૪૨ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

સત્સંગ-મહિમા – મીરાંબાઈના પદોને સથવારે….જ્ઞાન અને ભક્તિ

શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતામાં સ્વયં શ્રી કૃષ્ણ ભગવાને ત્રણ પ્રકારના યોગનું વર્ણન કરેલું છે. જ્ઞાન યોગ (બુદ્ધિ યોગ), ભક્તિ યોગ અને કર્મ યોગ.આ ત્રણેય યોગનું અંતિમ ધ્યેય પ્રભુની સંપૂર્ણ શરણાગતિ સ્વીકારવાનું જ છે. માત્ર તે અંતિમ ધ્યેય સુધી પહોંચવાના આ ત્રણ જુદા જુદા માર્ગ ભગવાને શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતામાં બતાવેલ છે.

જ્ઞાન યોગ કે જ્ઞાન માર્ગમાં બુદ્ધિના ઉપયોગ દ્વારા પ્રભુ વિશેનું જ્ઞાન પ્રાપ્તકરીને પ્રભુને પામવાનો પ્રયાસ કરવાનો છે. જ્ઞાનમાર્ગ થોડોક કઠિન માર્ગ છે અને ગુરુના માર્ગદર્શન અને કૃપા વગર સાધ્ય કરવો મુશ્કેલ છે. જેમ ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ ભગવદ ગીતાના નીચેના શ્લોકમાં કહે છે તેમ અનેક  જન્મોને અંતે કોઈક એવા દુર્લભ   મહાત્માનો જન્મ થાય છે જે માત્ર જ્ઞાનમાર્ગે જ પ્રભુને પ્રાપ્ત કરી શકે છે.

बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते |
वासुदेव: सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभ:

ભક્તિ યોગ કે ભક્તિ માર્ગને પ્રભુ પ્રાપ્તિનો સૌથી સરળ માર્ગ ગણાવ્યો છે. ભક્તિએ કોઈ બાહ્ય રીતે મેળવવાની ચીજ નથી એતો એક આંતરિક અનુભૂતિ છે જેમાં તમે પરમાત્મા સાથે ઐક્યની અનુભૂતિ કરી શકો. શ્રવણ, કીર્તન, સ્મરણ,પદ-સેવન, અર્ચન, વંદન, દાસ્યમ અને છેલ્લે આત્મ-નિવેદન એટલે કે સંપૂર્ણ શરણાગતિ એ નવધા ભક્તિના નવ પગથિયાં છે.જયારે તમે પ્રભુ સાથે આત્મ-નિવેદનની અનુભૂતિ કરી શકો ત્યારે ભક્તિમાર્ગ સાધ્ય થયો ગણાય.

મીરાંબાઈ એક સિદ્ધ આત્મા હતા કે જેમને જ્ઞાન માર્ગ અને ભક્તિ માર્ગ બને સાધ્ય થયેલ હતા. પ્રભુ-પ્રીતિ અને સત્સંગ તેમની સાધનાના કેન્દ્રમાં હતો અને તેના કાજે તેમણે લોક-લાજ- કુળ મર્યાદા સર્વની ઉપેક્ષા કરી. મીરાંબાઈએ ભારતવર્ષના અનેક સંતો સાથે સત્સંગ કર્યો અને તેમના અનુભવના નિચોડ રૂપે તેમણે સત્સંગનો મહિમા દર્શાવતા અનેક પદોની રચના કરી.મીરાંબાઈ ના સત્સંગ મહિમાના પદોમાં તેમણે જ્ઞાન અને ભક્તિ બંને માર્ગ થકી સત્સંગ ના મહિમાને શબ્દ દેહ આપેલ છે.

જેમકે નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ ખુબ સરળ શબ્દોમાં જીવનની વાસ્તવિકતા અને અંતિમ ધ્યેયને શબ્દ સ્વરૂપે વહેતા મૂકે છે અને હરિના નામ ને હલેસા બનાવીને જીવનસાગર પર કરવાની શિખામણ આપે છે.

સંસાર સાગરનો ભે છે ભારે, માંહે ભર્યો છે બહુ ભાર
કામ ક્રોધ બે કટાક્ષ ઉમરાવ,મદ મમતા મોહવાર
શીલ સંતોષી શઢ ચઢાવો, હરિ નામને લલકાર
મીરાં કે પ્રભુ ગિરિધર નાગર, રામ હૃદય મનમાં ધાર

મીરાંબાઈના સત્સંગ-મહિમા દર્શાવતા જ્ઞાનના પદોની એક વિશેષતા એ જોવા મળી કે તેઓ ખુબ સરળ  અને સાહજિક રીતે ગૂઢ અને ગહન સંદેશાને શબ્દ રૂપે રજુ કરે છે. નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ સંતના ચરણોમાં જઈને પોતાના આત્મામાં દીવડો પ્રગટાવવાનો એટલે કે આત્મા-જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનો સંદેશો આપે છે.

તમે જાણી લો સમુદ્ર સરીખા, મારા વીરા રે,આ દિલ તો ખોલીને દીવો કરો રે, હોજી
આ રે કાયામાં છે વાડીઓ રે હોજી, માંહે મોર કરે છે ઝીંગોરા રે
આ રે કાયામાં છે સરોવર રે હોજી,માંહે હંસ તો કરે છે કલ્લોલ રે
આ રે કાયામાં છે હાટડાં રે હોજી,તમે વણજ વેપાર કરોને અપરંપાર રે
બાઈ મીરાં કહે પ્રભુ ગિરિધરના ગુણ હોજી,દેજો અમને સંત ચરણે બસેરા રે.

મીરાંબાઈ અમુક પદોમાં ચેતવણીના સૂરમાં પણ જ્ઞાનનો સંદેશો આપે છે અને આ દુર્લભ મનુષ્ય દેહને ના વેડફવા ની ચેતવણી આપે છે. મીરાંબાઈ કહે છે કે તું ચારે બાજુ ભટકીશ પણ પ્રભુના ચરણકમલ સિવાય તને ક્યાંય શાંતિ નહિ મળે  

लोभी जिवडा यूं ही जनम गमायो रे
जा दिनते तैं जनम लियो है,हरी को भजन नहीं गायो रे
भटकत फिरयो लोभ के खातिर, हाथ कछु नहीं आयो रे
मात-पिता अरु सुजन सनेही, वोहो जनम तैं पायो रे
मीरां कहे प्रभु हरी अविनाशी, चरण कमल चित लायो रे.

મીરાંબાઈએ ગિરિધર ગોપાલની ભક્તિ આત્મસાત કરેલ હતી. ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યેની પ્રીતિ અને ભક્તિજ તેમના માટે જીવન જીવવાની ધગશ અને જીવન નું ધ્યેય હતા. પોતે આત્મસાત કરેલી આ ભક્તિનિધિ ને તેઓએ શબ્દો સ્વરૂપે તેમના પદ દ્વારા રજુ કર્યા. જેમકે નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ ભગવદ્કથા અને સત્સંગ ગંગામાં મગ્ન થઇ જવાનો સંદેશો આપે છે.

ગોવિંદ ગાવ મન ગોવિંદ ગાવ, રામ કૃષ્ણ ભજવાનો આવ્યો છે દાવ
દુર્લભ નર દેહી તમે તત્પર થાવ, ભવસાગર તરવાને બેસવાને નાવ
ભગવદકથા સાંભળો ને હૃદયે રાખો ભાવ, સત્સંગ રૂપી ગંગામાં પ્રેમે કરી ન્હાવ
બાઈ મીરાં કહે તમે હરિજન થાવ, હરિ ના ચરણોમાં ચિત્ત લગાવ.

આવાજ ભક્તિ સભર પદમાં મીરાંબાઈ હરિગુણ અને સત્સંગનો મહિમા વર્ણવતા હરિ રંગમાં ભીંજાવાનું આમંત્રણ આપે છે.

હો ભાગ્યશાલી આવો તો રામ રસ પીજીએ
તાજી દુ:સંગ સત્સંગમાં બેસી, હરિગુણ ગઈ લ્હાવો લીજીએ
મમતા ને મોહ જંજાળ જગકેરી, ચિત્ત થકી દૂર કરી દીજીએ
દેવોને દુર્લભ દેહ મળી આ, તેને સફળ આજ કીજીએ
રામ નામે રીઝીએ, આનંદ લીજીએ, દુરિજનિયાં થી ન બીએ
મીરાં કહે પ્રભુ ગિરિધર નાગર, હેતે હરિ રંગમાં ભીંજીએ રે

આમ મીરાંબાઈએ સત્સંગ મહિમા વર્ણવતા બીજા અનેક પદોની રચના કરી. મીરાંબાઈએ તો જ્ઞાનમાર્ગ અને ભક્તિમાર્ગ આત્મસાત કરેલ હતો.જ્ઞાન અને ભક્તિ આ જીવનરથના બે પૈડાં જેવા છે. આ જીવનરથને આપણે સ્વયં ચલાવવા અસમર્થ છીએ તેથી પ્રભુને સારથી બનાવીને આ જીવનરથનું સુકાન સોંપીને નચિંત થઇ જવાની જરૂર છે. જેમ મીરાંબાઈ થઇ ગયા હતા તેમ…તો ચાલો આજે એ પરમસખા અને પરમસારથિનું સ્મરણ કરતા કરતા મારી કલમને વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે મીરાંબાઈના પ્રભુપ્રીતિ ને ઉજાગર કરતા અન્ય પદો ને માણીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણતમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ:41)મેઘાણીનો કાર્ટૂન કેસ !

આજે ઈન્ફોર્મેશનનોનો રાફડો ફાટી નીકળ્યો છે , ત્યારે કોઈ પણ માહિતીનું સાતત્ય તપાસવું હોય તો બે ચાર મીડિયાની વેબ સાઈટ જોવાથી , જરા વધારે ઊંડાણમાં તપાસ કરવાથી સત્ય ખોદી શકાય છે . સત્ય શોધી શકાય છે . હા , સાથે સાથે સોસ્યલ મીડિયાઓને લીધે જેટલી અફવાઓ અને અર્ધ સત્ય સમાચારોમાં પ્રસરી રહ્યા છે તેનો પણ અસ્વીકાર થઇ શકે તેમ નથી .. લોકો ગમે તે માહિતી ગમે તે વ્યક્તિને નામે ચઢાવી દે ! જો કે એક ગુનો છે , અને ખોટી માહિતી ફેલાવવા બદલ , કે ઉઠાંતરી કરવા બદલ તમને કડકમાં કડક સજા થઇ શકે છે .

પણ આજથી પચાસસો વર્ષ પૂર્વે તો સમાચાર પત્રોનું મહત્વ કૈક અનન્ય હતું ! જે સમાચાર છાપે તો જનતા સુધી પહોંચે ! ક્યારેક ફિલ્મ જોવા જઈએ ત્યારે ડોક્યુમેન્ટ્રીમાં થોડે વત્તે અંશે તત્કાલીન સમાચાર જોવા મળે .. પણતાજાસમાચાર માટે તો લોકો રોજ સવારના છાપાની રાહ જોઈને બેઠાં હોય ! સવારનું છાપું સમાજનું , દરેક ઘર , કુટુંબનું અભિન્ન અંગ હતું . એવાસવારના છાપાનાંયુગમાં , પત્રકાર હોવું અતિ મહત્વનું ક્ષેત્ર ગણાતું . ( આજે પણ પત્રકાર હોવું એટલું મહત્વનું ગણાય છે , માત્ર એવી સેવાઓ આપનારો વર્ગ ઘણો મોટો છે . સામાન્ય વ્યક્તિ પણ પોતાની આસ પાસ માં કૈક અજુગતું બને તો તરત ન્યુઝ એજન્સીને ફોન , વિડિઓ દ્વારા માહિતી આપી શકે છે . પણ પહેલા શક્ય નહોતું ) તો અર્ધી સદી પૂર્વે સૌરાષ્ટ્રનુંફૂલછાબ રીતે અગત્યનું , સમાજનું ધોરી નસ જેમ મહત્વનું કામ કરતું . રોજ સવારે એમાં ગાંધીજીએ શું કહ્યું અને હવે ગાંધીજી કયો પ્રયોગ આપવાના છે , દેશને આઝાદી કેવી રીતે મળે , તે માટે જનતાને શી હાકલ કરવામાં આવી છે .. વગેરે વગેરે સમાચારોથી જન સમુદાયમાં ઉત્તેજના આવી જતી . હા , સમય એવો હતો ! બસ્સો વર્ષથી ઘેરી ઊંઘમાં અજગરની જેમ પડી રહેલો દેશ ગાંધીયુગ સાથે જાગી રહ્યો હતો ! સ્વદેશાભિમાન , સ્વાતંત્ર્યની ઝંખના સમગ્ર દેશમાં સુનામી બનીને જાણેકે વ્યાપી ગઈ હતી! અને સાચા પત્રકાર તરીકેફૂલછાબના તંત્રી મેઘાણી કલમની તાકાત પર માત્ર સૌરાષ્ટ્ર નહીં સમગ્ર ગુજરાત ઝૂમી રહ્યું હતું , ત્યારે એક સમાચાર બાબત મેઘાણી ઉપર સરકારે કેસ દાખલ કર્યો .

