાંધીજીએ આવીને સૌને જગાડવાનું કામ કર્યું .. ને મેઘાણી એમાં જોડાઈ ગયા ! એમની એ સામાજિક નવલિકાઓ નવકથાઓ વગેરે તત્કાલીન સમાજમાં બહુ જ લોક પ્રિય બનેલી.
આ સિવાય જે વિષયને આપણે હજુ સુધી સ્પર્શ્યા નથી તે છે તેમનું પત્રકારિત્વ !
શરૂઆતનાં વર્ષોમાં “સૌરાષ્ટ્ર” છાપાં માટે , પછી મુંબઈમાં “જન્મભૂમિ” માટે
અને ત્યાર બાદ “ફૂલછાબ” માટે મેઘાણીએ ખુબ કામ કર્યું હતું .
ક્યારેક સમાચારો મેળવવા અને લોકસાહિત્યની શોધમાં તેમણે કરેલું ભ્રમણ દાદ માંગી લે છે ! અને એમ ફરતાં ફરતાં એમણે લખેલ પ્રવાસ વર્ણનો ! એમનાં પ્રવાસ વર્ણનો , એમના પત્રકાર તરીકેના અનુભવો , મુંબઈમાં એમણે કરેલા નવતર સાહિત્ય પ્રયોગો – નાટકો અને ફિલ્મની દુનિયા પણ ! એ સૌ રસપ્રદ વાતોને એ સૌ સાહિત્યનો ખજાનો હવેનાં પ્રકરણનોમાં સમાવીશું ! .

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 33 – લોકસાહિત્ય ને સિક્કાની બીજી બાજુ!

‘સંત સૂરો ને સતીયુંને દીધી જેણે વાણી ,
અરે પાળિયા એ જીવતા કર્યા , તને ધન્ય છે મેઘાણી !’
હા , લોક સાહિત્ય ને ચિરંજીવ કરનાર, પાળિયા એ જીવતા કરનાર ,સામાન્ય લોકોની અસામાન્ય વાતો વિશાળ પ્રમાણમાં સુજ્ઞ સમાજ સમક્ષ લઇ આવનાર- સૌ પ્રથમ હતા મેઘાણી ! પણ આ લોકસાહિત્ય જે શહેરથી દૂર ,ગામડાઓમાં વસેલાં રબારાં , કોળી , રજપૂત , ગરાસિયા વગેરે સમાજનું વારસાગત ઉતરી આવેલું લોકબોલીમાં સચવાયેલું સાહિત્ય હતું તેની , સિક્કાની બીજી પણ બાજુ છે!
સુજ્ઞ સમાજે એની ટીકા પણ કરી છે .
અને આજે જરા એની વાત કરવી છે .
અલબત્ત મેઘાણી એ વિષે શું માનતા હતા પહેલાં એની વાત કરીએ :

