૧૨ मेरे तो गिरधर गोपाल …અલ્પા શાહ

મીરાંબાઈ ના જીવન ના લૌકિક સંબંધો – માં-દીકરી નું ભાવવિશ્વ 

                   આજે મારે મીરાંબાઈ અને તેમની માતા ના એટલે એક એક માં-દીકરી ના ભાવવિશ્વ માં ડોકિયું કરવાનો પ્રયત્ન કરવો છે. કહેવાય છે કે “દીકરી એટલે ઈશ્વર ના આશીર્વાદ નહિ – પણ આશીર્વાદ માં અવતરેલા  ઈશ્વર” .દીકરી એટલે હોઠે,હૈયે અને શ્વાસે વસેલી બારેમાસ વસંત. વળી દરેક માં માટે તો દીકરી એ પોતાનું આબેહૂબ  પ્રતિબીંબ અને  બાળપણમાં દરેક દીકરી માટે – માં એટલે તેના જીવન વર્તુળ નું કેન્દ્ર. મીરાંબાઈના બાળપણ માં પણ તેમની માતા નું સ્થાન કેન્દ્ર સ્થાને હતું. મીરાંબાઈની માતા વીરકુંવરી ખુબ સુશીલ, સાત્વિક અને ભક્તિ પારાયણ વ્યક્તિત્વ ધરાવતા હતા. મીરાંબાઈનું જન્મ સમયે અપૂર્વ તેજોમય મુખમંડળ જોઈને તેમનું નામ “મિહિરા બાઈ” એટલે કે સૂર્ય સરીખી તેજસ્વી રાખવામાં આવ્યું હતું.  બાળપણમાં મીરાંબાઈ તેમના દાદાજી સાથે ડાકોર તીર્થયાત્રા પર ગયા હતા ત્યારે સૌ પ્રથમવાર એક સંત પાસે તેને ગિરિધર ગોપાલ ની મૂર્તિ જોઈ અને એક અભૂતપૂર્વ ખેંચાણ અનુભવ્યું. અને પછી તેમની  બાળહઠના લીધે એક સંત પાસે રહેલા ગિરિધર ગોપાલ ની મૂર્તિ  ની પધરામણી મીરાંબાઈ પાસે થઇ. અને આમ મીરાંના જીવન માં ગિરિધર ગોપાલ મીરાંબાઈ ના મન માં શ્રી કૃષ્ણ ભક્તિની અનન્ય ભક્તિ ના બીજ રોપાયા. જયારે મીરાંબાઈ એક નાની બાલિકા હતા ત્યારે એકવાર તેમણે ગલીમાંથી એક લગ્નનો વરઘોડો પસાર થતો જોયો. મીરાંબાઈએ માતાને નિર્દોષતાથી પૂછ્યું, “મારા પતિ કોણ હશે?” તેમની  માતાએ અડધી ઉતાવળ અને અડધી મજાકમાં ઉત્તર આપ્યો, “તારે તો પહેલેથી શ્રી કૃષ્ણ તારા પતિ છે ને”. અને આમ મીરાંબાઈના મનમાં કૃષ્ણ ને મનમીત  તરીકે સ્થાપિત કરવા માં તેમની માતા નિમિત્ત બન્યા.

                 પછી તો જેમ જેમ મીરાંબાઈ મોટા થતા ગયા તેમ તેમ તેમની કૃષ્ણ ભક્તિ વધુ ને વધુ ઊંડી થતી ગયી. બાલિકા માંથી કુમારિકા અને યુવાવસ્થા તરફ પગરણ તો મીરાંબાઈ એ માંડ્યા પણ તેઓને સાંસારિક વિષયો માં કોઈ રસ જ ના હતો અને તેમનો વધુ ને વધુ સમય તેઓ પોતાના ગિરિધર ગોપાલ સાથે ના પોતાના અલોકિક ભાવવિશ્વ માંજ વિતાવતા હતા અને તે જોઈ ને તેમની માતા અતિ ચિંતિત હતા. કઈ માંને પોતાની દીકરી ને સુંદર સાંજ શણગાર સજે એ જોવાની ખેવના ના હોય? પણ મીરાંબાઈ તો વિષયભોગ થી સાવ અલિપ્ત….આ જોઈને એક માતૃહૃદય વલોપાતું હતું. માતા વીરકુંવરીએ વિચાર્યું કે મારી વિવાહયોગ્ય દીકરી ના હવે હું વિવાહની તૈયારી કરું, કદાચ વિવાહ પછી તેના પતિના પ્રેમ માં મારી દીકરી આ પાગલપણું વિસરી જશે. એટલે એક દિવસ લાગ જોઈને મીરાંબાઈ સાથે વિવાહ ની વાત છેડી તો મીરાંબાઈ એ કહ્યું,

ऐसे बर को के बरु, जो जन्मे और मर जाये
वर बरिये गोपालजी म्हारो चुड़लो अमर हो जाये

આવો જવાબ સાંભળી માતા વીરકુંવરીનું હૃદય દ્રવી ઉઠ્યું અને તેઓના નેત્રો માંથી અશ્રુધારા વહેવા લાગી અને મનોમન વિચારવા લાગી કે મારી આવી ફૂલ જેવી અલોકિક લાવણ્યમયી દીકરીને પ્રભુ કેમ આવું નિર્મોહી હૃદય આપ્યું….મારુ હૃદય તો કહે છે કે તને તારા ભક્તિ ના પંથે પ્રગતિ કરવા દઉં  પણ મારુ મન સમાજે પાથરેલા ચીલા પર થી હઠવાની ના પડે છે…..  પછી પોતાની લાડકી દીકરી ને વળગી ને કહેવા લાગ્યા બેટા, તને પામી ને જેમ હું ધન્ય થયી ગઈ તેમ તને પામનારો પણ ધન્ય થઇ જશે. એ કોણ એવો ભાગ્યશાળી હશે જેને તારો હાથ સોંપીશ….પછી તો માતા નું મન રાખવા મીરાંબાઈએ લૌકિક લગ્ન કરવા મંજૂરી તો આપી પણ તેમના મન અને હૃદય માં તો તેમનો મનમીત ક્યારનોય પ્રસ્થાપિત થઇ ગયો હતો. લગભગ ૧૪ વર્ષની વયે મીરાંબાઈના  લગ્ન સીસોદીયા કુળ ના રાજા ભોજરાજ સાથે કરવા ની તૈયારી ચાલી….માતા વીરકુંવરીતો ખુબજ હોંશથી દીકરી ને લાલ પીળી ચુનરી ઓઢાડવા અને હાથે મહેંદી મુકવા તત્પર થયેલી હતી પણ મીરાંબાઈ એ તો માંને કહ્યું કે માં, મેં તો સપના માંજ જગદીશ સાથે લગ્ન કરી લીધા છે, ત્યારે માં એ બાવરી દીકરીને કહે છે કે બેટા – સપનાતો  એક મૃગજળ  હોય છે હકીકત નહિ… આમ માં-દીકરી વચ્ચે જે સંવાદ થાય છે તે નીચે ના પદ થકી મીરાંબાઈ એ રજુ કરેલ છે….

माई म्हनै सपने में,परण्या जगदीश
सोती को सपने आवियाजी, सुपनो विश्वबिस
माता : गैली दिखे मीरां बावली, सुपनो आल जंजाल
मीरां :माई म्हनै सपने में,परण्या गोपाल
राती पिली चुनरी ोधी मेहदी हाथ रसाल ।
काई और को बरू भावरी महा के जग जंजाल
अंग अंग हल्दी मैं करीजी, सूधे भिनज्या गात ।
माई म्हनै सपने में,परण्या दीनानाथ
छप्पन कोड जहाँ जान पधारे, दूल्हों श्री भगवान ।
सपने में तोरण बंधियोजी, सपने में आई जान
मीरां ने गिरिधर मिल्याजी , पूर्व जनम के भाग ।
सपने में म्हने पारण गयाजी, हो गयो अचल सुहाग

પછી તો મીરાંબાઈ ના લગ્ન રંગે ચંગે રાજા ભોજરાજ સાથે થઇ ગયા અને જાનવિદાય વેળા એ માતા વીરકુંવરી એ મીરાંબાઈ ને માં સહજ શિખામણો આપી. સાસરે જઈને ત્યાં એકરૂપ થઇ જવાની શીખ આપી અને દીકરી ની અંગત સંભાળ લેવા માટે સાથે દાસી વિદુલાને પણ રવાના કરી અને અશ્રુભરી આંખે અને સંશયીત હૃદયે દીકરી ને વિદાય કરી. કદાચ તેમના એક આંખના અશ્રુ માં દીકરી વિદાય ની વેદનાના આંસુ હશે તો બીજી આંખ માં એક માં તરીકે દીકરી ને સામાજિક નિયમો પ્રમાણે જીવવાની ફરજ પડી તેની પીડા ના આંસુ હશે?

મીરાંબાઈ અને તેમની માતા ના આ મીઠા સંઘર્ષ વિષે લખતા વિચાર આવ્યો કે મારી આગળ ની પેઢી માં (અને કદાચ મારી પેઢી માં પણ) માતા (કે પિતા) ને સંતાન જેવું છે તેવુંજ સ્વીકારતા ક્યારેક થોડો ખચકાટ થતો હતો. આપણા સંતાન ના રુચિ અને વિચારો જો આંપણી અપેક્ષા પ્રમાણે ના હોય અને તેમના પોતાના મૌલિક હોય તો આપણને ખુશી ના બદલે ક્યારેક ગ્લાનિ ની લાગણી અનુભવાતી હતી. શું આપણને સામાજિક નીતિનિયમો ના દાયરાનો ડર હતો? અને માત્ર સંતાનો જ શા માટે? કોઈ પણ વ્યક્તિ ને તમને  તે જેવી છે તેવીજ અપનાવવા માં  આનાકાની થાય તો સમજવું કે તમારા એ વ્યક્તિ સાથે ના સબંધો માં તિરાડ પાડવાની શરૂઆત થઇ ગઈ છે. તો પછી સંતાન ને તો જે સ્વરૂપે છે તે સ્વરૂપે અપનાવવા જ રહ્યા. જો કે હવે તો સામાજિક બદલાવ ની શરૂઆત થઇ ચુકી છે અને માતા-પિતા પોતાના સંતાનની મૌલિક ઓળખ ને, તેમના રુચિ,વિચારો ને  અને સંતાને પોતાના જીવન માં લીધેલા નિર્ણયો ને સહર્ષ આવરે છે. અને આજના પુખ્ત સંતાનો પણ પોતાના વિચારો ને અડગતા થી વળગી રહે  છે અને પોતાની જિંદગી ના નિર્ણયો ને જાણી-સમજીને પોતાની રીતે જ લે છે….માતાપિતા એ તો દરેક બાબતે હસીને સંમતિ આપવાની હોય છે……માતા-પિતા સમજી વિચારી ને સંતાનને માત્ર પાંખો આપી ઉડતા શીખવાડે અને સંતાનો પોતાને ઉડવાનું આકાશ પોતે પસંદ કરે તોજ સબંધો ની ગરિમા જળવાઈ રહેશે.