હા , લોકોને સાચી માહિતી આપવી અને સાથે સાથે સાહિત્યનું સંવર્ધન કરવું મેઘાણીનો જીવન અભિગમ હતા . કલકત્તાની સાહેબગીરી છોડી ને તેઓ અવાજ કોઈ અગમ્ય કારણસર વતન પાછા ફર્યા હતા . આવીને એમની કલમના જોરે એમને નવા શરૂ થયેલસૌરાષ્ટ્રદૈનિકમાં નોકરી મળી ગઈ હતી . પછી , બંધ પડતા. તેઓ મુંબઈ જઈને જન્મભૂમિ માં જોડાયા . અને ફરી પાછા સૌરાષ્ટ્રનાફૂલછાબમાં જોડાઈને વતન પાછા ફરેલા . એક સાહિત્યકાર અને પત્રકાર તરીકે તેઓ દિલથી સેવા આપતા . લોકોને જગાડવા , દેશ ભક્તિ જાગૃત કરવી , ભણેલ વર્ગ અનેબીજોવર્ગ વચ્ચે સેતુ ઉભો કરવો બધું એમનું અવીરથ વહેતુ કાર્ય ઝરણું હતું ! પણ બધા માટે ખોટી માહિતી , અફવા , હરગિજ વાપરી નથી!

પણ છતાંયે એમના ઉપર કેસ દાખલ થયો હતો !

વાત બની હતી ૧૯૪૧માં . ગાંધીજીએ અંગ્રેજોનેદેશ છોડોની ઓફિસિયલ હાકલ કરી નહોતી .

દેશને આઝાદી મળે તે પહેલા હજુ તો ગાંધીજીને દેશવાસીઓને સ્વતંત્રતા માટે તૈયાર કરવાનાં હતાં.

હજુ તો દેશમાં ઊંચનીચ , છુતઅછૂત અને સૌથી મહત્વનાં ધાર્મિક પાસાંઓને વ્યવસ્થિત કરવાનાં હતાં . પણ , કેન્સરની જેમ પ્રસરી રહેલ ધાર્મિકતાને નામે અંધશ્રદ્ધા અને ઝનૂનનો રોગ નાથવો મુશ્કેલ હતો . વળી અંગ્રેજોને એજ તો જોઈતું હતું , લડો , ઝગડો અને અંદરઅંદર મારામારી કરીને મારો !

અમદાવાદમાં હિન્દૂમુસ્લિમ વચ્ચે કોમી હુલ્લડ ફાટી નીકળ્યું . ફૂલછાબ સાપ્તાહિકમાં મેઘાણીએ કોમી તોફાનોને રજૂ કરતું એક કાર્ટૂન દોર્યું . હા , પત્રકાર હોવા સાથે એમણે આમ કાર્ટૂનિસ્ર્ટ તરીકે પણ કલમ ચલાવી છે . આપણને આપણા યુગનાશંકરકાર્ટુનિષ્ટનું નામ યાદ હશે . રોજ દિલ્હીથી રાજકારણનું એક કાર્ટૂન ગુજરાત સમાચાર માટે મોકલતા . બસ ! રીતે મેઘાણીએ પણ કાર્ટૂન તૈયાર કરેલું . અને એમણે એને શીર્ષક આપ્યું : “ મુખડા ક્યા દેખ દર્પણમેં !”

કાર્ટૂન કેસતરીકે મશહૂર બનેલ કેસના કાર્ટૂન ચિત્રમાં એક પોલીશ અરીસામાં જોતાં જોતાં તૈયાર થઇ રહ્યો છે ; અને અરીસાની પાછળ બેકગ્રાઉન્ડમાં એક કરચલીવાળો, હાથમાં લોહીવાળું ખંજર લઈને , લાલ આંખ અને અર્ધું ઉઘડેલું મોં અને લાંબા વિકરાળ નાખવાળો શખ્સ ઉભો છે . ને પાછળ મકાનો ભડકે બળી રહ્યાં છેમેઘાણીએ બહુ યોગ્ય રીતે લખ્યું; “ મુખડા ક્યા દેખ દર્પણમેં ?”

પણ સરકારને મેઘાણી સામે તો કદાચ વાંધો હતો ! એમણે મેઘાણી પર કોમી લાગણી ભડકાવવાનો આક્ષેપ કર્યો .

જો કે મેઘાણીએ કહ્યું : “ ગુંડો તો સાચો મુસ્લિમ હોઈ શકે કે ના તો હિન્દૂ ! કોઈ પણ ધર્મ માં ગુંડાગીરીને સ્થાન નથી . ગુંડો તો ગુંડાગીરીને મજહબ માને છે . મેં કાર્ટૂન દ્વારા નિર્દોષ શહેરી ઉપર ગુંડાઓનું આક્રમણ દર્શાવ્યું છે . ઠઠ્ઠા ચિત્રનું મુખ્ય લક્ષ પોલીસની નિષ્ક્રિયતા , અધિકારી ઓફિસરોની નિષ્ક્રિયતા છે .. જો કે ન્યાયાધીશે બંને પક્ષની દલીલો સાંભળી .

પ્રિય વાચક મિત્રો , મેઘાણીની કોલમમાં પ્રસંગ વણી લેવાનું એક કારણ તત્કાલીન સમાજનું ચિત્ર અને સાથે ન્યાય પદ્ધતિનું ચિત્ર પણ ખડું કરવાનું રહ્યું છે .

ન્યાયાધીશની સમક્ષ ફરિયાદ પક્ષમાં ત્રણ મુસ્લિમ લીગના સભ્યો હતા . એટલે સૌની જુબાની કેટલી વિશ્વાસપાત્ર છે તે માટે ન્યાયાધીશે શંકા વ્યક્ત કરી ; અને સામે પક્ષે મેઘાણીનું સાહિત્ય તપાસ્યું ; જેમાં તેમની ઐતિહાસિક નવલકથાઓ અને નવલિકાઓનું કથા વસ્તુ તપાસ્યું જેમાં મેઘાણીએ મુસ્લિમ પાત્રોને ઉચ્ચ કક્ષાએ મુક્યાં છે , મુસ્લિમ શૌર્ય , વીરતા અને વફાદારીની પ્રસંશા કરી છે ; ઇસ્લામનાં ગુણ ગાન ગાયાં છે .

ન્યાયાધીશે ચુકાદો આપ્યો : “ તહોમતદારે બે કોમો વચ્ચે શત્રુતા કે દ્વેષ ફેલાવવાના બદ ઈરાદાથી કાર્ટૂન પ્રગટ કર્યું હોય તેમ હું માનતો નથી . હાથમાં ખંજર લઇ ખૂન કરનારો શખ્સ માનવ નહીં પણ દૈત્ય છે , જે નાત જાતના ભેદ ભાવ વિના ખૂન કરે છે . અને મને લાગે છે કે કાર્ટૂન પોલીસની નિષ્ક્રિયતા દર્શાવે છે .

મેઘાણીને આવી રીતે પત્રકાર હોવાને નાતે , કે ક્યારેક માત્ર માનવતાને નાતે , પણ કોર્ટ કચેરીઓ માં ધક્કા ખાવા પડ્યા હતા .. પોતાના સૌ અનુભવોને એમણે ક્યાંક ને ક્યાંક સાહિત્યમાં વણી લીધાં છે.. હા , માત્ર અર્ધી સદીનું આયુષ્ય ભોગવીને એક સદી જેટલું સાહિત્ય પીરસનાર વીરલો ઇતિહાસમાં મળવો મુશ્કેલ છે ! એમની ખૂબીઓ અને ખામીઓની વધુ વાતો આવતે અંકે !

૪૧ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

સત્સંગ-મહિમા – મીરાંબાઈના પદોને  સથવારે….. તત્વજ્ઞાનના પદો

यावत्स्वस्थमिदं कलेवर गृहं यावच्च दूरे जरा
यावच्चेन्द्रिय शक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः
आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नों महान
प्रोदिप्ते भवन तू कूप खनन प्रत्युद्यम कीदृश

ભર્તૃહરિ લિખિત ઉપરના કથનમાં જણાવ્યું છે તેમ જ્યાં સુધી આપણો દેહ સ્વસ્થ છે અને ઇન્દ્રિયોમાં શક્તિ છે ત્યાં સુધી વિચારશાળી વ્યક્તિએ આત્મ-કલ્યાણ માટેના બધાજ પ્રયત્નો કરી લેવા જોઈએ. ઘરમાં આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવા જઈએ તેનો શું અર્થ? એટલે કે જયારે દેહ અને ઇન્દ્રિયો ક્ષીણ થવા લાગે ત્યારે આત્મ-કલ્યાણના સાધનો શોધવા જવાનો શું અર્થ?

પણ આ આત્મ-કલ્યાણ એટલે શું? સીધોસાદો અર્થ આત્માનું કલ્યાણ.આપણા જીવન દરમિયાન આપણે આપણા શરીરના કલ્યાણ માટે તો અવિરત પ્રયતનશીલ રહીએ છીએ અને એ જરૂરી પણ છે, પણ આપણા શરીર થી પર આપણી અંદર રહેલા આત્માના કલ્યાણ માટે સજાગ અને સભાન બનીએ ત્યારે આપણે આત્મ-કલ્યાણના પ્રયત્નો કર્યા કહેવાય.આપણને સૌને અનુભવ છે કે સાંસારિક વિષય ભોગો  આપણને ક્ષણિક આનંદ અને તૃપ્તિ આપી શકે પણ શાશ્વત આંતરિક શાંતિ આ વિષયભોગો થી મળી શક્તિ નથી. મારી દ્રષ્ટિએ, જયારે તમે બાહ્ય પરિબળો થી વિચલિત થયા વગર શાશ્વત આંતરિક શાંતિનો સદૈવ અનુભવ કરી શકો, તો તમે આત્મ-કલ્યાણના માર્ગની સફર નું પહેલું પગલું ચઢ્યા કહેવાઓ. આત્મ-કલ્યાણના માર્ગની સફર શરુ કરવા પહેલા આપણા મન ને મનાવવું રહ્યું કારણકે આપણું આ મર્કટ મનને તો વિષયભોગ આસક્ત છે.

मन एवं मनुष्याणं कारण बंध मोक्षयोः
बन्धोस्य विषया सङ्गो मुक्ति निर्विर्षय स्मृतम

જેનું મન વિષયોમાં રત છે તે બદ્ધ છે અને જેનું મન વિષયોમાંથી જયારે વિરક્ત થઇ જાય ત્યારે તે ખરેખર મુક્તિનો અનુભવ કરી આત્મ કલ્યાણના માર્ગે પર આગળ વધી શકે. શાસ્ત્રોમાં વિદિત કર્યા મુજબ આ આત્મ-કલ્યાણનું સૌથી સરળ અને સર્વપ્રધાન સાધન છે – સત્સંગ. આમ તો સત્સંગનો અર્થ પ્રભુભજન-કીર્તન-પઠન એવો થાય છે, પણ આપણે સૌ સંસારી જીવો માટે આપણા બધાજ કામ છોડીને ૨૪ કલાક માત્ર પ્રભુ ભજન જ કરવું તો કદાચ શક્ય નથી. મારી દ્રષ્ટિએ જો આપણે કર્મફળથી અનાસક્ત રહીને આપણું કર્મ નિષ્ટાપૂર્વક પ્રભુ સ્મરણ સાથે કરતા રહીએ અને દરેકે કર્મ આપણે પ્રભુને કેન્દ્રમાં રાખીને કરીએ અને સાથે સાથે ત્યાગ અને પરોપકારની ભાવના સાથે સંતોષ પૂર્વક જીવન પસાર કરીએ તે પણ એક પ્રકારનો સત્સંગ છે.

મીરાંબાઈ તો એક સિદ્ધ આત્મા હતા, જેમના માટે હરિ સત્સંગ જ તેમની સાધનાના કેન્દ્રમાં હતો. આ પ્રભુ-પ્રીતિ અને સત્સંગ માટે તેમણે લોક-લાજ-કુલ મર્યાદા સર્વની ઉપેક્ષા કરી. મીરાંબાઈએ અનેક સંતો સાથે સત્સંગ કર્યો અને તેમના અનુભવના નિચોડ રૂપે તેમણે સત્સંગનો મહિમા દર્શાવતા અનેક પદોની રચના કરી.

મીરાંબાઈ ના સત્સંગવિશેના પદો જોતા આજે મને મીરાંબાઈના વ્યક્તિત્વના એક બીજા પાસાનો અહેસાસ થયો. મીરાંબાઈ ખુબ ઊંડું તત્વજ્ઞાન ધરાવતા હતા અને અમુક પદોના શબ્દોમાં તેમની એક પ્રખર તત્વજ્ઞાની અને વિદ્વાન તરીકેની છાપ ઉપસી આવે છે. આજે આપણે મીરાંબાઈના એ પાસાને ઉજાળતાં પદોને માણીશું 

જેમકે નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ મનની ચંચળતા અને માનવ સહજ દુર્ગુણો પર પ્રકાશ પાડતા આ ચંચળ મનને પરોપકાર અને સત્સંગ દ્વારા સંયમિત કેવી રીતે કરવું તેનો નિર્દેશ કરે છે.

