એક સિક્કો બે બાજુ : 23) ધર્મ અને ધર્મનો આભાસ !


તમે કહેશો કે એક સિક્કોની એક બાજુએ જો ધર્મ હોય તો બીજી બાજુએ અધર્મ હોવો જોઈએ ; પણ આ વળી કેવું શિર્ષક? સિક્કાની એક બાજુએ ધર્મ અને બીજી બાજુએ ધર્મનો આભાસ ? એ વળી શું ?
પણ મારી જ જેમ સદીઓ પહેલાં આપણા ગુજરાતી જ્ઞાની કવિ અખાએ પણ આવું જ કંઈ કહ્યું હતું , યાદ છે ?
અખાએ લખ્યું હતું :
એક માણસને એવી ટેવ , પથ્થર એટલાં પૂજે દેવ !
તુલસી દેખી તોડે પાન , પાણી દેખી કરે સ્નાન!
ને કોઈ જો આવી વાત સૂરજની કરે , તો સામે જઈ ચાંચ જ ધરે;
‘ અમારે આટલાં વર્ષ અંધારે ગયાં, ને તમે આવાં ડાહ્યાં ક્યાંથી થયાં?
હા , પ્રિય વાચક મિત્રો ; જ્ઞાની કવિ અખો જે સમજાવતા હતા તે હતી ધર્મ – માનવ ધર્મની વાત , અને એ દર્શાવતા હતા તે હતી ધર્મના આભાસની વાત !
હવે કોરોના મહામારી બાદ જીવન થોડું વ્યવસ્થિત થઇ રહ્યું છે ત્યારે , ઘણાં માણસો મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં મુકાયાં છે ત્યારે આપણો સાચો ધર્મ શું એવો પ્રશ્ન થાય !
જે તે ભગવાનની મૂર્તિઓને માત્ર હરિ ૐ હરિ ૐ કરીને પૂજવાથી કાંઈ ભગવાન પ્રસન્ન થતા નથી – આજે કોરોના મહામારીમાં ઘણાં કુટુંબો કપરી સ્થિતિમાં છે , તેમને તરછોડીને માત્ર માત્ર મૂર્તિઓની પૂજા કરવાથી ભગવાન પ્રસન્ન નથી થવાના .
પણ , આપણને શું એની સમજ છે ખરી ?
ઘણી વખત ધર્મને નામે માનવી ઘણું અધાર્મિક કાર્ય કરતો હોય છે .
આપણને જો ખબર હોય કે આ કાર્ય અધાર્મિક છે , તો આપણે એવું કાર્ય ના કરીએ . કહીએ , “ ભાઈ , અમે એવું અધાર્મિક , અમાનુષી કામ નહીં કરીએ !” કોઈના ઘરમાં ચોરી કરવી કે સ્ટોરમાંથી કોઈ ચીજ પૈસા આપ્યા વિના લઇ લેવી એ ખોટું કામ કહેવાય . અધાર્મિક કામ કહેવાય .
“ પણ સ્ટોરમાં કોઈ ચીજ પ્રમોશન માટે મફતમાં આપવામાં આવતી હોય તો તે શું અધાર્મિક પગલું કહેવાય ?” તમે પૂછશો .
મંદિરમાં ભગવાનની મૂર્તિ પર દૂધનો અભિષેક કરવો એમાં કાંઈ ખોટું નથી , પણ , કોઈ ગરીબ બાળક એ દૂધ પીવા પામે તો એ સાચો ધર્મ – માનવ ધર્મ કહેવાય ! અને ત્યારે , પેલો શિવલિંગ પર કરેલ દૂધનો અભિષેક એ માત્ર ધર્મનો આભાસ બની જાય .
શું ધર્મ છે અને શું અધર્મ કહેવાય એ માટેની મથામણમાંથી જન્મેલ છે ધર્મ આભાસ !
યુનાઇટે નેશન્સ – એમાં વિશ્વના દેશોએ ભેગા થઈને ‘અધર્મ’ ની વ્યાખ્યા બનાવવા પ્રયત્ન કર્યા છે પણ આજ સુધી એમને સફળતા મળી નથી ! ને એમાં એક શબ્દ ; “ આતંકવાદ” વિષે આ સૌ રાષ્ટ્રો એક વ્યાખ્યા બનાવવા મથી રહ્યા છે ; ‘આતંકવાદ એટલે શું ? કોને તમે આતંકવાદ કહેશો , અને કોને સ્વર રાષ્ટ્રની રક્ષાર્થે કરેલ હુમલો કહેશો ? વળી હુમલો એટલે શું ?વગેરે વગેરે શબ્દોમાં એ સૌ હજુયે લડતાં – ઝગડતાં – વાદવિવાદમાં પડ્યાં છે !
વિશ્વમાં હમણાં કોરોના મહામારીનો મોટો જંગ ખેલાઈ રહ્યો હતો . ધીમે ધીમે પરિસ્થિતિ કાબુમાં આવતી જાય છે , પણ જે થયું એના પરિણામો , એની હવે પછી થવાની સમાજ ઉપર , કુટુંબ ઉપર અને વ્યક્તિ ઉપરની અસર -વિષે ચર્ચાઓ થઇ રહી છે ..
એવી જ એક ચર્ચામાં અમારાં એક મિત્રે જણાવ્યું ; “ અમારાં કુટુંબમાં કોરોનમાં એક વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું . એમની અંતિમ ક્રિયામાં ( અંત્યેષ્ઠી) માટે આવેલ એમનાં સગાંને કોરોના થયો અને એમનું પણ આખરે , થોડા અઠવાડિયા બાદ મૃત્યું થયું .. સરકારે સખ્ત લોક ડાઉન જાહેર કરેલું ,પણ એ લોકોએ ગણકાર્યું નહોતું .. એ લોકો કહે મૃતાત્માને શાંતિ મળે એ માટે આટલી વિધિ તો કરવી જ પડે ..
ભારતમાં પરિસ્થિતિ હાથ બહાર થઇ ગઈ હતી , તે માટે ઘણાએ સરકારને જવાબદાર ગણી , પણ ; લગ્નોત્સવોમાં વરઘોડામાં જઈને પૂર જોશમાં નાચનાર સૌ એને પોતાનો ધર્મ સમજીને , પોતાની ફરજ સમજીને જ ત્યાં ગયાં હતાં ને ? લગ્ન પ્રસંગે વરઘોડો તો કાઢવો જ પડે . આ વિધિ તો કરવી જ પડે ! લગ્નમાં ગણેશ સ્થાપનમાં કન્યાના મામાએ તો હાજરી આપવી જ પડે , અને ફલાણાના મૃત્યું બાદ અમુક લોકોએ ગરુડ પુરાણ સાંભળવું જ પડે એમ કહેનારાઓ ,કોરોના ચારે તરફ ફેલાવવામાં ભાગીદાર બન્યાં છે . આને તમે ધર્મને નામે બજાવેલી ફરજ કહેશો કે ધર્મનો આભાસ ?
કોરોના મહામારીમાં ઘણાં કુટુંબોએ ઘરનું છત્ર ગુમાવ્યું . સરકારે સમજાવ્યું હતું કે જીવન જરૂરિયાતની ચીજ વસ્તુઓ સિવાય સામાજિક કારણોને લીધે બહાર નીકળવું નહીં . પણ ‘ આ જરૂરી છે ‘ એમ કહીને બિન જરૂરી કારણોસર લોકો બિન્દાસ સોસ્યલ ડિસ્ટેનશ – છ ફૂટની દુરી ભૂલીને , બહાર ફરતાં હતાં.. પરિણામે ઘણાં બાળકો માં કે બાપ વિનાનાં થઇ ગયાં ! શું એ લોકોને એવું કરવાની ઈચ્છા હતી ? ના , હરગીઝ નહીં ! પણ , સાચું સમજીને – એ તો જરૂરી છે એમ સમજીને -ખોટું પગલું લીધું !
આપણાં ભારત દેશનો ઇતિહાસ પણ આવાં જ ધર્મ આભાસોથી જ તો રચાયો છે !!
સાચું સમજીને ખોટું કરતાં રહેવું ! અને દુઃખ એ વાતનું છે કે જે લોકો સમજુ હતાં એને સાચું કરવા તરફ વળતાં હતાં એ લોકોને શિક્ષા પણ આ જ કહેવાતાં ધાર્મિક ‘પંચ- પરમેશ્વરો કરતાં રહ્યાં છે !
ગાંધીજી ૧૮ વર્ષની ઉંમરે ભણવા માટે પરદેશ ગયાં એટલે વૈષ્ણવ સમાજે એમને ન્યાત બહાર મૂક્યાં હતાં ! શું વિદ્યાભ્યાસ માટે દરિયો ઓળગવો એ ગુનો છે ? ના . આને છતાંયે , આ જાતનાં કહેવાતાં ધર્મ ને લીધે દેશનું ઘણું અહિત થયું છે .
રાજા રામમોહનરાયે વિધવાઓની સતી પ્રથા નાબૂદ કરવા ભેખ લીધો હતો પણ એમનો વિરોધ કરનારાઓ શું ઓછાં હતાં ?
સદીઓ પહેલાં જયારે દેશ પર પરદેશીઓના આક્મણ થવા માંડ્યાં ત્યારે તેમની સામે લડવા માટે માત્ર એક જ વર્ગ હતો : ક્ષત્રિય ! માત્ર ક્ષત્રિય પ્રજા જ લડવા જાય !! તો શું બીજાં બધાં હાથ જોડીને બેસી રહે?
હા ! બ્રાહ્મણો માત્ર પૂજા અને યજ્ઞો કરીને દેવોને આહવાહન આપે , કે હે ભગવાન હવે તું આવીને દુશમનને મારી નાંખ !!
ને આ બધું ધર્મને નામે થતું !! આ ધર્મનો આભાસ કહેવાય .
સાચો ધર્મ દોરા ધાગા કે યજ્ઞો કે આરતી ભજનોમાં નથી , નથી . હા , માનવીને શાંતિ માટે આ જાતનું મેડિટેશન , યોગ , ભજન કીર્તન વગેરે જરૂરી છે , પણ માત્ર તુલસી દેખી તોડે પાન, પાણી દેખી કરે સ્નાન – એમ અખાએ કહ્યું છે તેમ , આ બધાં ઉપકરણો સાચો ધર્મ નથી . જેમ કોરોના સામે લડવા એની પ્રતિકાર શક્તિ કેળવવી પડે છે , અને એ રસી દ્વારા – વેક્સિનેશન દ્વારા આવે છે , ત્યાં માત્ર યજ્ઞો કરવાથી કાંઈ કામ ના સરે , એ જ રીતે સાચો ધર્મ માત્ર મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા કરવાથી નહીં , માનવ સેવાથી જ સાર્થક થાય છે ..
સિક્કાની આ બાજુ છે .. ધર્મ ને બીજી તરફ છે ધર્મનો આભાસ. !

સ્પંદન-22

યોગ પ્રત્યે સહુનો અનુરાગ
યોગ છે અજાયબ ચિરાગ
કાર્યસિદ્ધિ એવી છે નક્કર
રોગ સામે કાંટાની ટક્કર

તનમાં સ્ફૂર્તિ, મનમાં શાંતિ
એકાગ્ર ચિત્ત, ઓળખ આતમની
પ્રતિશ્વાસ પ્રાણનો ધોધ વહાવે
શક્તિપુંજ રોમ રોમ  પ્રગટાવે

ધ્યાનમય નયનો ઢળે છે ભીતર
યોગ થકી પામે નવ જીવતર
મહત્તા યોગની એવી નિરંતર
માનવ માનવ રહે ન અંતર.

કોહિનૂર… કહો કે પ્રકાશનો પર્વત…ભાષા બદલાય પણ નૂર સહુને અચંબિત કરે…ઝળહળતો પ્રકાશ  જે તેને બ્રિટિશ તાજમાં પણ સ્થાન આપે …કહેવાય છે કે ક્યારેક કોહિનૂર સ્યમંતક નામથી ઓળખાતો હતો અને ભગવાન કૃષ્ણએ તેને જાંબુવાન પાસેથી મેળવીને રાજા ઉગ્રસેનને આપેલો…સત્ય ક્યારેક ઇતિહાસમાં છૂપાયેલું હોય …પણ ભારતનો ઇતિહાસ એ રહ્યો છે કે તેણે સમગ્ર વિશ્વને એવી વસ્તુઓનું યોગદાન આપેલું છે જે વિશ્વના ફલક પર આજે પણ ઝળહળે છે. ભારત માત્ર હીરા કે ઝવેરાતથી સમૃધ્ધ છે તેમ નથી. ભારત વિશ્વને હંમેશ કંઇક અજોડ અને અદ્વિતીય કહી શકાય તેવું યોગદાન આપતું રહ્યું છે. આવું જ એક યોગદાન એટલે યોગ. યોગ એ વિશ્વને ભારત તરફથી પ્રાપ્ત થયેલ પુષ્પાંજલિ છે, જે પ્રાચીન હોય કે અર્વાચીન હર યુગમાં મહેકે છે.

આમ તો યોગની પરંપરા અતિ પ્રાચીન છે. મહાભારત અને ભગવદ્ ગીતામાં પણ ત્રણ પ્રકારના યોગનો સંદર્ભ મળે છે. યોગ એ જીવનશૈલી છે, જેનો ઉલ્લેખ 5000 વર્ષ પૂર્વે વેદોમાં મળે છે. પરંતુ, આજે જે વધુ પ્રચલિત છે….શાસ્ત્રીય રીતે જેનું યોગસૂત્ર દ્વારા આલેખન થયું છે….તે છે ઋષિ પતંજલિનો અષ્ટાંગ યોગ.