તો ચાલો આજે આ મીરાંબાઈ ના પોતાની માતા સાથે ના સંવાદ નું એક સુંદર ભજન સાંભળતા આપણે છુટા પડીયે…

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

૧૧-કબીરા

કબીરાએ ચીંધ્યો સ્વવશતાનો માર્ગ

 

સ્વવશતા એટલે પોતાની જાતને પોતાના મનને પોતાના વશમાં રાખવું.પોતાના મનની લગામ પકડીને રાખવી.આ શક્ય છે?
આપણે જમવા બેસીએ છીએ ત્યારે સતત ઓફિસને લગતા વિચારો આવ્યાં કરે છે. અને જ્યારે ઓફિસમાં કામ કરતોે હોઇએ ત્યારે ઘરની સમસ્યાઓ, વ્યવહારના પ્રશ્નો ધેરી વળે છે. શું  આપણે આપણા વિચારોને કાબુમાં  રાખી શકીએ છીએ? શું  આપણે આપણા મનને કાબુ કરી શકીએ છીએ ?અને ત્યાં ફરી મન કબીરાને પૂછે છે કે મનની ચંચળતાને અચળતા કરવી એ ગુનો નથી? તો શી રીતે કાબૂમાં રાખો તમે ? આપણી મળોત્સર્ગની  ક્રિયા પર આપણો કાબુ ના રહે,તો આ મન શી રીતે કાબુમાં  રહે ? એ જ રીતે મન જે ઈચ્છાઓના દરિયામાં ભ્રમણ કરે છે તે સાકાર કરવાનું તેના વશમાં નથી હોતું એ પણ ખબર કયા નથી! મન તો વિચારે કે મારો પુત્ર બિલ ગેટ્સ બને કે અઢળક પૈસા કમાય પણ એ શક્ય નથી બનતુ.મન તો ઇચ્છે છે કે આપણે જ્યાં જઈએ ત્યાં લોકો આપણો આદર સત્કાર કરે અને એથીયે વિશેષ આપણી કોઈ નિંદા ન કરે.કોઈ આપણા દોષ ન બતાવે .સૌ આપણી વાહ વાહ કરે.પણ આવું બંને છે ખરું?મનની આવી ઈચ્છા સફળ થાય છે ખરી?  આજનું વિજ્ઞાન કે સાઇકોલોજિસ્ટો જણાવે કે શાંત મન અને સ્વસ્થ ચિત્ત માટે વિચારો પર સતત કાબૂ હોવો જરૂરી છે.અને આજ વાત  ૭૦૦ વર્ષ પહેલા મારા કબીરાએ કહી છે.
 મને સમજાતું નથી. ધ્યાન કરવા બેસીએ તોપણ આ માંકડા જેવું મન તો અહીંથી ત્યાં ભટક્યા જ કરે છે. તો આ સ્વવશતા લાવવી કેવી રીતે કબીરા? ..હુ વધારે વિચાર કરી કબીરાના આ દોહાને સમજવા ફરી ફરી વાંચન કરુ છું…

 

“એક સાધે સબ સાધિયા,
સબ સાધે એક જાય.
જૈસા સીંચે મૂલ કો,
ફૂલૈ, ફલૈ અધાય.(બી.સા.૨૭૩)”
આ એક શું સાધવાનું ?કબીર એમના શબ્દમાં તો એવી કમાલ કરે છે કે જેને ઉકેલવા ઘણા સંદર્ભો ખોળવા પડે છે.
અંતે મને સમજાયું કે ‘એક’ ને એટલે કે મનને સાધવાથી બધુજ  સધાઈ જાય છે..આ શરીર  અને મન આપણા વશમાં નથી તો આપણા વશમાં કશું નથી. તો આ સ્વવશતાનો માર્ગ કયો? હું કબીરાની આંગળની પંક્તિ વાંચું છું અને જવાબ મળે છે,જેમ વૃક્ષના મૂળને પાણી પાવાથી એ હરિયાળુ બને છે.એમાં પર્ણો,પુષ્પો અને ફળ આવે છે.એ જ રીતે મન શીતળ થઈ જાય તો પૂરુંજીવન શીતળ થઈ જાય છે.કબીરો કહે છે.વિચાર તો આવ્યા જ કરવાનાં પણ આપણે પ્રતિભાવ મૂકવો પડે. સ્વભાવને કેળવવાની વાત છે.કબીરો કહે છે. જન્મથી કોઇ સંતોષી, નિ:સ્પૃહી હોતા નથી.કબીર એ પણ જાણે છે કે બધા પાસે આ મનને વશ કરવાની શક્તિ છે પણ ઓછા લોકો મનની સ્વવશતા અંગે વિચારતા હોય છે.વળી જે વશ કરવાનું તે વિચારે છે તે દુર્ભાગ્યે બહારની બાબતોને વશ કરવાનું વિચારતો હોય છે.તે હમેશાં બાહ્યસિદ્ધિઓ જેમ કે સત્તાની પ્રાપ્તિની અથવા તો દુન્યવી સ્વાર્થની પાછળ ભાગે.છે.આવી બાહ્ય બાબતો શાશ્વત નથી તે મળી પણ જાય તો  પણ તેનાથી કલ્યાણ સધાતું નથી.ત્યારે સ્થિર મન એક વહેમ છે. મન પરમારો કાબૂ છે એવું કહેવું એ એક ભ્રમણા છે.એ જ રીતે આપણુ મન જે ઇચ્છા કરે છે, એ ઇચ્છાઓને સાકાર કરવાનું પણ આપણા વશમાં હોતું નથી એને જાગૃતિ સાથે યાદ રાખવાનું છે.કલ્યાણ તો ત્યારે સધાય જ્યારે તમારા મન અને ઇન્દ્રિયો પોતાના વશમાં હોય.સાંસારિક તકલીફોમાં પણ કબીરો સમતા રાખી શાંત ચિત્તે પ્રભુ સ્‍મરણ કરતા હતા.
પણ કબીરા આ કલ્યાણ એટલે શું?
“તારા મનમાં કંઈ દ્વેષ, ખિન્નતા,ઉદ્વેગ અને અશાંતિ ન હોય અને દુનિયાનું ઉત્કૃષ્ટ ઐશ્વર્ય અને તમામ સુખસુવિધાઓ અને અનુકુળતા મળવા છતાં જે પ્રાપ્ત થઈ શકતું નથી તેને કલ્યાણ કહે છે.આ કલ્યાણ એટલે પૂર્ણ શાંતિ ,પૂર્ણ સંતોષ અને પૂર્ણ તૃપ્તિ.અને આ કલ્યાણ માત્ર મનને વશ કરવાથી સ્વવશતા પ્રાપ્ત કરવાથી જ મળે છે.”કબીર માટે “આત્મા એજ પરમાત્મા “કેન્દ્રસ્થાને રહેલું તત્વ છે.
વાહ મારા કબીરા ….તે આટલી અઘરી વાત કેટલી સહજતાથી સરળતાથી સમજાવી.હવે મને તારો આ દોહો સમજાયો:જે સાર આપવામાં મોટા ગ્રંથો નિષ્ફળ જાય છે એ આ બે લીટીના દુહાઓ કે સાખીઓ સચોટતાથી આપી જાય છે.
આજે વિશ્વના અનેક યુવાનો એક તાણ તથા અસલામતીનો ભાવ અનુભવે છે ત્યારે કબીરની અનેક રચનાઓ અને દોહા તે સ્થિતિનો સામનો કરવા માટે શક્તિનો સ્ત્રોત વહાવી શકે તેવા સત્વશીલ અને અર્થસભર છે.આજે પણ તેના સત્‍વને કારણે સમાજમાં તેના વધામણા થાય છે.જેનો સ્‍વીકાર લોકોમાં થાય તે સાહિત્‍ય અને તેના સર્જકો અમરત્‍વને પામે છે. કબીરાએ લોકો વચ્‍ચે ઉજળુ જીવન જીવીને સહજ રીતે તથા સરળ ભાષામાં જ્ઞાનનો પ્રવાહ લોક સુધી પહોંચાડ્યો.આવા સંતને કે કવિને મેઘાણીએ ‘‘પચેલા આત્‍મજ્ઞાનના ઓડકાર ખાનારા’’કહેતા તે ખૂબ યથાર્થ છે.કબીરા માટે કોઇ ચોક્કસ વિધિ-વિધાન કે બાહ્ય ક્રિયાકાંડનું વિશેષ મહત્‍વ ન હતું. નામસ્‍મરણનો મહિમા અને પરમ તત્‍વ તરફની ગતિ એજ તેની ચાવીરૂપ બાબત હતી. 
કબીરો એક વાતને બાંધીને વાત કરતો નહોતો . કોઇ ચીલે ચાલતો ન હતો કે નથી એણે કોઇ એક વિચારધારાને પકડીને ઉપદેશ આપ્યો.સ્વ અનુભવે જે પામ્યો તે પોતાના દોહામાં પ્રગટ કર્યું.કબીરાએ શબ્દને પોતાના પ્રગટીકરણનું માધ્યમ બનાવી ગાઇ વહેતું કર્યું  અને એટલે જ કબીરાના આ વિચારો જ મને વાંચવા પ્રેરે છે.

જીગીષા પટેલ

Sent from my iPad

૧૧ – मेरे तो गिरधर गोपाल …અલ્પા શાહ

મીરાંબાઈ ના ભાવવિશ્વ ની સફરે  – તેમના પદો ની સંગે

આજે આ લેખમાળા નો અગિયારમો લેખ છે. અગાઉ ના લેખો માં આપણે તેમના અમુક ચૂંટેલા પદો  વિષે ચર્ચા  કરી અને તે પદો ના સૂક્ષ્મ અર્થ ને સાંપ્રત સમય ના લેન્સ થી સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો.  આ અગિયારમા  લેખ થી મારે આ લેખમાળા ની દિશા થોડી બદલવી છે. આપણે સૌ જાણીએ છીએ તેમ મીરાંબાઈ એ લગભગ ચૌદસો પદ ની રચના કરેલ છે. આ પદો થકી તેમની જીવનલીલા તાદ્રશ છતી થાય છે, તેમના ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યે ના પ્રેમ અને સમર્પણ નું રસ દર્શન થાય છે અને સૌથી મહત્વ ની વાત કે મીરાંબાઈ ના પદો થી તેમના ભાવવિશ્વની ઝાંખી કરવાનો મોકો મળે છે અને તેમના મનોભાવો ને ખુબ નિકટ થી નિહાળવાનો લ્હાવો મળે છે.