अपने मन को बस करे
घाट अवघट बिकट यह लाख में इक टारे
काम क्रोध बिकार जगमे मोह माध से हरे
सत्य परोपकार कर नर ध्यान प्रभु का धरे
दास मीराँ शरण प्रभुका चरणमे आ परे

તો વળી નીચેના પદમાં મનુષ્ય દેહ ની નશ્વરતાનું ભાન કરાવતા મીરાંબાઈ નિર્ગુણભાવ થી કહે છે તારી કાયા માં જ્યાં સુધી જ્યોત જલે છે ત્યાં સુધીજ આ બધી પ્રકાશ છે.

વાગે છે રે વાગે છે, તારી કાયા માં ઘડિયાળ વાગે છે
આરે કાયાના દસ દરવાજા, નીતિની નૌબત ગાજે છે
આરે કાયા માં બાગ-બગીચા, ભમરો સુગંધી માંગે છે
આરે કાયા માં જ્યોત જલે છે, તેજના બીમ્બકાર વાગે છે
બાઈ મીરાં કહે પ્રભુ ગિરિધરના ગુણ, સંતો અમરાપુર મ્હાલે છે

મીરાંબાઈનું જે વિદ્વાન તરીકેનું સ્વરૂપ છે તે નીચેના પદમાં સુપેરે પ્રદર્શિત થાય છે. મીરાંબાઈના  પદો માં ઉપદેશની સાથે સાથે તાર્કિક સાબિતીઓ પણ હોય છે. નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ આ ક્ષણનું મહત્વ સમજાવે છે.

प्रभु से मिलना कैसे होय
पांच प्रहर धंधे मैं बीते, तीन प्रहर रहे है सोय
मनुष्य जनम अमोलख पायो, सो तै सभी ढारयो खोय
मीराँ के प्रभु गिरिधर भजिये, होनी होय सो अभी होय

તો નીચેના પદમાં મીરાંબાઇમાં જીવન જીવવાની થોડી સચોટ ચાવીઓ ને શબ્દ દેહ આપે છે.આ પદ દ્વારા એવું ફલિત થાય છે કે મીરાંબાઈએ તેમના જીવનના અનુભવો પર થી જીવન જીવવાની કળા “Art of Living” હસ્તગત કરી હતી

અજાણ્યા માણસનો સંગ ન કરીએ, એના હાથમાં હીરો ના દઈએ રે
મનડાની વાતું રે દિલડાની વાતું રે, ભેદ વિના કેને કહીએ રે
ઊંચા ઝાડની આશ ન કરીએ, હેઠેથી વીણીને ફળ ખાઈએ રે
ઊંડા જળનો વિશ્વાસ ના કરીએ, કાંઠે બેસીને નાહીએ રે
પારકા ધનની આશ ના કરીએ, પ્રભુ દીએ તો ખાઈએ રે
બાઈ મીરાં કહે પ્રભુ ગિરિધરના ગુણ, આપણે હેત કરીને ગાઈએ રે

તો ચાલો આજે મીરાંબાઈના “Art of Living” ના ઉપદેશને મમળાવતા મમળાવતા, હું મારી કલામને વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે મીરાંબાઈના સત્સંગ મહિમા અને પ્રભુપ્રીતિ ને ઉજાગર કરતા અન્ય પદો ને માણીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણતમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 40)મેઘાણીની રંગમંચની બે એક વાતો

આજે ટેક્નોલોજી વિકસી રહી છે ત્યારે WhatsApp વોટ્સએપ દ્વારા નાનાં નાનાં નાટકો જેવા સંવાદો આપણે રોજ આપણા મેસેજ બોક્સમાં જોઈએ છીએ , વાંચીએ છીએ અને કેટલાક કલાકાર જીવ એવાં નાના મોટા નાટકો પણ બનાવને છે અને આપણને મોકલે પણ છે ! નાટક એટલે જીવનની જ કોઈ વાત જેને પાત્રો દ્વારા જીવંત કરીએ ! નાટક એટલે જીવનની જ કોઈ ચમત્કૃતિ!
પછી ટેક્નોલોજી વિકસી એટલે એને વિડિઓ દ્વારા ફિલ્મ સ્વરૂપે કંડારીને આપણને સૌને આનંદ કરવા , આસ્વાદ માટે રજૂ કરવા માંડી !
તો આ થઇ એક સામાન્ય સરળ ફિલ્મની વાત !
એક સરળ નાટકની વાત !
એક નાનકડા સંવાદની વાત: જેમાં ચમત્કૃતિ હોય ; કાંઈક અદભુત હોય , સામેની વ્યક્તિને ગમી જાય તેવું હોય !
આવા સંજોગોમાંથી જ જો નાટક રચાતું હોય , તો મેઘાણી જેવી વ્યક્તિ નાટક ના લખે તો જ નવાઈ ! આવી રીતે જ જો ફિલ્મ – ચલચિત્રો બનતા હોય તો ઝવેરચંદ મેઘાણી ની નવલકથાઓ ‘વેવિશાળ’ જેવી રસપ્રદ વાર્તાઓમાંથી ફિલ્મ – ચલચિત્રો ના બને તો જ નવાઈ !

મેઘાણીમાં કલાકારનો આત્મા નાનપણથી જ હતો.
એ શાળામાં હતા ત્યારે પણ સુંદર બુલંદ અવાજે ભાવથી ગીતો લોક ગીતો ગાઈને પ્રેક્ષકોને લાગણીમાં જકડી લેતા હતા !
“ માડી હું તો બાર બાર વર્ષે આવીયો ;
માડી મેં તો ના દીઠી ઓલી પાતલડી પરમાર રે જાડેજા માં , ડેલીએ દીવો સગ બળે !”
એ ગાઈને પ્રેક્ષકોને રડાવી પડ્યા હતાં !

તો વાચક મિત્રો , રંગ મંચ કલાકાર તરીકેની તેમની શક્તિ આપણને આમ છેક નાનપણથી જણાય છે.
અરે , કલાપીનાં દર્દીલાં ગીતો ગાઈને સૌને ભાવુક બનાવતા એટલે તો મિત્રો એમને વિલાપી કહેતા !
એ જ રીતે સ્કૂલના વાર્ષિકોત્સવ દરમ્યાન પોતે એક નટની અદાથી એક તાર બાંધીને ઉપરથી ઉતરે અને પ્રેક્ષકોને કોઈ ગીતની પંક્તિઓ ગાઈને ચકિત કરીદે !
આ બધાં લક્ષણો જ જણાવે છે કે ભવિષ્યમાં એ જીવ કોઈ નાટ્યક્ષેત્રે , ફિલ્મ ક્ષેત્રે આગળ આવશે !
કોલેજ કાળમાં એમણે નાટ્યમંડળ સ્થાપ્યું હતું અને જાણીતા સાહિત્યકારોના પુસ્તકોમાંથી નાટકનું બીજ લઈને નાટક રચ્યાં હતાં અને ભજવ્યાં હતાં !

ભગવાને જ જાણેકે મેઘાણીને સાહિત્યકાર બનાવવા હોય તેમ , કોલેજ પતી , ભાવનગરની કોલેજમાં નોકરી મળી ત્યાં જ ભાઈની
માંદગીના સમાચાર આવ્યા એટલે કલકત્તા જવાનું થયું ; કલકત્તા જાણેકે સંસ્કૃતિ -સાહિત્યની જ ભૂમિ ! મેઘાણી ત્યાં રહી ગયા અને બંગાળી ભાષાનો પરિચય થયો ! અરે રવીન્દ્રનાથ ટાગોટને ઘેર તેમનાંજ મુખે તેમનાં કાવ્યો સાંભળ્યાં; સાથે સાથે બંગાળી રંગભૂમિનો પરિચય થયો ! સાથે સાથે એ સાહિત્ય ભૂમિ પર રહીને રંગભૂમિનાં નાટકોની સફળતા નિષ્ફ્ળતા વગેરેનો અભ્યાસ પણ કર્યો !
અને નોકરીના કામે વિલાયત પણ જઈ આવ્યા , જ્યાંથી ત્યાંની રંગભૂનીને જોવાની તક પણ મળી .
એમણે કલકત્તામાં મહારાણા પ્રતાપનું નાટક જોયેલું જેમાં સ્વતંત્રતા માટે મહારાણા પ્રતાપ સમ્રાટ અકબર સામે ઝૂઝે છે અને ખપી જાય છે . બસ એ જ વસ્તુ સ્થિતિથી દેશમાં આઝાદીનું , સ્વાભિમાનનું આંદોલન જગાડવા મેઘાણીએ એ નાટકનું ગુજરાતીમાં રૂપાંતર કર્યું – હા , માત્ર ભાષાંતર નહીં . રૂપાંતર કર્યું !
અને એ સમયે ગુજરાતી રંગભૂમિ પર માત્ર પ્રેમાલા પ્રેમલીની વાતોજ કજાળતી હતી ત્યારે નવું વસ્તુ બીજ લઈને મેઘણીએ નાટ્યક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કર્યો .
આપણામાં કહેવત છે ને , કે ફરે તે ચરે!
મેઘાણીએ જેમ કલકત્તા અને લંડનમાં ઘણું જોયું અને જાણ્યું તેમ નસીબ જોગે મુંબઈ પણ જવાનું થયું .
સૌરાષ્ટ્ર મેગેઝીન બંધ પડી જતા , અને નવું ફૂલછાબ ન જચતાં, અને પત્ની દમયન્તિબેને અગ્નિસ્નાન કરતાં અને ચાર નાનાં બાળકોની સંભાળનો પ્રશ્ન ઉભો થતાં , મેઘાણી મુંબઈ જાય છે ! ત્યાં ગુજરાતની રંગભૂમિ અને ચિત્રપટ ક્ષેત્રનો અનુભવ થાય છે ! મેઘાણીની વાર્તાઓ – પછી એ મૌલિક હોય કે લોકસાહિત્યની , પણ એમની વાર્તા કલા રસપ્રદ હોવાથી તેમાં નાટયબીજ છુપાયેલ હોવાથી , તેમની નવલકથાઓમાંથી ગુજરાતી ફિલ્મો બનાવવાનો વિચાર પણ મુંબઈમાં આવેલો . પોતાની વાર્તાઓ ઉપરથી ફિલ્મ બનાવવાનો વિચાર આવ્યો , તો એ જ રીતે અન્ય ફિલ્મો જોઈને વાર્તા બીજ પણ હાથ લાગ્યા એમણે પ્રતિમા અને પલકારા વાર્તાઓ આ રીતે રચી હતી એમ તેઓ નિખાલસ રીતે જણાવે છે .
એમની વાર્તાઓમાંથી નાટકો પણ રચાયાં છે . એમનાં ગીતોની ગ્રામોફોન રેકોર્ડ પણ બની , ત્યારે ફિલ્મ બનાવી એ ગીતો ગૂંથી લેવાનો વિચાર આવેલો. .
ફરી પાછાં અપને એમની નાટ્ય અને ફિલ્મ કારકિર્દી તરફ નજર કરીએ .
એ એ ક્ષેત્રોમાં સફળ કેમ ના થયા?
વાચક મિત્રો ! વાર્તાઓ લખવી કે કાવ્યો રચવા એ વ્યક્તિની માનસિક અવસ્થા ઉપર નિર્ભિત છે . કુશળ કવિને વિચાર સ્ફુરે અને એ કાવ્ય રચે .બસ! વાત ત્યાં પુરી થઇ . કવિના ભાવ પ્રદેશમાંથી સંવેદનાઓને પ્રગટ કરતું શબ્દ સ્વરૂપ ! એમાં બીજી વ્યક્તિ પ્રવેશી શકે નહીં . એમાં માત્ર કવિ અને કવિનો શબ્દ , બસ બે જ જણ હાજર હોય .
પણ નાટક અને ફિલ્માં?
પાત્રોને સમજવા , એને રજૂ કરવા વગેરે એક બીજી જ વાત છે ! બીજું જ ક્ષેત્ર છે!
વળી તેમાં પ્રોડ્યુસર અને પ્રેક્ષકો સૌનો મહત્વનો ફાળો છે . કલાકારોને વેતન આપવું, નાટક અને ફિલ્મનું પ્રસારણ થયા તે માટે યોગ્ય ડિરેક્ટર , પ્રોડ્યુસર અને સેલ્સમેન સૌની કાબેલિયત ઉપર નાટક કે ચિત્રપટની સફળતા નિષ્ફ્ળતાનો આધાર રહે છે !
હા , કહેવાનું તાતપર્ય એ જ છે કે , થોડા પ્રયોગો બાદ મેઘાણીને લાગ્યું કે એ એમનું કામ નથી : એમણે એ ક્ષેત્ર છોડી દીધું ! બધાંને બધું જ આવડવું જરૂરી નથી . આપણાં રાષ્ટ્રીય કવિ , લોકસાહિત્યના અગ્રેસર સાહિત્યકાર ઝવેરચંદ મેઘાણીએ થોડી મહેનત કુસ્તી એ ક્ષેત્રોમાં પણ કરી છે પણ અંતે તેમને એટલે સફળતા મળી નહીં – એમ કહો કે એમનું વ્યક્તિત્વ એ બીબામાં બંધાવા તૈયાર નહોતું !!
પણ એમના વ્યક્તિત્વનો નિખાર જે ક્ષેત્રમાં ઉપસી આવે છે તે – એમના ભજન સાહિત્ય વિષે આવતે અંકે વિચારીશું !

