ઓશો દર્શન-28. રીટા જાની

wp-1644023900666

સર્જનાત્મકતા


શ્રી સુરેશ દલાલ ખરું જ કહે છે કે વૈવિધ્ય અને અનન્યતા એ ઈશ્વરની કલાનો ધ્રુવમંત્ર છે, સમતુલા એનો લય છે. ધરતી પર પુષ્પ તો આકાશમાં તારા, ઊંચા શિખર તો એટલી જ ઊંડી ખીણ, ધરાઈ ધરાઈને સૃષ્ટિ જોયા કરીએ તો કેવળ વિસ્તરતો જાય છે વિસ્મય. રત્નો તો યત્નથી જડતા હોય, પણ આ કયો મહાપ્રયત્ન? આ કયો મહાપુરુષાર્થ – બધું સમજણની બહાર છે. સર્જનાત્મકતાની આ બારાખડી ઉકેલીએ ત્યારે ખબર પડે કે ઈશ્વરથી મોટો કિમિયાગર બીજો કોણ હોઈ શકે? ક્યારેક દીવાની જ્યોત થઈને પ્રગટે કે ક્યારેક સૂર્ય, ચંદ્ર કે તારા થઈને પ્રગટે; ક્યારેક શીતળ, મંદ, મુલાયમ લહેરખી થઈને પંપાળે તો ક્યારેક ઝંઝાવાત થઈને હચમચાવી દે; ક્યારેક વાદળ ચીરીને વીજળીના ચમકારમાં હૃદયના ધબકાર ચૂકાવી દે તો ક્યારેક મેઘધનુષ બની આકાશને તોરણ બાંધે; ક્યારેક અડીખમ પહાડ બની હિંમત આપે તો ક્યારેક નિરંતર કલનાદ સાથે ઝરણું બની વહી જાય; ક્યારેક ઘૂઘવતા સંસાર સાગરમાં નાવને ખરાબે ચડાવી કસોટી કરે તો ક્યારેક દીવાદાંડી બની પથ પ્રકાશિત કરી આપે.

દરેક વ્યક્તિમાં પણ સર્જનાત્મકતાનો અખૂટ ઝરો પડેલો છે. પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે કે તેને કઈ રીતે વહેતો કરવો. ઓશો કહે છે કે તમારી જિંદગી કેવી રીતે જીવવી એ તમારે જ નક્કી કરવાનું -તો જ સર્જનાત્મકતા આવશે. સર્જનાત્મકતા એ વ્યક્તિગત સ્વાતંત્ર્યની સુગંધ છે. એક સર્જક વ્યક્તિમાં આંતરદ્રષ્ટિ હોય છે. અગાઉ કોઈએ જે કદી જોયું નથી, એ તે જોઈ શકે છે. તે સાંભળે છે, જેને અગાઉ કોઈએ સાંભળ્યું નથી – આને સર્જનાત્મકતા કહેવાય.