મોટાભાગ ના સંત મહાત્માઓ ભગવદ્દલીલા કે તેમની પોતાની ઉપદેશ વાણી ને ગદ્ય કે પદ્ય રૂપે  રજુ કરતા હોય છે તે રજુ કરવા તેમને સભાન પ્રયાસ કરેલ હોય છે. પણ મીરાંબાઈ ના પદો ની એ ખાસિયત છે કે તેઓએ  આ પદો ની રચના કરવાની કોઈ સભાન ચેષ્ઠા નહતી કરી પરંતુ તેમના અંતર માં ચાલતા ભાવો એજ અનાયાસે પદો નું રૂપ લઇ લીધું હતું. મીરાંબાઈ માટે આ પદો તેમના મન ના વિચારો ને વહાવતું એક ઝરણું બની રહ્યા હતા અને તેમની સુખ અને દુઃખ ની સંવેદનાઓ નું તરણું બની રહ્યા હતા. મીરાંબાઈ ના પદો માં તમને વિવિધ ભાવો નું મેઘધનુષ જોવા મળશે. તેમાં પ્રતીક્ષા પણ છે તો પ્રેમ પણ છે, વિહવળતા છે તો વહાલ પણ છે અને સંયોગ છે તો વિયોગ પણ છે …અને આ અંતર ના ભાવો નું જયારે શબ્દો માં અવતરણ થયું ત્યારે આપો આપ પ્રાસ અને છંદ નો પણ તાળો મળી ગયો હતો અને એટલેજ કદાચ મીરાંબાઈ ના પદો ની હસ્તપ્રત ક્યાંય જોવા મળતી નથી, એ તો માત્ર શાબ્દિક રૂપે અને એક સદી માં થી બીજી સદી માં સરકતા રહે છે.

             મીરાંબાઈએ તેમના પદો દ્વારા તેમના સ્વજીવન ના ઘણા પ્રસંગો નું નિરૂપણ કરેલ છે. તેમના માતા-પિતા સાથે ના સંવાદો, તેમના લૌકિક પતિ સાથે નું અલ્પ લગ્ન જીવન, વૈધવ્ય પછી તેમના કુટુંબીઓ દ્વારા ઉભા કરેલા ઝંઝાવાતો જેવા વિવિધ પ્રસંગો ની સંવેદના પદો દ્વારા તેમણે  વહાવી દીધી છે. મીરાબાઈ ના મોટાભાગ ના પદો તેમના પ્રિયતમ ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યે પ્રગટ થતો માધુર્ય ભાવ નું નીરુપણ કરાવે છે તો સાથે સાથે અમુક પદો માં તેમના પ્રભુ પ્રત્યે ની તેમની ઊંડી શ્રદ્ધા, અફર નિશ્ચયતા, પ્રભુ નું નામ માહાત્મ્ય અને તેમનો દર્શનાનંદ પણ છતાં થાય છે. અમુક પદો માં મીરાંબાઈએ સત્સંગ ઉપદેશ કરેલ છે તો ક્યાંક પ્રાર્થના વિનય નું મહત્વ સમજાવ્યું છે. મીરાંબાઈ ને તેમના ગુરુ પ્રત્યે પણ ખુબ માન અને આદર હતા તે પણ તેમના અમુક પદો દ્વારા ફલિત થાય છે.

મીરાંબાઈ સાથે તેમના ગિરિધર ગોપાલે લીલાઓ સદેહે નહતી કરી પણ મીરાંબાઈ એ તેમના પદો દ્વારા સર્વે વ્રજ લીલાઓ ની અનુભૂતિ કરેલ છે. તેમના પદો માં ચીરહરણ થી માંડી ને ગોવર્ધનલીલા નું આલેખન થયેલ છે તો તેમના પદો માં વ્રજ માં ગોપાલ ના ગો વિચરણ થી માડી ને  મુરલીધર ની મુરલી  ના કામણ સુધી ના પ્રસંગો વર્ણવેલા છે. ક્યાંક પદો માં હોળી ના રંગો ની છોળો ઉડે છે તો કયાંક રાસલીલા ના તાલે પગ ઝૂમી ઉઠે છે.

       આવું અનેકવિધ સંવેદનાઓ નું નિરૂપણ તો માત્ર મીરાંબાઈ ના પદો માંજ જોવા મળે છે. તો આટલી પ્રસ્તાવના સાથે ચાલો આપણે પણ આવતા લેખ થી મીરાંબાઈ ના ભાવવિશ્વ ની સફરે નીકળીએ અને તેમના પદો દ્વારે તેમના મનોભાવો ને ખુબ નજદીક થી (અર્વાચીન યુગ ના લેન્સ પહેરીને) નીહાળીયે. મીરાંબાઈ ના આ એક સુંદર ભજન સાથે વિરમું છું.

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

૧૦-કબીરા

                       ક્બીરો મારો નિર્ભય 
આદિકાળ સાથે જન્મ આપણા સાથે સંકળાયેલ છે અને જન્મ સાથે મૃત્યુ….અને જીવન સાથે વિસ્મય,અભિપ્રાય અને ભય સંકળાયેલા હોય છે, તો ઘણીવાર પ્રશ્ન થાય ,આ જીવન પાર સહજ કેવી રીતે કરી શકાય? આ મૃત્યુનો ભય તો સુખેથી જીવવા પણ નથી દેતો . આ ભય, સમય અને માણસ બન્નેને ખાઈ જાય છે ત્યારે હું જવાબ શોધવા કબીરા તરફ વળું છુ.આ કબીરની જેમ બેફિકર અને નિર્ભય કઈ રીતે રહેવાય ? 
          કબીરા ઓ કબીરા -આ મૃત્યુ મને સમજાતું નથી.જેની સાથે દિવસ રાત વિતાવ્યા હોય ,આખું જીવન જેમની આસપાસ વિતાવ્યું હોય. કેટલી મહેનતે ઘર વસાવ્યું હોય અને બસ આમ જ એક દિવસ બધું છોડીને ચાલ્યા જવાનું……ઘરને ઉંબરેથી નીકળેલો માણસ સાંજે હેમખેમ ઘેર પહોંચશે કે નહિ ? તે આપણને અચાનક છોડીને ચાલી જાય તે કેવીરીતે સહેવાય? મૃત્યુના ભયનો અતિરેક મુંઝવે  છે મને અને હું કબીરના દોહાનું પુસ્તક ખોલું છુ.અને સામે જ પાનામાં દેખાય છે આ દોહો 
“અનજાને કો સરગ નરક હૈ,હરી જાને કો નાહી,
જે હી ભવ લોગ ડરત હૈ,સો ડર હમરે નાહી.”
         “સો ડર હમરે નાહી” આમ કહેવાથી થોડું નિર્ભય થવાય છે? મારે કબીરની વિચારધારાને જો મારા ગર્ભમાં રોપી ઉછેરવી હોય તો પણ પહેલા આ નિર્ભયતાને અપનાવવી પડશે..આ દુનિયા તો મેળો છે.એમાં જાતજાતનાં અને ભાતભાતનાં લોકોને મળવાનું થાય છે ત્યારે સજાગતા સાથે પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત રહેતા શીખી કબીરની જેમ વેળાસર નિર્ભય થવું પડશે.કબીરના દોહા સામાન્ય દેખાય છે.પણ તેના તત્વને પકડીએ તો આપણે પણ કબીરની જેમ ગાઈ ઊઠેએ કે ..
“કોઈ નહી અપના સમઝ મના,ધન દોલત તેરા માલ ખજીના,
દો દિનકા સપના સમઝ મના,નંગા આના ,નંગા જાના,
નહી કપડાં રખના સમઝ મના,ભ્રુકૃટીમેંસે જાન નિકલ ગઈ,
મુંહ પર ડાલા ઢકના……કહે કબીરા સુન મેરે સાધો
  વો હી હૈ ઘર અપના…..”
          કબીર બધી વસ્તુ કેટલી સરળ રીતે ઉઘાડેછોગ મૂકી આપી સત્યને પ્રગટ કરે  છે.વાત એની સરળ છે કે સ્થૂળ ચક્ષુ વસ્તુને વસ્તુ રૂપે જુએ છે. અને આ અભિપ્રાય થકી જ ભય ઉત્પન્ન થાય છે.જે મારું નથી તે મારું ક્યાંથી હોય ?પોતાના મન સાથે વાત કરતા કબીર પોતાને જ ટોકે છે.ત્યારે મને પ્રશ્ન થાય છે કે શું કબીર પોતાને ટોકી ટોકીને નિર્ભય થયા હશે ?કબીરને સંત તરીકે ન લઈએ અને એની નિર્ભયતાને વિચારધારા તરીકે અપનાવીએ તો પણ આવા વિચારોને આપણામાં પોસવા આપણે આપણી જાતને ટોકવી પડે !
          મને કબીરો ગમે છે કારણ એ મારા તમારા જેવો માણસ છે.અને છતાં એ પાણીના વહેણની જેમ સહજ કઈ રીતે જીવે છે ? કશી અપેક્ષા વગરના તમારી પાસે બધું છે તે તમારું નથી તમે માત્ર તેના રખેવાળ છો તેવા સાક્ષીભાવ સાથે કઈ રીતે રહેવાય?  આ આજની પેઢીને પ્રશ્ન  થાય એ સ્વભાવિક છે.તેનો જવાબ પણ કબીર પાસે છે.
      “ઇસ તનધન કી કૌન બડાઈ”ગાનાર કબીર ઘૂંટીઘૂંટીને પોતાને જ કહે છે.આ દોહાના  અને કોઈ પણ ધર્મના અર્થ આવા સીધાસાદા કાઢીએ તો ..”કશું કાયમ ટકતું નથી, કશુંય શાશ્વત નથી, કશુંય કાયમ માટે તમારી પાસે રહેવાનું નથી. આપણું પાંચ તત્ત્વનું બનેલું ખોળિયું; એ પણ ક્ષણભંગુર છે. તો આ ક્ષણભંગુરનું મમત્વ અને મહત્ત્વ શા માટે?”
        કબીરને પણ આપણી જેમ નવાઈ લાગે છે, અચરજ થાય છે, અચંબો થાય છે અને આજ અચરજ એને આત્માની સભાનતા તરફ દોરી જાય છે.તમને મળેલા જીવનને ભયથી વેડફી નાખો તો વાંક કોનો છે ? 
કબીર પોતાને પ્રશ્ન કરે છે અને પછી પોતા ઉપર હસે છે.પોતાની અજ્ઞાનતા ઉપર આપણે હસી પણ ક્યાં શકીએ છીએ ?મને કબીરામાં સદાય જ્ઞાન ભક્તિનો સમન્વય દેખાયો છે..હું એને પ્રશ્ન કરું તો એ ભક્તિરૂપી દોહામાં એના જવાબ પીરસે છે.એના દોહા એટલે ઘૂંટાયેલી અનુભૂતિ.બીજી તરફ કવિ તરીકે કબીરને પોખીએ તો દોહાની બે પંક્તિમાં સમગ્ર અનુભૂતિવિશ્વ કબીર સમાવી શકે છે.સમજણ તો આપણે અર્થ તારવીને ઉત્પન્ન કરવાની છે.મને કબીરની રીત ગમે છે.એ પોતાને ટોકીને પોતાને સુધારે છે.કોઈ તમને ટોકે એ ગમે ખરું? પણ તમે જ તમારી જાતને ટોકીને અનુભવથી જ્ઞાન કેળવો તો ?
      હું પણ કબીરની વિચારધારાને જયારે મારામાં રોપું છું ત્યારે એને પોષવા મારે અનુભૂતિનું ખાતર નાખવું રહ્યું.મને કબીર ની નિર્ભયતા જોઈએ છે.  જે થતું હોય તે થવા કેવી રીતે દેવું. કશામાં દખલ કરવી નહિ. શું આ શક્ય છે ખરું ?કબીર વિચારધારા તો આપણને વિચારવા મજબૂર કરે છે.
       “તારું પોતાનું મન શાંત હોય તો,આ જગતમાં કોઈ દુશ્મન છે જ નહી. પોતાનો મિથ્યા અહંકાર ફેંકી દે અને ખોટા અભિપ્રાય થી બહાર નીકળ અને તારા આત્માને ઓળખ. શરીર અને આત્મા જુદા છે. આત્મા પરમાત્માનો અંશ છે તેનો અનુભવ એકવાર થશે પછી મૃત્યુનો ભય નહી રહે તું  મૃત્યને પણ સહજ સ્વીકારીશ.
        “ એકવાર યોગગુરુ બાબા ગોરખનાથ કબીરને પૂછે છે” કબીર તુમ કબસે ભયે બૈરાગી? તુમ્હારી સુરતી કહાઁ કો લાગી?”તો કબીર કહે છે”મૈં ચિત્રા કા મેલા નાહી,નાહી ગુરુ નાહી ચેલા,સકલ પસારા જિન દિન નાહી,જિન દિન પુરુષ અકેલા,ગોરખ હમ તબકે હૈ બૈરાગી.હમારી પ્રીતિ બ્રહ્મા સો લાગી,હમારી સુરતી બ્રહ્મા સો લાગી.”  આમ જેની સુરતી ને પ્રિતી પરમ સાથે જોડાએલ હોય તેને મૃત્યુનો ડર ક્યાંથી હોય ! હું તો પંદરમી સદીમાં થઈ ગએલ કબીરને શોધી રહી હતી કે જેના ગીત દેશ-વિદેશના દરેક ખૂણામાં ગુંજી રહ્યા છે.મને પણ જાણે કબીરો કહી રહ્યો છે ‘ચલો હમારે દેશ ‘.
       આજે અને આવતી કાલે આપણે કદાચ કબીરને સંત અને મહાત્મા તરીકે ન સ્વીકારીએ તો પણ આજની પેઢી એની વિચારધારાને જો અપનાવે તો કબીર સૌમાં જીવશે જ.બાહ્ય વિજ્ઞાનની શોધો કરી માણસ જયારે થાકશે ત્યારે બહારની દુનિયામાંથી નીકળીને ભીતરમાં એની ખોજ શરુકરશે ત્યારે કબીરો ફરી જીવીત થશે, સમય માણસને ખાઈ શકે છે પણ સારા સાત્વિક વિચારો ક્યારેય નાશ પામતા નથી હું પણ કબીરાને એક કોન્સેપ્ટ તરીકે મારા જીવનમાં સ્વીકારું છું. 
             “સ્વવશતા”નો સંત કબીરનો સિદ્ધાંત તો એવો અનોખો છે કે જે કદાચ વાચકોએ ભાગ્યે જ જાણ્યો હશે જેની વાત આવતા અંકે કરીશું 