૪૦ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

મુરલીધરની મુરલીના સૂર મીરાંબાઈના શબ્દોના સથવારે….

बर्हापीडं नटवरवपु: कर्णयो: कर्णिकारं
बिभ्रद् वास: कनककपिशं वैजयन्तीं च मालाम् ।
रन्ध्रान् वेणोरधरसुधया पूरयन्गोपवृन्दै-
र्वृन्दारण्यं स्वपदरमणं प्राविशद् गीतकीर्ति: ॥ ५ ॥

શ્રીમદ ભાગવતના દસમ સ્કંધમાં ૨૧માં પ્રકરણમાં આલેખાયેલા વેણુગીતના ઉપરના શ્લોકમાં મુરલીધર શ્રી કૃષ્ણ ના મનમોહક સ્વરૂપના વર્ણનની સાથે સાથે મુરલીધરની મુરલી એટલેકે બંસીના સૂરનું  વર્ણન કરતા શ્રી વેદવ્યાસજી કહે છે કે, મુરલીધરના વેણુના સૂર છેડાતાંની સાથેજ દેવ,યક્ષ,ગંધર્વ, કિન્નર, યોગી-મુનિ, નાર-નારી, પશુ-પક્ષી વગેરે મોહિત થઈને પોતાના કર્તવ્ય અને મન-વાચા અને કાયાની સુધબુધ ગુમાવી દે છે. મુરલી અને શ્રી કૃષ્ણ – એકબીજાના પર્યાય. મુરલી વગરના શ્રી કૃષ્ણની કલ્પના કરવીજ અશક્ય છે અને શ્રી કૃષ્ણનું નામ પડતાજ ક્યાંક અણદીઠા દેશથી કાનમાં મુરલીના સૂર ગુંજવા લાગે… વાસ્તવમાં શ્રી કૃષ્ણની બંસી વગર સમસ્ત વ્રજભૂમિ અને વ્રજલીલાનો વૈભવ નીરસ બની જાય છે. શ્રી કૃષ્ણની મધુર લીલાઓમાં આ વાંસળીનો પ્રભાવ એટલો બધો મનોમુગ્ધકારી છે કે સ્વયં શ્રી વેદવ્યાસજીએ વાંસળીનો મહિમા પ્રગટ કરવા સ્વતંત્ર વેણુ-ગીતની રચના કરી.

શાસ્ત્રોમાં ઉલ્લેખ છે તે પ્રમાણે, મુરલીધર ત્રણ પ્રકારની વાંસળીઓ તેમની પાસે રાખતા. વાંસળી એ એક સુષિર વાદ્ય ગણાય છે અને સામાન્યતઃ તે વાંસમાંથી બને છે. બંસીધારી પાસે જે સાત છિદ્રો વાળી વાંસળી કે જે મુરલી તરીકે ઓળખાયછે તે ભૌતિક સંસાર અને ગાયોને આકર્ષવા અનામત હતી. નવ છિદ્રો વાળી વાંસળી કે જે વેણુ તરીકે ઓળખાય છે તે શ્રી રાધાજી અને ગોપીઓ માટે અલાયદી હતી અને રાસલીલામાં આ વેણુને સ્થાન મળતું. જયારે જે બાર છિદ્રો વાળી વાંસળી કે જે બંસી તરીકે ઓળખાય છે તે પ્રાકૃતિક તત્વો જેવાકે ઝાડ, જંગલે અને નદીઓને આકર્ષવા માટે વપરાતી.

મીરાંબાઈએ  પણ વાંસળીને કેન્દ્રમાં રાખીને ઘણાબધા પદોની રચના કરી છે. મીરાંબાઈ જેવા પ્રેમ-યોગીની અને શ્રી ગિરિધર ગોપાલને જન્મોજનમના  પ્રિયતમ તરીકે પ્રસ્થાપિત કરનાર માટે તો વ્રજલીલા તેમનો આત્મા અને વાંસળી તેમના પ્રાણ સમાન છે. એવું કહી શકાયકે મીરાંબાઈના રોમેરોમ માં વાંસળીનો ધ્વનિ એકાકાર થઇ ગયેલ છે. મીરાંબાઈના વાંસળીને કેન્દ્રમાં રાખી રચાયેલા પદોમાં વિવિધ ભાવ વ્યક્ત થઇ રહેલ છે. અમુક પદોમાં સર્વદા પોતાના પ્રિયતમ શ્યામસુંદરના શ્રીમુખ પર બિરાજમાન વાંસળી ના સૂરનો પ્રભાવ કેવો છે તેના ભાવ વ્યક્ત થાય છે. જેમકે નીચેના પદમાં જમનાના તીર પર જયારે શ્યામસુંદર ની મુરલી વાગે છે ત્યારે તે ગોપીઓ પર કેવા કેવા કામણ કરે છે તેના મનોભાવો વ્યક્ત કરે છે.  

એ રે મોરલી વૃંદાવન વાગી, વાગી છે જમનાને તીરે
મોરલીને નાદે ઘેલા કીધા, માંને કાંઈ કાંઈ કામણ કીધા રે
જમનાને નીર તીર ધેન ચરાવે, કાંધે કાલી કામલી રે
મોર મુગુટ પીતામ્બર શોભે, મધુરીસી મોરલી બજાવે રે
મીરાં કે પ્રભુ ગિરિધર ના ગુણ, ચરણ કમલ બલિહારી રે

તો વળી નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ આ મુરલીના કામણ માત્ર ગોપીઓ પરજ નહિ પણ સમગ્ર સૃષ્ટિ પર અને શેષનાગ પર પણ થાય છે તેનું વર્ણન કરેલ છે.

कुण है सखी प्यारी कुण है सखी, ऐसी बंशी बजाय रह्यो कुण है
बछवा खीर नीर तज दिनों, गौ तो चारे नहीं तृण है
खग मृग तो दोए पंछी मोह्या, मोह्या बनका बन है
शेष नाग भवन तजि आयो, सुण मुरली की धुन है
मीराबाई के हरि गिरिधर नागर, हरि के चरण चित लीन है.

મીરાંબાઈના વાંસળીના અમુક પદોમાં મીરાંબાઈ ગોપી બનીને વાંસળીના સૂર સાંભળવાની ઉત્કંઠા પ્રદર્શિત કરે છે, જેમકે નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ ગોપી સ્વરૂપે કહે છે કે મારા કલેજે વાંસળીની એવી ધૂન લાગે છે કે ખાવાપીવાની પણ સુધી રહેતી નથી.

कलेजे महारे बांसुरी की धुन लागी
हौ अपने गृह काज करात रही, श्रवण सुनत उठ भागी
खान पान की सुधि न सखी ऋ, कल न पड़े निसि जगी
रैन दिनां गिरिधरलाल के, मीराँ रहे रंग पागी

નીચેના સુંદર પદમાં મીરાંબાઈએ શરદપૂર્ણિમાની રાત્રે થતા મહારાસમાં મુરલીધરની ધૂન જયારે છેડાય છે ત્યારે ગોપીઓની શું હાલત થાય છે અને ખુદ શ્રી ભોલેનાથ પણ સ્ત્રી બનીને રાસલીલામાં હાજરી પુરાવે છે તે ભાવ પ્રદર્શિત કર્યો છે.નીચેના સુંદર પદમાં મીરાંબાઈએ શરદપૂર્ણિમાની રાત્રે થતા મહારાસમાં મુરલીધરની ધૂન જયારે છેડાય છે ત્યારે ગોપીઓની શું હાલત થાય છે અને ખુદ શ્રી ભોલેનાથ પણ સ્ત્રી બનીને રાસલીલામાં હાજરી પુરાવે છે તે ભાવ પ્રદર્શિત કર્યો છે.

बंसीवारा हो म्हणे लागे मुरली प्यारी
शरदपूनम की रेन सांवरा ऐसी मुरली बजाई
बंशीवट पे बंशी बाजी गगन मगन कर डारि
पग माँ हांश गले में पायल उलटे भूषनधारी
खीर में लूण दाल में मीठो उलट पुलट कर डारि
नर में रूप धर्यो नारी को शंकर जटाकारी
मीराँ ने श्री गिरिधर मिलिया चरण कमल बलिहारी

ક્યારેક એવો પ્રશ્ન થાય કે શા માટે શ્રી કૃષ્ણે બંસી અધરે ધરીને સૂર છેડતા રહ્યા? એક મત પ્રમાણે, શ્રી કૃષ્ણ કે જે ભગવાન સ્વયં છે તે બંસીમાંથી સૂર છેડીને આ લોકમાં સંગીતનું આધિપત્ય અને સાર્વભૌમ પ્રગટ કરવા માંગતા હતા. અખિલ વિશ્વની ઉત્પત્તિ, સ્તિથી અને લયની જે સ્થૂળ અને સૂક્ષ્મ ઘટનાઓ છે તે સર્વે માં નાદ એટલે કે સંગીત એક કે બીજા રૂપે સમાયેલ છે. શ્રી કૃષ્ણે સ્વમુખે શ્રીમદ ભગવદગીતામાં કહેલ છે કે “વેદો માં હું સામવેદ છું”. સામવેદ એ સંગીતનું ઉત્પત્તિ સ્થાન માનવામાં આવે છે અને એટલેજ નાદ ને બ્ર્હમ સાથે સરખાવી શકાય. આ સમગ્ર પ્રકૃતિના કણ કણ માં સંગીત એક ય બીજા સ્વરૂપે સમાયેલું છે અને આ અખિલ પ્રકૃતિ નાદ-બ્રહ્મમય છે. તો ચાલો મુરલીધરની મુરલીના સૂર ને મન માં મમળાવતા મમળાવતા આજે હું મારી કલમને નાદ-બ્રહ્મના ચરણોમાં વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે ફરી મળીશું મીરાંબાઈ ના અન્ય પદો સાથે. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણતમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 39) મેઘાણીની એક વાર્તા -છેલ્લી તાલીમ !