યોગ એટલે શું એ સમજવા માટે પહેલા એ જાણવું જરૂરી છે કે યોગ શું નથી. માત્ર આસન અને પ્રાણાયામ એટલે જ યોગ એવી સામાન્ય માન્યતા જોવા મળે છે., જે સત્ય નથી. યોગ કોઈ વ્યાયામ પદ્ધતિ નથી કે નથી ચિકિત્સા પદ્ધતિ. યોગ સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરવા માટે નથી કે નથી કોઈ વિશિષ્ટ વ્યક્તિઓ માટે. યોગ વિજ્ઞાન પણ નથી કે નથી માત્ર તત્વજ્ઞાન. યોગ એ પરમ સત્યની પ્રાપ્તિ માટેની સાધન પદ્ધતિ છે.  યોગ એ ભૌતિક જગતથી પર, બધાંમાં ઓતપ્રોત પરમ ચૈતન્યના અનુભવ માટે સાધનમર્ગ છે. યોગની વિવિધ વ્યાખ્યાઓ થઈ છે.  અને વિભિન્ન યોગ માર્ગો છે – જ્ઞાનયોગ, ભક્તિયોગ, કર્મયોગ, મંત્ર યોગ, લય યોગ, હઠ યોગ, રાજ યોગ, પૂર્ણ યોગ…. વિ.  સંસ્કૃત युज  ધાતુ પરથી  યોગ શબ્દ આવ્યો છે. युज એટલે જોડવું…માટે યોગ એટલે જેનાથી જોડાણ સધાય તે… જીવાત્માનું પરમાત્મા સાથે જોડાણ. છતાં સામાન્ય માનવી જે યોગને જાણે છે તે  હઠયોગ અને રાજયોગ છે. આ એવું ગહન જ્ઞાન છે કે જ્ઞાનનો મહાસાગર છે, જેનો તાગ મેળવવો મુશ્કેલ છે. માટે આપણે અહીં વધુ ઊંડાણમાં નહિ જઈએ. પણ સરળ રીતે સમજીશું.

યોગ એ પ્રાચીન ભારતીય વિદ્યા છે. પ્રશ્ન થાય કે વિદ્યા એટલે શું? વિદ્યા એ એવું જ્ઞાન છે, જે માણસની ક્ષમતા વધારે છે અને કક્ષા બદલે છે. કોઈપણ વિદ્યા મેળવ્યા બાદ વ્યક્તિની ક્ષમતા કે કેપેસીટી વધે છે. તે પહેલાં કરી શક્તો હોય તે કાર્ય વધુ સારી રીતે કરી શકે છે. જ્યારે  તેની આ ક્ષમતા વધે છે, ત્યારે તેનું વધેલું કૌશલ્ય તેની કક્ષા બદલે છે. કક્ષા બદલાય ત્યારે તે વધુ સારો માનવ બને છે. આ મહામાનવ બનવાની વાત નથી પણ માનવ તરીકે પોતાને મળેલી શક્તિઓની શ્રેષ્ઠતા મેળવવાનો તેનો હેતુ છે. માનવ બધા પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠ સિધ્ધ થયો છે. પણ કઈ રીતે? માનવ યુગો પર્યંત શક્તિની આરાધના કરતો રહ્યો છે. ક્યારેક શારીરિક શક્તિ તો ક્યારેક માનસિક. આ શક્તિ તેણે જ્ઞાન કે વિદ્યાઓ વડે સંવર્ધિત કરી છે. યાદ કરીએ કે સિંહ, વાઘ, હાથી હોય કે જળચર પ્રાણીઓમાં વિશાળકાય વ્હેલ હોય, માનવી પોતાની શક્તિના સામર્થ્યથી સર્વોચ્ચ પદે બિરાજે છે. આ કૌશલ્ય ક્યાંથી આવ્યું? આ કૌશલ્ય તેણે શારીરિક અને માનસિક શક્તિના વિકાસથી પ્રાપ્ત કર્યું છે. યોગનું લક્ષ્ય ભલે શારીરિક કે માનસિક ક્ષમતા વધારવાનું ન હોય ..પણ યોગની ઉપાસના કરનાર આ ક્ષમતા સહેજે પ્રાપ્ત કરે છે.

આજે સમગ્ર વિશ્વની સમૃધ્ધિની દોટ થંભી છે અને કોરોનાની મહામારીના તોફાની સમુદ્ર વચ્ચે આરોગ્યનું વિશ્વ હાંફી રહ્યું છે. ત્યારે દીવાદાંડી બની પ્રકાશ આપે છે યોગ. યોગ આજે જીવન દૃષ્ટિ છે. દ્રશ્ય ગમે તેટલું ભવ્ય હોય પણ દ્રષ્ટિહીન વ્યક્તિ તે માણી શકતી  નથી. દ્રશ્ય નહીં પણ દૃષ્ટા અને દૃષ્ટિ જીવનપથ પર માર્ગદર્શક બને છે. આવી જીવનદ્રષ્ટિ એટલે યોગ. યોગ એક જીવનવૃક્ષ છે અને સુંદર આરોગ્ય એ તેનું ફળ .

માનવ સમગ્ર જીવસૃષ્ટિમાં સર્વોચ્ચ સ્થાન ભોગવે છે. સફળતાની સીડી પર તેનાં પગલાં ક્યારેક તેને ચંદ્ર કે મંગળની સફર કરાવી શકે તેમ છે તો ક્યારેક મહાસાગરના પેટાળની અદભુત જીવસૃષ્ટિનું દર્શન પણ કરાવી શકે છે. આ સર્વસ્વ, સિદ્ધિ, સમૃધ્ધિ અને સફળતાનો પાયો છે તેનું તન, મન અને ધન . ધનની દોટમાં દોડતો માણસ પણ જો તન અને મનનું પોષણ ન કરે તો ન તેને સમૃદ્ધિ બચાવી શકે કે ન ટેકનોલોજી. જીવન સફર રોગના પડાવ પર આવી ઊભી રહે છે અને જીવનયાત્રાને એક આંચકો લાગે છે. જીવન ઓનલાઈનમાંથી  ઓફલાઈન બનતાં વાર લાગતી નથી. સફળ ગણાતું જીવન ક્યારેક બેક્ટેરિયા તો ક્યારેક વાયરસની સામે માઈક્રોસોફ્ટ હોય તેમ લાગે છે. ચોપાસ છે અંધકાર અને ત્યારે પ્રકાશનો રાજમાર્ગ છે યોગ …ઋષિ પતંજલિએ પ્રયોજેલો રાજયોગ .   યોગ એ પ્રાચીન વિદ્યા છે જે અર્વાચીન સમયમાં પણ સચોટ અને સફળ છે.  જ્યારે બે વસ્તુઓનું  જોડાણ થાય ત્યારે નીપજે યોગ . આ જોડાણ તનનું અને મનનું હોય તો બને રાજયોગ. જેમ રાજમાર્ગ એ સહુ માટે છે તેમ જ રાજયોગ એ કોઈપણ માણસ માટે પથપ્રદર્શક છે. તે  સમગ્ર માનવજાતિના કલ્યાણનો માર્ગ છે. આજે વિશ્વ, આરોગ્ય માટે આકાશપાતાળ એક કરી રહયું છે, ત્યારે યોગ વ્યક્તિની પોતાની શક્તિને કેળવવાનો માર્ગ છે. યોગથી સ્વસ્થ બનેલ શરીર કોઈપણ પડકાર ઝીલવા સક્ષમ છે.  તે માનવીની રોગ પ્રતિકાર શક્તિને ખીલવે છે. પ્રશ્ન થાય કે આવું કઈ રીતે થઈ શકે?

ઋષિ પતંજલિનો યોગ એ અષ્ટાંગ યોગ વિદ્યા છે. તેના આઠ અંગ છે. અષ્ટાંગ યોગમાં સમાવિષ્ટ છે -યમ, નિયમ, આસન, પ્રાણાયમ, પ્રત્યાહાર , ધારણા, ધ્યાન અને સમાધિ. આ અંગોમાં એક ક્રમિકતા હોવા છતાં એ ક્રમિકતા પગથિયાં જેવી નથી. તેથી સાધક જેમ જેમ વિકાસ પામતો જાય તેમ તેમ આગળના અંગોનું ઉમેરણ થતું જાય છે. માટે આ આઠ અંગોને યોગમૂર્તિના આઠ અંગો ગણવામાં આવે છે. રાજયોગ સૌમ્ય સાધન માર્ગ છે. તે મનોજય દ્વારા પ્રાણજયનો માર્ગ છે.  પાતંજલ યોગસૂત્રના અભ્યાસ પરથી લાગે છે કે મહર્ષિ પતંજલિનો દૃષ્ટિકોણ સાંપ્રદાયિક નહિ પણ વ્યાપક અને સમન્વયાત્મક છે. 

યોગનું અંતિમ ધ્યેય આત્મ સાક્ષાત્કાર છે. તેનું પ્રાથમિક લક્ષ્ય જીવનમાં સંતુલન અને નિયંત્રણ મેળવવાનું અને મૂંઝવણ અને તણાવ દૂર કરવાનું છે…જે આસાનીથી આસન અને પ્રાણાયામથી થઈ શકે છે.  કોઈ વ્યક્તિ વિચારે તેનાથી અધિક લાભ યોગ આપે છે. આજના યુગના પડકારોનો સામનો કરવામાં પણ યોગ મદદરૂપ છે.  શરીર અને મન વચ્ચે સંપૂર્ણ સંવાદિતા જાળવવા યોગિક જીવનશૈલી આધારભૂત છે. યોગ એ માત્ર નિરીક્ષણ કે બૌદ્ધિક વિચારણાનું પરિણામ નથી.  ભારતના દૃષ્ટિ સંપન્ન ઋષિઓ અને યોગીઓએ આંતરદૃષ્ટીથી જે જોયું, અનુભવ્યું તેના પરિપાક રૂપે આ ખૂબ જ વ્યવસ્થિત શાસ્ત્ર છે. માટે જ આજે વિશ્વભરમાં એક યા બીજા સ્વરૂપે યોગની ઉપાસના થાય છે. સૌને આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિનની શુભેચ્છાઓ…

રીટા જાની
18/06/2021

એક સિક્કો બે બાજુ : 22) શિક્ષા અને ઇનામ !