 

-જિગીષા પટેલ

 

૯ – मेरे तो गिरधर गोपाल …અલ્પા શાહ

મીરાંબાઈ – પૂર્વ જન્મ ની ગોપી….?

એવું માનવા માં આવે છે કે મીરાંબાઈ તેમના પૂર્વ જન્મ માં લલિતા, વિશાખા કે બીજી કોઈ પ્રમુખ ગોપી હતા. રાધાજી ના ગામ બરસાના માં કોઈક સંત મહાત્માએ તે બાબતે આવી એક રસપ્રદ અને તર્કબદ્ધ  કથા કરી હતી જે મેં એક પુસ્તક માં વાંચી હતી….તે આજે અહીં રજુ કરું છું.

        બરસાના માં એક ગોપી નો વિવાહ શ્યામસુંદર ના નંદગાંવ ના સખાવૃંદ ના એક ગોપ સાથે થયો હતો. જયારે આ ગોપ નંદગાંવ થી બરસાના ગોપી ને આણા વખતે લેવા ગયો ત્યારે ગોપી ની માતાએ ગોપી ને શીખ આપતા કહ્યું “બેટા, નંદગાંવ માં એક શ્યામસુંદર કનૈયો છે, જે ખુબ નટખટ અને ચંચળ  છે અને એક વખત જો તેની સાથે જેની નજરો મળી જાય ને તેનું બીજા કોઈ કામ માં ચિત્ત ચોંટે નહિ..અને એનું મન કનૈયા ના વશ માં થઇ જાય છે….માટે તેના થી ચેતી ને રહેજે અને ક્યારેય નજર મિલાવીશ નહિ અને ઘૂંઘટ ઉઠાવીશ નહિ ….”. ગોપી એ માં ની શિખામણ ગાંઠે બાંધી  અને ગોપ સાથે નંદગાંવ રવાના થઇ……જેવો રથ નંદગાંવ ના સીમાડે પહોંચ્યો ત્યાં શ્યામસુંદર પ્રગટ થયા અને સખા ને કહેવા લાગ્યા કે “કેમ સખા ભાભી ને લઇ આવ્યો? મને ભાભી ના સુંદર મુખ ના દર્શન તો કરાવ…” ગોપ એ નિર્દોષ ભાવે કહ્યું …”લાલા – તારાથી પરદો કેવો, તું જાતેજ રથ નો પડદો ખોલી જોઈ લે ને …”  ઘૂંઘટ માં રહેલી ગોપી આ વાર્તાલાપ સાંભળતી હતી તે એકદમ સતેજ થઇ ગઈ અને તેને માં ની શિખામણ યાદ આવી ગઈ…”  શ્યામસુંદરે રથ પર ચઢી ને ભાભી ને મુખદર્શન કરવા દેવા માટે વિનંતી કરી પણ ગોપી ટસ ની મસ ના થઇ એટલે શ્યામસુંદર હસતા હસતા બોલ્યા “કઈ વાંધો નહિ…અત્યારે તમે ભલે તમારું મુખદર્શન ના કરવો કરાવો પણ એક દિવસ તમેજ મારુ મુખદર્શન કરવા સામે થી આવશો….” અને રથ પરથી ધીમે રહી ઉતરી ગયા.

    થોડા સમય પછી જયારે ઇન્દ્ર કોપાયમાન થયા અને મેઘ ના ધણ નું આક્રમણ થયું અને વ્રજ પર પ્રલય ના વાદળો મંડાયા ત્યારે સૌ વ્રજવાસીઓ ની રક્ષા કરવા આપણે સૌ જાણીએ છીએ તેમ શ્રી કૃષ્ણે શ્રી ગિરીરારાજજી ને પોતાની ટચલી આંગળી પર ધારણ કર્યા.. અને ત્યારે સૌ ગોપ ગોપીઓ અને વ્રજવાસીઓ આશરો લેવા ગિરિરાજજી ની છાયા માં આશ્રય લેવા દોડી આવ્યા. “આપદકાલે મર્યાદા નાસ્તિ” એ નિયમે પેલી બરસાના વાળી ગોપી પણ દોડી આવી અને ભયભીત હરણી ની જેમ તેની આંખો ચારે કોર ફરતી ફરતી સીધી આપણા કનૈયા પર જઈ પડી. અને શ્યામસુંદર મુખકમળ, પિતાંબરધારી અને બંસીધર કનૈયા ને ટચલી આંગળી પર ગિરિધર ધારણ કરેલ જોઈ ગોપી ના મન માં એક અણદીઠી પીડા ઉપડી કે અરેરે મને મારી માં એ આ મનમોહન નું મુખ જોવાની મનાઈ કરેલી? આ તો કેવી આત્મઘાતી શિક્ષા? મારા આટલા દિવસો વ્યર્થ ગયા….આવા વિચારો સાથે તેની આંખો માંથી પશ્ચાતાપ ના અશ્રુ દડદડ વહેવા લાગ્યા…તેના જીવ માં તાપ ઉત્પન્ન થયો કે આ શ્યામસુંદર મારુ મુખ દર્શન કરવા સ્વયઁ રથ પર મારી પાસે આવ્યા હતા અને મેં તેમની અવગણના કરી હતી…અને તે દોડી ને શ્યામસુંદર ના ચરણો માં પડી ગયી અને અંતકરણ પૂર્વક ની માફી માંગવા લાગી. શ્યામસુંદર એ ગોપી ને ઓળખી ગયા અને તેમની આંખો માં ચમક અને હોઠો પર મુસ્કાન સાથે તેઓ બોલ્યા કે “આ દેહ દ્વારા તે મારુ અપમાન કર્યું છે એટલે આ દેહ માં તો તું મને નહિ પામી શકે પણ આગળ ના કોઈક જન્મ માં અવશ્ય તારી સાધના સફળ થશે અને તું મને પ્રાપ્ત કરીશ.”

અને આજ બરસાના વાળી ગોપી એ ૧૪૯૮ માં મેવાડ માં મીરાંબાઈ તરીકે જન્મ લીધો. પૂર્વજન્મ માં તેઓ જે  ઘૂંઘટ અને સામાજિક લોક લાજ અને કુળ-મર્યાદા ના લીધે પ્રભુ ના દિવ્ય દર્શન થી વંચિત રહ્યા હતા  તેજ ઘૂંઘટ અને લોક-લાજ નો વિરોધ કરવાનો ભાવ તેમના મીરાંબાઈ તરીકે ના જન્મ માં પ્રદર્શિત થયો. વળી તેમની સ્મૃતિ માં પૂર્વજન્મ ના ગિરિધર ની છબી જે અંકિત થયેલી હતી તે આ જન્મ માં પણ અકબંધ રહી હતી અને તેથીજ તેમના દરેક પદ ના અંત માં “ગિરિધર” ના હસ્તાક્ષર શબ્દો રૂપે રહેલા હોય છે….ખરેખર મીરાંબાઈ તેમના પૂર્વ જન્મ માં શું હતા એ તો એમના શ્યામસુંદર જ કહી શકે પણ એ વાત માં તો બે-મત નથી જ કે મીરાંબાઈ એક શુધ્ધાત્મા હતા અને માત્ર અને માત્ર શ્રી કૃષ્ણ તેમનું સર્વસ્વ હતા અને શ્રી કૃષ્ણ ના ચરણો માંજ તેમનું શરણ હતું.

તો ચાલો આજે મીરાંબાઈ ના પૂર્વજન્મ ની કથા મમળાવતા મમળાવતા અને આ પદ સાંભળતા સાંભળતા વિરમું છું….