એક વખત એકપુસ્તકલયમાં ભણેલ ગણેલ ગુજરાતીઓનું મંડળ ભેગું થયું હતું . અને મેઘાણી (કદાચ અનાયાસે જ)એ પુસ્તકાલયમાં હતા .
જાણીતા સાહિત્યકાર વિદ્વાન જયંત કોઠારી લખે છે ; “ રોયલ એશિયાટિક સોસાયટીના એ ગ્રંથાલયમાં પારસી ગુજરાતીઓની એક નાનકડી મંડળીમાં મેરેજ સોન્ગ્સ “Marriage Songs” વિષયનો એક અંગ્રેજી નિબંધ વંચાઈ રહ્યો હતો …અને એમાં એક ગુજરાતી લગ્ન ગીતનો -તુચ્છ ગુજરાતી લગ્ન ગીતનો -નિર્દેશ હતો … ( એટલે કે એ લોકો અંગ્રેજીમાં ગુજરાતી લગ્નગીતની નકારાત્મક ટીકા કરી રહ્યા હતા )
ઝવેરચં મેઘાણી પોતે સ્નાતક કક્ષાના અભ્યાસ કરેલ , કોલેજ ગ્રેજ્યુએટ હતા એ તો વાચક મિત્રો ને ખબર જ છે !
પોતે દ્રઢ માનતા કે યુનિવર્સીટી શિક્ષણમાં જે પ્રકારની પંડિતાઇ પોષાય છે તેને માટે તેમનું માનસ ઘડાયેલું નથી ..
આમ તો સાહિત્યનો વ્યવસ્થિત અભ્યાસ કરવાનું શિક્ષણ એમને કોલેજના અભ્યાસ કાળ દરમ્યાન મળ્યું હતું . પોતે સૌરાષ્ટ્રના પહાડો અને જંગલો વચ્ચે ઉછર્યા હતા અને ક્યારેક ભયન્કર અંધારી રાત્રીએ ફરજીયાત કોઈ જંગલમાં અજાણ્યાઓ વચ્ચે રાતવાસો કર્યો હતો . એ લોકોની મહેમાનગીરી માણી હતી . એમનામાં છુપાયેલ લોકસાહિત્યનો વારસો એમણે પીછાણ્યો હતો . અને એ લોકો પ્રત્યે પ્રેમ હતો જ . એમનું સાહિત્ય શોધીને સમાજને આપવાની ઈચ્છા પણ હતી . અને એટલે જ કલકત્તાથી સારી નોકરી છોડીને એ ગુજરાતમાં પાછા આવેલ .
એટલે , એ દિવસે ગ્રંથાલયમાં પારસી ગુજરાતીઓની -આવા છીછરાં લોકોની અતિશય છીછરી વાતોથી એ ઘવાયા … એટલે તે દિવસે એમણે કટાક્ષમાં કહ્યું ; “વાહ , ( આ ભણેલાં લોકો !) થોડી સામગ્રી સાંપડે એટલે તરત જ તેના પર લખવું ! અને પંડિત બની જવું ! આ અંગ્રેજી ભાષાની ઘેલછા પણ એવી છે કે એ અંગ્રેજી ભાષા ચીંથરાની ઢીંગલીને પણ પાંડિત્યનો પોષાક પહેરાવી શકે છે !”
એમ કહીને એમણે કહેવાતા ભણેલ સમાજ પર રોષ ઠાલવ્યો હતો .
આજે આપણે ‘ લોક’ શબ્દનો અર્થ people એમ કરીએ છીએ ; એટલે કે જનતા એમ કરીએ છીએ પણ સાચા અર્થમાં લોક એટલે Folk – મેઘાણીનાં એ લોકો એટલે ખેડૂત – કણબી ,વાણિયાં, બાહારવટિયા, સાધુ -સંતો , ખારવા – માછીમારો , હજામ , હરિજન , અને મકરાણી – બલોય , વાઘેર , હિન્દૂ અને મુસલમાન એ બધાંય અભણ ને ઓછું ભણેલ એ સૌ એ લોક શબ્દમાં અભિપ્રેત છે . મેઘાણીએ પોતે જ કહ્યું છે કે સામાન્ય માનવીની વાતો લખનાર શામળ ને પ્રેમાનંદ ય બધાનું સાહિત્ય ગજ રાજનાં સાહિત્ય જેવું જાજરમાન છે ; પણ આ લોકસાહિત્ય તો બકરી ને ગાય જેવું ! વાડામાં ને ગલીઓમાંયે સમાઈ જાય ; ને પૌષ્ટિક દૂધેય આપે !
દેખીતી રીત જ એમને આ સાહિત્ય અને આ માનવીઓ પ્રત્યે પક્ષપાત છે ..

આમ તો મેઘાણીની વાતમાં તથ્ય હતું પણ લોકસાહિત્યની અમુક વાતો સુજ્ઞ સમાજના ભેજામાં ઉતારવી મુશ્કેલ હતી .
સ્ત્રીના કૌમારત્વની વાત કરતા એ લખે છે કે એ કુંવારિકાઓ , “ ચોખો”પુરુષવાચક શબ્દ એટલે એ જમવામાં પણ ના લે !એટલું તો કડક બ્રહ્મચર્ય પાળે ! અરે જીવતા પુરુષની સામે પણ ના જુએ એટલું જ નહિ ચોખા , બજારો , મગ, જેવા અનાજ પણ પુરુષવાચક હોવાથી એ પણ ના ખાય !
પણ સુજ્ઞ વાચક મિત્રો ! આને તમે શું કહેશો ?