આજે ચારે બાજુએ એક પ્રકારનો અજંપો પ્રવર્તે છે ત્યારે મેઘાણી વિષયક આ કોલમમાં એમનાં ક્યા સાહિત્ય સર્જનનો વાચકને રસાસ્વાદ કરાવું એ એક પ્રશ્ન થાય છે . દેશમાં પ્હેલાં અતિવૃષ્ટિ , પછી રોગચાળો અને હમણાં, એક બિચારી દલિત છોકરી પર અમાનુષી કૃત્ય અને સત્તાની જોહુકમી ની વાતોથી દિલ ઉકળી રહ્યું છે ,અને વિશ્વમાં કોરોનનું વિષ તો ફેલાયેલું છે જ ; અને અમેરિકા જેવી મહાસત્તા નું ભાવિ ગણતરીના અઠવાડિયાઓમાં ફરીથી ઘડવાનાં બ્યુગલો ગાજી રહ્યાં છે ત્યારે , મેઘાણીની આ વાર્તા ‘છેલ્લી તાલીમ’ વાચક મિત્રો , તમને વિચારમાં મૂકી દેશે તેમાં સહેજ પણ શંકા નથી.
સત્ય અને અહિંસાનાં અનેક કાવ્યો મેઘાણીએ સર્જ્યાં છે . ગાંધીયુગની શૌર્ય અંકિત કવિતાઓ , બહારવટિયાઓની ક્રૂરતા , તેનાં કારણો અને પ્રેમથી તેમનાં હ્ર્દય પરિવર્તનોથી મેઘાણીનું સોરઠી સાહિત્ય ઉભરાય છે . ‘હું આવ્યો છું બહારવટિયો શીખવવા’ એ પુસ્તક તો રવિશંકર મહારાજની અંતરની તાકાતથી પ્રેમની વિજય ગાથા છે .. ત્યારે રવીન્દ્રનાથ ટાગોરની મૂળ બંગાળી વાર્તાનું આ રૂપાંતર તમનેય વિચારમાં મૂકી દેશે ..
જીવનમાં શું સાચું તે વિચાર કરવા પ્રેરશે .
બંગાળમાં વસતા એક બીજા શીખ ગુરુ ગોવિંદસિંહની વાત છે .
જીવનની સંધ્યાએ એ વિચારતા બેઠા હતા કે જીવનમાં દેશ માટે ઘણું કરવું હતું એ કાંઈ થયું તો નહિ , અને હવે મન ભગવાનને મળવા તલસે છે ..
ત્યાં એક પઠાણ આવે છે .
એને બીજે દિવસે જ પોતાને દેશ જવાની તાલાવેલી છે . એણે ગોવિંદસિંહને ઘોડા વેચ્યા હતા અને એના પૈસા હજુ મળ્યા નથી એટલે એ પૈસા લેવા આવ્યો છે . પણ ગુરુ તો કોઈ અનંતની યાત્રાના વિચારોમાં છે ! એમણે કહ્યું કે ‘ભાઈ આજે જરા કામમાં છું , કાલે આવીને પૈસા લઇ જજે .’
પણ પઠાણને તો ઝડપથી વતન જવાની તાલાવેલી હતી એટલે એણે અધીરાઈથી હકના પૈસાની ઉઘરાણી કરી અને બોલી ગયો ,” સાળા , શીખો બધાંય ચોર લાગે છે !”
ખલ્લાસ ! ગુરુના મનમાંથી વૈરાગ નીકળી ગયું અને મ્યાનમાં પડેલી કિરપાણ ઉપાડી અને પઠાણને ત્યાં ને ત્યાં જ વધેરી દીધો!!
ગુસ્સો શું નથી કરાવતો!
પસ્તાવો થયો ! જીવન ઉપર તિરસ્કાર થયો , દુઃખ થયું કે પઠાણને એક ઘડી વિચારવાનોય સમય ના આપ્યો ! અરે એને સહેજ તક તો આપી હોત! છેલ્લી પ્રાર્થના કરવાની તક આપી હોત!
પણ હવે શું કરવું ? એનું પ્રાયશ્ચિત કેવી રીતે કરવું?
પઠાણને એક દીકરો હતો . ગુરુએ એને ઉછેરવાની જવાબદારી લઇ લીધી . એને પ્રેમથી ઉછેરવા માંડ્યો..
બધી વાતોથી અજાણ ભક્તો ગુરુને સમજાવે છે કે આ પઠાણના દીકરાઓ એટલે વાઘનું બચ્ચું . એને બધી વિદ્યા શીખવાડાય નહીં .. પણ ગુરુને એજ તો કરવું હતું ..
છોકરો જુવાન થઇ ગયો . એને હવે સૈનિકીની નોકરી કરવી હતી અને જીવનમાં આગળ વધવું હતું .
ગુરુએ કહ્યું કે ,’છેલ્લી તાલીમ હજુ બાકી છે . ચાલ , એ લઇ લઈએ .’
અને એને એક જગ્યાએ લઇ જાય છે .જમીનમાં ખોદાવડાવે છે ને એ છોકરાને એના બાપના મૃત્યુ વેળાના ડાઘ જે શીલા પર હતા તે બતાવે છે .. એજ સંધ્યાકાળ . અને મનમાં ઝંઝાવાત પણ પેલા સંધ્યાકાળ જેવો જ છે .
પઠાણ છોકરાએ લોહીના ડાઘ જોયા અને ગુરુજીએ કહ્યું ; “ પઠાણ બચ્ચા ! એ તારા બાપના લોહીના ડાઘ છે .. એક દિવસ મેં તેનું માથું ઉડાવી દીધું હતું ; એનું કરજ તો ના ચૂક્યું , પણ બંદગી કરવાનોયે સમય આપ્યો નહોતો !હવે તારા બાપનું વેર વાળ- આ ઉભો હત્યારો !
યુવાન ક્રોધથી કંપી રહ્યો . ને નીચું જોઈને બોલ્યો, “ બાપુ , વધુ બોલો ના . બસ કરો !”
પણ ગુરુએ એને પડકાર્યો : “ ધિક્કાર છે , ભીરુ ! તારા બાપના હત્યારાને હણી નાંખ!”
યુવાન ખુલ્લી તલવારે ગુરુ તરફ ધસ્યો . પણ પછી દીન બનીને તલવાર મૂકી દીધી અને એને કહ્યું : “ એ બાપુને હું ભૂલી ગયો છું અને હવે તો મેં તમને જ મારા બાપુ , અને ગુરુ માન્યા છે .. એ મમતાને જડમૂળથી ઉખેળી ને તમારી હત્યા કરું ?”
યુવાન એ પરિસ્થિતિથી જાણેકે દૂર ભાગવા દોટ કાઢે છે .. એ વર્ણન અદભુત છે .
પણ ગુરુની સ્થિતિ પણ વિચિત્ર છે .. ભૂલનું પ્રાયશ્ચિત કરી અનંતની વાટ લેવી હતી તેને બદલે જીવવું પડ્યું !
સમય વીત્યો . યુવાન સાથે કોઈ હવે બહુ વાતો થતી નથી , પણ એક વાર કોઈ રમત રમતા યુવાન હારી જાય છે અને ગુરુ એને સોગઠી મારે છે , બસ ! અચાનક સોગઠી વાગે છે અને સાથે ગુરુના શબ્દો : “ નામર્દ ! બાપના હત્યારા સાથે રમવા બેસે તે હારી જ જાય ને ? “ યુવાનને પોતાના આત્મ સ્વમાન પરનો ઘા ચચળે છે .
બસ ! યુવાન ખંજર કાઢે છે અને ગુરુની છાતીમાં ઘુસાડી દેછે .
ત્યારે ગુરુ પ્રેમથી યુવાનને માથે હાથ મૂકી ને કહે છે ; “ આજે તારી છેલ્લી તાલીમ પુરી થઇ : અન્યાયનું વેર કેવી રીતે લેવાય તે તને સમજાયું . મારી અંતરની દુઆ દઈને હવે હું સુખેથી સીધાવું છું!”
વાત વાંચ્યા પછી જયારે વાચક સ્તબ્ધ બની જાય તે વાર્તા સાચી . અને અહીં પણ એવું જ બને છે ! વાર્તા પુરી થઇ પણ વાચકના મનમાં એ આગળ વહ્યા કરે છે ..
સાચું શું ? આપણે આપણી જાત ને પૂછીએ છીએ .
વાચક મિત્રો ! આ વાર્તા અત્રે પસંદ કરી કારણકે મેઘાણીનું અનેક વિધ વ્યક્તિત્વ અહીં દર્શાવવું હતું .. ગાંધીજીના દિલને પિછાણનાર , “ છેલ્લો કટોરો ઝેરનો પી જજો બાપુ” એમ કહેનારા મેઘાણી ,’ એક શીખ ગુરુની વાત કહીને એ ઝેર કટોરાને પચાવવાને બદલે દાવાનળ ઉભો કરવાની વાત પણ કરી શકે છે ! અને એ જ તો મેઘાણી જેવા સમર્થ સાહિત્યકારની વિશેષતા છે ! ‘સમે ના વેર વેરથી , સમે છે વેર પ્રેમથી’ એમ ગાનાર આપણે અસહાય દલિત દીકરીઓના બલિદાનોને નજરઅંદાજ કરી શકીએ નહીં જ. અને જે ઠાકુર રજવાડાના નબીરાઓએ અધમ કૃત્ય કર્યું છે તેમને ફાંસી જ મળવી જોઈએ તેમ ડિમાન્ડ કરીએ .. ક્યારેક ઈંટ નો જવાબ પથ્થરથી આપવાનું જ વધુ વ્યાજબી હોય છે . દરેક વખતે ‘હશે ‘, કહીને માફી પણ યોગ્ય નથી જ નથી એ કહેવા માટે આ વાર્તા પસંદ કરી . છેલ્લો કટોરો , છેલ્લી સલામ અને આજે છેલ્લી તાલીમ – એમ છેલ્લા પછી આવતે અંકે વાત કરીશું મેઘાણીનું ભાગ્યેજ જાણીતું એવું નાટ્ય અને ફિલ્મ ક્ષેત્રમાં પ્રદાન !
આવતે અંકે !

૩૯ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

શ્રી કૃષ્ણની વ્રજલીલા -મીરાંબાઈના પદોને સથવારે…. ઉદ્ધવ લીલા

શ્રી કૃષ્ણ વ્રજભૂમિ છોડીને મથુરા ગયા પછી વ્રજભૂમિ પર શોકનું કાળું ડિબાંગ વાદળ હંમેશા માટે છવાઈ જાય છે. શ્રી કૃષ્ણના વિરહમાં ગોપ-ગોપીઓના અશ્રુ સુકાતા નહતા તો બીજી બાજુ યશોદામૈયા-નંદબાવા તો માટે એક એક ક્ષણ એક એક યુગની જેમ વીતતી હતી. કોણ કોને સાંત્વન આપે? વ્રજભૂમિમાંથી શ્યામની વિદાય શું થઇ ગઈ જાણે તેનો શ્વાસ જ ધબકતો બંધ થઇ ગયો હતો.  

તો આ બાજુ મથુરામાં શ્યામસુંદર પણ ગોપ-ગોપીઓ અને નંદ-યશોદા અને વ્રજમાં વિતાવેલા દિવસોના વિરહના તાપમાં અંદરોઅંદર પીગળતા હતા. તમામ ઐશ્વર્ય અને જાહોજલાલી વચ્ચે પણ તેમનું આંતરમન ચોધાર આંસુએ રડતું હતું – જાણેકે શ્યામસુંદર  એક બુંદે બુંદે ઓગળતા જતા હતા. ઉદ્ધવજી જે શ્રી કૃષ્ણના પ્રિય સખા અને પિતરાઈ ભાઈ હતા તેઓએ માધવની વેદના વાંચી લીધી. ઉદ્ધવજી તો વેદાંતના પ્રખર વિદ્દ્વાન અને બુદ્ધિજીવી વ્યક્તિત્વ ધરાવતા હતા. તેમણે શ્યામસુંદરને બહુ વ્યવહારિક સલાહ આપી કે બાળપણમાં તમે ભલે વ્રજમાં દિવસો વિતાવ્યા પણ હવે તમે મથુરાના રાજા છો અને મથુરા જ તમારું વર્તમાન અને ભવિષ્ય છે માટે વ્રજ અને વ્રજલીલા ને ભૂલી જવામાંજ ભલાઈ છે.

શ્રી કૃષ્ણ કે જે અંતર્યામી છે તે સમજી ગયા કે ભલે ઉદ્ધવજી પ્રખર જ્ઞાની કેમ ના હોય પણ તેમનું હૈયું હજી પ્રેમરસથી વંચિત છે.ઉદ્ધવજીને પ્રેમરસનું પાન કરાવવા શ્યામસુંદર તેમને  વ્રજ મોકલવાનું નક્કી કરે છે અને ઉદ્ધવજીને કહે છે કે તમે વ્રજ જઈને ગોપીઓ અને નંદ-યશોદાને મળો. જેમ હું તેમના વિરહમાં દુઃખી થવું છે તેમ તેઓ પણ મારા વિરહમાં દુઃખી થતા હશે. માટે તેમને જઈ સમજાવો કે તેઓ મને ભૂલી જાય એટલે પછી હું પણ તેમને  ભૂલી જઈશ. શ્યામસુંદર ઉદ્ધવજીને પોતાનું પીતામ્બર અને વૈજયંતિમાલા આપે છે અને કહે છે કે તમે આ ધારણ કરીને જજો એટલે વ્રજવાસીઓ જાણી જશે કે તમે મારો સંદેશો લઈને આવેલ  છો. અને ઉદ્ધવજી વ્રજ ભણી પ્રયાણ કરે છે. જયારે ઉદ્ધવજી વ્રજ પહોંચે છે ત્યારે જુએ છે કે સમગ્ર વ્રજભૂમિ નિષ્પ્રાણ પડેલી છે અને વ્રજની રજનું કણેકણ શ્રી કૃષ્ણના વિરહમાં તલસે છે

મીરાંબાઈએ ઉદ્ધવ અને ગોપીઓ વચ્ચેના સંવાદ દર્શાવતા ઘણા પદોની રચના કરી છે. જેમા મુખ્યત્વ ગોપીઓના વિરહ અને ગોપીઓ દ્વારા ઉદ્ધવજીને થતી કનૈયાની ફરિયાદ તથા ગોપીઓ દ્વારા કનૈયાને પાછો વ્રજમાં લઇ આવવાની અથવા તેમને સાથે લઇ જવાની આજીજી ને  શબ્દો દ્વારા અભિવ્યક્ત કરી છે. મીરાંબાઈ જે પૂર્વજન્મના ગોપી હતા, તેઓએ  ગોપીઓની સંવેદનાને ખુબ ભાવપૂર્ણરીતે આ પદો માં વ્યક્ત કરી છે.જેમકે નીચેના પદ માં ગોપી ઉદ્ધવજીને ફરિયાદ કરે છે કે શામળિયો તો પ્રેમ ની કટારી મારીને અમને સાવ વિસરીજ ગયો છે. ગોપીઓને ગોવિંદ દ્વારા કરવામાં આવેલા કુબ્જાના ઉદ્ધારની જાણ હોય છે એટલે ગોપીઓનો  કુબ્જા તરફ સ્ત્રી સહજ ઈર્ષાનો ભાવ પણ આ પદમાં પ્રદર્શિત થાય છે.

શામળે મેલ્યા તે વિસારી, ઓધવને વહાલે શામળે તે મેલ્યા વિસરી
પ્રીત કરીને પાલવ પકડો વહાલા, પ્રેમની કટારી મુને મારી
ગોકુળથી મથુરામાં ગયા છો વહાલા, કુબ્જા સે લાગી છે તાલિ
મીરાંબાઈ કે પ્રભુ ગિરિધર ના ગુણ વહાલા, ચરણ કમલ બલિહારી

તો વળી નીચેના પદ માં ગોપીઓ ઉદ્ધવજીને આજીજી કરે છે કે હે ઉદ્ધવજી જો અમારો શ્યામસુંદર અહીંના આવી શકે તો તમે અમને તેમની પાસે લઇ જાઓ.અમે તેમના દેશમાં સર્વ શણગાર ત્યજીને જોગનની જેમ રહીશું, પણ તમે અમને તેમના દેશ લઇ જાઓ.