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

નોંધ: પ્રસંગ સ્વામી આનંદ સ્વરૂપજી લિખિત “મીરા સુધા સિંધુ” નામ ના હિન્દી પુસ્તક માં થી લેવામાં આવ્યો છે

૮-કબીરા

કબીરાની સાથે તેના માતાપિતાની સમર્પણ સમજ અને સ્વીકાર
“સત્ય પ્રેમકા ભર ભર પ્યાલા,આપ પિયે ઔર પિયાવે,
કે પરદા દૂર કરે અખિયન કા,બ્રહ્મા દરસ દિખલાવે…
                કબીર ….ઓ કબીર…. હમ જુલાહે હૈ બેટા! કયા પૂરા દિન ગાતા રહેતા હૈ સબ સાધુઓકો ઈક્કઠા કરકે, તુમ્હારા ધ્યાન અપને ધંધેમેં લગાઓ બેટા ! હમેં જોગીયા નહી બનના હૈ……કબીરની માને તો આ આધ્યાત્મના અનોખા વણકરની એક પણ વાત સમજાતી નહોતી.”ઘર કી મૂર્ગી દાલ બરાબર” એને તો કબીરાની આ બ્રહ્મવાક્ય જેવી વાણીમાં રસ નહોતો.માને તો પોતે કેટ કેટલા સમર્પણ અને મહેનત થકી ઊભો કરેલો વણકરનો ધંધો દીકરો સરસ રીતે કરે અને ઘર ચલાવવા બે પૈસા રળી ગરીબાઈની ભૂખ ભાંગે તેમાં રસ હતો.આ બાજુ માની બૂમાબૂમ,બીજી બાજુ કબીરના પિતાએ કબીરને વણેલી ચાદરો આપી હતી તેને વેચવાની હતી.કબીર તો તે ચાદરો વેચવાના પોટલા એકબાજુ મૂકી ભજન કરવા બેસી ગયા.કબીરનાં પિતા પણ ગામનો માણસ ચાદરોનું રખડતું પોટલું આપવા આવ્યો ત્યારે કબીર પર ગુસ્સે થઈ ગયા કે “બેટા !તું ભજન કરવામાં ,ધંધામાં ધ્યાન નહી આપે તો કેમ ચાલશે?આ મહેનત કરી વણેલી ચાદરો,તું વેચીશ નહી તો આપણા ઘરનો ગુજારો કેમ ચાલશે?
               માતા પિતાની નજરે સમજીએ . બંનેની ઈચ્છા હતી કબીર વણકર તરીકે દક્ષતા પ્રાપ્ત કરે પણ કબીર માટે આ શક્ય જ ન હતું. હા એણે ચાદર વણતા જીવન વણી નાખ્યું, એમના માબાપે કેટલો સંઘર્ષ કર્યો હશે તેની કલ્પના તો કરો પણ આ સંઘર્ષ સમય જતા સમજણમાં પરિવર્તન પામ્યો.કબીર કોઈ સામાન્ય વ્યક્તિ નથી – એ વાત સમયે તેમનામાં દ્રઢ કરી હશે. અનહદ સાથેના આવા અનર્ગળ પ્રેમની ભાષા સમજતા સામાન્ય માણસને તો વાર જ લાગે ને?
              કબીરના જીવનના કેન્દ્રબિંદુમાં પ્રભુ છે અને જીવનનાં સર્વ કાર્યો આ કેન્દ્રબિંદુમાંથી જ થતા હોય છે આથી કાર્યોનો સહજ આનંદ આવા જીવનને ગતિ આપે છે, શક્તિ આપે છે અને સ્થિતિ આપે છે. પરંતુ મોટે ભાગે માનવીનાં કાર્યો અહંકાર,ફળની ઇચ્છાઓ, આવેગોથી થતા હોય છે આથી આવાં કાર્યો જીવનને પરિપૂર્ણતાની દિશામાં લઈ જઈ શક્તાં નથી.કબીર તો પોતાની મસ્તીમાં મસ્ત હતા. એને તો એના સાહેબ પર પોતાની જાત કરતા પણ વધુ વિશ્વાસ હતો.વ્યવસાયે વણકર હતો.એમના પિતાનો વ્યવસાય એમને મળ્યો.તણાવાણા ભેગા કરી ચાદર વણવી એ વારસાગત મળ્યું.એમના પિતા ઈચ્છતા કે એ સારો વણકર થાય અને જીવન નિર્વાહ પણ થાય પણ કબીર ક્યારેય ધંધામાં ઠરીઠામ ન થયા.પણ ક્યાંથી થાય ? ફકીર જો હતાં… ……એટલે કબીરો તો એ ગાતો કે
          “ભલા હુઆ મેરી ગગરી ફૂટી,મેં પનીયા ભરનસે છૂટી,
                     ભલા હુઆ મેરી માલા તુટી, મેં માલા ફેરનેસે છૂટી.”
“ધીરે ધીરે રે મના ધીરે સબકુછ હોય,
માલી સીંચે સો ઘડા વક્ત આયે ફલ હોય.”
             કબીરાએ પોતાના માતાપિતાને સમજાવતા સમજાવતા આખા જગતને બે લાઈનમાં જીવન જીવવાની ચાવી બતાવી દીધી. માતાપિતાએ પૂછ્યું કે “બેટા ! તારી વાત ,તારી સમજ સાચી પણ તું શું ચાહે છે ?”ત્યારે કબીરાએ કહ્યું:
“ચાહ ગઈ ,ચિંતા મીટી ,મનવા બેપરવાહ,
જિસકો કછુ નહી ચાહિયે વહી હૈ શહેનશાહ.”
           કબીરાની આવી વિદ્વતાભરી વાતો સાંભળી તેના માતપિતાને પણ દીકરાની પ્રભુ પરની અનૂઠા પ્રેમ ,વિશ્વાસ અને અખંડ શ્રદ્ધાની વાતોની સમજ આવતી ગઈ. કબીર સ્વભાવે ફકીર હતા..જે હોય તેને સહજ સ્વીકારી લ્યો ને….આવી સહજ ફ્કીરતાનો જોટો જડવો મુશ્કેલ હતો.એકવાર કબીરને કોઈએ પૂછ્યું:
ઈશ્વરની પાસે જવાનો માર્ગ કયો?કબીરે જવાબ આપ્યો: ‘અરે! માર્ગની વાત કરીએ તેમાં જ દૂરતા આવી જાય છે.હું પ્રાણી છું અને ઈશ્વર મારો પ્રાણ છે પછી દૂરતા કયાં રહી? દૂર હોય તો માર્ગ હોય. દૂર ન હોય તો માર્ગ કેવો?’ અને તેમણે ગાયું:
“પાની બીચ મીન પિયાસી ,મોહિં સુન સુન આવૈ હાઁસી.”
          યોગ ગુરુ ગોરખનાથાબાબા એકવાર કબીરને કાશીના ગંગા કિનારે એ જોવા લઈ ગયા કે કબીર કોના પ્રેમમાં લીન છે? ગોરખનાથ બાબાએ કીધું “ચાલ ,તું મને શોધી બતાવ!”ગોરખનાથજીએ દેડકો બની ગંગામાં કૂદકો માર્યો.કબીરે તો ગંગામાં એક હાથ નાંખ્યો અને ગોરખનાથ બાબાને દેડકા રુપે હાથમાં લઈ બહાર કાઢ્યા. હવે કબીરનો વારો હતો. કબીરે ગંગામાં કૂદકો માર્યો. ગોરખનાથ બાબાએ કબીરાને શોધવા આમ તેમ બહુજ ગોતા લગાવ્યાં પણ કબીર હાથમાં ન આવ્યા.જયારે ગોરખનાથબાબાએ હાર માની ત્યારે કબીર હાથ જોડીને બહાર આવ્યા.  કબીરે કીધું” મેં તો ગંગાની લહેરનું રુપ ધારણ કર્યું હતું”આવી હતી કબીરની સુરતી અને આવો હતો કબીરનો પ્રેમ.કબીરાની આવી પ્રેમમાં ઓગળીને એકાકાર થતી કબીરવાણી સાંભળી માતાપિતા પણ બહુજનસમુદાયની જેમ કબીરાને સહર્ષ સ્વીકારવા લાગ્યા.
              કબીર નો આત્મવિશ્વાસ તો જૂઓ “તું મારી આંખમાં એકવાર આવી જા કે પછી આંખો જ બંધ કરી દઉં.- પછી હું કોઈને ના જોઉં અને તને પણ કોઈને ન જોવા દઉં. મારી આંખના એકાંતખંડમાં કીકી રુપી પલંગ પાથરી અને પલકોના પરદા પાડીને મેં મારા પિયુને રીઝવી લીધો છે.”
“નૈંનો કી કરી કોઠરી,પુતરી પલંગ બિછાય
પલકોં કી ચિક ડારિ કૈ,પિયા કો લીયા રિઝાય.”
           કબીરે સત્યને પીને અનુભવીને પ્રગટ કર્યું માટે કબીર એક સુસાંસ્કૃતિક વિચારક હતો.વણકર ખરો પણ પ્રભુની હાજરીનો સભાનપણે સતત અનુભવ કર્યો.પ્રભુની ચેતના સાથે તાદાત્મ્ય સાધ્યું છે. આ વાત કબીરના માબાપને અને સામાન્ય વ્યક્તિને સમજતા વાર લાગે તેમાં નવાઈ નથી. આધ્યાત્મિક જીવનની બક્ષિસ પ્રભુ સર્વને કંઈ એમ ને એમ આપી દેતા નથી. અંતઃસ્થ પ્રભુ કંઈ એમ ને એમ જ પોતાના ઉપર રાખેલો પડદો ઉઠાવી દેતા નથી.
             સંઘર્ષમાંથી સમજ કેળવી અને તેનો સહજ સ્વીકાર કરીને આત્માને વણતા વણતા કબીરે તેમના માબાપની વણકર બનવાની ઈચ્છા પૂર્ણ કરી અને પરમાત્માને આંખોમાં પરોવી એવી દક્ષતા પ્રાપ્ત કરી કે પોતાના આત્માને જાણી પાણીમાં લહેરની જેમ તરી ગયો.

જીગીષા પટેલ 

૮ – मेरे तो गिरधर गोपाल …અલ્પા શાહ

હરિ વસે છે હરિના જનમાં….

ગઈકાલે Milaap.org પર આધુનિક જમાના ના શ્રવણ – મુંબઈ ના ડૉક્ટર ઉદય મોદી અને તેમની લગભગ ૨૦૦ વડીલો ને નિઃશુલ્ક ભોજન પૂરું પાડવાની સેવા વિષે જાણવા મળ્યું. આ એવા વડીલો છે જેઓ અશકત અને વૃદ્ધ હોવાની સાથે નિયમિત ભોજન લઇ શકવા આર્થિક રીતે અસમર્થ છે. આ ભાઈ આવા ૨૦૦ વડીલો માટે એક દીકરા તરીકે ફરજ બજાવે છે અને દરરોજ તેમને ગરમાગરમ ભોજન નું ટિફિન પહોંચાડે છે અને એટલુંજ નહિ, એક દીકરા તરીકે ક્યારેક તેમની સાથે ૫ મિનિટ બેસી ને તેમના ખબર અંતર પણ પૂછી લે છે. આવું કઈ વાંચું ત્યારે મને કાયમ મન માં સવાલ થાય – આવી વ્યક્તિઓ ને તો ભગવાન ના દર્શન કરવા કોઈ મંદિર માં જવાની જરૂર જ નહિ પડતી હોય…તેમના માટે તો આ અજાણ્યા વડીલો જ ભગવાન બની ને રહ્યા છે….તેમણે પણ મીરાંબાઈ એ આ ભજન માં લખ્યું છે તેમ હરિના જન માંજ હરિ ના દર્શન કર્યા છે…