લોકસાહિત્યની વાતોમાં એ વર્ગનાં સંસ્કારો અને જીવન મૂલ્યોને બિરદાવીને એને “દિલાવર સંસ્કાર” કહીને સોરઠી બહારવટિયાઓ અને સંતોની વાતો કહે છે , પણ એની નબળી બાજુઓ પણ છે જ . એ અભણ વર્ગની જુનવાણી માન્યતાઓ ,એની રૂઢિઓ , વહેમ , કલહ કંકાસ અને અજ્ઞાન પણ છે જ . જુના વેર , દગો , ઘાતકીપણું એ બધું જ અહીં છે. સાસરિયામાં ત્રાસ અને પિયરમાં નણંદ ભોજાઇના દુઃખની ગાથા , દેરાણી જેઠાણી વચ્ચેના વિવાદ , એ બધું જ શું એટલે અંશે સત્ય હશે ? પ્રશ્ન છે . “વહુએ વગોવ્યાં મોટા ખોરડાં “અને “માડી હું તો બાર બાર વર્ષે આવીયો “ વગેરે લોકગીતો યાદ આવે છે .. એ જ રીતે સંત ચરિત્રો અને વ્રત કથાઓમાં સાધુ સંતોનું માહત્મ્ય છે , પણ એ કથાઓમાં એ જ સાધુઓ મહાન છે કે જે પરચો બતાવે છે ; ચમત્કાર કરે છે ! છોકરાને ખાંડણીમાં ખાંડી નાખે ને પછી દીકરો જીવતો થાય ; કે સ્ત્રીના શિયળ પર શંકા કરનાર કોઢિયો થાય .. સતીના સતને પ્રતાપે ભગવાન પ્રસન્ન થાય વગેરે વગેરે આ બધાં ચમત્કારો પ્રજાને ગુમરાહ કરનારા છે એમ ભણેલ વર્ગનું કહેવું હતું . જો જે ઝવેરચંદ મેઘાણીની કેટલીક નવલિકાઓમાં આવી અંધ શ્રદ્ધા ઉપર પ્રશ્ન પણ એમણે કર્યા છે
મેઘાણીએ પણ કબુલ્યું છે કે હા , મરેલાં પુનર્જીવિત થાય તેવી ભ્રાંતિ આપણે ઉભી નથી કરવાની , પણ , રાજાની કુડી નજર પડતાં જાતને સમૂળગી વાઢી નાખનાર કે શરીરે સાપ વીટળાયો હતો છતાં પોતાની દેહ મર્યાદા ન છોડનાર સ્ત્રીને નમન કરવામાં ખોટું શું છે ?

વાચક મિત્રો , આ પ્રશ્ન તો હું તમને જ પૂછું છું :
મેઘાણીએ લખ્યું છે : “ બેશક , આજે આપણને દેહ મર્જાદનાં જૂનાં ધોરણો ઢીલાં કરવાની જરૂર પડી છે .લજ્જાની કેટલીક લાગણીઓમાં આપણને અતિરેક જણાયો છે .. પણ ઉપર જણાવ્યા તેવા દ્રષ્ટાંતોને નમવાથી આજના યુગમાંગ્યાં પરિવર્તનોને અપમાન સમજવાની જરૂર નથી . પતિ ભક્તિ , શિયળ , આતિથ્ય ઇત્યાદિ ગત યુગની ઉગ્ર ભાવના – અતિ ઉગ્ર ભાવના અને અતિરેકને અનુકરણીય ના ગણીએ, પણ એને આદર યોગ્ય તો ગણી શકાય ને ? એમાં કોઈ પ્રભાવક જીવન તત્વ તો જરૂર વિલસી રહ્યું છે ..
આપણે ત્યાં પુરાણોમાં વાર્તાઓમાં આવે છે કે એક ફૂલ ઓછું પડ્યું એટલે માથું વધેરી દીધું ! મેઘાણી આપણી એ કમળપૂજા ને જાપાનની હારાકીરી ની મૃત્યુ ભાવના સાથે સરખાવે છે અને કહે છે કે આવાં મૃત્યુને બુદ્ધિ હસી કાઢે છે , પણ તેમાં મરનારનો દેહ પરનો વિજય દેખાય છે તેને કોઈ પણ બુધ્ધિવાદની હોશિયારી ઝાંખો પાડીશકશે નહીં .. અહીં એ પ્રથાનું સમર્થન નથી પણ એમાં પ્રગટ થતી પ્રાણ શક્તિને અંજલિ છે .