આમ જોવા જઈએ તો જીવનનો કોઈ અર્થ નથી. પરંતુ, હકીકત એ છે કે જીવન એ અર્થ સર્જવાની તક છે. અર્થને શોધવાનો નથી, સર્જવાનો છે. તમે તેનું સર્જન કરશો તો જરૂર એ તમને મળશે. ઓશો ધાર્મિક અર્થ અને વૈજ્ઞાનિક અર્થ વચ્ચેનો તફાવત સુંદર રીતે સમજાવે છે. આલ્બર્ટ આઇન્સ્ટાઇને સાપેક્ષવાદની શોધ કરી. તમે ફરી તેની શોધ ન કરી શકો. પરંતુ જે શોધતા તેને વર્ષો લાગ્યા તેને કલાકોમાં તમે સમજી શકો, શાળા કોલેજમાં જઈને શીખી શકો. તેથી વિપરીત બુદ્ધ કે મહાવીરે જે પણ શોધ્યું તે શોધવાથી તમને કદી નહીં મળે. તે માટે તમારે મહાવીર કે બુદ્ધ બનવું પડે. એનું સર્જન કરવાનું સામર્થ્ય તમારામાં છે. બી વાવવા માટે ખેતર છે. પાક લણો. બધું છે, પણ અર્થનું સર્જન કરવું પડે છે. એવું બને કે તમે જેનો અર્થ શોધો છો તે પૂર્વ અનુમાનને કારણે તમને જડતું નથી. માટે શોધ શુદ્ધ કે અનુમાન રહિત હોવી જોઈએ. તો જ તમને તેનો અર્થ પ્રાપ્ત થશે. જેમકે, એક બગીચામાં જઈને કોઈ સુંદર હીરો શોધશે તો તેને નહીં મળે. તેને લાગશે કે આ બગીચાનો કોઈ અર્થ નથી. તે બગીચાના સુંદર ફૂલો, પક્ષીઓનો કલરવ, વિવિધ રંગો, વૃક્ષોમાં વહેતો પવન – કોઈ અર્થ મેળવી નહીં શકે. પોતાના વિચારોને કારણે આ બધી વસ્તુનો તેને કોઈ અર્થ લાગતો નથી. માટે જરૂરી એ છે કે તમે અનુમાન અને તારણ સાથે શોધ ન કરો. જો તમે ખુલ્લા અને ખાલી થાવ તો તમને એક હજાર ને એક અર્થ મળશે. એક ઝાકળનું બિંદુ પણ પોતાની આસપાસ મેઘધનુષ્ય રચે છે….. પવનમાં નૃત્ય કરતું એક પુષ્પ પણ અર્થસભર લાગશે. જો તમારા જ્ઞાનને પડતું મૂકશો, તો જીવનમાં રંગત આવી જશે, મન ઊંચે ઉડવા લાગશે. એ યાદ રાખવું ઘટે કે જ્ઞાન ભેગું થઈ શકે છે, તેમાં સર્જનશીલ થવાની જરૂર નથી, ફક્ત ગ્રહણ કરવાની જરૂર છે. આજે ગૂગલના યુગમાં માણસ માત્ર ગ્રહણ કરનાર કે જોનાર બની ગયો છે. ચોવીસે કલાક એ જાતે કંઈ કરતો નથી, ફક્ત બીજા બધા જે કરે છે તે જુએ છે. આ રીતે જોવાથી કોઈ અર્થ ક્યાંથી મળી શકે? પ્રેમ કરતા જોવાથી પ્રેમ શું છે તેની ખબર ના પડે. તેમાં ભાગીદાર થઈએ તો પ્રેમનો અર્થ સમજાય. નૃત્યકારને જોવાથી કંઈ ન વળે. તેમાં ભાગ લો, નૃત્ય શીખો, એ પ્રમાણભૂત રસ્તો છે. ત્યારે ફક્ત એક દિશા નહીં, અનેક દિશા દર્શાવતા અર્થ તમને જીવનમાં મળશે. જીવનમાં ફક્ત ધંધાદારી ન બની રહેતા વધુ રસ લાવો. જીવનમાં ઘણી શક્યતા છે, એ બધું જ શોધો અને સમૃદ્ધ બનો.