હાંરે …હરિ વસે છે હરિના જનમાં, શું કરશો જઈ વનમાં.
ભેખ ધરીને તમે શીદ ભટકો છો,પ્રભુ નથી વન કે અરણ્યમાં;…હરિ
કાશી જાઓ ભલે ગંગાજી ન્હાવો,પ્રભુ નથી પાણી-પવનમાં…હરિ
જોગ કરોને ભલે જગન કરાવો,પ્રભુ નથી હોમ હવનમાં;…હરિ
બાઈ મીરાં કહે પ્રભુ ગિરિધર નાગર,હરિ વસે છે હરિના જનમાં… હરિ

મીરાંબાઈએ જે યુગ માં જીવન પસાર કર્યું તે યુગ માં પણ તેમની વિચારસરણી કેટલી સ્પષ્ટ હતી તે આ પદ માં પ્રદર્શિત થાય છે. તે યુગ માં તો હોમ-હવન, પૂજન, તીર્થયાત્રા ઇત્યાદિ જ પ્રભુ પ્રાપ્તિ ના સાધનો માનવા માં આવતા છે અને તે યુગ તો રીતિ રિવાજો અને રૂઢિચુસ્તતા ની સાંકળો થી જકડાયેલો હતો ત્યારે તે યુગ માં પણ મીરાંબાઈ એ આ પદ દ્વારા આવા રિવાજો અને નિયમો નો વિરોધ કરી ને હરિ ના જન માંજ એટલે કે મનુષ્ય માં જ ઈશ્વર ના દર્શન કર્યા છે. મીરાંબાઈ પોતે પોતાના ગિરિધર ગોપાલ સાથે અંતરેથી જોડાયેલા હતા અને તેમનું રોમેરોમ કૃષ્ણમય હતું પણ મીરાંબાઈ ને ક્યાંય રીતિ-રિવાજો માં ઉલઝતા જોવામાં આવ્યા નથી. હું પોતે રીતિ-રિવાજો કે હોમ-હવન કે તીર્થયાત્રા ની વિરોધી નથી પણ જે લોકો જયારે પ્રત્યેક જીવ માં ધબકતા ઈશ્વર ને અણદેખો કરી ને રીતિ-રિવાજ અને હોમ-હવન માં કે તીર્થયાત્રા માં જ ઈશ્વર ને શોધવા નો પ્રયાસ કરે તેવા લોકો  એક લાલ બત્તી સમાન છે. જોકે હવે સમાજ બદલાઈ રહ્યો છે અને વધુ ને વધુ લોકો “માનવ સેવા એજ પ્રભુ સેવા” એ ઉક્તિ સાર્થક કરવા કટિબદ્ધ થઇ રહ્યા છે.

હમણાં મેં મધર ટેરેસા પર લખાયેલ પુસ્તક “Something Beautiful for God” by Malcolm Muggeridge વાંચવાનું ચાલુ કર્યું. મધર ટેરેસા પણ “હરિ વસે છે હરિના જનમાં…” ને પોતાના જીવન માં સાંગોપાંગ ઉતારી ને જીવન જીવી ગયા. મધર ટેરેસા જનસેવા તો કરી છે પણ તે પણ એવા ગરીબ,અપંગ,બેઘર, રોગિષ્ટ અને રક્તપીતિયાં ની કે જેણે સમાજે તરછોડી દીધા હતા. મધર  ટેરેસા તેમને માત્ર ઓટલો અને આશરો નહતા આપ્યા પણ પોતાના અંતર ની હૂંફ પણ સાથોસાથ આપી હતી. તેમને એવો અહેસાસ કરાવ્યો હતો કે તેમના જીવન ની પણ કોઈ ના માટે કઈ કિંમત છે….અને અહેસાસ હોવો ઘણી વખત એક માત્ર જીવન ચાલક બળ બની રહી શકે છે. તેઓ બહુ દ્રઢ રીતે માનતા કે We think sometimes that poverty is only being hungry, naked and homeless. The poverty of being unwanted, unloved and uncared for is the greatest poverty. We must start in our own homes to remedy this kind of poverty. અને મધર ટેરેસાએ તેમના જીવનકાળ દરમિયાન ઘણા બધા એવા લોકો પર કરુણા વરસાવી. અને એટલે કદાચ પુસ્તક ના લેખક લખે છે કે  “ She is the light which could never be extinguished” મીરાંબાઈ પણ આજ વાક્ય ના હકદાર છે.

લેખ સાથે શ્રેણી ના લેખ પુરા થયા. બે મહિના ના સમય માં મીરાંબાઈ ને સમજતા સમજતા અને તેમના પદો નું  સ્થૂળ અને સાથે સાથે સૂક્ષ્મ અર્થઘટન કરતા કરતા હું મારા પોતાના અંદર ના અવાજ સાથે વધુ નૈકટ્ય સાધી શકી છું. એક સ્ત્રી તરીકે પોતાની મર્યાદા માં રહી ને પણ જીવન ના ઝંઝાવાતો સામે કેવી રીતે અડગ ઉભા રહેવું અને કેવી રીતે પોતાના આત્મા ના સાદ ને વહેતો કરવો તે વધુ સારી રીતે સમજી શકી છું.   હજુ તો મીરાંબાઈ ના ઘણા બધા પદો ને સમજી ને આપણે સાથે માણીશું કારણકે મજલ ઘણી લાંબી છે અને મીરાંબાઈ અને તેમની ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યે ની પ્રીત ઘણી ઊંડી છે. તો ચાલો આપણે હંસા દવે ના મધુર સ્વર માં પદ સાંભળતા સાંભળતા છુટા પડીએ….

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૭-કબીરા

કબીરો મારો અધ્યાત્મિક અને વ્યાવસાયિક બંને અર્થમાં વણકર

 