હમણાં તાજેતરમાં એક વડીલે વાત વાતમાં પોતાના મનની વાત જણાવી .
કહે ; “ રેસ્ટોરન્ટમાં અમે ઓર્ડર આપીને રાહ જોતાં બેઠા હતાં પણ વેઈટર ઘણો મોડો આવ્યો અને તે પણ ઓર્ડર આપેલ તેનાથી કાંઈ જુદું જ બધું લઇ આવ્યો ! બરફવાળું ઠંડુ પાણી અને ઘી ચોપડેલી રોટલીઓ – જેની મનાઈ કરી હતી, એ બધું જ જેમ તેમ લઇને આવ્યો ! હવે તમે જ કહો કે એના માટે મેનેજરને બોલાવીને ફરિયાદ નોંધાવી જોઈએ કે નહીં ?” એ વડીલ મિત્રે હૈયા વરાળ ઠાલવતાં કહ્યું ;
“ વેઇટરોનેય મફતમાં ટીપ જોઈએ છે , ને ઓર્ડર પર ધ્યાન એવું નથી ! પણ આશ્ચર્યની વાત છે કે અમારાં ઘરનાં બધાં જ મારી વિરુદ્ધમાં થઇ ગયાં અને મને જ વઢવા માંડ્યાં! શો જમાનો આવ્યો છે ? સાચાને સાચુંય કહેવાતું નથી” એમણે કહ્યું .
ઘણી વખત એક જ પ્રસંગને તદ્દન જુદા અભિગમથી જોનારાં બે જૂથ હોઈ શકે છે .
જે વ્યક્તિનું કામ સૌને ખાવાનું આપવાનું છે , તે વેઈટર જો ભૂલ કરે તો એની સામે , એના માટે બળાપો વ્યક્ત કરવામાં કાંઈ વાંધો ના હોય , પણ કઈ રીતે એ વાત એના સુધી પહોંચાડીએ છીએ તે પણ મહત્વનું છે .
આપણું ખાવાનું એ જ તો લઈને આવવાનો છે ને ? એની સાથે ઝગડો કરશો તો એ કેવું ખાવાનું લઇ આવશે ? કાંઈ કહેવાય નહીં !
હાર્વર્ડ યુનિવર્સીટીનો એક સર્વે કહે છે તે મુજબ , લાંબા સમય સુધી ઘણું કામ કરીને થાકી જતા એમ્પ્લોયીને વઢવાથી કોઈ જ હેતુ નહીં સરે; ઉલ્ટાનું વાત બગડવા સંભવ છે ..ઘણી વખત રેસ્ટોરન્ટમાં માલિક વધારે નફો કરવાના ઈરાદાથી ઓછો સ્ટાફ રાખે ત્યારે વેઈટર ઉપર કામનો બોજો વધી જાય તે સ્વાભાવિક છે .
એ વડીલના કુટુંબી સભ્યે કહ્યું ; “ એને બદલે એ જ વ્યક્તિની પ્રશંશા કરીને જે કાર્ય એ કરી રહ્યો છે એને વધાવી લેવાથી ખાવામાં મીઠો સ્વાદ આવ્યો હોય . પણ દાદાએ ગુસ્સો કર્યો એટલે વાત વણસી !”
કોઈની ટીકા કરવી કે કોઈની પ્રશંશા કરવી એ એક જ ક્રિયાના બંને જુદા જુદા અભિગમ છે એટલે પરિણામ પણ જુદાં જુદાં જ આવવાનાને?
જેમ બાળકને શારીરિક શિક્ષા કરવાથી એના કુમળા મન પર અસર કરે છે અને લાંબા ગાળે એનો આત્મ વિશ્વાસ પણ ડગમગી શકે , એજ રીતે નકારાત્મક વલણથી સામેની વ્યક્તિ અંદરથી બળવો કરવા પ્રેરાય છે .
આજ કાલ શાળા કોલેજોમાં ગ્રેજ્યુએશનના કાર્યક્રમો ચારે બાજુએ થઇ રહ્યા છે ; વિદ્યાર્થી આટલાં બધાં વર્ષ ભણે પછી એની મહેનતનું બહુમાન કરવાનો પ્રસંગ એટલે ગ્રેજ્યુએશન પાર્ટી!
કેટલું જ્ઞાન લીધું , કયો ક્લાસ કે ગ્રેડ મળ્યા એનો મહિમા નહીં , માત્ર એણે મહેનત કરી તેનો મહિમા !
ગ્રેજ્યુએશનની ઉજવણીઓ એ જ તો દર્શાવે છે ! અમારો દીકરો કે દીકરી આટલું ભણ્યા એનો ઉત્સવ !
બાળકને પ્રોત્સાહન મળે એ માટેની ઉજવણી !
બાળમંદિરોમાં પણ હવે ગ્રેજ્યુએશન જેવી ઉજવણીઓ થાય છે : “અમારા વર્ગના ટોનીને ક્લાસમાં વાર્તા કહેતા આવડે છે એટલે એને આ સર્ટિફિકેટ આપવામાં આવે છે !”
“ અમારા વર્ગની શેફાલીને નર્સરી રાઈમ બાલ ગીત ગાતાં આવડે છે એટલે એને આ સર્ટિફિકેટ આપવામાં આવે છે ..
અમારા બાલમંદિરની સોનિયાને સુંદર સ્માઈલ આપવા બદલ , કે એ બી સી ડી ગાવા બદલ પ્રમાણ પત્ર આપવામાં આવે છે ..
વગેરે વગેરે સર્ટિફિકેટ આપીને નાનકડાં બાળકોને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે , જેથી એમનો આત્મવિશ્વાસ વધે , એમને નવું નવું શીખવાનો ઉત્સાહ થાય અને બાળક આનંદી બને !
જેમ નાનકડાં બાળકોને પ્રોત્સાહન આપીએ તે એમને ગમે છે એજ રીતે વેઇટર્સ અને અન્ય વિદ્યાર્થીઓને પણ એમને પ્રોત્સાહન આપીએ એ ગમે જ ને ? પ્રસંશા તો ભગવાનને ય પ્યારી છે !
ઓ ઈશ્વર ભજીએ તને , મોટું છે તુજ નામ !
ગુણ તારાં નિત ગાઈએ થાય અમારાં કામ !
દલપતરામે સાચું જ લખ્યું છે ને ?
“ પણ , તો શું જે રેસ્ટોરન્ટમાં જમવા ગયાં હોઈએ ને વેઈટર જે તે ખાવાનું લઇ આવે તોયે એને કાંઈ કહેવાનું નહિ ?” વડીલ દાદા પૂછશે !
“ કહેવાનું ; પણ જરા જુદી રીતે ! કાણાંને નવ કહીએ કાણો; કડવાં લાગે વેણ! હળવે રહીને પૂછીએ શીદને ખોયાં નેણ? વેઈટરને એના હાર્ડ વર્ક માટે – એની મહેનત માટે બિરદાવીએ ; ભાઈ તું કેટલી બધી મહેનત કરે છે ? બની શકે કે એ યુવાન એની કોલેજની ફી ભરવા માટે નોકરી કરતો હોય ; કદાચ પોતાનું ઘર માંડવા પૈસા ભેગાં કરતો હોય કે કદાચ નવી ગાડી ખરીદવા આ નોકરી કરતો હોય ! એની પરિસ્થિતિ સાથે અનુરૂપ થવાથી , અને પછી એને એની ભૂલ બતાવવાથી એક સર્જનાત્મક ટીકા થઇ શકે ! એને કહી શકાયું હોત કે જો ભાઈ તું કેટલા બધાં કલાકોથી સતત કામ કરે છે ! પણ હા , તું ભૂલમાં અમારા માટે બરફવાળું ઠંડુ પાણી લઇ આવ્યો છું ..”
માત્ર ટીકા નહીં – એમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો પણ બતાવી શકાય ! એને વઢવાથી તો વાત વધુ વણસશે ; અને ધાર્યું કામ કરાવી શકશો નહીં .
પોતાને થયેલ શિક્ષાને આશીર્વાદમાં બદલનાર વિરલાઓને આપણે જાણીએ છીએ . ગાંધીજીને અંગ્રેજોએ જયારે જયારે જેલમાં મૂક્યા ત્યારે ત્યારે ગાંધીજીએ કાંઈક નવું , સર્જનાત્મક પગલું લીધું છે ! સાઉથ આફ્રિકાની ભયન્કર કમરતોડ જેલમાં એ હતા ત્યારે એમણે આપણાં દક્ષિણ ભારતનાં તમિળ લોકોની તમિળ ભાષા શીખવા પ્રયત્ન કર્યો હતો. ગાંધીજીએ પોતાની આત્મકથામાં લખ્યું છે તેમ , “ સાઉથ આફ્રિકાની જેલમાં તમિળ અને મહારાષ્ટ્રની યરવડા જેલમાં ઉર્દુ શીખવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો .
એમણે ભગવદગીતાનો અભ્યાસ પણ કોઈ ટીકાને લીધે જ શરૂ કર્યો હતો .. અઢાર વર્ષની ઉંમરે જયારે રાજકોટથી એક શરમાળ, શાંત પ્રકૃતિનો છોકરો ઇંગ્લેન્ડ આવે છે ત્યારે પોતાના શાકાહારી ખોરાકને લીધે એ એવી એક મંડળીમાં જોડાઈ જાય છે જેનું નામ હતું થિયોસોફિકલ સોસાયટી . એ ગ્રુપમાં ઓલકોટ નામના બે ભાઈઓ સઁસ્કૃતમા લખાયેલ ભગવદ ગીતાનો અભ્યાસ કરતા હતા , સાથે એડવિન અરનોલ્ડનું અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર પણ હતું . એમણે આ મોહન ગાંધીને – એ ભારતીય હોવાથી ભગવદ ગીતા વિષે પૂછ્યું , પણ ગાંધીજીએ તો એનો જરાયે સઁસ્કૃત કે ગુજરાતી ભાષામાં શાસ્ત્રીય અભ્યાસ કર્યો નહોતો ! પેલા લોકોએ એમની ટીકા કરી . બે કડવાં શબ્દો પણ કહ્યા .એ ટીકાને ગંભીર રીતે સકારાત્મક અભિગમમાં બદલીને ગાંધીજીએ એનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો ! એટલું જ નહીં , પછી તો વિશ્વના ધર્મો વિષે જાણવા પ્રયત્નો શરૂ કર્યા – બાઇબલનો પણ અભ્યાસ કર્યો .. અને સામાન્ય મોહનદાસ ગાંધી માંથી મહાત્મા ગાંધી બનવાનાં માર્ગ ખુલ્યા!
બસ , સિક્કાને બંને તરફથી જોવાનો અભિગમ કેળવીએ ; ટીકાને પણ આશીર્વાદમાં ફેરવાની શક્તિ આપણાં સૌમાં છુપાયેલી છે . દરેક વ્યક્તિ ઇતિહાસનું એક પાનું છે , એ પાનું સુંદર કે કુત્સિત બનાવવાની શક્તિ આપણાં સૌમાં છે ..ક્યાં અને કઈ બાજુથી પહોંચવું એ આપણે નક્કી કરવાનું છે ! અસ્તુ !

સ્પંદન-21

નદી દોડે, રાહ મિલનની
સાગર તો સત્કારે રે
ઊગે ઓતરાદે આભ ભાનુ
ઝળહળે ધરા સારીય રે
રાતે રૂપ રેલાવે શશી
શીતળ ચાંદની સોહાય રે
રંગબિરંગી ફૂલ ખીલે
પૃથ્વી કેરો શણગાર રે
જીવન જંગ જીતી જાશું
મળે એકમેકનો સથવારો રે.

સાથ , સથવારો , સંગાથ સુરમયી સંગત તો ધરાવે જ છે પણ સાથે જ પરસ્પર સહૃદયતા, પ્રેમ અને લાગણીના આકાશને આપણી સમક્ષ ખુલ્લું કરી દે છે. સાથ કોને નથી? ધરતી અને આસમાન દેખાય જુદાં પણ ક્ષિતિજ ઉપર દૃષ્ટિ પડે તો લાગે કે હંમેશાં સાથે ને સાથે.  સવારમાં આંખો ખુલે અને રાત્રે બંધ થાય તો લાગે કે સૂર્ય અને ચંદ્રનો સથવારો પણ આપણી સાથે છે જ. રંગબેરંગી ફૂલોની શાન જુઓ કે સાંભળો પંખીઓનું ગાન  લાગે કે પૃથ્વીનું સૌન્દર્ય પણ આપણી સાથે જ છે. હિમાલયના ગિરિશિખરોના સાંનિધ્ય પામતી ગંગાના  જલબિંદુઓને કોઈ પૂછે  કે એકમેકના સાથ વિના ગંગોત્રીમાંથી ગંગા પ્રગટી શકે ખરી? તો ગંગોત્રીથી નીકળતી ગંગાને સાગરનો સથવારો પામવા દોટ મૂકતી જોઈએ તો લાગે કે સાથની ઉત્કટતા કદાચ આપણને માનવ તરીકે જ છે એમ નથી પ્રકૃતિને પણ સાથ વિના ચાલતું નથી. મહાસાગરો પણ નદીઓના સાથ અને યોગદાન વગર મહાસાગર બની શકે ખરા? સાથ છે એવી કહાણી જે હર પળ હર દિલમાં સમાણી.

ઉત્ક્રાંતિના અંતિમ બિંદુ પરનો છેલ્લો મણકો એટલે માણસ – આપણે સહુ.  યાદ કરીએ  જીવનની પ્રથમ ક્ષણ – બાળકના જન્મની પ્રતિક્ષા સાથે બધાં જ અંગત માણસો – માતા પિતા કહો કે નિકટના કુટુંબીજનોનો સાથ અને જીવનની ભવ્ય શરૂઆત. જીવનના ચક્રને આગળ વધારતી ઘડિયાળની ટિક ટિક સાંભળીએ તો લાગે કે પ્રતિ ક્ષણ એક ક્ષણને બીજી ક્ષણનો સાથ હોય છે. સાથ એ સેતુ છે જે ક્ષણોને ક્ષણો સાથે જોડે છે, માનવને માનવ સાથે અને માનવને પ્રકૃતિ સાથે જોડે છે. પૃથ્વી ભલે એકલી લાગતી હોય પણ સૂર્યમંડળમાં ગ્રહોના સાથ વગર ફરી શકતી નથી.  ગ્રહોનું ગુરુત્વાકર્ષણ પૃથ્વીને અસર કરે છે તેવું ખગોળ વિજ્ઞાન કહે છે. ગ્રહોને પણ એકબીજાનો સાથ હોય છે.  બે ગ્રહો નજીક આવે અને સાથે દેખાય તેને યુતિ કહે છે અને આ યુતિને જોવા – યુતિના સૌન્દર્યને માણવા ખગોળપ્રેમીઓ એકત્ર થતા હોય છે. તો બીજા પક્ષે ગ્રહોને એકબીજા સાથે ભેગા થવાથી શું અસરો થાય તેના અનુમાનો કરવા જ્યોતિષશાસ્ત્રીઓ પણ એકત્ર થતા હોય છે. માનવસંબંધો એક બીજાના સાથ અને સહકાર વિના શક્ય જ નથી. માનવજીવનનાં કોઈ પણ ક્ષેત્રો જુઓ -સાથ અનિવાર્ય છે.  કોર્પોરેટ જગત પણ મીટિંગ કર્યા વિના કોઈ કાર્ય કરી શકતું નથી. સફળતા મળ્યા પછી મળેલો નફો પણ શેરધારકોની મીટીંગની પ્રતીક્ષા કરતો હોય છે.

સંબંધો કોઈપણ હોય તે સાથ વિના શક્ય હોતા નથી. સંબંધો ચિરસ્થાયી પણ ત્યારે જ બને જ્યારે સાથ ચિરસ્થાયી હોય. સમયનો સાથ દરેકને અનિવાર્ય હોય છે. પણ માનવજીવનની મઝા સંબંધોના સાથમાં હોય છે. કપરા સમયમાં પરિવારનો સાથ અને હૂંફ માનવની હિંમત ટકાવી રાખે છે.  મિત્રો અને સાથીઓની સ્મૃતિ માનસપટ પરથી ક્યારેય ભૂલી શકાતી નથી એ સહુનો અનુભવ છે.  બાળપણના મિત્રો હોય કે શાળા – કોલેજના, જીવનના ગુલદસ્તાની  ખુશ્બુ આ મિત્રો થકી જ છે.

પ્રકૃતિ પરસ્પરાવલંબન પર આધારિત છે. એમાં સંપૂર્ણ જીવસૃષ્ટિનો સમાવેશ થઈ જાય. વનસ્પતિ, પશુ, પંખી, માનવી – બધાજ એકબીજા પર અવલંબે છે. વિચારોને, આ જે રસ્તા પર તમે ચાલો છો એ રસ્તો તમે બનાવ્યો નથી ..જે એક કોળિયો તમે ખાવ છો એમાં કેટકેટલાંયનું યોગદાન છે. ખેડૂતે બળદનું મદદથી ખેતર ખેડ્યું, ધરતીમાં બીજ રોપ્યાં, તેને ખાતર, હવા, પાણી, સૂર્યપ્રકાશ મળ્યા, પાક તૈયાર થયો, વેપારીએ વેચ્યો, રસોઈ બની પછી આપણી થાળીમાં ભોજન આવ્યું. તો આપણે એ બધાનો આભાર માનવો જોઈએ.

એક સરસ વાત વાંચેલી યાદ આવે છે. સૂર્યમુખીના ફૂલ સૂર્યની દિશામાં પોતાની પોઝિશન બદલે છે. જે દિશામાં સૂર્ય તે દિશામાં આ ફૂલ.  પણ જ્યારે વાદળીયો દિવસ હોય ત્યારે શું થતું હશે એવો પ્રશ્ન અચૂક થાય. કોઈ એમ કહે કે તે જમીન તરફ દિશા રાખતા હશે તો એ વાત ખોટી છે. હકીકત એ છે કે સૂર્યના અભાવમાં  તેઓ એકબીજાની સામે રહી શક્તિનું આદાનપ્રદાન કરે છે. કુદરત કેવી અદ્ભુત છે!  પ્રકૃતિ આ સુંદર સૂર્યમુખીના ફૂલો દ્વારા કેવી સુંદર શીખ આપે છે. આ જ સિદ્ધાંતને આપણા જીવનમાં ન અપનાવી શકાય? કોરોનાના આ કપરા કાળમાં ઘણા લોકો થાકી , હારી ગયા છે…ત્યારે એકમેકના સાથ અને સહકાર દ્વારા એ કાળને કેમ હરાવી ન શકાય? જરૂર હરાવી શકાય જો આપણે એકબીજાનો આધાર બનીએ, સહારો આપીએ, શક્તિ અને હિંમત આપીએ….જો લોકોમાં કવિ કરસનદાસ માણેક કહે છે એવો ભાવ આવે, એવા સ્પંદન જાગે…
“જીવન અંજલિ થાજો
મારું જીવન અંજલિ થાજો
ભૂખ્યા કાજે ભોજન બનજો, તરસ્યાનું જળ થાજો
દીન દુઃખીયાના આંસુ લ્હોતાં  અંતર કદી ન ધરાજો!”