ગોવિંદા ને દેશ, ઓધા મુને લઇ જજો રે, ગોવિંદા ને દેશ
મને રે મોહનજીએ મેલી રે વિસારી, કરડું મોરા કરમ કી રેખ
હાર ત્યજીશ, શણગાર ત્યજીશ, ત્યજીશ કાજલની રેખ
ચીરને ફાડી બાલી કફની પહેરીશ, લઈશ જોગનનો વેશ
ગોકુલ ત્યજીશ, મથુરા ત્યજીશ, ત્યજીશ હું વ્રજ કેરો દેશ
મીરાંબાઈ કે પ્રભુ ગિરિધર ના ગુણ, ચરણ કમલ ચિત્ત સંગ રહેશ

નીચેના પદમાં ગોપીઓ ઉદ્ધવજીને કહે છે કે તમે અમારો સંદેશો માધવને જઈને આપજો અને અમારી વિપત્તિ કહી સંભળાવજો. જેમ જળ વગર માછલી તડપે તેમ સમગ્ર વ્રજભૂમિ માધવ વગર તડપી રહી છે.

साधो! मैं वैरागन हर की
भूषण वस्तर सभी हम त्यागे खान पान बिसरानो
इ ब्रजबासी कहत बावरी मैं दासी गिरिधर की
उधो जो तुम जावो द्वारिका विपत कहो गोपियन की
जैसे जल विन मीन जो तड़पे सो गत भई सखियन की
पात पात वृन्दावन ढूंढ्यो ढूंढ फिरि व्रज घर की
आप तो जाय द्वारिका छाए पारी मोटी विरहन की
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर मैं दासी गिरिधर की

કહેવાય છે કે ઉદ્ધવજી વ્રજમાં ગોપ-ગોપીઓને જ્ઞાનનો ઉપદેશ આપવા આવ્યા હતા પણ તેમણે જયારે ગોપ-ગોપીઓની, રાધાજીની અને નંદ-યશોદાની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ કર્યો ત્યારે પોતે પણ એ પ્રેમરસ સભર ભક્તિ ના રંગે રંગાઈ ગયા. સમગ્ર વ્રજભૂમિનો તેમના વ્રજનંદન પ્રત્યેનો નિસ્વાર્થ, નિર્મલ અને અનન્ય પ્રેમ અને શ્રદ્ધા જોઈ તેઓ તેમનો જ્ઞાન ઉપદેશ ભૂલી ગયા. વ્રજભૂમિ પર તેમણે યશોદાનંદનના સાકાર સગુણ સ્વરૂપ પ્રત્યેનો ગોપ-ગોપીઓના પ્રેમનો નજરની સામેજ અનુભવ કર્યો અને તેઓ નિરાકાર નિર્ગુણ સ્વરૂપ ને વિસરી ગયા. ઉદ્દવજી થોડા દિવસો માટે વ્રજમાં આવ્યા હતા પણ ગોપીઓની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિના  રંગે રંગાઈ પુરા ૬ મહિના વ્રજમાં રહ્યા. જયારે મથુરા જવાનો સમય થયો ત્યારે પ્રેમરસે રંગાયેલા ઉદ્ધવજી એક જુદુંજ વ્યક્તિત્વ હતા. મથુરા પહોંચ્યા બાદ તેમણે શ્રી કૃષ્ણને ગોપીનાથ તરીકેનું સંબોધન કર્યું ત્યારે શ્યામસુંદર સમજી ગયા કે ઉદ્ધવજી હવે પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનો અર્થ બરાબર સમજી ચુક્યા છે અને પ્રેમરસ માં તરબોળ થઇ ગયા છે….

મીરાંબાઈ પણ ગોપીઓની જેમજ પ્રેમલક્ષણા ભક્તિમાંજ ડૂબેલા રહીને સમગ્ર જીવન ગિરિધર ગોપાલનું પ્રેમસભર સાનિધ્ય માણતા રહ્યા. આ પ્રેમની  અનુભૂતિ  તો જેણે કરી હોય તેજ અનુભવી શકે બાકી સર્વ માટે તો એ માત્ર શાબ્દિક વાતો હોઈ શકે.તો ચાલો આજે ગોપીઓની અને મીરાંબાઈની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિને વાગોળતા વાગોળતા હું મારી કલમ ને હવે વિરામ આપું છું. આ સાથે આપણી મીરાંબાઈના પદોને સથવારે જે વ્રજલીલા ની સફર ચાલુ કરી હતી તે સમાપ્ત થાય છે. આવતા અઠવાડિયે ફરી મળીશું મીરાંબાઈ ના અન્ય પદો સાથે. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણતમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૩૮ – કબીરા

અજબ શહર’ ની કબીરયાત્રા મુખતિયાર અલીની સાથે

દેખા અપને આપકો ,મેરા દિલ દિવાના હો ગયા…ના છેડો યારો મુઝે,મેં ખુદ મસ્તી મેં આ ગયા…
લાખો સૂરજ ચંદ્રમા,કુરબાન હૈં મેરે હુશ્ન પર,અદ્ભૂત છબી કો દેખ કે ,કહેનેસે મૈં શર્મા ગયા
દેખા અપને આપકો મેરા દિલ દિવાના હો ગયા…
અબ ખુદી સે બહાર હૈં હમ ,ઇશ્ક કફની પહન કર સબ રંગમૈં ચોલા રંગા,દીદાર અપના પા ગયા….
અબ દીખતા કોઈ નહીં,દુનિયા મેં હીં મેરે સિવા…દૂરી કા પર્દા હટા,સારા ભરમ વિના ગયા…
અચલ રામ અબ ખુદ વ ખુદ,હૈ મેહબૂબ મુઝ સે ના જુદા….નિજ નૂર મેં ભરપૂર હો,અપને મેં આપ સમા ગયા
ના છેડો યારો મુઝે,મેં ખુદ મસ્તી મેં આ ગયા..

શબનમજીએ પોતાની કબીરયાત્રા માત્ર કબીરની દસ્તાવેજી ફિલ્મ બનાવવા કરી હોય તેવું લાગતું નથી.શબનમજીએ કબીરનાં દોહાની દુહાઈ કરનાર દરેક કબીર ભક્તનાં આંગણામાં કબીરની મસ્તી માણી છે.કચ્છ,રાજસ્થાન,બનારસ,અયોધ્યા,કરાંચી,હિમાચલ પ્રદેશ,મધ્યપ્રદેશનું માલવા,ગુજરાતનાં નાના નાના કસ્બામાં રહીને,ફરીને ફોક સિંગરોનાં ઘરમાં કે ઓટલે બેસી કબીરરસ ઘોળી કબીરને પોતાનામાં જીવંત કર્યો છે.
આવીજ રીતે રાજસ્થાનમાં તેમની મુલાકાત અવાજનાં બેતાજ બાદશાહ મુખતિયાર અલી સાથે થઈ.તેમને જ્યારે “દેખા અપને આપકો મેરા દિલ દિવાના હો ગયા” ગાતાં સાંભળો ને તો તમે તમારી ભીતર જોવા લાગો કે શું આપણે ભીતરની મસ્તીને માણવાની ભૂલી ગયા છીએ?લાખો સૂરજ અને ચંદ્રમાનું તેજ જેમાં સમાએલું છે એવી અદ્ભૂત છબી જોવા હું કેમ પ્રયત્નશીલ નથી?તેવા વિચારો સહજતાથી આવવા લાગે!


મુખતિયાર અલી રાજસ્થાનનાં મીરાસી જાતિનાં સૂફી ફોક ગાયક છે.રાજસ્થાનનાં સાવ નાના ગામ પુગલમાં રહેતા આ ગાયકની કબીર,બુલ્લેશાહ,શાહ હુસેન,અમીર ખુસરોની વાતો અને તેમની ગાયકી સાંભળીએ તો જ તેમની આધ્યાત્મિક ઊંચાઈને અને તેમની આર્તનાદ સાથેની સૂરસાથેની બંદગીને જાણી શકીએ.કબીરનાં ભજનો અને દોહાઓ તો તે ગાય છે જ પણ સાથે સાથે કબીરનાં ભક્તોએ કબીરવાણી સમજીને તેનીજ વાતોને પોતાની રીતે રજૂ કરી હોય તે પણ ગાય.કબીર જેવીજ વિચારધારા ધરાવતાં બીજા સૂફી સંતોનાં સૂફીયાનાં ભજન પણ મસ્ત બની લલકારે.


મુખતિયારજી કહે છે “એમના ત્યાં જાગરણ અને સત્સંગ બંને સાથે થાય છે.હિન્દુ અને મુસલમાન બંને સાથે બેસીને તેમાં ભાગ લે છે.સત્સંગમાં રાત્રે બાર વાગ્યા સુધી રામ,હનુમાન,દેવ દેવીઓના ભજન ચાલે છે અને પછી કબીર,અમીર ખુસરો ,બુલ્લેશાહ જેવા સંતોની વાણીની ચર્ચા ચાલે છે.આ ચર્ચામાં ધર્મ -હીન્દુ,મુસ્લિમ બધું એકબાજુ થઈ જાય છે.અને સૂફીયાની વાતો થાય છે.જેમાં રામ,કૃષ્ણ કે અલ્લાહનું નામ નથી આવતું.પ્રેમનાં સંબંધની વાત હોય છે આ સંતોએ પરમ સાથે માશુકી માણી,ઇશ્ક કર્યો તેના અનુભવની વાત હોય છે.માલિકને માશુક તરીકે જોઈ પ્રેમ કરવાની વાત હોય છે.સૂફી સંતો પરમને પોતાનાં પ્રિયતમ માને છે.જ્યારે સૌ જુદા જુદા ધર્મને ભૂલીને પ્રેમનાં સંબંધે બંધાઈ જઈએ તો દુનિયાભરમાં શાંતિ સ્થપાઈ જાય.ભારતનાં એક નાના ગામનાં ફોક ગાયકે કબીર અને સૂફી સંતોની વાતો સાંભળી વિશ્વશાંતિનો સિદ્ધાંત સમજાવી દીધો.અને તે સૂફીયાની ગાયકી સંભળાવતા ગાય છે:


“ઓર કી મંગણા મૈં રબ કો….નું….નિત ખેર મંગા તેરે દમદી….દૂઆ ન કોઈ ઓર મંગણા…
તેરે પ્યાર જિતા રબકા સહારા હૈ …મૈં યા ભૂલ ગયા જગ સારાતુ મિલ જાવેં તો મિલી ખુદાઈ ..ખુદાઈ …હાથ જોડયાયા પાઈ ન જુદાઈ…”


હું ભગવાન પાસે આનાથી વધારે શું માંગી શકું? સજના તું મને મળી ગયો હવે મને દુનિયાનું રાજ્ય મળી ગયું છે તું હવે મારો હાથ છોડીશ નહીં.


સૂફીયાનાં એટલે જેણે હદીઠને તોડી નાંખ્યું છે.(હદીઠ એટલે કુરાન,પવિત્ર ધાર્મિક ગ્રંથો)સૂફી ખાલી માલિકની વાત કરે છે. “સબકા માલિક એક છે “ એમ કહે છે.ધર્મોનાં બધાં સપોર્ટને હટાવી પરમ સાથે જ સીધી વાત કરે છે તે સૂફી છે.આવી સૂફીયાની કબીર અને બીજા સૂફી સંતોની વાતને જીવનમાં ઉતારવા કોશિશ કરી સંતોષ સાથે જીવેછે.
તેમણે કીધું ઘણાં મૌલવીઓ અને જુનવાણી વિચાર ધરાવતાં મુસ્લિમો એવી અંધશ્રદ્ધામાં માને છે કે મુસ્લિમ હોવાથી મારાથી ગાઈ ન શકાય.ખરેખર મુસ્લિમ ધર્મમાં ગાવા બજાવવાને મના ફરમાવી હોત તો ખ્વાજા સાહેબ કવ્વાલી સાંભળતાં ન હોત.બુલ્લેશાહ સાહેબ બંગડી પહેરીને ભગવાન સાથે એકત્વ સાધીને નાચતા નહોત.બુલ્લેશાહનાં ગુરુએ કીધું ભગવાન તો તેનામાં તન્મય બની નાચવાથી મળે છે.તો એમણે એવીરીતે ભગવાનને અનુભવ્યાં અને તેમનાં બધાં દોહાની કડવીવાણી લોકોને ભડકાવનાર ઊંધે રસ્તે દોરનાર મુલ્લાઓને સંબોધીને છે.અને મુખતિયારજી જે લોકાે ભજન ગાવાની મના ફરમાવે છે તેને કહે છે. જો ગાવાનું ખરાબ હોય તો ભગવાને તે બનાવ્યું જ ન હોત.તેમનાં ઉંમરલાયક પિતા ગાયક છે તે તેમને મસ્જિદમાં નમાજ પડવા જવાનું કહે છે તો તે જતાં નથી અને કબીરની વાત માની તેનાં પદો ગાઈ પરમને પોતાની ભીતર જ જોવા કોશિશ કરેછે.