ઝીની ઝીની બીની ચદરિયા
કાહે કા તાના કાહે કી ભરની કૌન તાર સે બીની ચદરિયા.
        અધ્યાત્મના વાગ્મય વણાટની એક આકર્ષક ઝલક ,ભારતની જ્ઞાન-ભક્તિ અને વૈરાગ્યની કવિતામાં જાતિપાંતિના ભેદ વિના નિહાળવી હોય તો તે મારા કબીરામાં તમે જોઈ શકશો.વ્યાવસાયિક અને આધ્યાત્મિક બંનેય અર્થમાં કબીરો મારો વણકર! જીવનની ચાદર તો વણાતી જ હતી, સાથે કવિતાની – શબદની ચાદર પણ વણાતી રહી અને એ ચાદરે અનેકને અનેક રીતે હેત અને હૂંફની, શાંતિ અને સુખની નવાજેશ કરી છે.કબીરે વણકર હતા માટે અનુભવ સહજ જ્ઞાનભક્તિરસના પદમાં વસ્ત્રના વણાટ માટે યોજાતી પરિભાષામાં પોતાનું અલૌકિક દર્શન રજૂ કર્યું .
           ભારતીય સંત કવિતામાં જીવજગત અને બ્રહ્મના સંબંધની તેમજ કાયા-માયાની ક્ષણભંગુરતા અને મિથ્યાપણાનીયે વાતો ચાલતી આવી છે.કાયાને કાચના કૂંપા સાથે,કાચી માટીના કુંભ સાથે જેમ સરખાવવામાં આવે છે તેમ કાપડ કે કંથા સાથે,ચૂંદડી કે ચાદર સાથે પણ સરખાવવામાં આવી છે.અહીં મારા કબીરાએ મનખ-દેહને પરમાત્માએ ચાદરની જેમ ઇંગલા,પિંગલા અને સુષુમ્ણાનાડીનાં તાણાવાણાથી વણી છે તેમ કહ્યું છે.
         એઝરા પાઉન્ડે કહ્યું છે આખા જનમારામાં એકાદું ભાવપ્રતીક આપી શકાય તો તે અનેક કાવ્યસંગ્રહો કરતા ચડિયાતું છે. જ્યારે મારા કબીરાએ તો તેમના વિવિધ પદોમાં અસંખ્ય ભાવપ્રતીક અનાયાસે યોજ્યા છે.આથી જ નિકારાગુઆના કવિ સોલંટીનેઈમે કબીરસાહેબને વિશ્વના શ્રેષ્ઠ કવિ કહ્યા હશે.
           અત્રે પ્રસ્તુત પદ કે શબદની ઉપાડની પંક્તિમાં ઝીણી ઝીણી વણેલી ચાદરનું બળવાન ભાવપ્રતીક કબીરાએ યોજ્યું આ રુપકાર્થમાં કહેવાયેલી ચાદર કોણે વણી છે તે વિશે તેમણે કહ્યું નથી. પરંતુ આ ચાદર એટલે કાપડનું અતિ બારીક, સૂક્ષ્મ અને સંકુલ રચનાવિધાન જેમાં છે તે મનુષ્યદેહ- એમ વગર કહ્યું વ્યંજિત થઈ જાય છે.શરીરરુપી ચાદર વણનારે ચાદરના વણાટમાં કયો તાણો વાપર્યો છે,કયો કાંઠલો વાપર્યો છે ,કયો વાણો વાપર્યો છે? આમ પૂછીને કબીરસાહેબ પોતે જ એનો જવાબ આપે છે:કબીરને જે અનુભવ જ્ઞાન થયું તેના થકી તેમણે જવાબ મેળવી શબ્દમાં પ્રગટ કર્યું.જેને કલમ પકડતા આવડતું ન હોય અને અક્ષર પાડતા પણ આવડતું ન હોય એની વાણીમાં આવી વાત ઉપજે છે એ શું કહે છે? યોગ અને તત્વ દર્શન ની ઊંડાઈ અને ઉચાઇ ક્યાંથી આવી ?એમાંથી પ્રગટતું દર્શન અને રહસ્ય આપણને અચંબામાં નાખી દે છે.
“ઇંગલા-પિંગલા તાના ભરની સુષમન તાર સે બીની ચદરિયા.”
            સરળ દેખાતી વાત આનો અર્થને શોધીએ તો જ તેની ગહનતા પામી શકાય.
યોગ અનુસાર મનુષ્યદેહ સૂક્ષ્મ નાડીઓ સૂર્યનાડી અને ચંદ્ર નાડીથી રચાયેલો છે૧) ઈડા (ઇંગલા), (૨) પિંગલા, (૩) સુષુમ્ણા. શરીરમાં ઘણું ખરું કાર્ય આ મુખ્ય ત્રણ નાડી દ્વારા ચાલે છે. જે વ્યક્તિ પોતાની જાત ને શાંત અને નિર્વિચાર કરી લે છે તેને આ લો લાગી જાય…
         સાધારણ મનુષ્યદેહમાં આ નાડીઓ સુષુપ્તાવસ્થામાં પડી હોય છે. યોગીઓ યોગસાધના દ્વારા ચેતાતંત્રની આ વિશિષ્ટ અને વિલક્ષણ નાડીઓને જાગ્રત કરે છે ત્યારે તેમને બ્રહ્મસાક્ષાત્કાર થાય છે એવું મનાય છે.મનુષ્યના શરીરમાં ત્રણ વિશિષ્ટ નાડીઓ ઉપરાંત યોગીઓની ગૂઢ કલ્પનાનુસાર આઠ કમળસ્થાનો છે.કપાળમાં બેચક્ષુઓનાં મદયસ્થાને ,સમગ્ર ચેતનાનું કેન્દ્ર છે.શરીરમાં યોગીઓએ કલ્પેલાં  દસ ચક્રસ્થાનો ઉપરાંત  દેહમાં વિહિત પંચતત્વગુણોની જાગૃતિ પણ શરીર ભીતર પ્રકટેલી ઊર્જા થકી સંભવિત છે(આકાશ, વાયુ,અગ્નિ, પાણી,અને પૃથ્વી તથા સત્વ,રજસ અને તમસ રુપ ત્રણ ગુણો) શરીરમાં આવા આવા સૂક્ષ્મભવ્ય અનુભવબિન્દુઓ સુષુપ્ત છે.ત્યાં ધ્યાન અને સમાધિ દ્વારા ચિત્તને સ્થિર કરતા જ્ઞાનનો સૂર્યોદય થાય છે. આ સૂર્યોદયથી દેહમાં રહેલા આઠ કમળસ્થાનોમાંનાં કમળબીજ પ્રફુલ્લિત થતા દેહને કદાપિ ન થયા હોય તેવા અદ્ભુત અનુભવ થાય.વિષ્ણુના નાભિકમળમાંથી બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ થયેલ તેવીજ રીતે દેહના કમળસ્થાનો અંકુરિત થતા તેમાંથી બ્રહ્માંડ અને તેનીય પેલે પારના બ્રહ્માનંદની અનુભૂતિ જન્મે છે.દેહમાં આવી અનનુભૂત ચેતના પ્રદીપ્ત થતા દેહની ભીતર ઊર્જાના ઓઘ ઊભરાવા લાગે.
            આજ વાત કબીરો પણ કહે છે.કબીર માત્ર ચાદરને વણતા નથી પણ સાથે ચેતાતંત્રની આ વિશિષ્ટ અને વિલક્ષણ નાડીઓને જાગ્રત કરે છે.કાર્યમાં જ ધ્યાન અને કાર્યમાં સમાધિ, ચાદર ના તાણાવાણા વણતા વણતા ચિત્તને સ્થિર કરવાનું, કબીરે એવું જ કર્યું હશે …. કબીરની અહી અનુભૂતિનો રણકો પ્રગટે છે અને માટે જ પ્રકટેલી ઊર્જા થકી શબ્દમાં પ્રગટ કર્યું છે .જીવભાવમાંથી શિવભાવ પ્રગટ થાય છે.ચાદર વણતા દિવ્ય ઊર્જાનું સાધકમાં અવત૨ણ દેખાય છે. વિશિષ્ટ ભાતવાળાં અને દિવ્યશક્તિવાળાં શરીર પિંડને વણનારે ચાદરરુપે વણ્યો છે.કોણે વણી છે આ ચાદર ? તેના જવાબમાં કબીરો કહે છે-
“સાંઈકો બુનત માસ દસ લાગે, ઠોક-ઠોક કે બીની ચદરિયા.”
        કબીર કહે છે – મારા સાંઈને આવી સૂક્ષ્મ ભવ્ય ચાદર વણતા દસ માસ લાગે છે. અહીં તેમણે માતાના ગર્ભાશયમાં ઊછરીને જન્મતા “બાળપુદગલની સમયાવધિની” વાત સૂચવી છે.આગળ જોવો શું કહે છે.
“સો ચાદર સુર નર મુનિ ઓઢિન, ઓઢિ કે મૈલી કીની ચદરિયા,”
            આ સંકુંલતાભરી ચાદર મનુષ્યમાત્રે ઓઢી છે.મનુષ્ય યોનીમાં સુર કહેવાતા દેવાંશી પુરુષોએ અને તત્વજ્ઞાતા મુનિઓએ પણ ઓઢી છે.અને ઓઢી ઓઢીને મેલી કરી મૂકી છે. આ ચાદર જન્મવેળાએ જેવી સમુજ્જવલ અને સ્વચ્છ હતી તેવી ન રહેતા કર્મના કષાયોથી અભ્યંતર રજોટાઈને મલિન બની ગઈ છે. ભક્તિનું કવચ ન હોય તો શરીરને એના યૌગિક અર્થમાં જાણનારાઓ પણ વ્યવહારજગતના કિલ્મિષોથી અસ્પૃશ્ય રહી શકતા નથી એમ કહેવું કબીરાને અભિપ્રેત હોય એવું લાગે છે અને તે ગાય છે:
“સો ચાદર સુર નર મુનિ ઓઢી,ઓઢ કે મૈલી કીની ચદરિયા”.
        આ ચાદર કેટકેટલાં જતનથી ઓઢવાની હોય છે! કોલસાની ખાણમાં રહીને અમલિન રહેવા જેવી આ અઘરી બાબત છે.જો જરા પણ ગફલત થઈ તો કલંક લાગ્યું જ સમજો! આ ચાદર જીવનભર ઓઢવી અને મૃત્યુ સમયે એ ચાદરના વણનારે જેવી હતી તેવી અમલિન સોંપી દેવી તેમાં જ જીવની અને જીવનની કૃતકૃત્યતા, ધન્યતા,સફળતા અને સાર્થકતા છે -આ વાત કબીરાની ગૂઢ અને અનુભવધન્ય વાણીમાં શબ્દસ્થ છે .જેનું જીવન શુધ્ધિ અને શુચિતાવાળું હોય છે તે જ સૌને જીવન પ્રિય અને આદરયોગ્ય લાગે છે. ધ્રુવ,પ્રહલાદ,શુકદેવ જેવી વિભૂતિઓ તેમની જીવન ચાદરને નિર્મલતાથી ઓઢી છે.
        મારા કબીરના આ જ્ઞાનભક્તિરસ પૂર્ણ પદને સંપૂર્ણ આત્મસાત્ કર્યા વિના વાંચી જવાથી એની દિવ્ય અનુભૂતિથી અસ્પૃષ્ટ અને વંચિત રહી જઈએ તેવું મને લાગે છે.આજની આપણી શિક્ષણ પદ્ઘતિમાં આપણે બુદ્ઘિને અગ્રસ્થાને મુકી છે. આપણા ઘણાખરા નિર્ણયો બુદ્ઘિથી લેવાતા હોય છે. પણ આધ્યાત્મિક સાધનામાં આગળ વધવા માટે બુદ્ઘિના નિર્ણયો કામ નહીં આવે.કબીરો ભણેલો નથી છતાં કબીરા પાસે આંતિ૨ક યાત્રા છે. વણકરના વ્યક્તિત્વથી અસ્તિત્વ સુધીની યાત્રા કબીર પાસે છે.સંસા૨માં ૨હીને ધ્યાન સાધના કરીને આધ્યાત્મના શિખ૨ પા૨ ક૨તો જાય છે. ચાદર વણતા વણતા કબીર પોતાના પદોમાં ઇંગલા,પિંગલા અને સુષુમ્ણાનાડીનાં તાણાવાણાને વણી આધ્યાત્મિક સાયન્સને ઉપસાવ્યું છે.ક્બીરો માત્ર વણકર નથી કે નથી માત્ર કવિ. કારણ કવિ માનવ-કલ્પનાનો ઉદગાયક  ગણાય છે.ભક્ત અનુભવના પ્રદેશનો ઉદઘાટક (ખોલનાર )છે.તે અનુભવના પગલા પાડ્યા વિના આંબી શકતો નથી.કબીરો મારો અધ્યાત્મિક અને વ્યાવસાયિક બંને અર્થમાં વણકર જ છે.
       મંકરંદ દવે એટલે જ કહે છે: “મદયકાલીન ભક્તોની કૃતિઓને આધુનિક સાહિત્યકીય માપદંડોથી માપવા જતા તેમને અન્યાય થવાનો સંભવ છે.કારણ કે તેમની રચનાનું પ્રેરક બળ સાહિત્યસર્જન નથી,પણ તેમના અનુભવોનો સહજ ઉદગાર છે” અને અખાએ એટલે જ કહ્યું છે કે” અનુભવીને કવિમાં ન ગણીશ”. “કવિ પાસે કલ્પના તથા શબ્દોનો ભંડાર છે અને તેની પાછળ ચાલી આવતી મનોમય ઝાંખી છે. ભક્ત પાસે મનસાતીત દર્શન છે અને તેની પાછળ વાણી પાંખો પ્રસારતી આવે છે”.
અનુપ જલોટાના અવાજમાં આ કબીરની રચના સૌએ સાંભળી હશે .મારાં કબીરાના અવાજને સરળતાથી તમારા સુધી પહોંચાડવાના મારા નમ્ર પ્રયત્નને આપ સમજવા કોશિશ કરશો.

જીગીષા પટેલ

૭ – मेरे तो गिरधर गोपाल …અલ્પા શાહ

સત્સંગનો રસ ચાખ પ્રાણી રે તું સત્સંગનો રસ ચાખ…

ગઈકાલે સવારે surgery center ના operation theater માં જયારે ડૉક્ટર એનેસ્થેસિયા આપવાની તૈયારી કરતા હતા ત્યારે  સુતા સુતા મને મારી જિંદગીની એક એક ક્ષણની કિંમત જરા વધુ સારી રીતે સમજાઈ. જિંદગીમાં હજુ કેટલું કરવાની બાકી છે તેની સૂચિ નજર સામે ફરી વળી અને હમણાં અકાળે અસ્ત પામેલો મારો પ્રિય ખેલાડી  Kobe Bryant ખુબ યાદ આવ્યો અને એક ક્ષણ એવો પણ વિચાર આવી ગયો કે અહીંથી પાછી બહાર નહિ જવાય તો?  જો કે ઈશ્વરકૃપા એ બધું નિર્વિઘ્ને પાર પડી ગયું અને ઘરે પણ સહી સલામત આવી ગઈ.  પણ જયારે એક મહિના પહેલા Kobe Bryant ઘરેથી સવારે નીકળ્યો ત્યારે તેને ખબર પણ હશે કે હું ઘરે પાછો આવવાનો નથી? અમેરિકાનો  ૪૧ વર્ષીય બાસ્કેટબોલ ખેલાડી Kobe  અને એની ૧૩ વર્ષની દીકરીની અણધારી અને આકસ્મિક વિદાયને ગઈ કાલે ૧ મહિનો થયો. 26 January 2020, ભારતના પ્રજાસતાક દિવસે  Los Angeles પાસે , હેલિકોપ્ટર અકસ્માત માં Kobe Bryant અને એની સાથે બીજા ૯ લોકો અકાળે મૃત્યુ પામ્યા. હમણાં 24th February  તેની હૃદયસ્પર્શી memorial ceremony હતી. એ જોતા જોતા મને વિચાર આવ્યો કે આ ખેલાડી ની પાસે શું ના હતું? પૈસો, પ્રસિદ્ધિ, પદવી, પ્રતિષ્ટા,પરિવાર – આ બધું તેના કદમો ચૂમતા હતા,  આવી ઘટનાઓ જીવનની ક્ષણભંગુરતાની યાદ તાજી કરાવી દે છે. આ કાયા ક્યારે રાખ થઇ જશે તેની આપણને કોઈને ખબર નથી છતાંયે આ કામણગારી કાયાના મોહપાશમાં આપણે સૌ બંધાયેલા રહીયે છીએ…..મીરાંબાઈ એ આવુજ કંઈક તેમના સુંદર પદની આ પંક્તિઓ માં લખ્યું છે.