આપણી ફરજ એ બની રહે છે કે  યથાશક્તિ આપણું યોગદાન – ધન, સમય, શક્તિ, જ્ઞાન, સમય, ભોજન, સાથ, સહકાર સ્વરૂપે આપતાં રહી  વસુધૈવ કુટુમ્બકમની ભાવનાને ચરિતાર્થ કરીએ. સફળતા  આવશે હાથ, જો સૌનો મળશે સાથ….

રીટા જાની
11/06/2021

એક સિક્કો બે બાજુ : 21) ઈર્ષા કે પ્રગતિનો પડકાર ?


આજ મૈં ઉપર , આસમાં નીચે , આજ મૈં આગે જમાના હૈ પીછે !
એવા કોઈ ઉત્સાહ ઉમંગ અને આનંદ સાથે બે યુવતીઓ અમદાવાદથી સિત્તેર કિલોમીટર દૂર આવેલા નાનકડા ગામ તલોદ જવા ટ્રેનના ડબ્બામાં મુસાફરી કરી રહી હતી .ત્યાં બંનેને ગુજરાતી અને હિન્દી વિભાગમાં ખંડ સમયના પ્રાધ્યાપકની નોકરી મળી હતી . હજુ તો હમણાં જ તેઓને અમદાવાદના ભાષા ભવનમાંથી માસ્ટર્સની ડિગ્રી એનાયત થઇ હતી .
એ બંને પાસે એક એક બિસ્ત્રો હતો જેમાં ભાડે રાખેલ રૂમમાં સુવા માટેનું ગાદલું હતું .
તલોદ સ્ટેશ પર બીજા ડબ્બામાંથી પણ બે નવયુવાનો ઉતર્યા . આ બંને યુવતીઓને તો એમ થયું કે પેલા બંને યુવાનો આવીને એમને મદદ કરશે ; પણ એમણે તો સહજ રીતે પોતાનો સામાન ઝટપટ ઉતાર્યો અને ગર્વ સાથે પોતાનો સમાન લઈને આ યુવતીઓ પાસેથી પસાર થતા સીધો જ પ્રશ્ન આ છોકરીઓને પૂછ્યો ; “ કોલેજમાં જોબ મળી છે ને ? શી જરૂર છે તમારે છોકરીઓએ નોકરી કરવાની ? શાંતિથી ઘેર બેસીને ટ્યુશનો કરો ; નાહકની તમારી આ બે સીટ જે કોઈ જરૂરિયાત વાળાને મળત તે તમે લોકોએ લઇ લીધી !” એક યુવાને કહ્યું , “ હવે ઉંચકો આ બિસ્તરો જો તમારામાં તાકાત હોય તો !”
એ લોકો તો ચાલ્યા ગયા પણ એ બે યુવતીઓ ગુસ્સામાં રાતી પીળી થઇ રહી . યુનિવર્સીટીમાં સારા માર્ક્સ લાવવાની મહેનત એ બંને યુવતીઓએ એટલી જ કરી હતી જેટલી બીજા બધા યુવાનોએ કરી હશે . શું પોતાનું ભવિષ્ય બનવવાનો તેમને હક્ક નહોતો ? પરાણે , ઘણી મહેનતે બન્ને જણ અડધો માઈલ દૂર આવેલી ઓરડીએ પહોંચ્યાં. કદાચ પેલા બે યુવાનોની ઈર્ષા પણ થઇ હશે .
“ એ છોકરાઓ છે એટલે તેઓ આપણને આવું કહી ગયા ને ?”
થોડી વાર માટે આ નવી જગ્યાના થાક અને ઈર્ષાની આગમાં એ લોકો બળતાં રહ્યાં પણ પછી ગાંઠ વાળી કે એ બંને એ પુરી મહેનત કરીને સમાજને અને ખાસ તો પેલા પ્રાધ્યાપકોને બતાવી દેવું , બતાવી દેવું પોતાનું ખમીર , પોતાની હોંશિયારી, પોતાની તાકાત ..
ઈર્ષા હિ મન પાપિષ્ઠાં , નિત્ય ઉદ્વેગ કરી, નૃણામ,
અધર્મ બહુલા ચૈવ , વિના અગ્નિ દહતે નૃણામ !
અર્થાત ઈર્ષા જ મનમાં પાપ કરાવે છે , ઉદ્વેગ – વ્યાકુળતા – ચિંતાને લીધે ઘણી વાર અધર્મ થાય અને ઈર્ષા અગ્નિ વિના વ્યક્તિને બાળી મૂકે છે !
ઈર્ષા શામાંથી જન્મે છે ? શંકા , ભય અને ક્રોધમાંથી .
જયારે વ્યક્તિમાં આત્મવિશ્વાસનો અભાવ હોય અને એક પ્રકારનો પઝેસીવનેસનો ભાવ હોય તો ઈર્ષા કે અદેખાઈ ઉભાં થાય .
હા, પેલા બંને યુવાનોનો. ગુસ્સો કે ઘૃણા સાવ અસ્થાને નહોતા-એની પાછળ એક કારણ હતું !
વર્ષ હતું ૧૯૭૫નું . અને જુલાઈ મહિનાનો સમય હતો . કોલજ શરૂ થઇ ગઈ હતી . અને હજુ બાવીસ વર્ષ પણ હમણાં જ પૂરાં કરશે એવી આ બે યુવતીઓએ ઇન્ટરવ્યૂમાં જે ઉમેદવારોની સામે પોતાની ગુણવત્તા બતાવેલી એ પેલા બંને યુવાનોના મિત્રો હતા .. એક પ્રકારનો ઉપહાસ , ઉદાસીનતા અને ગુસ્સો એ લોકોમાં આ રીતે આવી જ ગયો હતો ..
હા , વાચક મિત્રો ! જીવનના જંગમાં ઘણા પડાવો આવતા હોય છે : એમાંનો આ એક વણનોંતર્યો ફણગો ફૂટ્યો હતો !
આખી જિંદગી જે સ્વપ્નાં સેવ્યાં હતાં , આખી જિંદગી સતત એક જ ઝંખના હતી – કોલેજમાં પ્રોફેસર બનવું : એ સ્વપ્નું કેટલી મુશ્કેલીઓ બાદ સાકાર થયું હતું ! પ્રોફેસરગીરી !
ભલે માત્ર પાર્ટ ટાઈમ – અઠવાડિયામાં ત્રણ દિવસની નોકરી હતી , પણ તે માટે નાનકડા ગામમાં રૂમ પણ રાખી હતી !અને વિદ્યાર્થીઓ માટે લેક્ચર્સ તૈયાર કરવા સતત મહેનત પણ કરી , પણ હવે આ બે સહ અધ્યાયીઓ અને તેને લીધે બીજાં પણ અન્ય અધ્યાપકોનો ખોફ જ વહેવો પડશે ? અમે વિચાર્યું ..
હા હું , ગીતા પાઠક અને મારી સખી તરુલત્તા તિવારી ; અમને ગુજરાતી અને હિન્દી વિભાગમાં અમારી સ્વપ્નમાં જોયેલ પ્રાધ્યાપકની નોકરી મળી હતી – અમદાવાદથી ઘણે દૂર અને અન્ય વાહન વ્યવહારનો અભાવ હોવાથી અમે અમારાં કુટુંબીજનોને સમજાવીને છેવટે રૂમ પણ રાખી , પણ આ ઈર્ષાના બીજને કેવી રીતે દબાવવું ?
ઈર્ષાને લીધે સારા સબંધો પણ તૂટી જઈ શકે છે . અને ક્યારેક નાનકડો એ તણખો આખું જંગલ પણ બાળી દે !
“ તું એવી પંચાતમાં પડવાનું મૂકીને , બસ , તારું જે ધ્યેય છે તેને વળગીને આગળ વધ !” મારા બાપુજીએ મને સમજાવ્યું ,”ઘણી વાર કેટલીક પરિસ્થિતિ આપણા હાથમાં નથી હોતી . જે પણ ભાઈઓને તમારી નોકરીથી વાંધો આવ્યો છે તેમને તો તમે બે બહેનો બદલી શકશો નહીં , પણ પ્રામાણિકતાથી જો તમે બંને બહેનો કાર્ય કરશો તો તમારું કામ જ તમારા વતી બોલશે ..” અમને અમારાં કુટુંબી જનોએ સમજાવ્યું .
ખરાબ વિચારોથી દૂર રહીને , સારી વ્યક્તિઓના સહવાસથી, ઈર્ષાના છાંટાઓથી દૂર રહી શકાય – પણ હા તમારી જાત સાથે પ્રામાણિક રહેવું જરૂરી છે ..” એમણે કહ્યું .
“ જો કે , કોઈ તમારી ઈર્ષા કરે એ મને વધારે ગમે ;” બાએ અમને જીવનનું વાસ્તવિક સત્ય સમજાવ્યું : “ કોઈ તમારી દયા ખાય તેને બદલે ઈર્ષા કરે એ વધારે સારું છે , કારણકે તમારી પાસે એવું કૈક છે જે તેઓ પણ ઝંખે છે ..” બાએ સમજાવ્યું .
પણ , વાચકમિત્રો , આ તો સત્ય હકિકત હતી; પછી આગળ શું બન્યું એ જાણવામાં તમને રસ હશે જ , બરાબર ને ?
તો , અમે એ નવી નોકરીમાં સફળ થવા કમર કસી . ઘણાંને અમારાં માટે ઘણી જાતની ઈર્ષા થતી હશે , પણ અમે કોઈની લીટી ભુંસવાને બદલે અમારી લીટી લાંબી કરવા કૃતનિશ્ચયી બન્યાં! વિદ્યાર્થીઓને ભાષા અને સાહિત્યનું જ્ઞાન આપવા ઉપરાંત અમે ઈતર પ્રવૃત્તિઓ પણ શીખવાડવાનું નક્કી કર્યું . થોડા જ સમયમાં દિવાળીનો તહેવાર આવતો હતો , અમે તલોદ કોલેજે ક્યારેય જોયો ના હોય તેવો સુંદર , સરસ પ્રોગ્રામ વિદ્યાર્થીઓ પાસે તૈયાર કરાવ્યો . ગુજરાતી વિભાગની છોકરીઓએ ગરબા ,અને હિન્દી વિભાગની વિદ્યાર્થીનીઓએ લાવણી નૃત્ય સાથે અમે બંને બેનપણીઓ ખુબ રસ લઈને સમૂહગીતો વગેરે સુંદર ગીતો પણ તૈયાર કરાવ્યાં.. અમદાવાદથી બધાં માટે ભાડે ડ્રેસ લઇ આવ્યાં અને પ્રોગ્રામ તો સરસ જ થયો , પણ સાથે સાથે જે નકારાત્મક ભાવ અમારાં તરફ હતો એ દૂર થઇ ગયો – અથવા તો અમે એ નકારાત્મક વાતાવરણથી ઉપર આવી ગયાં !
જીવનની શરૂઆતમાં જ એક મોટો પદાર્થપાઠ શીખવા મળ્યો : કિસીકે દીયે કી રોશની દેખ હૈરાન મત હો ;
દિયા તેરા ભી જલા, હવા કિસી એક કી તો નહીં !
કોઈની સફળતાથી તું હેરાન ના થા , પ્રયત્ન કર સફળતા તને પણ મળશે !
ઈર્ષા આગ સમાન છે , પણ , એ જ ઈર્ષાને એક નાનકડા દીવડામાં ઢાળીને પ્રગતિનું પગથિયું કેમ ના બનાવી શકાય ?
કોઈએ કાંઈક સારું કર્યું હોય તો એમાંથી શીખ લઈને આપણે પણ એવું સારું કામ કેમ કરી શકીએ નહીં ?
ક્યારેક કોઈ સુંદર સુડોળ , સપ્રમાણ શરીરની સ્ત્રીને જોઈને એની અદેખાઈ કરવાને બદલે એની જેમ કસરત કરવાની , એની જેમ સમતોલ આહાર ખાવાની , વજન કંટ્રોલમાં રાખવાની અને શરીરની સંભાળ રાખવાની પ્રેરણા લઇએ તો ઈર્ષા આપણને આશીર્વાદ સમ લાગે – કારણકે એને લીધે આપણને પ્રેરણા મળે છે !
શેક્સપિયરે હેમ્લેટમાં એને મોઢે જ બોલાવે છે ; Jealousy thy name is woman !“. અદેખાઈ! સ્ત્રીનું બીજું નામ છે !” જો કે , અદેખાઈ કે ઈર્ષા માત્ર સ્ત્રીમાં જ હોય છે એમ નથી , મનુષ્ય માત્રમાં હોવું સ્વાભાવિક છે , પણ એનો કેવી રીતે ઉપયોગ કરવો એ પ્રત્યેક વ્યક્તિના હાથની વાત છે !
કોઈ સારું કમાતું હોય , સારો પૈસો હોય , કે કોઈની પાસે સારો ધંધો હોય , સારી હેલ્થ હોય , કોઈ પાસે સૌંદર્ય હોય તો કોઈની સારી શારીરિક તાકાત હોય , કોઈ પાસે સરસ મઝાનું મિત્ર મંડળ હોય .. આ બધાની ઈર્ષા કરી શકાય – પણ માત્ર એટલા માટે જ ઈર્ષા કરવાની કે જેને લીધે આપણને પ્રગતિ કરવાનું મન થાય !
કોઈ શાણા માણસે સાચું જ કહ્યું છે કે તમારી જાતને કોઈની સાથે સરખાવવાનું બંધ કરો , તમને ખબર નથી એને જીવનમાં કેટલાં પ્રશ્ર્નો છે !
આપણે આપણી જાતને જોરથી કહી દઈએ : એ જીતશે એટલે હું હારું છું એવું નથી જ નથી ! Their win is not my loss! Their beauty ,money , or success is not my loss !
તો કોઈની પ્રગતિ જોઈને તેમની ઈર્ષા કરવાને બદલે તેમાંથી પ્રેરણા લેશોને ?
સિક્કાની આ પણ એક બીજી બાજુ છે ને ?

સ્પંદન-20

હૃદય  બને કારણ વ્યથાનું
જીવન બને કંટક બિછાનું
ચિત્તને ચિંતા અકળાવે
કે મનનો ડર ગુંગળાવે

વિપદ છો આવે અચાનક
રુદન ના હોય મારું કથાનક
શ્રમની સુગંધ લાવે પવન
રંગીન ઉષાનું થાય આગમન

ચિંતા ન મનમાં આણે
તે જીવન જીવી જાણે
ભીતર શ્રધ્ધા કેરો સમંદર
નૈયા મારી લાંગરે બંદર

હઠ હોય પ્રહારો ઝીલવાની
ઋતુ આવે ફૂલોના ખીલવાની
ભલે લાગે આ ફાની જિંદગાની
જીવી જાણો તો એ છે મઝાની.