આવા ગંભીર મુદ્દા પર સહેજ સ્પર્શવાનું એક કારણ છે !
મેઘાણીની વિદાયને પણ પોણી સાડી વીતી ગઈ . સમય બદલાયો . સંજોગો બદલાયાં. અરે સ્થળ પણ બદલાઈ ગયાં. મેઘાણીના સાહિત્યની શાશ્વતતા માણવા આ બધું જાણવું પણ જરૂરી છે . સારો સાહિત્યકાર માત્ર તત્કાલીન સમાજનું પ્રતિબિંબ જ નથી ઝીલતો , એ પોતે એનું પ્રતીક બની જાય છે ! એ સમયના સમાજમાં દેશ ગુલામીમાં ડૂબેલો હતો , મિથ્યા અભિમાન અને નાના નાના વાડાઓમાં વહેંચાયેલ લોકોને કોઈ પણ રીતે જગાડીને રાષ્ટ્ર ભાવના માટે જાગૃત કરવાનાં હતાં! ગાંધીજીએ ખુબ વિચારીને આળસુ લોકોને માત્ર રેંટિયો કાંતવાનું , સ્વાવલંબી બનવાનું સમજાવ્યું ; બસ , એ જ રીતે લોકોને એક કરવા રાષ્ટ્રીય કવિ મેઘાણીએ લોકસાહિત્યનું શસ્ત્ર હાથમાં લીધું !
લગ્નગીતો ઋતુગીતો સંત વાણી , ભજનો , હાલરડાંથી માંડીને મરશિયાં સુધીનું તમામ સાહિત્ય ભણેલ સમાજને પીરસ્યું અને આ બે વર્ગો વચ્ચે સેતુ બન્યા ! તેના વૈશિષ્‍ટય અને વૈભવ દાખવ્‍યાં છે.
રાષ્ટ્રીય શાયર, , લેખક , કવિ , નવલકથાકાર, વાર્તાકાર, પત્રકાર ,લોકસાહિત્યકાર,સંશોધક-સંપાદક, વિવેચક, અનુવાદક, ,એવા શ્રી ઝવેરચંદ ઝવેરચંદ મેઘાણી 25 વર્ષોમાં સાહિત્યનું ૨૫૦ વર્ષોનું કામ કામ કરી ગયા…!
એમની સાહિત્ય સફર , એમનું પ્રસિધ્દ સર્જન અને આઝાદીની દાંડી કૂચની રસપ્રદ વાત આવતે અંકે !

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 32) મેઘાણીની મર્દાનગીની વાતો

જનનીના હૈયામાં પોઢંતા પોઢંતા પીધો કસુંબીનો રંગ ! હા , કસુંબીનો રંગ એટલે કે હિંમત અને મર્દાનગી !
“કુરબાનીની કથા ‘ થી જેમણે સાહિત્ય ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરેલો( ૧૯૨૦) એ ઝવેરચંદ મેઘાણી પોતે જ પોતાની જાતને પહાડનું બાળક કહેવડાવે છે .
પહાડી પ્રદેશની મુશ્કેલીઓથી ઘડાયેલ મેઘાણી , પિતાનાં મર્દાનગીનાં સંસ્કાર ગળથુથીમાં જ લઈને જન્મ્યા હતા . એટલેકે ગીરના જંગલો અને પહાડોની વચ્ચે પોલીસ થાણામાં ફરજ બજાવતા પિતાની જેમ તેઓ પણ નાનપણથીજ બહાદ્દુરીનાં ગુણ ધરાવતા હતા .