આરે કાયાનો ગર્વ ના કીજે, અંતે થવાની ખાખ રે…
હસ્તી ને ઘોડા, માલ ખજાના, કઈ ન આવે સાથ રે….

ગઈ કાલે Ash Wednesday પણ હતો. Ash Wednesday ખ્રિસ્તીઓનો પ્રાર્થના અને ઉપવાસ કરવાનો દિવસ જે Easterના ચાલીસ દિવસ પહેલા આવે.આ Ash Wednesdayનું પણ એજ હાર્દ છે અને તે પણ આ જ સંદેશો આપે છે. “Remember that you are dust, and to dust you shall return”.  આમ તો બધા મહાપુરુષો અને સંતો આપણને આજ શીખ આપે છે. ક્યારે આપણે વર્તમાનકાળમાંથી ભૂતકાળ થઇ જઈશું એની ખબર નથી અને એ ક્ષણે આપણી  વસાવેલ Tesla અને Lexus પછી બધા માલ ખજાના બધા અહીજ મૂકી ને જે રીતે ખાલી મુઠ્ઠી લઇ આવ્યા હતા તેવીજ રીતે ખાલી મુઠ્ઠી લઇ ને પાછા જવાના છીએ. મીરાંબાઈના આ નાનકડા પણ ચોટદાર પદમાં જીવન જીવવાની ચાવી આપી ગયા છે. મને તો મીરાંબાઈના પદો વાંચું ત્યારે એમ લાગે કે આ જીવન જીવવાની ફિલસુફી પણ મીરાંબાઈ એ ગિરિધર ગોપાલની ભક્તિમાંથીજ આત્મસાત કરી હશે કે પછી જીવનના ઝંઝાવાતો એ તેમને ફિલસૂફ બનાવી દીધા હશે ? 

સત્સંગનો રસ ચાખ પ્રાણી રે તું સત્સંગનો રસ ચાખ…
પ્રથમ લાગે તીખો ને કડવો, પછી આંબા કેરી શાખ…
આરે કાયા નો ગર્વ ના કીજે, અંતે થવાની ખાખ રે…
હસ્તી ને ઘોડા, માલ ખજાના, કઈ ન આવે સાથ રે….
સત્સંગ થી બે ઘડી માં મુક્તિ, વેદ પુરે છે સાખ…
બાઈ મીરા કહે પ્રભુ ગિરિધર નાગર, હરિ ચરણે ચિત્ત રાખ…

          આ પદ માં આ સત્સંગનો અર્થ શું? સત્સંગ એટલે કે સત+સંગ એટલે એનો સીધો સાદો અર્થ તો સત્યનો સંગ એવો થાય. જે પરમ સત્ય છે તેનો સંગ એટલે સત્સંગ. એ સત્સંગનું માધ્યમ ગમે તે હોઈ શકે – કીર્તન, પ્રવચન, નૃત્ય, સંતોનો સમાગમ કે પછી સેવા. આમ તો દરેક માનવી માટે પોતપોતાના વિચાર,  શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ પ્રમાણે સત્સંગનો અલગ અર્થ હોય.મીરાંબાઈ માટે તો તેમના ગિરિધર ગોપાલની ભક્તિ અને હરિચરણમાં સમર્પણ એટલે જ સાચો સત્સંગ હતો. મારા પોતાના માટે સત્સંગ નો અર્થ મારા અંદર રહેલા પરમ ચૈતન્યનું નૈકટ્ય અનુભવું, મારા એ માંહ્યલાને વધુ સારી રીતે ઓળખું અને હું મારી પોતાની જાતનું  એક પારદર્શિકતા સાથે આત્મનિરીક્ષણ કરતા કરતા શોધી શકું એ મારો સત્સંગ. જેમ મહાત્મા ગાંધીજી કહે છે તેમ  “The best way to find yourself is to lose yourself in the service of others” . જયારે તમે તમારી જાતને જરૂરિયાત વાળા મનુષ્યોની  સેવામાં ખૂંપાવી દો એ પણ એક જાતનો સત્સંગ જ છે. માનવસેવા કરવી એ તો આપણી માણસાઈની સાબિતી પુરી પાડે છે. મારા માટે “માનવ સેવા એજ પ્રભુ સેવા” એ કહેવત ને જીવનમાં ઉતારી અને અમલ કરતી કરતી જીવન પસાર કરું એ જ મારો સત્સંગ અને જેમ મીરાંબાઈ કહે છે તેમ શરૂઆતમાં કોઈ પણ માધ્યમ દ્વારા થતો સત્સંગ કદાચ તીખો અને કડવો  જ લાગશે પણ ધીમે ધીમે મધુરતાના મીઠા ઓડકાર એ જ સત્સંગ દ્વારા આવવા લાગશે અને એ સત્સંગ થકી જ આ જીવ પરમ મુક્તિનો અનુભવ કરી શકશે.  તો ચાલો આપણે સૌ પણ આપણે જિંદગીની બાકી રહેલી નિશ્ચિત ક્ષણો આપણા પોતાની સમજ પ્રમાણેના સત્સંગ માં પ્રવૃત કરીએ  અને આ પદનું શ્રવણ કરતા કરતા મારી કલમને વિરામ આપું છું.

અલ્પા શાહ

૬ -કબીરા

કબીરો મારો પ્રેમપંથનો ઓલિયો

તિવિંર સાઁઝ કા ગહરા આવૈ,છાવૈ પ્રેમ મન તન મેં |
પચ્છિમ દિસકી ખિડકી ખોલો,ડૂબહુ પ્રેમ ગગન મેં |
ચેત-કઁવલ-દલ રસ પીયો રે,લહર લેવું યા તન મેં |
સંખ ઘંટ સહનાઈ બાજૈ,શોભા-સિંધ મહલ મેં |
કહે કબીર સુનો ભાઈ સાધો, અમર સાહેબ લખ ઘટમેં |

પંદર વીસ દિવસનાં માંદગીને બિછાને નિરાશ થઈને પથારીમાં ઉદાસ મન સાથે સૂતી હતી. ત્યાંજ મારા કબીરાને ઉપરનાં પદની પંક્તિઓને દોહરાતા સાંભળું છું.

કબીર મને કહે છે – પશ્ચિમ દિશાની બારી ખોલી નાખ અને તારા તન મનને પ્રેમના આકાશમાં ડુબાડી દે.આમ રમમાણ થતા થતા અનુભવ સઘન બનતો જાય છે ત્યાં ફરી બીજી પંક્તિઓ કાને પડે છે કે તારા આ ચિત્તરુપી કમલદલનું રસપાન કર, મનમાં જ ઊંડો જા અને એનો ઊંડો અનુભવ કર.આમ કરતા કરતા પેલો આરંભનો અનુભવ તીવ્રતમ બનતો જાય છે ને એમાં ઉમેરાતાં જાય છે અનુભૂતિનાં મોજાંઓ,એ છે, શંખ,ઘંટ,શરણાઈના તાલ સૂર. એ શમે છે શોભાના આ સમુદ્રમાં એટલેકે મારા જ અંત:કરણમાં. આમ મારા માટે એ અદકેરો અનુભવ બની રહે છે.અને ત્યાં તો મારો કબીરો મારે ખભે હાથ મૂકી કહેછે. આ અસીમ અનર્ગળ આનંદ આપનાર સ્વામી તારી અંદર જ બિરાજમાન છે તેને તું આમ જ પામતી રહે.કબીરનું પદ નાનકડું, પણ એ પદનો અનુભવ આખો અવતાર ચાલે એટલો.

કેવી અદ્ભૂત વાત !!!સહજતાથી કબીર સમજાવે છેકે તારી અંદર જ જે સમાયેલ છે તેને શોધવા તું શીદને બહાર ફાંફાં મારે છે.આ સાથે જ ટાગોરના એક ગીતની પંક્તિ યાદ આવે છે.

કોને ખબર હતી નથી દૂરે,એ તો છે મુજ તનમાં,
ખીલ્યું છે એ મધુર કમલ તો મારા ઉર ઉપવનમાં.

બહુજ વિહવળતાથી જાણે રવિન્દ્રનાથ ટાગોર ગાતા ગાતા મારી સમક્ષ આવતા દેખાય છે ઉપરના ગીતની કડીઓ અને બીજી બાજુ કબીરો ગાય છે- ‘ચેત-કઁવલ-દલ રસ પીયો રે ,લહર લેહુ યા તન મેં’
સાંજના સુંદર સન્નાટામાં ટાગોર અને કબીર બંને એક જ વાત ગાતા હોય ત્યારે એનો અનુભવ શબ્દાતીત જ હોય ને!

ગીતાંજલીનાં આ કાવ્યનો કબીરના ઉપરોક્ત પદ સાથે જે સુંદર સંયોગ રચાયો છે તે જાણે મનને તદ્રુપતા સાધી આપે છે.

નાચે નાચે તેજ ,ભાઈ,આ મુજ પ્રાણોની પાસે,
બાજે બાજે તેજ,ભાઈ,આ ઉરવીણાએ બાજે,
જાગે ગગન,પવન જો દોડે હસે સકલ આ ધારા,
તેજ,તેજ મુજ તેજ,અહા એ તેજ ભુવન ભરનારાં.

અને ટાગોર ગાય છેઃ
જ્યારે વિશ્વ મગ્ન નિદ્રામાં ,ગગન વિશે અંધાર,
કોણ જગાડે વીણાતારે મુજ આવા ઝંકાર?

આ બંને કાવ્યોમાં અદીઠ તત્વની સક્રિયતા ચીંધી છે જે આપણા જ હૈયામાં છે ને છતાં આ સૃષ્ટિના કોલાહલને કારણે આપણે સાંભળી શકતા નથી.પરતું દિવસ ઢળી જાય, સાંજ શાંત મુદ્રા ધારણ કરે અને અંધકાર ધીમે ધીમે ડગ માંડે ત્યારે પ્રાણની પાસે એ તેજ લહલહે છે.ઉરમાં એ વીણા બજે છે અને પછી અદ્વૈત સધાય છે.એ છે ભાવ સમાધિ.આમ કબીરના પદમાં અને ટાગોરના કાવ્યમાં ઢળતી સાંજે એક સરખી ભાવસમાધીમાં આપણને લઈ જાય છે.ઓછા શબ્દોમાં એક અનુભવના જ્ઞાની કબીરે કવિવર ટાગોર જે નોબલ વિજેતા હતા તેમના જેવીજ પ્રેમગગનમાં ડૂબવાની અનુભૂતિ કરાવી છે.

(રવીન્દ્ર ટાગોર પોતે કબીરની વાણીથી ઘણા પ્રભાવિત હતા અને માટે જ તેમણે વિવિધ સાહિત્યસ્વરૂપે કબીરનો પરિચય જગતને કરાવ્યો છે.કબીર કેવળ ભારતના જ નહીં, વિશ્વના અનન્ય કવિ છે. પ્રસિદ્ધ કવિ રોબર્ટ બ્લીએ કબીરનાં કાવ્યોનો અંગ્રેજીમાં ભાવાનુવાદ કર્યો છે. )

જિગીષા પટેલ

ઋણસ્વીકાર -ગીતાંજલી અનુવાદ નગીનદાસ પારેખ
સંકલન- સિલાસ પટેલિયા