પૃથ્વી …. અવકાશમાં ઘૂમી રહેલ સુંદરતમ ગ્રહ…આસમાની રંગની પૃથ્વી અવકાશી સૌન્દર્યમાં કંઇક અલગ જ ભાત પાડે છે કેમ કે તેમાં આસમાની સમુદ્રો છે, લીલાંછમ વનો છે, ખળખળ વહેતી નદીઓ અને ઝરણાં છે અને સૌથી વિશિષ્ટ તો માનવીની ઉપસ્થિતિ છે. પ્રભુનું શ્રેષ્ઠ સર્જન છે માનવી કેમ કે તેની પાસે બુદ્ધિ છે, શક્તિ છે, ટેકનોલોજી છે અને આ બધાથી તે ધારે તે કરી શકે – હવામાં ઉડે, પાણીમાં તરે અને જાતજાતની મુસાફરી કરે, અરે પૃથ્વી જ નહીં અવકાશમાં પણ તેના પગલાં છે. પણ આવી અદભુત સિદ્ધિ ધરાવનાર માનવને કોઈ પૂછે કે શું તે પુષ્પોની જેમ હરહંમેશ પ્રફુલ્લિત રહી શકે? પુષ્પ કલિકાની જેમ નવપલ્લવિત રહી શકે? પંખીની જેમ ખુશી ખુશી નવાં ગીત છેડી શકવાનો આનંદ તેની પાસે છે ખરો? કદાચ મહદઅંશે ઉત્તર નકારમાં આવે. સહેજે પ્રશ્ન થાય કે આ આનંદ ક્યાં ગયો અને કોણે છીનવી લીધો?  આ પ્રશ્નોનો જવાબ છે ……ચિંતા.
ચિંતા … આનંદની ક્ષણોને છિન્નભિન્ન કરી શકે …માનવ સિદ્ધિના મહેલોને જમીન દોસ્ત કરી શકે, માનવ મનની અમાપ શકિતઓ હોવા છતાં તેને પાંગળો બનાવી શકે. તત્વજ્ઞાનીઓ તેને તત્વ અને જ્ઞાન બંને રીતે જાણે છે, મનોચિકિત્સકો તેને ઓળખે છે અને સામાન્ય માનવી જો એમ કહે કે તેને કોઈ ચિંતા નથી પણ દિલ પર હાથ રાખીને કોણ કહી શકે કે તેને ચિંતા નથી? ચિંતાનું સામ્રાજ્ય સર્વત્ર છે.  બાળપણની વાર્તાઓ યાદ કરીએ તો …
…..એક રાજા હતો . પ્રજાવત્સલ અને પ્રજા સુખી. પણ એક વાતની ચિંતા હતી…રાજગાદી સંભાળે તેવા સંતાનની ખોટ….રાજાને ક્યારેક કુંવરના રાજ્યાભિષેકની ચિંતા…
તો ક્યારેક કુંવરીના લગ્નની તો ક્યારેક દુશ્મનોના આક્રમણની ચિંતા. આવાં કથાનકો સાંભળીને મોટા થતાં વિદ્યાર્થીને પરીક્ષાની ચિંતા…ત્યાર બાદ નોકરી, પ્રમોશનની ચિંતા,  યુવાનીમાં  સુંદર, સુશીલ યોગ્ય જીવનસાથી પ્રાપ્ત થશે કે કેમ તેની ચિંતા…. અને વૃદ્ધાવસ્થા તો ચિંતાનો ખજાનો. કેમ કે શરીર, ધન અને મન -બધી જ શક્તિઓની સીમા આવી જાય. આ બધામાં સામાજિક ચિંતા, આર્થિક ચિંતા , પદ અને પ્રતિષ્ઠાની ચિંતાનો સરવાળો કરીએ તો લાગે કે ચિંતાઓનું આ નકારાત્મક લીસ્ટ ઘણું લાંબુ છે કે  તેનો અંત છે કે કેમ?
ક્યારેક કોઈનો સૂર સંભળાય કે…
એમ જ કંઈ કાળામાંથી વાળ સફેદ નથી થતા.
…આમ ચિંતા આબાલવૃદ્ધ, ગરીબ, તવંગર સહુને છે.
માનવ સિદ્ધિના જુદાં જુદાં ક્ષેત્રો પર નજર નાખીએ તો લાગશે કે ચિંતા એ કોઈ ક્ષેત્ર છોડ્યું નથી. આર્થિક પંડિતોની દિલચસ્પીનું ક્ષેત્ર એટલે અર્થશાસ્ત્ર.  અર્થશાસ્ત્ર તો દરેક માનવીને  સ્પર્શે છે. આર્થિક વિકાસ થશે કે કેમ,  જી ડી પી વધશે કે નહિ અને વધે તો કેટલી વધે તેની ચિંતા આ ક્ષેત્રના સહુ લોકો કરતા જ હોય છે. ત્યાર બાદ આવે કોર્પોરેટ મહારથીઓ – સફળતાની સીડી તો તેમને સાધ્ય ખરી જ પણ ચિંતાના ક્ષેત્રો પણ ખરાં જ – કંપનીના વિકાસ અને પ્રતિસ્પર્ધા , નફો જાળવવાની , બજારમાં સ્થાન જાળવીને વિકાસ કરવાની ચિંતા. તો શેરબજાર તો ચિંતામાં શિરમોર . ચિંતા તેમાં કંઈ કેટલીયે ઉથલ પાથલ કરી શકે અને આજે ફૂલગુલાબી લાગતું હોય તે ગમે ત્યારે પત્તાના મહેલની યાદ આપી શકે અને કડડભુસ થતાં જરાય વાર ન લાગે. માનવીના સ્વાસ્થ્યનો ભાર ઉઠાવતી હોસ્પિટલો પણ ચિંતાથી મુક્ત નથી.
… આ બધું ઓછું હોય તેમ હવે આવ્યા છે નવા વાઇરસ. કોરોનાના પાનડેમિકથી ત્રસ્ત દુનિયાને  એક વાઇરસ પડકાર ફેંકી શકે છે. માનવીની સફળતાની દોડ થંભી જાય છે – ધંધા , રોજગાર ઠપ્પ અને કાલે શું થશે તેની ચિંતા આજે સાર્વત્રિક છે. વાઇરસ સામે આવેલી વેક્સિનની પણ ચિંતા કદાચ આજે સમગ્ર વિશ્વને છે. વેક્સિન મળશે કે નહિ, તે અસરદાર છે કે નહિ, કોને ક્યારે મળશે – તેવી નવી ચિંતાઓ માનવીની રોજબરોજની જિંદગીને અસ્તવ્યસ્ત બનાવી રહી છે. અતિશય સફળ એવું વિજ્ઞાન પણ જો ચિંતાની વેક્સિન શોધી શકે તો એ મોટી સફળતા ગણાશે.
પણ ત્યાં સુધી ….શું ?

ચિંતાનો ઉકેલ …ચિંતામાં જ સમાયેલો છે.  ચિંતા માનસિક હોય છે અને તેથી જ તેનો ઉકેલ પણ માનસિક જ હોઈ શકે. ચિંતા જુદી જુદી રીતે ઉદભવે છે.  પણ સામાન્ય રીતે જોઈએ તો ચિંતા એ  અદૃષ્ટ અને દૃષ્ટ વચ્ચે ઊભેલી સમયની ભેદરેખા છે. જે કોયડો ઉકેલી શકાતો નથી તેની મૂંઝવણ એટલે જ ચિંતા.  જો તે ઉકેલવાની શક્તિ આવી જાય તો ચિંતા રહે નહીં.  યાદ કરીએ કે એક સમયે માણસ માટે ઊડવું શક્ય ન હતું. રાઈટ બ્રધર્સ તેનો પોતાની શક્તિથી ઉકેલ લાવી શક્યા અને આજે હજારો માઈલ દૂર માત્ર પ્લેનમાં ઊડીને પહોંચી શકાય છે. પ્રથમ ઉકેલ આત્મશક્તિ કેળવીએ તો ઊકેલ દૂર નથી. તમે બ્રેક મારીને વાહન ચલાવી શકો નહિ. ચિંતા એ પ્રયત્નોના  પૈડાં પરની બ્રેક છે.
બીજો ઉકેલ ગીતામાં શ્રી કૃષ્ણ એ અર્જુનને કહ્યો હતો..
ફળની અપેક્ષા વિના કર્મ કરવું. જે ફળ આવે તે સ્વીકારવું. અહીં પણ ચિંતા રહી શકે નહીં.

છત્રપતિ શિવાજીની વાત યાદ આવે છે.  તેમનું નાનું સૈન્ય પૂર્વઘાટમાં આરામ કરતું હતું ને ત્રણ બાજુથી મોગલો ત્રાટક્યા. દુશ્મનોથી અચાનક ઘેરાઈ જવા છતાં ચિંતા કરવાના બદલે શિવાજીએ પોતાના સૈનિકોને ચોથી બાજુએ નાસીને ડુંગર પાછળના ખડકોમાં જવા કહ્યું. થોડી વાર પછી તેઓએ ત્રણે બાજુથી તીરનો વરસાદ વરસાવી મોગલોને ભગાડ્યા. ચિંતા કરી હોત તો ચોક્કસ હારનો સામનો જ કરવો પડે. માટે પરિસ્થિતિ જોઇને વ્યૂહ રચવો જોઈએ. જીવન સંગ્રામ માટે પણ આ વાત એટલી જ સાચી છે. ક્રિકેટમાં પણ દરેક બોલ રમવો જરૂરી નથી. જેનામાં ક્યો બોલ રમવો અને ક્યો છોડી દેવો એની સમજ હોય તે જ સદી ફટકારી શકે છે. 

એ સમજવું જરૂરી છે કે હકીકતે ચિંતા એ સૌથી મોટો વાયરસ છે.  ચિંતા એ સમય અને શક્તિની બરબાદી છે. પરીક્ષા, નોકરી કે પ્રમોશનની ચિંતા કરવાના બદલે પ્રયત્ન અને ક્ષમતા વધારીને ચિંતાનું કારણ દૂર કરી શકાય છે.
ચિંતા એ નાની ફૂટપટ્ટી વડે અવકાશી ઊંડાઈ પામવાની ઈચ્છા છે.  જ્યારે ક્ષમતા કે કેપેસિટી કરતાં અપેક્ષાઓ અને સ્વપ્નો વધુ મોટા હોય તો ચિંતા ઉદભવે છે.  જો વાસ્તવિકતાને સમજીને વર્તવામાં આવે તો  ઉકેલ સહજ અને સરળ બને.
ભક્ત કવિ દયારામનું સુંદર પદ યાદ આવે છે..
ચિત્ત તું શીદ ને ચિંતા કરે
કૃષ્ણને કરવું હોય તે કરે .
ચિંતા એક કાજળઘેરી રાત્રિ છે અને સવાર સુધી પહોંચવા પહેલાં જ પ્રકાશ પામવાની અધીરાઈની મૂંઝવણ પણ છે. ઉગતી સવારની વાત આવે એટલે પૂર્વ- પશ્ચિમ  દિશાનો જ ખ્યાલ આવે. આપણે જો પૂર્વ દીશા તરફ જોઈએ તો સૂર્ય દેખાશે અને પશ્ચિમ દિશામાં પડછાયો. નક્કી આપણે કરવાનું છે કે સફળતાનો સૂર્ય જોઈએ કે ચિંતાનો પડછાયો.  જરૂરી છે સાચો અભિગમ, શ્રધ્ધા અને આત્મ વિશ્વાસ…
સુંદર શબ્દો યાદ આવે છે…
…..સુબહ જરૂર આયેગી
…..સુબહ કા ઇન્તેઝાર કર.

રીટા જાની
04/06/2021

એક સિક્કો બે બાજુ :વાડી રે વાડી ! શું કહો છો દલા તરવાડી ?