બધાં સૂફી સંતો એકજ વાત કહે છે તેસમજાવતાં મુખતિયારજી બુલ્લેશાહ અને કબીરની એક જવાત બંનેએ પોતપોતાના અંદાજમાં કેવી ગાઈ છે તે સમજાવ્યું ,કબીરનો દોહો છે:


પોથી પઢ પઢ જગ મુઆ,પંડિત ભયા ન કોઈઢાઈ અક્ષર પ્રેમકે ,પઢે સો પંડિત હોય…

અને આજ વાત કહેતા બુલ્લેશાહ કહે છે:


પઢ પઢ આલમ ફાઝલ બણ્યો,કદી અપને આપ પઢીયે નહીં,
ભજ ભજ વડ ગઈ મંદિર મસ્જિદી,કદી દિલ અપને તું વડીએ નહીં,
તુંને રોજ શૈતાન નલ લડના હૈ,કદી સપને નલ લડિયે નહીં,
બુલયા આસમાની ઉડ દીયા પડદા,ઉજડા ઘર બેઠા ઉલ પઢિયા નહીં.


બુલ્લેશાહ કબીરના જેવીજ વાત કરે છે ભણી ભણીને પંડિત બન્યો પણ તારી જાતને તો તે ઓળખી નહીં,તારી ભીતર તો ડોકિયું કર્યું નહીં.મંદિર ,મસ્જિદનાં આંટાં ભગવાનને મનાવવા માર્યા પણ તારા દિલ સુધી તો તું પહોંચ્યો નહીં.તું રોજ શેતાન લોકો સાથે લડે છે પણ તારા અહંકાર સાથે તો તું લડ.એનેતો હરાવવાની કોશિશ કર.આકાશને અડવા જવા,પકડવા કોશિશ કરે છે પણ તારી અંદર ,તારી ભીતરમાં બેઠો છે તેને પામવાની કોશિશ તો તે કરી જ નહીં.આમ કહી મુખતિયારજી સમજાવે છે કે બધાં સૂફી સંતો એક જ વાત કરે છે.શબ્દો જુદા છે.તમે તમારા આત્માની વાત સાંભળીને જીવતાં શીખી જશો તો ક્યાંય બીજે જવાની જરૂર નથી.અને બીજી પણ સરસ વાત કીધી.તમે માત્ર ને માત્ર તમારા માટે જીવશો તો તમારા બાળકોનું કે તમારા કુંટુંબનું સારું થશે.પણ જો થોડું બીજાને માટે નિસ્વાર્થ ભાવથી કરશો તો બીજા માટે કંઈ છોડીને જશો.દોડતાં ,ભાગતાં,જીવન જીવી જશો ,પણ સંતોષ સાથે નહીં મરી શકેા અને કબીરને પોતાની અંદર જીવંત કરવા માટે એકજ વાત કરે છે:


કબીરા કબીરા ક્યા કરો? સોચો આપ શરીર;
પાંચાે ઈન્દ્રિય બસમેં કરો,વો હી દાસ કબીર.

આમ કબીરમય બની,કબીરને જીવનમાં પોતાની અંદર ઉતારી જીવનાર નાના ગામમાં ઉછરેલ મુખતિયારજી કેવી સરસ વાતો સમજાવી ગયાં!!આગલા અંકે કબીરયાત્રા બીજા કબીરભક્ત સાથે….


જિગીષા પટેલ

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ: 38)છેલ્લી સલામ : મેઘાણીનું એક અમર કાવ્ય !

સો સો રે સલામું મારાં ભાંડુડાંને કે’જો રે ;
ઝાઝેરા જુહાર જગને દેજો , હો જી !

છેલ્લી સલામ એક અમર કાવ્ય છે અને ઘણાં સાહિત્યકારો એને ‘કસુંબીનો રંગ’ કરતાંયે વધુ મહત્વનું ગણે છે . કેમ ?
ચાલો , જરા એ તરફ નજર કરીએ .

સોમવારથી શુક્રવાર છાપાનું પત્રકારત્વનું કાર્ય કરતાં કરતાં , એ સમયનું પ્રતિબિંબ ઝીલતું સાહિત્ય મેઘાણીએ એટલાં વિપુલ પ્રમાણમાં આપ્યું છે કે એમના સમયમાં – ગાંધી યુગમાં -ગુજરાતમાં મેઘાણીનું નામ ઘેર ઘેર ગુંજતું હતું ; ગાંધીજી જેવી મહાન પ્રતિભાના દિલમાં પણ એમણે સ્થાન લઇ લીધું હતું . ‘જો એ થોડું વધુ જીવ્યા હોત, દેશ આઝાદ થયો ત્યાં સુધી , તો દેશને હજુ ઘણું વધારે દેશભક્તિનું સાહિત્ય મળ્યું હોત ! ‘આ શબ્દો ગાંધીજીના છે .

“ છેલ્લી સલામ” દેશની સ્વતંત્ર્યતા પહેલાનું , એક વિચિત્ર વિષય ઉપર લખાયેલ , અમર કાવ્ય છે . આપણો દેશ અંગ્રેજોના હાથ નીચે ગુલામીમાં સબડતો હતો ; એ તો હકીકત હતી જ . પણ આપણે સૌ જ્ઞાતિવાદ અને કોમવાદમાં વહેચાયેલાં અંદર અંદર ઝગડાઓ અને વાદ વિવાદમાંથી ઊંચા જ આવતા નહોતાં.
અંગ્રેજોએ આપણી આ નબળાઈ બરાબર પારખી લીધી હતી . ગાંધીજીએ ‘ઇન્કલાબ ઝિંદાબાદ’ ‘અંગ્રેજો ચાલ્યા જાઓ’ નો પવન સમગ્ર દેશમાં વહેતો કર્યો એટલે અંગ્રેજોએ દેશને અંદરથી ભાંગી નાખવા યુક્તિ કરી !
અસ્પૃશ્યો માટે અલગ મતદાનની વ્યવસ્થા !!
અને દુઃખની વાત તો એ હતી કે ભણેલ ગણેલ સવર્ણ લોકોને પણ એ મંજુર હતું ! આભડ છેટ્માં ડૂબેલ આપણે સૌ હરિજનો અને નીમ્ન વર્ણના લોકો માટે અલગ મતદારમંડળો રચાય તે માટે સંમત હતાં!
એવા સમયે સૌને રોકવા માટે કાંઈજ થઇ શકે તેમ નહોતું ; અંગ્રેજો તો ઇચ્છતાં હતાં કે આપણે આમ વહેંચાયેલાં રહીએ , ઝગડતાં રહીએ .
ત્યારે સવર્ણ પ્રજા પર દબાણ લાવવા ગાંધીજીએ આમરણાંત ઉપવાસ શરૂ કર્યા !
એમણે કહેલું કે આવા ઊંચ નીચના ભેદભાવમાં વહેંચાયેલ સ્વતંત્ર દેશ મારે નથી જઇતો .
મેઘાણીએ આ કાવ્યમાં બિચારાં હરિજનો પર સવર્ણોએ આદિ કાલથી ત્રાસ ગુજાર્યો છે તેનો ઉલ્લેખ પણ કર્યો છે :

‘કીધાં ખાખ ખાંડવ વને પાંડુ તણાં પુત્રે તે દી’
નિરદોષી નાગા ; લાખો ભૂંજાણા જી ‘
[ખાંડવ વન બાળ્યું અને ત્યાંની આદિવાસી નાગ પ્રજાને અર્જુને પોતાનું રાજ્ય સ્થાપવા ભસ્મીભૂત કરી દીધી હતી , તેનો ઉલ્લેખ છે ]
અને મેઘાણી સવર્ણો પર પ્રહાર કરે છે કે રામે પણ શમ્બુક નામના ભીલને મારી નાખ્યો હતો કારણ કે એક બ્રાહ્મણે ફરિયાદ કરી હતી કે એ ક્ષુદ્રએ તપ કર્યું છે એટલે મારો દીકરો મરી ગયો!

ગાંધીજી તો રામના ભક્ત હતા , પણ રામે કરેલ એ ભૂલની વાત મેઘાણી અહીં લખતાં અચકાતા નથી .

‘રઘુપતિ રામ મારાં હ્રુદિયાનો વિસામો ,
એણે ઋષિઓને વચને ખાધેલ ખોટ્યું હો જી !
પ્રભુ નામ ભજતો એણે પારધી સંહારિયો,
એનું ઘોર પાતક આજે ઉમટ્યું હો જી !’
સુજ્ઞ ભણેલ લોકોએ અસ્પૃશ્યો પર કરેલ અત્યાચારો -ઘોર પાતક -મેઘાણી હૃદયદ્રાવક શબ્દોમાં કરે છે .
આખું કાવ્ય આજે અમેરિકામાં જ્યાં આપણે માત્ર ભારતીય હોવાનું ગૌરવ લઈએ છીએ , અહીં બ્રાહ્મણ વાણિયાનાં ભેદભાવ નથી , અરે આજની પેઢીનાં છોકરાંઓ ગુજરાતી મરાઠી ભાષાનાં કે સવર્ણ અછૂત વગેરેના વાડાઓથી પર છે ત્યારે, મેઘાણીની કલમે અમર બનેલ આ કાવ્ય , અને જે દલિત વર્ગ માટે ગાંધીજીએ આમરણાંત ઉપવાસ કર્યા હતા તેનો ખ્યાલ મેળવવો મુશ્કેલ છે !
કેવી વાહિયાત વાત ! એકવીસ એકવીસ દિવસ સુધી ઉપવાસ કર્યા ત્યારે તો સવર્ણોએ જુદાં મતદાર મંડળોની વાત પડતી મૂકી !
એ મહાન વિભૂતિનું દિલ શું કહેતું હશે તેની કલ્પના કરીને મેઘાણી કાવ્યમાં લખે છે :
‘સો સો રે સલામું મારાં ભાંડુડાંને કે’જો રે ;
ઝાઝેરા જુહાર જગને દેજો , હો જી !
મળાયું ન તેને સૌને માફામાફ કહેજો
રુદિયામાં રાખી અમને રે’જો રે ‘

અજગરની જેમ અંધારામાં સ્વની આત્મશ્લાઘા ઘેરીને પડેલ સવર્ણોનો ઇતિહાસ કાળજું કંપાવી જાય છે! સવર્ણની સ્ત્રીઓ પવિત્ર રહે તે માટે તેને સતી કરવાને નામે બાળી નાંખવી, સ્વચ્છતાને નામે પોતાનું મેલું ઉપાડનાર ભંગીઓને અછૂત ગણીને ગામની બહાર રાખવાનાં અને આભડછેટમાંથી સમાજ ઉંચો જ નહોતો આવતો ત્યારે દેશને બ્રિટિશ સત્તામાંથી કેવી રીતે બહાર લાવવો એ સમજુ લોકોનો પ્રશ્ન હતો .
ગાંધીજીએ ભારતમાં આવીને ૧૭ વખત ઉપવાસ કર્યાં હતાં! એમાં કેટલીયે વાર આમરણાંત ઉપવાસો !
મેઘાણી લખે છે :
‘ટીપે ટીપે શોણિત મારાં તોળી તોળી આપું તોયે
પૂરાં જેનાં પ્રાછત કદીયે જડશે ન જી !
એવાં પાપ દાવાનળમાં જલે છે જનેતા મારી
દિલડાના ડુંગર સળગ્યા – ઠરશે ન જી ! ‘

લોહીનું એક એક ટીપું આપી દેવાની વાત છે . જેમ શિબિરાજાએ પેલા ગરીબડા હોલાને બચાવવા સામા છાબડામાં પોતાના શરીરનું માંસ ટુકડે ટુકડે મૂકતાં જઈને અંતે આખું શરીર ધરી દીધેલું એમ આ દલિત વર્ગ માટે ગાંધીજી પોતાનું જીવન આપી દેશે એવો ઉલ્લેખ છે .
ભૂતકાળમાં આર્ય પ્રજાએ અનાર્યો પર જે અત્યાચાર કરેલાં તે પાપોનું પ્રાશ્ચિત ( પ્રાછત) થઇ શકે તેમ નથી ..
મેઘાણી લખે છે :
‘છેદયાં, બાળ્યા, ગારદ કીધાં, પૃથ્વીના પેટમાં ને ,
અસુરો કહી ને કાઢ્યાં વનવાસ જી ;
જીવતાંને કાજે જુદી નરકું બંધાવીયું ને
સદાના નરાધમ રાખ્યાં દાસી દાસ જી !’

આ વાંચતાં આપણું લોહી ઉકળી ઉઠે છે .. આ દલિત પ્રજાનો સંહાર તો કર્યો ; પણ જાણે કે એક સંહાર લીલા નું આતતાયીઓનું દ્રશ્ય ઉભું થાય છે .. છેદયાં, બાળ્યા, ગારદ કીધાં, પૃથ્વીના પેટમાં ને –
અને આ દલિત પ્રજા ને ગામ બહાર ધકેલી દે છે .. અને હદ તો ત્યારે થાય છે કે જયારે
જીવતાંને કાજે જુદી નરકું બંધાવીયું ને
મેઘાણી લખે છે , આ દેશની આદિ નિવાસી પ્રજાને –
‘સદાના નરાધમ રાખ્યાં દાસી દાસ જી !’

કેટલી બધી ઘૃણા છે આ શબ્દોમાં !