જિંદગી કોઈ ફિલસૂફીનો કોયડો નથી. કોઈ પણ કામ જ્યારે તમે સર્જનાત્મકતાથી કરો, સંપૂર્ણપણે કરો, ત્યારે જિંદગી સ્વાદિષ્ટ લાગે છે. ઓશો એ માટે ચાર ચાવીઓ આપે છે.
1.ફરી બાળક બની જાવ.
દરેક બાળક સર્જક જ હોય છે. સર્જક, ખોટી દિશામાં જઈ શકે, અખતરા કરે, જોખમ ખેડે. ડાબી બાજુનું મગજ કૌશલ્યની દ્રષ્ટિએ ખૂબ શક્તિશાળી છે, પણ સર્જનની વાત આવે તો તેમાં કંઈ સર્જન થતું નથી. એથી વિપરીત, જમણી બાજુનું મગજ પ્રયોગશીલ છે, ત્યાં તર્ક નથી, પણ આત્મસૂઝ છે. સર્જક બનવા તમારે સમાજના પિંજરમાંથી બહાર આવવું પડે, તમારા માનપાન, પ્રતિષ્ઠાને દાવ પર લગાવવા પડે. એક નાની સર્જકતા, આખી દુનિયા અને એના સામ્રાજ્ય કરતા વધુ મૂલ્યવાન છે.
2. શીખવા માટે તૈયાર રહો.
ડાયોનિસિયસ અજ્ઞાનતાને તેજસ્વી કહે છે. ન જાણતા હોવાની પરિસ્થિતિમાં તમે ખુલ્લા છો, કોઈ વાડ નથી, તમે શોધ કરવા માટે તૈયાર છો. સર્જક વ્યક્તિએ બધા અવરોધને ઓગાળી નાખવા જોઈએ. તેને સ્વાતંત્ર્ય અને અવકાશની જરૂર છે. ત્યારે જ તેની આંતરિક સ્વયંપ્રેરિત શક્તિ ખીલવા માંડશે. ક્ષણમાં જીવતા શીખો, સંપૂર્ણતા શીખો.
3. સામાન્ય કાર્યોમાં નિર્વાણ શોધો.
દરેક સર્જક આત્મા ભેદભાવ વગર આદર્શ અને માનને પાત્ર છે. તમે ચિત્ર દોરો, મૂર્તિ બનાવો કે જોડા બનાવો; તમે માળી હો, ખેડૂત હો કે માછીમાર હો – કંઈ પણ કરતા હોય તેથી કોઈ ફેર પડતો નથી. ફેર ત્યારે જ પડે છે કે તમે જે પણ સર્જન કરો તેમાં તમારો પ્રાણ પૂરો છો કે નહીં, કારણકે તો જ તમારી સર્જેલી વસ્તુમાં દૈવી લક્ષણ હશે. સર્જનાત્મકતાને તમારી ચેતનાની ગુણવત્તા સાથે સંબંધ છે. સર્જનાત્મકતા એટલે કોઈ પણ કાર્ય, સાધના છે એમ માની આનંદથી અને પ્રેમથી કરવું. તમે રસોઈ કરો કે સફાઈ, પ્રેમથી સમજીને કરવામાં આવતી એ નાની વસ્તુ પણ સર્જન હશે. નિર્વાણ એટલે સામાન્ય જિંદગી એટલી સાવધાનીપૂર્વક જીવવી, જાગૃતિપૂર્વક જીવવી, પ્રકાશથી ભરપૂર જીવવી કે બધું તેજસ્વી થઈ જાય. આ અશક્ય નથી. ત્યારે જીવન આશીર્વાદરૂપ બની જશે.
4. સ્વપ્નશીલ બનો.
ગઈકાલે જે સ્વપ્ન હતું, તે આજે સત્ય છે અને આજે જે સ્વપ્ન છે, તે આવતીકાલે સત્ય થશે. હકીકત એ છે કે સર્જનાત્મકતા એ સ્વપ્નશીલતાની આડપેદાશ છે. આ આખું અસ્તિત્વ એ પંચમહાભૂતનું એકત્વ છે. આખી સૃષ્ટિમાં એક ઊંડી સંવાદિતા છે. દુઃખની વાત એ છે કે માનવ સંવાદિતાની ભાષા ભૂલી ગયો છે. જ્યારે તમે શાંત, આનંદમાં હોય ત્યારે તમને એવી લાગણી થશે કે તમે બીજા સાથે જોડાયેલા છો.
જ્યારે બંને શાંત રહો છો ત્યારે તમારા વચ્ચેની દીવાલ તૂટી જાય છે. જીવનના બધા મોટાં મૂલ્યો -પ્રેમ, શાંતિ, રમણીયતા, પરમાનંદ, પ્રભુતા -તમને અનંત એકતાનું ભાન કરાવે છે. આપણે એક સચ્ચાઈના જુદા જુદા ભાવ છીએ. જ્યારે તમે પ્રેમથી ભરપૂર હશો, તમને જીવન પ્રત્યે પૂજ્યભાવ થશે. સ્વપ્નોને સાચા કરવાના છે, સચ્ચાઈને સ્વપ્નમાં નથી બદલવાની.