નાનપણમાં – એટલેકે બાલમંદિરમાં અમે બાળકોએ એક નાટક કર્યું હતું : વાડી રે ભાઈ વાડી !
શું કહો છો દલા તરવાડી?
રીંગણાં લઉં કે બે ચાર ?
અરે ભાઈ , એમાં પૂછવાનું શું હોય ? લઇ લો ને દશ બાર !
હા , એ તો નાટક હતું ; વાડીના માલિકને પૂછ્યાં વિના રીંગણાં લેનારા દલા તરવાડી ની વાત હતી .
છાના માંના રીંગણાં લેવાની એમને ટેવ પડી ગઈ હતી !
હા , એ પોતે જ કહે છે તેમ ; “ કોઈની વાડી માંથી એમ માલિકને પૂછ્યાં વિના રીંગણાં લેવાય નહીં , એટલે વાડીને જ પૂછી ને પછી પોતે રીંગણાં લેવા જોઈએ . એટલે પોતે વાડીને પૂછીને રીંગણાં લેતા , પણ તોયે પછી તો એમને શિક્ષા થઇ !
બસ , એવી એક સાચુકલી વાત હમણાં અહીં બની ગઈ !
પણ , આપણે જાણીએ છીએ તેવા પરિણામથી સાવ જુદા જ અંત વાળી!
સિક્કાને બે બાજુ હોય છે , તો આ વાડી અને દલા તરવાડી ની વાર્તાને ય બીજી બાજુ હોઈ શકે , એનો તો મને ખ્યાલ જ નહોતો !
તો વાત માંડીને જ કહું ને ?
અમેરિકામાં ઉનાળાની મઝા જ કાંઈ ઓર હોય છે ; નિશાળોમાં રજા પડવા માંડે અને લોકો વેકેશન લેવાની તજવીજમાં હોય, પણ સુંદર હવામાનને લીધે લોક પ્રિય થયેલ કેલિફોર્નિયામાં તો ઉનાળો એટલે એક વધારાનો લાભ !
સુંદર અવનવાં ફળફળાદિ લગભગ વસંત ઋતુથી શરૂ થઇ જાય . અને ઉનાળામાં ઘણા બધાં ફળોની નવી ફસલ તૈયાર થાય ! એટલે લણણીની મઝા સૌથી વધુ અનેરી હોય ! માઈલોના માઈલો સુધી ફળ ફળાદીના ખેતરો અને વાડીઓ જોઈને દિલ ખુશ થઇ જાય !
એવી જ રીતે સૌનાં ઘરોની બહાર પણ અનેક પ્રકારનાં ફળ ફૂલ શાકભાજી થાય ..
આવી જ રીતે હમણાં અમારાં નેબરહૂડ બ્લોગમાં એક શાક ભાજી વિષયક ચર્ચાએ મારુ ધ્યાન ખેંચ્યું :
આમ તો અહીં સૌનાં ઘરની બહાર આગળ – પાછળ ફ્રૂટ્સ ટ્રી- ફળનાં વૃક્ષો હોય છે .પિચ, પેર, એવોકાડો અને સફરજન સાથે અંજીર અને બેરી – જુદા જુદા પ્રકારની બોર જેવી બેરી અને લગભગ દરેક ઘરમાં લીંબુ અને ઓરેન્જનાં એક બે ઝાડ હોય જ ! શાક ભાજી અને અમુક ઔષધિઓ – ફુદીનો , તુલસી – કે તુલસી જેવા દેખાતાં બેસિલના છોડ ઘરના પાછળના ભાગમાં નાનકડાં કૂંડાઓમાં કે ક્યારો કરીને વાવ્યાં હોય ! અને વાલોળ પાપડી જેવા શાકભાજીના વેલા ઘરની પાછળ વ્યવસ્થિત રીતે બાંધ્યા હોય! લટાર મારવા નીકળીએ અને જયારે એક એક વૃક્ષ ઉપર ચાલીસ પચાસ ઓરેન્જ – કે દાડમ કે જામફળ લાગેલા જોઈએ એટલે એ જોઈને જ જાણે કે દિલ ખુશ થઇ જાય !
પણ નેબરહૂડના બ્લોગ પર કોઈએ ચર્ચા માટે પ્રશ્ન મુક્યો હતો :
પ્રશ્ન હતો : “અમારાં ઘરનાં આંગણામાં અમે ઓરેન્જનાં બે નાનાં નાનાં ઝાડ વાવ્યા છે , ને કોઈ અજાણ બહેન આજ કાલ આવીને અમારાં ઝાડ પરથી અને કેટલીક નીચે પડેલી ઓરેન્જ- નારંગીઓ લઈ જાય છે.
અમારો પ્રશ્ન છે : તમે આને શું કહેશો ? અને અમારે એમની સાથે કેવું વર્તન કરવું જોઈએ ?
સ્વાભાવિક રીતે જ મારું મંતવ્ય હતું – જે કદાચ ઘણાં વાચક મિત્રોનું પણ હશે : “ આવી રીતે મકાન માલિકને પૂછ્યાં વિના કોઈના આંગણામાંથી , કોઈના ઝાડ પરથી ફ્રૂટ્સ લઇ શકાય નહીં . આંગણામાં , નીચે પડેલ ફળ પણ લઇ શકાય નહીં , એ ચોરી કરી કહેવાય ! સીધી ને સરળ વાત છે – એ બહેન રોજ આ રીતે પારકાના ઘર આંગણેથી ફળ લઇ આવતી હતી , કોઈની એ મંજૂરી લીધા વિના ! આ અણહક્કનાં, ચોરીનાં ફળ કહેવાય .”
પણ , મારાં આશ્ચર્ય વચ્ચે ઘણાએ સિક્કાઇ બીજી બાજુનો અભ્યાસ કરવાની તસ્દી લીધી હતી !!
એટલે ઘણાં બ્લોગર્સનો સામો પ્રશ્ન હતો : ઘરની બહાર , આંગણામાં વાવેલ વૃક્ષો ઉપરનાં લોભામણાં ફળ ગમે તેને લેવા લલચાવે ! વળી આટલી બધી ઓરેન્જ તમે ખાઈ શકો છો ખરાં? જો પુષ્કળ ફાલ ઉતરતો હોય તો કોઈ ફ્રૂટ્સ લે તેમાં તમને શો વાંધો ?
કોઈએ કાયદાની દ્રષ્ટિએ વિશ્લેષણ કર્યું હતું : ઝાડ ઉપરથી પડેલ ફ્રૂટ્સ અમુક જગ્યાએ હોય – આંગણાની બહાર હોય તો એના ઉપર સાર્વજનિક અધિકાર કહેવાય. એમણે કોમેન્ટ બોક્સમાં લખ્યું , તો કોઈએ લખ્યું; “ જો તમારી પાસે ખુબ ફળ હોય અને બીજા પાસે એ ના હોય તો એ ફ્રૂટ બીજાને વહેંચીને ખાવાં જોઈએ ! આ પાડોશી ધર્મ છે !
સાવ નજીવી વાત ,પણ સૌની વિચાર સરણી અલગ અલગ !
સોક્રેટીસે આ આખા પ્રશ્નને નીતિ અને ધર્મ અર્થાત માનવતાના તત્વ સાથે ચર્ચ્યો છે . “ યુથીફ્રો” માં સોક્રેટીસે પૂછ્યું છે કે દેવ દેવીઓ સારા લોકોને , ભલા , માણસાઈવાળા લોકોને શા માટે ચાહે છે ? કારણકે એ લોકો ભલાં છે એટલે ?
કે એ લોકોને દેવ દેવીઓ ચાહે છે અને પ્રેમ કરે છે એટલે એ લોકોમાં માણસાઈ અને ભલમનસાઈ છે ?
પ્રશ્ન ફરીથી વાંચો .
આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપણે આપી શકીએ કે નહીં પણ , અમારા પાડોશીઓના એ બ્લોગમાંના જવાબો વાંચીને મને સાનંદ
આશ્ચર્ય જનક અનુભૂતિ થઇ !
એક જણે લખ્યું હતું કે જે સ્ત્રી ફ્રૂટ્સ લઇ જતી હતી એને જરૂરિયાત હશે , કદાચ એને કોઈ માનસિક – એકલતા કે વિષાદ જેવી લાગણીઓ પણ હોઈ શકે ! દુઃખી કે ડિસ્ટર્બ પણ હોઈ શકે ! આ કોરોના સમયમાં એની પરિસ્થિતિ આર્થિક રીતે ખરાબ હોઈ શકે , નહીં તો સામાન્ય સંજોગોમાં કોઈ કોઇનાં ઘર બહારથી એમ ફળ શા માટે લે ? એક જાણે તો એટલી હદે લખ્યું કે ,’ મને એ બેનનું સરનામું આપો તો હું એને મારાં ઘરનાં ફ્રૂટ્સ આપીશ ! કોઈએ એના માટે સોસ્યલ સર્વિસિસનો સંપર્ક કરવા સૂચવ્યું હતું તો કોઈએ મનોચિકિત્સક માટે સૂચન કર્યું હતું !!
આવું હકારાત્મક વલણ મેં કદાચ કલ્પ્યું નહોતું .
દલા તરવાડી અને વશરામ શેઠની વાર્તામાં તો રીંગણાં લઉં કે બે ચાર ? એમ દલા તરવાડીજી પૂછે છે અને પછી પોતે જ વાડી બની ને જવાબ આપે છે ..
અને ત્યાર પછી આવે છે વશરામ શેઠ – વાડીનો માલિક; એ દલા તરવાડીને કુવામાં ડૂબકીઓ ખવડાવે છે :
કુવા રે ભાઈ કુવા !
શું કહો છો વશરામ ફુવા !
આમને ડુબીકો ખવડાવી શું બેચાર ? અરે , ભાઈ ખવડાવો દશ બાર !
હં ! દલા તરવાડીને કદાચ આમ અણ હક્કના રીંગણાં લેવા પાછળ માનસિક બિમારીનું કારણ હોઈ શકે ? હું આવું કાંઈ વિચારું છું ત્યાં સિક્કો જ પોતાની બીજી બાજુથી બોલી ઉઠ્યો ; “ કોઈના ઘરના આંગણામાંથી ફળ ઉપાડવા એ , અને વાડીમાંથી શાક ચોરવું એ બે અલગ વાત છે !”
સિક્કો જ બોલ્યો એટલે મારે હવે મૌન રહેવું જ ઉચિત છે !

સ્પંદન-19

રૂપકડાં સપનાંનો સંસાર
જીવનનો ઉતારે સહુ ભાર
આંખમાં આવે એક ચમકાર
જ્યાં મનમાં આશાનો સંચાર

ઉડે પંખાળે ઘોડે કલ્પનાની
આશા છે કાબેલ સુકાની
કોડભરી બને જિંદગાની
પ્રાણ ભરી દે જીવન કહાની

ઊડી જાય મનની ઉદાસી
સફળતા આશા કેરી દાસી
ઉડવા છે સકળ આકાશ
દિલમાં ઉગે જો એક આશ

આશા છે એવું સુમન
ચિંતા, મુસીબત કરે દફન
ઝળહળે દીપ, ખીલે ચમન
સફળતા કરે એને નમન

રાત અને દિવસ…ક્યારેક તારાઓનું સૌન્દર્ય તો ક્યારેક  અરૂણિમ ઉષાનું પ્રાગટ્ય. પણ કાજળઘેરી રાત્રિના અંધકારમાં ઉષાના પ્રગટવાની કલ્પના કોણ કરી શકે? જીવનનો હેતુ શું છે?  જીવનનો હેતુ છે કોઈ પણ ભય વગર નિતનવા અનુભવોને જાણવા ને માણવા. જીવનનો હેતુ છે ખુશી મેળવવી…ભવિષ્યમાં નહીં…આજે… અહીં…અત્યારે જ. ખુશીનો આધાર એના પર નથી કે તમે ક્યાં છો…તમે કોણ છો…તમે શું ધરાવો છો. તમારી પાસે જે નથી તેની અપેક્ષામાં જે છે તેનો આનંદ લેવાનો ચૂકશો નહિ. આશાવાદી બનો અને જીવનને ખુશહાલ બનાવો.  શક્ય છે કે ક્યારેક તમારા સંજોગો વિપરીત હોય, જેથી તમે ખુશ રહી ન શકો.  સાચી ખુશીને  શોધવાની સૌથી શ્રેષ્ઠ જગ્યા આશા છે. જીવન ખૂબ મૂલ્યવાન છે. આશા માનવીને ડિપ્રેશનથી તો બચાવે જ છે પણ જીવનને આનંદથી ભરી દે છે, તકલીફોથી ઉપર ઉઠીને સફળતા અપાવે છે. આશા ઇતિહાસ સર્જી શકે છે, મૂંઝવણનો ઉકેલ આપી શકે છે, સપનાને પાંખો આપી શકે છે, નિરાશાના વાદળોને હટાવી શકે છે. આશા સ્વપ્નોના મહેલને વાસ્તવની ધરતી પર ઉતારી શકે છે.

અગણિત તારાઓથી છલકાતું તારા વિશ્વ અને એમાં સતત ઘૂમતી પૃથ્વી…પૃથ્વીની વિશેષતા એ છે કે પૃથ્વી જીવંત છે. જીવન અહીં પ્રગટ્યું છે અને ફુલ્યું ફાલ્યું છે. જીવનચક્ર પ્રાગૈતિહાસિક કાળથી માંડીને ઉત્ક્રાંતિના અંતિમ ચરણ માનવ સુધી…રાત દિવસ વિકાસ પામતું જ રહે છે. માનવજીવનની વાત કરીએ તો પુરાતન કાળના આદિમાનવથી આજના વિકસિત માનવ વચ્ચે ડીએનએનું સામ્ય રહ્યું છે પણ વિકાસની હરણફાળ એ હદે પહોંચી છે કે પગે ચાલતો માનવી આજે  પૃથ્વી જ નહીં પણ અવકાશમાં કદમ માંડતો થઈ ગયો છે. આનું એકમાત્ર કારણ છે માનવીની આંખોમાં યુગોથી જોવાતાં સ્વપ્નો. માનવી રાત્રે  સ્વપ્નસૃષ્ટિ માણે છે પણ દિવસે પ્રવૃત્તિશીલ રહીને એ સ્વપ્નોને વાસ્તવમાં પલટવાની કોશિશ કરતો રહે છે.  આ કોશિશ ક્યારેક ગુફાવાસી આદિમાનવની પણ હતી અને આજે પણ છે. માનવ સંસ્કૃતિ કહો કે સભ્યતા કે વિકાસ, તેની સાથે આ સ્વપ્નો રહયાં છે. સ્વપ્નોના આ સંસારનો પાયો છે આશા. પ્રલયના પડકાર સામે બાથ ભીડી રહેલા માનવીને વિકાસની સફળ સીડી પર પહોંચાડનાર એક માત્ર પરિબળ છે આશા. આવતી કાલનો સૂર્ય આજ કરતાં વધુ સારો હશે એવો વિશ્વાસ દરેક માનવીને રહ્યો હોય છે…તે જ છે તેના વિકાસનું રહસ્ય.

આશાનું વિશ્વ ક્યાં નથી ?  સમુદ્રના તોફાનમાં સપડાયેલ જહાજ હોય કે બર્મુડા ટ્રાયેંગલમાં ફસાયેલ વિમાન – દિશા સૂઝતી ન હોય, સંજોગો કપરા હોય, જીવન દાવ પર લાગ્યું હોય ત્યારે માનવી કયા આધારે લડતો રહે છે… તેવા પ્રશ્નનો ઉત્તર છે… આશા. સહુના દિલમાં આશાનો  દીપક જલતો રહે છે અને એ જ છે માનવના જુસ્સા અને જોમનું રહસ્ય. માણસ સંજોગોથી નાસીપાસ ન થાય તો આશાના બળથી ગમે તે તોફાન પાર કરી જ શકે.

આશા વિનાનો માનવી એટલે હલેસાં વિનાની નૌકા. જ્યાં આશા નથી ત્યાં બળ નથી. યુદ્ધમાં ઉતરતા સૈનિકને જીવન અને વિજયની આશા છે. કોર્પોરેટ કલ્ચરના માંધાતાઓને સફળતાની અને વધતા નફાની આશા છે. ઉમેદવારને જીતી જવાની આશા છે.  હોસ્પિટલના દર્દીને , દર્દીના આપ્તજનોને  અને ડૉક્ટરને પણ  દર્દીના સારા થવાની આશા છે. આ આશા જ સહુની પ્રવૃત્તિનું પ્રયોજન છે. યાદ કરો કે ગમે તેવા લોકડાઉન વચ્ચે પણ કામ કરતો માનવી દિલમાં આશા અને અરમાન લઈને ચાલી રહ્યો છે કે આ રોગનો – કોરોનાનો અને તેની વિટંબણાઓનો અંત આવશે. કોઈ પણ દવા કે વેક્સિનના મૂળમાં વિજ્ઞાન તો છે જ પણ એ જ વિજ્ઞાન આશાના સામ્રાજ્ય વિના પાંગળું છે, અશક્તિમાન છે.