ઝવેરચંદ મેઘાણીમાં રહેલ માણસાઈ ની વાતો , નાનામાં નાની અસહાય , અશક્ત વ્યક્તિ પ્રત્યે પ્રેમ અને દયાની વાતો આપણે ગયા અઠવાડીએ જાણી . રસ્તેજનાર વટેમાર્ગુની સેવા સુશ્રુષા કરી એને નવજીવન આપ્યું હતું ! પણ એ જ મેઘાણી જે “ધણ રે બોલે ને એરણ સાંભળે “એમ સામાન્ય માનવીની વાત કરે છે એ જ મેઘાણીએ “ સોરઠી બહારવટિયાઓની વાતોય લખી છે ! અરે , એ એવું મર્દાનગી ભર્યું જીવન પણ જીવ્યા છે !
તો નિર્દોષ પ્રજાને બહારવટિયાઓ રંજાળતાં હતાં ત્યારે મેઘાણી બન્દૂક લઈને ખાબક્યા હતા !
હા , એ તો પોતાનો માનવ ધર્મ જ બજાવતા હતા !

એમની મર્દાનગી એમની કલમમાં પણ દેખાતી હતી

પોતાની પાસે કલમની તાકાત હતી એટલે એનો ઉપયોગ દેશની , માતૃભાષાની અને સામાન્ય લોકની ઉન્નતિ કાજે જ કર્યો ! ગાંધીજી જેવા મિતભાષી , જે શબ્દને તોળી તોળીને જ બોલે એમણે મેઘાણીને રાષ્ટ્ર કવિનું આટલું ઉચ્ચ આસન એમ જ નહોતું આપ્યું .
ગાંધીજીએ દેશનાં રજવાડાઓનું એકીકરણ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો ત્યારે ઘણાં રાજવીઓનાં દિલ દુભાયાં હતાં.( ૧૯૩૯ -૧૯૪૦ ) અને એટલે એ સૌએ ફૂલછાબ સાપ્તાહિકને પોતાનાં રાજવાડાંઓમાંથી હદ પાર કરેલ .

( યાદ કરાવું કે સત્યાગ્રહની લડતમાં 1931-32 મેઘાણીને બે વર્ષની સજા થઇ તે દરમ્યાન મેઘાણીનું સૌરાષ્ટ્ર છાપું બંધ થઇ ગયું હતું , જીવનના અતિ કપરા દિવસોમાંથી એ પસાર થઇ રહ્યા હતા . એક તરફ ગાંધીજીની સત્યાગ્રહની લડત શરૂ થઇ હતી અને સદીઓથી ઊંઘતો દેશ અજગરની જેમ પડ્યો રહેલ દેશ ધીમે ધીમે જાગૃત થઇ રહ્યો હતો , ત્યારે જે પણ કારણ હોય – પણ ઝ મે ના પ્રથમ પત્ની દમયંતીબેને નાનકડા ચાર બાળકો મૂકીને અગ્નિ સ્નાન કરેલું ૧૯૩૪ , અને દુઃખ ભૂલવા , એ સ્થાન છોડીને એ હવે મુંબઈ આવીને વસ્યા હતા. જન્મભૂમિમાં નોકરી શરુ કરેલી , પણ નવું શરુ કરેલ ફૂલછાબ માટે પાછા આવેલા ) પણ એ ફૂલછાબ સામે પણ વિરોધના વંટોળો હતા !
મેઘાણીને આ રજવાડાઓ સાથે મિત્રતા હતી એટલે એ રાજવીએ મેઘાણીને પોતાને ત્યાં આમંત્ર આપ્યું . પણ ; “જે ફૂલછાબ સાથે નહીં – જ્યાં ફુલછાબનું અપમાન -તેની સાથે હું નહીં કહીને એમણે એનો અસ્વીકાર કર્યો હતો !” અનુકૂળ પવનમાં તો સૌ પતંગ ચગાવે , આ તો સામે પવને ટકી રહેવાનું હતું !પોતાના સિદ્ધાંતો માટે ઝૂઝવાનું હતું ! પરિસ્થિતિ કેવી વિકટ હતી ! વાચક મિત્રો ! યાદ રાખો કે ફુલછાબમાં તેઓ તંત્રી તરીકે નોકરી કરતા હતા – તેના માલિક નહોતા !
તો બીજી તરફ સાહિત્ય જગતમાં પણ એમનો વિરોધ કરનારો સુજ્ઞ સમાજ હતો જ કે જે એમના સાહિત્યને હજુ પણ શિષ્ટ સાહિત્ય ગણવા તૈયાર નહોતો! ત્યારે રાજા રજવાડાઓનું આમંત્રણ એક પ્રેસ્ટિજ ગણાય ! ત્યારે આમંત્રણ અસ્વીકાર કરવાનું સહેલું નહોતું જ . પન્નાલાલ પટેલ ના “ મળેલાં જીવ” કે રઘુવીર ચૌધરીની સામાન્ય જનની વાર્તાઓ જન્મવાનો હજુ વાર હતી . મેઘાણીના વાવેલ બીજ ઉપર તો આ સૌ સાહિત્યકારો ફૂલ બની ને ઉગવાના હતા !
પ્રજામાં જાગૃતિ આણવા સાહિત્ય રૂપી યજ્ઞ જાણેકે એમણે શરૂ કરેલો !
પણ , આ શબ્દોની તાકાત પણ સો ટચના સોના જેવી હતી , હોં ! જેટલું મનોબળ પાકું હતું એટલું
જ નિર્ભય મન પણ હતું !
કોર્ટમાં મેઘાણીને સજા થઇ ત્યારે બુલંદ અવાજે એમણે ગાયું હતું :
હજારો વર્ષની જૂની અમારી વેદનાઓ !
કલેજાં ચીરતી કંપાવતી આ ભય કથાઓ !
મરેલાંનાં રુધિરને જીવતાંનાં આસુડાંઓ
સમર્પણ એ સહુ વ્હાલા પ્રભુ તારે ચરણ હો !