આ જ કાવ્ય ઉપરનું જયંત કોઠારીએ જે રીતે સમગ્ર વર્ણન કર્યું છે તે એક વાર વાંચવા જેવું છે .
હિન્દૂ ધર્મમાં વર્ણવ્યવસ્થા એક લાંછન છે , કે જ્યાં દલિત વર્ગ પાસેથી માનવ અધિકારો છીનવી લેવામાં આવ્યા છે :
ધર્મની ધજામાં સમર્થોની સત્તા અને દુષ્ટોનું બળ કપટ પેસી ગયાં છે !
અને આટલાં સિતમ છતાં એ બિચારાં હિન્દૂ ધર્મનું અંગ બની ને રહ્યાં છે !
અને ત્યારે મેઘાણી લખે છે , (જાણેકે આમરણાંત ઉપવાસે ઉતરેલ ગાંધીજી જ કહે છે )
“રથના સારથિડા! સુણજો , સાધુ ને ગુંસાઈ સરવે;
કડાકા કરે છે રથની ધરીઓ હો જી !
ભીતર તો નિહાળો , હરિ ક્યાં પળિયો?
ધરમ કેરાં ધારણ -કાંટા માંડે હો જી
અને કહે છે :
“જુગનો મહારાજ આજે મહાકાલ જાગિયો !
ધરમ કેરા ધારણ -કાંટા માંડે હો જી
સતને ત્રાજવડે મારાં કલેજાં ચડાવિયા મેં ,
શીશ તો નમાવ્યું શાસન દંડે હો જી !”
આ શાસન એ ભગવાનનું શાસન છે : દલિતોના ઉદ્ધાર માટેનો આ જંગ છે અને ઈશ્વર શરણ લીધું છે !

આ આખું અમર કાવ્ય માત્ર એક બેઠકે સમજી શકવું શક્ય નથી .. ફરીથી બે એક વાર વાંચવાથી એનું હાર્દ સમજી શકાય .
કાવ્યનો રાગ પણ “ ભલો રે ભલો રે રાજા સત રે ગોપીચંદ “ જેવો છે .
મેઘાણીના અચાનક અવસાન બાદ , આઝાદી વેળાએ દેશમાં અને ગુજરાતમાં ચારે તરફ વાતાવરણ ડહોળાઈ રહ્યું હતું , ત્યારે ગાંધીજીએ મેઘાણીની કલમને યાદ કરતા કહ્યું હતું કે ;” મેઘાણી જેવા સાહિત્ય વીર જો ત્યાં હોત તો ડહોળાઈ રહ્યું આખું વાતાવરણ પળવારમાં પલટાવી નાંખત!જેમ કૃષ્ણ કરતાં કૃષ્ણની બંસરીના નાદે ગાયોનું ધણ કે ગોપી વૃંદ પાછળ આવે તેમ મેઘાણીની કલમનું હતું ! જે કલમની તાકાતથી વહેણ બદલી શકતાં હતા …..

એવા મહાન મેઘાણી કલમની તાકાતની વધુ વાતો આવતે અંકે !

૩૮ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

શ્રી કૃષ્ણની વ્રજલીલા -મીરાંબાઈના પદોને સથવારે… ગોપીઓનો વિરહ

લગભગ દસ વર્ષ સુધી શ્રી કૃષ્ણએ વ્રજભૂમિમાં વસવાટ કર્યો. શ્રી કૃષ્ણની ચરણરજથી વ્રજભૂમિનું કણેકણ સદા રોમાંચિત રહેતું અને શ્રી કૃષ્ણના સ્પર્શે વ્રજની સર્વ કુંજ-વેલ-વેલીઓ સદા નવપલ્લવિત રહેતી. વ્રજભૂમિનો અણુએ અણુ શ્યામસુંદરના મનમોહક જાદુની મોહિની મહી ધબકતો રહેતો. શ્રી કૃષ્ણનું આ ધરતી પર અવતરણ એક ચોક્કસ ઉદેશ્ય સાથે થયેલ હતું. એ કાળમાં પૃથ્વી પર કંસ, જરાસંધ, કાલ યવન જેવા અસુરોના અત્યાચાર થી ધરતી ત્રાહિમામ પોકારી ગયેલ હતી.લગભગ દસ વર્ષ સુધી શ્રી કૃષ્ણએ વ્રજભૂમિમાં વસવાટ કર્યો. શ્રી કૃષ્ણની ચરણરજથી વ્રજભૂમિનું કણેકણ સદા રોમાંચિત રહેતું અને શ્રી કૃષ્ણના સ્પર્શે વ્રજની સર્વ કુંજ-વેલ-વેલીઓ સદા નવપલ્લવિત રહેતી. વ્રજભૂમિનો અણુએ અણુ શ્યામસુંદરના મનમોહક જાદુની મોહિની મહી ધબકતો રહેતો. શ્રી કૃષ્ણનું આ ધરતી પર અવતરણ એક ચોક્કસ ઉદેશ્ય સાથે થયેલ હતું. એ કાળમાં પૃથ્વી પર કંસ, જરાસંધ, કાલ યવન જેવા અસુરોના અત્યાચાર થી ધરતી ત્રાહિમામ પોકારી ગયેલ હતી.

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत।
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् ।
धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे

એ ઉક્તિ ને સાર્થક કરવાજ શ્રી કૃષ્ણનું આ ધરતી પર પ્રાગટ્ય થયું હતું.  છેવટે શ્રી કૃષ્ણનો વ્રજભૂમિ છોડવાનો સમય આવી પહોંચ્યો અને અક્રૂરજી મામા કંસના કહેવાથી શ્રી કૃષ્ણ અને બલરામજી ને લેવા રથ લઈને આવી પહોંચ્યા.

અક્રૂરજી રથ લઈને શ્રી કૃષ્ણને અને દાઉજીને લેવા આવ્યા છે તે સમાચાર સમગ્ર વ્રજભૂમિ માં વાયુ વેગે ફરી વળ્યાં. અને જાણે સમગ્ર વ્રજભૂમિની ચેતનાજ હણાઈ ગઈ. અને કેમ એવું ના થાય… શ્રી કૃષ્ણજ તો વ્રજભૂમિના પ્રાણ હતા, એ પ્રાણેશ્વરનીજ જયારે સદેહે બાદબાકી થઇ જવાની હોય ત્યારે ચેતના તો હણાવાનીજ. વ્રજના સર્વ ગોપ-ગોપીઓ અને નંદ-યશોદાજીએ  આખી રાત્રી રથની આજુબાજુ જ વિતાવી કારણકે તેમના હૃદયમાં ઊંડો ઊંડો એક આશાનો એક દીવો પ્રજ્વલિત હતો કે અમારો લાલો અમારી વાત માનશે અને અમને મૂકીને મથુરા નહીંજ જાય. રથની આજુબાજુ માત્ર એક વ્યક્તિની ગેરહાજરી સાલતી હતી અને તે હતા શ્રી રાધાજી.

છેવટે નિયતિના ક્રમ પ્રમાણે સૂર્યોદય થાય છે અને વિધિના લેખ પ્રમાણે શ્રી કૃષ્ણ અને દાઉજી રથ પર ચઢીને સમગ્ર ગોપ-ગોપીઓને અને નંદબાવા-યશોદામૈયાને છોડીને વ્રજભૂમિમાંથી મથુરા તરફ પ્રયાણ કરે છે. કહેવાય છે કે આ વખતે વિરહનો જે શોક અને તાપ ઉત્પન્ન થયેલ હતો તેની સામે સૂર્યનું તેજ પણ ઝાંખું લાગતું હતું.  શ્રી કૃષ્ણએ અક્રુરજીને રથ પહેલા રેપાલી તરફ વાળવા કહ્યું જ્યાં શ્રી રાધાજી નો નિવાસ હતો. શ્રી કૃષ્ણ અને રાધાજી તો માત્ર બાહ્ય દ્રષ્ટિએજ યુગલ હતા, બાકી આત્માથી થી તેઓ યુગ્મ હતા. શ્રી કૃષ્ણ રેપાલી જઈને રાધાજીને મળ્યા. કોઈજ શબ્દોની આપલે વગરનો આત્માનો અનેરો સંવાદ બને વચ્ચે રચાયો. ત્યાં ના હતી કોઈ અશ્રુઓની સાંબેલાધાર કે ના હતી કોઈ લાગણીઓની વણજાર. શ્રી કૃષ્ણનો આત્મા તો રાધાજી પાસેજ ધબકતો હતો – ભલેને શ્રી કૃષ્ણ વૃંદાવન છોડીને જાય…શ્રી રાધાજી શ્રી કૃષ્ણના પ્રાગટ્યનાં હેતુ થી સુપેરે વાકેફ હતા એટલે ચંદ પળોના મૂક સંવાદ પછી શ્રી કૃષ્ણ અક્રુરજીને રથ મથુરા ભણી હંકારવાની સૂચના કરે છે અને વ્રજભૂમિ પર શોકનું કાળું ડિબાંગ વાદળ હંમેશા માટે છવાઈ જાય છે.

ગોપીઓ માટે શ્રી કૃષ્ણની પ્રત્યક્ષ હાજરી વગર જીવવું એ અસંભવ હતું. જેમ પાણીની બહાર માછલી તરફડે તેમ ગોપીઓનો  જીવ શ્રી કૃષ્ણના સાન્નિધ્ય માટે વલોવાતો હતો. મીરાંબાઈએ આ વિરહ વેદનાને વાચા આપતા ઘણા પદોની રચના કરેલ છે. મીરાંબાઈ – જે પોતે પૂર્વ જન્મના ગોપી હતા તેઓ આ વિરહ વેદનાને અનુભવી શકતા હતા અને તેથીજ તેમના પદોમાં આ વિરહવેદનની પ્રત્યક્ષ અનુભૂતિ થાય છે. ગોપીઓ કે જે શ્રી કૃષ્ણના કાયમી મથુરાગમનથી અજાણ છે અને એવું માનતી હોય છે કે શ્રી કૃષ્ણ થોડા વખતમાં પાછા આવશે. પણ દિવસો ના દિવસો સુધી શ્રી કૃષ્ણ પાછા પધારતા નથી ત્યારે ગોપીઓને જે વિરહ-વ્યાધિ ઉદ્ભવે છે તેને મીરાંબાઈએ નીચેના પદમાં શબ્દદેહ આપ્યો છે.

व्रज माँ केम रहेवाशे, ोधवना वाहला, व्रजमा केम रहेवाशे
आठ दहाड़नी अवध करने गया छे वाला, खट मास यथा छे हरिने
वृन्दावननि कुंजगली माँ वाहला, बैठा छे मुख मोरली धरिने
मीराँ के प्रभु गिरिधर ना गुण वाहला, ामो रह्या छे आसुंडा भरीने

નીચેના પદમાં મીરાંબાઈએ શ્રી કૃષ્ણની ગેરહાજરીમાં વ્રજભૂમિ માં બધાની શું હાલત થાય છે અને ખાસ તો યશોદામૈયા કેવી રીતે સુધબુધ ગુમાવી દે છે તે વિરહ-વેદનાને શબ્દો દ્વારા વાચા આપવાનો પ્રયત્ન કરેલ છે. ગોપીઓ મથુરા કાગળ મોકલવા પ્રયત્ન કરે છે પણ કાગળમાં શું લખવું તે તેમને સુજતુંજ નથી.

कागळ कोय ले जाय रे मथुरा माँ वसे रेवाशी
येरे कागळ माँ झाझु शू लखिये, थोड़े थोड़े हेत जनाय रे
मित्र तमारा मालवा इच्छे, जसोमति अन्न न खाय रे
सेजलडा तो मुने सूनी रे लगे, रडता ते रजनी न जाय रे
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर, चरण कमल तारु त्या जाय रे

તો વળી નીચેના પદમાં મીરાંબાઈએ ગોપીઓ શ્રી કૃષ્ણની શોધમાં આવરી-બાવરી બનીને શોધે છે અને શ્રી કૃષ્ણ તેમની સાથે જે જે લીલા કરતા હતા તે સર્વને યાદ કરે છે તે શબ્દો દ્વારા પ્રગટ કરેલ છે

श्यामसुंदर मुरलीवाला, कोई देख्यो रे भैय्या
जमुना के नीरे तीरे धेनु चरावता, दधि घट चोर चरैया
वृन्दावनकी कुंज गलिनमे हमको पैर झुकैया
ित गोकुल ुत मथुरा नगरी, पकरत मोरी बैया
मीराँ के प्रभु गिरिधर नागर, चरण कमल बल जैया

મીરાંબાઈએ આમ ગોપીઓની વિરહવેદનાને વર્ણવતા બીજા અનેક પદોની પણ રચના કરેલ છે. ક્યારેક એમ થાય કે શ્રી કૃષ્ણ તો સ્વયં ભગવાન હતા અને વિધિના ક્રમને બદલી શકવાનું સામર્થ્ય ધરાવ્યા હતા તો પછી તેમને તેમની પરમ ભક્ત એવી ગોપીઓને આ વિરહાગ્નિમાં શામાટે પ્રજ્વલિત કર્યા. પણ કદાચ વિરહાગ્નિમાં તપવું એજ ગોપીઓની નિયતિ હશે અને નિયતિના ક્રમને તો સૌએ સ્વિકારવોજ રહ્યો. શ્રી કૃષ્ણના વિરહના પદોને વાગોળતા વાગોળતા આજે હું મારી કલમને વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે આપણે ફરી મીરાંબાઈના પદોને સથવારે આપણું વ્રજલીલા દર્શનની સફરને આગળ ધપાવીશું. ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણતમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