સફળતાની સીડીની ટોચ પર રહેલો માનવ પણ આશાના પગથિયાં વિના આરોહણ કરી શકતો નથી. કદાચ આ જ વાત એવરેસ્ટના આરોહકને પણ લાગુ પડે છે.
એવરેસ્ટ આરોહણમાં નિષ્ફળતા મળવાથી  ખડતલ શેરપા તેનસિંગ એકદમ નિરાશ અને હતાશ હતો. એવામાં તેને હિમાલયના બર્ફીલા પહાડોમાં દિગંબર અવસ્થામાં વિચરતા સ્વામી સર્વેશ્વરાનંદ મળ્યા.
સ્વામીજીએ તેનસિંગને પૂછ્યું:”ક્યા બાત હૈ?”
“ગૌરીશંકર શિખરપે જાના ચાહતા હું.” (19મી સદીમાં કેટલાક યુરોપિયન નકશા બનાવનાર અને ઘણા લોકો ભૂલથી ગૌરીશંકરને જ એવરેસ્ટ માનતા)
“સંકલ્પ કરો કે તુમ ચોટી પર પહુંચોગે, તો જરૂર પહુંચોગે.”
બાકી તો ઇતિહાસ છે.
અમાપ શિખરોને માપવાની અખંડ આશા સાથે તેનસિંગે મુસીબતોનો મુકાબલો કરી અશક્ય સામે બાથ ભીડી પ્રચંડ પુરુષાર્થ કર્યો.
વિશ્વ જાણે છે કે તેનસિંગ એવરેસ્ટની ચોટી પર પહોંચ્યો!
મારે, તમારે, સૌને કોઈ શિખરની ટોચે પહોચવું છે….જો દિલમાં હશે આશા…સાથ મળે પુરુષાર્થનો…તો એ આશા જરૂર ફળશે….તમને પણ તમારું શિખર મળશે.

આજનો યુગ ઇન્સ્ટન્ટનો યુગ છે. બધું જ ત્વરિત જોઈએ. ઇન્સ્ટન્ટ ફૂડ, ઇન્સ્ટન્ટ ફોટો, ઇન્સ્ટન્ટ મની ટ્રાન્સફર વગેરે વગેરે….આશા પણ ઇન્સ્ટન્ટ જ ફળવી જોઈએ. પરંતુ એ શક્ય નથી. જ્યારે તમામ સંજોગો વિપરીત હોય ત્યારે પણ જે આશા રાખે એ સાચો આશાવાદી. અફાટ મહાસાગર… ક્રિસ્ટોફર કોલંબસ અને તેના ત્રણ જહાજો… સાલ 1492. સ્પેનથી નીકળ્યા ને દિવસો થયા પણ જમીન કે કિનારો દેખાતો નથી. સાથીઓની ધીરજ પણ ખૂટી છે અને મૂંઝવણ પણ છે જ.  આગેકૂચ કરવી કે પીછેહઠ? છતાં કોલંબસે આશા છોડી નહિ અને અમેરિકાનો નવો ખંડ તેણે શોધ્યો.

એક કહેવત છે – ‘જ્યાં લગી શ્વાસ, ત્યાં લગી આશ.’ સફળતાની આશા એ આ વિશ્વમાં થતાં નાનામોટા બધા જ  કાર્યોનું  અનિવાર્ય અંગ છે. આશા જીવનને બળ આપે છે, મનને ચેતનવંતુ બનાવે છે, સ્વપ્નોને સાકાર કરે છે. આશા વગર જીવવાનું અશક્ય બની જાય. આશા એવું અમૃત છે જે જીવનને રંગ અને રસસભર બનાવે છે. પણ બહારની કોઈ વ્યક્તિ તમારી અંદર આશા ભરી દે એ શક્ય નથી. આશાનો છોડ દરેક વ્યક્તિએ જાતે જ ઉગડવો પડે છે. ચારે તરફ નિરાશાના કાળા વાદળો ઘેરાયેલા હોય… છતાં એક માત્ર આશાનો દીપક જો જલતો હશે તો એના વડે ફરી ઉત્સાહ, શાંતિ, હિંમત અને સમૃદ્ધિના પ્રકાશનું પ્રાગટ્ય થશે….એટલે જ, આપણાં ઘરમાં અને મનમાં હંમેશા આશાનો દીવો જલતો રાખો…

….. 24×7 નિરંતર દોડતી દુનિયાનો આ વર્તમાન  નવીનતમ  અનુભવ…. લોકડાઉન…વ્યથા …અકળામણ…. નિરાશાનું સામ્રાજ્ય…. જાણે કે આજે વિશ્વના ઉપવનની પાનખર… પુષ્પોનો પમરાટ હોય કે મધમાખીનું ગાન…બધું ગુમ અને વિશ્વની સડકો ગુમસુમ… પ્રશ્ન થાય કે વસંત ક્યારેય નહીં આવે? …ઉત્તર…કોશેટો બનીને પુરાયેલ વિશ્વ નવી સજ્જતા સાથે બહાર નીકળવા થનગની રહ્યું છે … એ આશાના સહારે…કોશેટો તૂટશે … નજરે પડશે રંગબેરંગી પાંખો સાથેનું નવું પતંગિયું … એ જ આશા… અમર આશા…

રીટા જાની
28/05/2021

એક સિક્કો – બે બાજુ :19) મુખમેં રામ બગલમેં છૂરી !


‘ઝાંઝવાનાં જળ ભર્યો સાગર નિહાળ્યો – એ સમય ;
ને દિલ તણાં સાગરમાં આવી’તી સુનામી – એ સમય !’
એક સિક્કો : બે બાજુ ! આ કોલમમાં આજે વાત કરવી છે જે બહુ જ ચર્ચાઈ છે અને વગોવાઈ છે તે , માણસાઈ મૂકીને કોરોનામાં કાળાબજારિયાઓની ! એક બાજુએ આ મહામારીના કપરા સમયમાં ક્યાંક ક્યાંક માનવતા પ્રગતિ રહી હતી, તો મુખમેં રામ બગલમે છૂરી ની જેમ શેતાનિયતનાં બનાવો પણ બહાર આવી રહ્યા છે !
હજ્જારો માણસો ટપોટપ મરતાં હતાં ત્યારે કેટલાક તક સાધુઓ આ તકનો લાભ લઈને પૈસા કમાવામાં લાગી ગયાં હતાં ! કેટલાક અમાનુષી લોકોએ મદદ કરવાને બહાને લોકોને લૂંટી લીધાં , કેટલાકે સત્તાના જોરે વધુ શક્તિશાળી બનવા ઓક્સિજનના સિલિન્ડરો કબ્જે કરી લીધા ,અને કેટલાકે આવી પરિસ્થિતિમાં અનાથ બાળકોને મદદને બહાને અઘટિત વ્યવહાર કર્યા !
એક તરફ માનવતાનો સાદ પડ્યો હતો , બીજી તરફ એ જ સાદનો સોદો થઇ રહ્યો હતો !
દેશમાં લોકો ટપોટપ ઓક્સિજનના અભાવે મરી રહ્યાં હતાં ત્યારે કોઈ એક સદ્ગૃહસ્તે પોતાની કાર વેચીને લોકોને ઓક્સિજન સિલિન્ડર મળી રહે તે માટે જન સેવા શરૂ કરી હતી , અને ધીમે ધીમે પાંચ સિલિન્ડર મોકલવાની દિવ્ય ભાવનામાંથી સાતસો સિલિન્ડરો , દવાઓ ,અને ક્યાં કઈ હોસ્પિટલમાં કેટલી સુવિધા પ્રાપ્ત છે એવી માહિતીનું સંચાલન મોટા પાયે થવા માંડ્યું હતું … એક વ્યક્તિમાંથી અનેક સ્વયંસેવકોએ ભેગા થઈને આ ઉમદા કાર્ય ઉપાડી લીધું જેમાં દેશ વિદેશથી પણ ફાળો મળવા માંડ્યો! એ મૂક સેવકોએ લગભગ સાત હજજાર લોકોને મુંબઈમાં જીવન દાન દીધું ! આ થઇ મહામારી સમયની ઉજળી બાજુ !

અને એ જ મુશ્કેલીના સમયમાં જીવન બચાવવા જરૂરી દવાઓ અને ઓક્સિજનના કાળાબજાર કરનારાઓ પણ ફૂટી નીકળ્યા !
ઘણાં લાગવગ લગાવનારાઓ અને સત્તાધારીઓએ ઓક્સિજનના સિલિન્ડરો ઘરમાં સંઘરી રાખ્યાં ! દેશ પરદેશથી આવેલ ઓક્સિજનના સિલિન્ડરો અને ઓક્સિજન હવામાંથી મેળવી શકાય તેવાં જનરેટર વગેરે લોકો સુધી – હોસ્પિટલો સુધી પહોંચાડવાને બદલે પોતાનાં સગાંઓને કામમાં આવશે , કે કોઈ રાજકારણીને વ્હાલા થવા કામમાં આવશે એમ ગણતરીથી સઁગ્રહી રાખ્યા નાં કિસ્સાઓ પણ બહાર આવ્યા છે ! તો કોઈએ દશ ગણા ભાવમાં વેચીને એ તકનો લાભ લીધો ..એવું પણ ઠેર ઠેર બની રહ્યું !
લોભિયા વૃત્તિથી , લોકોના જીવન સાથે રમત રમનારાઓ , ભેળસેળ કરીને દવાઓ , ઇન્જેક્શનો અને જીવન જરૂરિયાતનો પ્રાણવાયુ વેચનાર પણ ઓછા નહોતાં! દવાને બદલે માત્ર ગ્લુકોઝનો પાવડર કે બનાવટી ઇન્જેક્શન પણ માર્કેટમાં મૂકીને આ ધૂતારાઓએ લોકોના જીવન સાથે રમત રમવામાં જરાયે ખચકાટ નાં અનુભવ્યો !!
દિલ્હીમાં એક ભયન્કર કિસ્સો બહાર આવ્યો !
વર્ષા એન્જીનીઅરીંગ નામની કંપની પાસેથી દિલ્હીની હોસ્પિટલે ઓક્સિજનના સિલિન્ડરોની માંગણી કરી ત્યારે પચાસ કે બહુ તો સો ડોલરનાં એ સિલિન્ડરના જયારે એ લોકોએ બસ્સો ડોલર માંગ્યા ત્યારે કોઈ ચેરિટી સંસ્થાએ એ કંપની બાબત તપાસ હાથ ધરી , કે આ કંપની કોણ છે , ક્યાંથી આ ઓક્સિજનનું ઉત્પાદન કરે છે , એના સિલિન્ડરો ક્યાંથી આવે છે વગેરે વગેરે .
પણ , પોલીસ રેડમાં ખબર પડી કે આગ હોલવવા માટે જે સિલિન્ડર રાખવામાં આવે છે એ સિલિન્ડરોને રંગી . ઓક્સિજન સિલિન્ડર જેમ ખપાવવામાં આવતાં હતાં! ફાયર એક્સટિગ્યુશર એટલા બધાં સ્ટ્રોંગ હોતાં નથી ! વળી આગ હોલવવા માટેના આ સિલિન્ડરોમાં માત્ર અંગારવાયુ જ નથી હોતો ; એને સાચવવા માટેનો કોઈ પાવડર પણ એમાં ભેળવેલો હોય છે ; ત્યારે એ જ સિલિન્ડરોમાં ઓક્સિગજન ભરવાથી દર્દી બિચારો મૃત્યુ પણ પામી શકે છે ! વળી ઓક્સિજન સિલિન્ડર એક સખ્ત હવાચુસ્ત વાલ્વથી સાચવવાના હોય છે ; એમાં સહેજ પણ ગફલત થાય તો દર્દીનું અને આજુબાજુની અન્ય વ્યક્તિનું પણ મૃત્યુ થઇ શકે છે !
આવડી મોટી છેતરપિંડી ?
ચેરીટેબલ સંસ્થાના સ્વયંસેવક શ્રી મુકેશ ખન્ના નાં જણાવ્યા પ્રમાણે એ છેતરપિંડી કરતી વર્ષા એન્જીનીઅરીંગ કંપનીના માલિકને આ જીવન જેલની સજા ફટકારવા અરજી કરી છે ; અને હા , આજે એવા અનેક ઠગ , લુચ્ચા ધુતારાઓ જેલમાં છે , મુકેશ ખન્ના જેવા પરમાર્થીઓની સહાયથી ! પણ આવાં ખતરનાક લોકોથી તમને ગુસ્સો અને અરેરાટી સાથે ઘૃણા પણ ઉત્પન્ન થઇ હશે , નહીં ?
પણ , આ ભેળસેળ , છેતરપિંડી , દગો , એ સૌથી વધારે ખતરનાક , હચમચાવી નાખનારી વાત હવે આવે છે : કોરોના મહામારીમાં બંને માતાપિતા ગુમાવનાર બાળકોને ઘર મળે એ હેતુથી દત્તક આપનાર ગવર્મેન શાખાઓ અને પ્રાઇવેટ કમ્પનીઓએ આ ક્ષેત્રમાં પણ અનિષ્ટ થતું અટકાવવા સજાગ પ્રયત્નો કર્યા છે .
હૈદરાબાદમાં અનાથ બાળકોને દયા ભાવથી દત્તક લેનાર સારાં લોકો હશે જ , પણ , નાની છોકરીઓને વેશ્યા બનવા મજબુર કરનાર એવી એક અન્ડગ્રાઉન્ડ ટોળકીને પકડી પડી છે .. સારું ઘર મળશે એ ભાવનાથી છોકરીઓને લઇ જઈને ગમે ત્યાં વેચી દેવાની , અનૈતિક કામ કરવા મજબુર કરવાની ??માણસાઈને નામે અમાનુષી વર્તન ?