પોતાના બાળપણની વાતો કરતા એમણે કહ્યું હતું કે લાખાપાદર – જે ગીરના જંગલો પહાડોનું નાકું હતું ત્યાંના આજુબાજુનાં થાણાઓ પણ એમના પિતા સાંભળતા . અને વેકેશનમાં મેઘાણી પિતા પાસે આવે ત્યારે રસ્તામાં ક્યારેક વરસાદ , તોફાન , નદીમાં પૂર આવ્યું હોય કે ઘોડો , ઉંટ કે બીજું કોઈ સાધન ન મળતા , રાતવાસો ગમેતે નેસડામાં – ઝૂંપડામાં કરવો પડતો , એવે સમયે હૈયામાં આભ જેટલી હામ ને બાવળામાં પુરી તાકાત લઈને જ એ નીકળતા !

એક વાર રાણપુર નજીક – એટલેકે જ્યાં ફુલછાબનું કાર્યાલય હતું તે ગામની નજીકના નાનકડા ગામ નાગનેશની ભાગોળે બહારવટિયાઓ ચઢી આવ્યા .. વાવડી અને ધાગરડી ગામના બહારવટિયાઓ લોકોને રંજાડતા . પોલીસોએ આખી રાત ખાડીઓમાં સંતાઈને બહારવટિયાઓને પકડવા પ્રયત્નો કર્યા . ડુંગરોની કોતરોમાં ઉછરેલ , પોલીસ અમલદારનો આ ભડનો દીકરો પણ પોતાની બંધુક લઈને બહારવટિયાઓને પકડવા પોલીસો સાથે જોડાઈ ગયો !! અને આખી રાત જીવન મરણ વચ્ચે કટોકટીની પરિસ્થિતિમાં ગામની રક્ષા કરી !
આજે પણ એ દરશ્ય જો તમે નજર સમક્ષ ઉભું કરશો તો આ કવિની તાકાત પર ફિદા થઇ જશો … જેવું લખવું એવું જ જીવવું !

આ મહાન વ્યક્તિની સામાન્ય વાતોની અસામાન્યતા ની- વાતો આવતે અંકે !