દરેક સિક્કાને બે બાજુ હોય છે . દયા , પ્રેમ , લાગણી , માણસાઈ આ બધું આજે કપરા કાળમાં સજ્જનોના કાર્યમાં જણાઈ આવે છે ; પણ એટલું જ દુર્જન પોતાની શક્તિ પરિસ્થિતિનો ગેરલાભ લેવામાં વાપરે છે .. અને આવું સમગ્ર વિશ્વમાં બનતું હોય છે , અહીં અમેરિકામાં પણ આવાં સમાચારો સાંભળીએ છીએ : કાગડા તો બધે કાળા જ હોવાના , ને ? કોઈ જગ્યાએ થોડા તો ક્યાંક ઘણા કાગડાઓની જમાત હોવાની . બસ , એને પકડવા આકાશમાં બાજ પક્ષીઓ હોય એટલે બસ ! ,
હા , ક્યારે કઈ પરિસ્થિતિમાં કેવું વિચારવું એ વ્યક્તિગત હોવા છતાં જીવનમાં કેટલાક ઉચ્ચ મૂલ્યો હોવા જરૂરી છે .
મનુષ્યમાં દેવ અને દાનવ બંને બનવાના ગુણ – અવગુણ પડેલા છે . એને પંપાળીને ઉપર લાવવા કે દબાવી દેવા એ માનવીની ઈચ્છા શક્તિ ઉપર અવલંબે છે .
ઉમાશંકરે જોશીની એ કાવ્ય પંક્તિઓ યાદ આવે છે :
વ્યક્તિ માટી હું બનું વિશ્વ માનવી ;
માથે ધરું ધૂળ વસુન્ધરાની !
ક્યારેક માત્ર પોતાનું જ નહીં પણ સમાજનું અને પછી રાષ્ટ્રનું વિચારવાથી અજુગતું થાય તો પણ આપણો અંતરાત્મા આપણને કૈક સારું કર્યાનો હાશકારો આપે છે , એ સદાયે યાદ રાખીએ !
અને એજ ઉમાશંકર જોશીનો પ્રકોપ પણ અહીં જોઈ લઈએ :
‘સ્વપ્નોને સળગવું હોય તો બધીય સગવડ છે :
બજારોના કોલાહલનાં કાષ્ઠ , અને મીંઢા મૌનનો તણખો
-ભળ ભળ બળે સ્વપ્નાં’
ના , આજે અહીં તો સ્વપ્નાં નહીં સાચુકલાં માનવીઓના ઢગલાં બળી રહ્યાં છે .. આ મહામારીની કહાની છે! અસ્તુ !

સ્પંદન-18

ક્યારેક તીખી તલવાર
ક્યારેક આંસુડાં ચોધાર
અજબ આ નયનની દ્રષ્ટિ
બદલી જાય સકળ સૃષ્ટિ
આશા અભિલાષાની ઉષા
કે આતુર નયનોની તૃષા
ખોળે ખુશીઓનો ખજાનો
સકળ સંસાર લાગે મજાનો
ક્યારેક હસાવે, ક્યારેક રડાવે
જિંદગી હમેશાં નિતનવા પડાવે

આંખો …સ્વપ્નિલ સંસારની પાંખો…આંખોમાંથી અમી વરસે.. ને ક્યારેક ગુસ્સો તો ક્યારેક જુસ્સો…તો ક્યારેક વેરનું  ઝેર…આંખો માનવીનો ભાવ છે અને સંસાર સૃષ્ટિમાં દ્રષ્ટિનો પ્રભાવ છે.  આંખો એ મનના સોફ્ટવેરનું હાર્ડવેર છે  અને દ્રષ્ટિ એ આ સોફ્ટવેરનો પ્રોગ્રામ છે. મન અને આંખોનું સંકલન હોય છે. મનના ભાવનો આંખો પર હમેશાં પ્રભાવ હોય છે. દીપક કેટલો પણ નાનો હોય, પ્રણામનો અધિકારી બને છે. આગ કેટલી પણ મોટી હોય, ધિક્કારને પાત્ર બને છે.

સામાન્ય રીતે આંખો સવારમાં ખૂલે અને દિવસની શરૂઆત થાય છે. તેથી જ કદાચ કહેવત પડી હશે કે  ‘જાગ્યા ત્યારથી સવાર’. આ કહેવત તો જૂના સમયથી હશે પણ પ્રશ્ન એ છે કે માણસ જાગે છે ખરો? દુનિયાદારીની પળોજણમાંથી તે છૂટી શકતો નથી. પ્રથમ પૈસાની દોડમાં તે શરીર સ્વાસ્થ્ય ગુમાવે છે , પછી સ્વાસ્થ્ય મેળવવા માટે પૈસા ખર્ચે છે. ત્યારે પ્રશ્ન એ થાય કે જીવનની દૃષ્ટિના કેન્દ્રમાં શું હોઈ શકે ? ધન કહો કે સંપત્તિ , બંગલા, કાર કે બેંક બેલેન્સ, આ બધાં માનવસર્જિત સાધનો છે. તે  જીવનને સરળ ચોક્કસ બનાવી શકે છે પણ તે જીવન નથી. જીવન એ રોજબરોજના જીવનની સરળતા છે,  જેના પર કદાચ કોઈનું ધ્યાન ભાગ્યે જ જાય છે. હવા, પાણી અને શુદ્ધ વાતાવરણ કે આરોગ્યપ્રદ ખોરાકનું મહત્વ ઓછું ન આંકી શકાય. ચોવીસ કલાક શ્વાસ લેતો માનવી પણ જો થોડી મિનિટ શ્વાસ ન લઈ શકે તો શું થઈ શકે તે કોરોનાથી થંભી ગયેલું વિશ્વ  જાણી ગયું છે.  ગઈકાલની સફળ દુનિયા આજે હાંફી રહી છે. ત્યારે થાય છે કે જીવનની દૃષ્ટિ, વિકાસની દૃષ્ટિ શું હોઈ શકે ? અસ્તિત્વ અને વિકાસનો સંઘર્ષ આજે સહુ અનુભવે છે. મિત્રતા અને સત્કાર , ટુરિઝમ અને બીઝનેસ  આજે માસ્ક અને વેક્સિનનો પડકાર ઝીલી રહ્યાં છે. અર્થ પંડિતોને પણ જીવનના અર્થનું મહત્વ સમજાયું છે.  વિશ્વની દૃષ્ટિ બદલાઈ છે.  જીવનનો હેતુ માત્ર વિકાસ જ નહીં,  કલ્યાણ પણ છે તેવી દ્રષ્ટિ ઉદભવી છે.  દૃષ્ટિ એ માત્ર ભૌતિક નથી, વ્યક્તિગત નથી,  સાર્વત્રિક પણ છે. તેમાં જ માનવ કલ્યાણ છે તેવી સમજણ હવે આકાર લઇ રહી છે. આ  તો સામાજિક કે આર્થિક દૃષ્ટિબિંદુ છે પણ માણસની વ્યક્તિગત દૃષ્ટિ શું હોઈ શકે?

દ્રષ્ટિ, ભાવ દ્રષ્ટિ, વક્ર દૃષ્ટિ અને કૃપા દ્રષ્ટિ. ક્યારેક લાગે કે આ તો જ્યોતિષ વિજ્ઞાન ચાલી રહ્યું છે. શનિની વક્રદ્રષ્ટી અને ગુરુની કૃપાદૃષ્ટિની વાતો ઘણાના મનમાં જાગૃત થતી હોય છે. ગ્રહો તે પ્રમાણે વર્તન કરે છે કે નહીં તે મતમતાંતરનો વિષય છે. પણ સંસારચક્રના રાહ પર ચાલનારા સહુનો અનુભવ છે જ કે કોઈની કૃપાદૃષ્ટિ મેળવવા માટે ઘણા લોકો જાતજાતની યુક્તિ પ્રયુક્તિઓ અજમાવતા હોય છે.  દૃષ્ટિ, ભાવનું સર્જન કરે છે. કોઈના પ્રત્યે ભાવ કે અનુરાગ હોય તો સ્નેહદૃષ્ટી પ્રગટતાં વાર લાગતી નથી.  જીવનભર એકબીજાની અમીદ્રષ્ટિ પામવાની અભિલાષા  સહુ કોઈની હોય છે. કદાચ પ્રેમ શબ્દ પણ આ જ પ્રકારમાં આવી શકે છે.

દૃષ્ટિ શું કરી શકે અને શું ન કરી શકે? આ વાતનો તાગ મેળવવા મહાભારતથી ઉત્તમ ઉદાહરણ બીજું કયું હોય? દ્રષ્ટિહીન રાજા ધૃતરાષ્ટ્રનો સાથ આપવા આંખે પટ્ટી બાંધી રાખતી  પતિભક્ત ગાંધારી યાદ આવ્યા વિના ન રહે. પતિપરાયણતા  એ પણ દ્રષ્ટિ જ જન્માવે છે.  જો  ધૃતરાષ્ટ્રને સામાન્ય દૃષ્ટિ હોત તો કદાચ મહાભારતનો ઈતિહાસ જુદો જ હોત. મહાભારત પણ પુત્રમોહથી પીડિત ધૃતરાષ્ટ્ર અને રાજ્યમોહથી પીડિત દુર્યોધનની કથા જ છે ને? તો ગુરુ દ્રોણાચાર્ય અને રાજા દ્રુપદની  વેર દ્રષ્ટિ અને કૌરવ પાંડવના વેરની દ્રષ્ટિની કથા પણ છે.  હજારો વર્ષ પછી પણ મોહ, વેરઝેર , ઈર્ષ્યા અને સિંહાસનનો મોહ  આજના  વિશ્વમાં પણ દેખાશે જ. વેક્સિન હોય કે વેપાર, સમગ્ર વિશ્વ વિશ્વશાંતિની ઝંખના વચ્ચે, બબ્બે વિશ્વયુદ્ધ બાદ આજે પણ વિભાજીત છે. અનુભવ એવો રહ્યો છે કે સ્પર્ધા , પ્રતિસ્પર્ધા અને કાવાદાવાનું , વેરઝેરનું વિશ્વ આજે પણ જીવંત છે. શક્ય છે કે  ભિન્ન ભિન્ન દ્રષ્ટિકોણના કારણે જ આવું બને છે. માનવીની દૃષ્ટિ સમાન હોતી નથી અને સમાનતાની વિચારસરણી હોવા છતાં કેટલાક પ્રત્યે પક્ષપાત એ વાસ્તવિકતા છે.

એક જ પરિસ્થિતિમાં પણ કેટલો અલગ પ્રતિભાવ હોઇ શકે તે જાણવા જેવું છે. …એક દારૂડિયા પિતાનો પુત્ર હતો. જન્મથી જ તેણે જોયું કે પિતા દારૂ પીવે છે, સાંજે કામ પરથી ઘેર આવી મારપીટ કરે છે, ગાળો બોલે છે. તેણે એવું વિચાર્યું કે જીવન આ રીતે જ જીવાય. તે પણ કુસંગે ચડી દારૂ પીવા લાગ્યો, પિતાની જેમ જ દારૂડિયો બની ગયો…પોતાનું જીવન વેડફી દીધું. જ્યારે આવીજ પરિસ્થિતિમાં બીજા એક દારૂડિયાનો પુત્ર હતો. તેણે વિચાર્યું કે પિતા દારૂ પીને આવે છે. માતાને મારપીટ કરી રડાવે છે. આ જોઈ તેણે નક્કી કર્યું કે હું ક્યારેય દારુને હાથ નહિ લગાડું…માટે ફક્ત સંજોગો કે પરિસ્થિતિને દોષ આપીએ તે યોગ્ય નથી. જેવો આપણી પ્રતિભાવ તેવું પરિણામ.
માટીને ગરમી મળે તો કઠણ થાય ને મીણને ગરમી મળે તો એ  પીગળે. ગરમી એ જ છે પણ પરિણામ અલગ. તમે કેવા છો ….તમારી દૃષ્ટિ કેવી છે…એના પર બધું નિર્ભર છે.

કેન્યાનો દોડવીર આબેલ મુતાઈ ફિનીશ લાઈનથી થોડે દૂર હતો ને કોઈ નિશાની જોઈને ગૂંચવાઈ ગયો. તેને લાગ્યું કે તેણે રેસ પૂરી કરીને જીતી લીધી છે. તેની પાછળ જ હતો સ્પેનિશ દોડવીર, ઇવાન ફર્નાન્ડીઝ, જે  વસ્તુસ્થિતિ સમજી ગયો. તેણે મુતાઈને દોડવાનું ચાલુ રાખવા બૂમ પાડી. પણ ભાષા ન સમજવાના કારણે મુતાઈને ખબર પડી નહિ. આથી ફર્નાન્ડીઝે મુતાઇને ધક્કો મારી વિજય અપાવ્યો. રિપોર્ટરે ઇવાનને પૂછ્યું કે તે રેસ જીતી શકે તેમ હતો છતાં તેણે શા માટે મુતાઇને જીતાડ્યો. ત્યારે તેણે કહ્યું કે રેસ તેની જ હતી ને તે જીતી રહ્યો હતો. જો હું જીતું તો તેમાં ઉત્કૃષ્ટતા ક્યાં રહી? એ એવોર્ડ મને માન સન્માન આપી શકે? મારી માતા મારા માટે શું વિચારે?  આખરે તો ગાંધી ચિંધ્યા માર્ગે સાધન અને સાધ્યની શુદ્ધિની વાત અપનાવવાની વાત છે. આપણા બાળકો ક્યા મૂલ્યો શીખે એમ આપણે ઇરછીશું? કેટલાક લોકો એવા પણ હોય છે જે બીજાને શક્તિશાળી બનાવવાના બદલે તેની નબળાઈનો લાભ ઉઠાવે છે. જો આપણે બીજાને ફિનીશ લાઇન સુધી પહોંચાડીએ તો એમાં જીત આપણી પણ  છે.

બહારના વિશ્વ માટે આસપાસના લોકોનો સહકાર જોઈએ. અંતરંગ વિશ્વ માટે તો ફક્ત પોતાની જ જરૂર છે. સાથે એ પણ એટલું જ સાચું છે કે તમારી આસપાસ અશાંતિ અને અરાજકતા હશે તો તમે કઈ રીતે શાંતિથી રહી શકશો? આપણી દૃષ્ટિ લાઈફબોટ જેવી નહિ પણ લાઈટહાઉસ જેવી રાખો. લાઈફબોટ તો થોડા લોકોને જ બચાવી શકે. પણ લાઈટહાઉસ તો ઘણા લોકો માટે પથપ્રદર્શક બની શકે. આપણા જીવનનું લક્ષ્ય તો લાઈફબોટ કે લાઈટહાઉસ બનવાનું નહિ પણ  ધ્રુવતારક બનવાનું હોય. એ જ છે જીવનની સાચી દૃષ્ટિ.

રીટા જાની
21/05/2021