ઓશો કહે છે કે તમારી જિંદગીને રસમય બનાવો, તેને નાવીન્ય આપો. એમાં એવી પળો પણ હોઈ શકે છે, જેનું કોઈ સમાધાન ન હોય, જેને માટે તમે કોઈ કારણ ન આપી શકો. થોડું એવું પણ કરો જેનાથી લોકો કદાચ તમને પાગલ પણ ગણે. થોડું ગાંડપણ હંમેશા ખૂબ આનંદ આપે છે, અને તો જ જીવનનો અર્થ પામી શકાય છે.

રીટા જાની
05/08/2022

ઓશો દર્શન-27. રીટા જાની

wp-1644023900666




કવિ શ્રી.રાજેન્દ્ર શુક્લ મનનું રહસ્ય ઉદ્ઘાટિત કરતા કહે છે….
મનને સમજાવો નહીં કે મન સમજતું હોય છે,
આ સમજ, આ અણસમજ, એ ખુદ સરજતું હોય છે,
એ જ વરસે વાદળી સમ ઝૂકતું આકાશથી,
એ જ તો મોતી સમું પાછું નિપજતું હોય છે.
ઓગળે તો મૌનથી એ ઓગળે ઝળહળ થતું,
શબ્દનું એની કને કંઈ ક્યાં ઉપજતું હોય છે.

કવિ ખરું જ કહે છે કે સુખી થવું કે દુઃખી થવું, ખુશીના ખજાના લુંટવા કે દુઃખના ડુંગર ઉંચકવા, સંકલ્પ કરવો કે વિકલ્પમાં અટવાવું એનો આધાર માણસના પોતાના મન પર છે. માણસ એ ઈશ્વરનું અદભુત સર્જન એ માટે જ છે કે તેનામાં બુદ્ધિ અને મનની ઈચ્છાઓ આપમેળે સમાયેલી છે. ઓશો કહે છે કે મનની ચાલ બહુ અગમ્ય છે. જેમ ધુમાડામાં આપણે સ્પષ્ટ જોઈ શકતા નથી, તે જ રીતે મનમાં એટલા વિચારોનો ધુમાડો હોય છે કે વાસ્તવિક સ્થિતિને આપણી દ્રષ્ટિ ઓળખી શકતી જ નથી. ધર્મ અને તત્વજ્ઞાન મનથી મુક્તિની વાત કરે છે. પણ શું મનથી મુક્તિ શક્ય છે? મનનો સ્વભાવ છે દ્વંદ્વ. જો ઉપવાસ કરે તો ભોજન યાદ આવશે અને જો ભોજન કરે તો ઉપવાસના ગુણગાન ગાશે. મન સાથે લડો નહીં, તેને સમજો. જે રીતે દીવો કરવાથી અંધકાર દૂર થાય છે, સુરજની હાજરીમાં ઝાકળ ઉડી જાય છે, તે જ રીતે મનને સમજવાથી તે વિસર્જિત થઈ જાય છે. જો તેને સમજવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે, તો મનનો પાર પામી શકાય છે. મન વિશે આમ તો ઘણું બધું કહી શકાય પણ ઓશોદર્શનમાં આજે આપણે વાત કરવી છે સ્વતંત્ર મનની.

ઓશો કહે છે કે આપણું મન જાત જાતની બેડીઓથી જકડાયેલું છે, ગુલામ છે, પરતંત્ર છે. એ બેડીનું નામ દેશ, સમાજ, સંપ્રદાય, ધર્મ, શિક્ષણ, સંસ્કાર, રૂઢિ -કંઈ પણ હોઈ શકે. પરંતુ વ્યક્તિત્વનો જન્મ સ્વતંત્ર મન વિના સંભવ નથી. વ્યક્તિનું મન જ્યારે પરતંત્ર હોય ત્યારે વિદ્રોહ અને ક્રાંતિ અસંભવ થઈ જાય છે. વિચારહીનતા, શ્રદ્ધા, આસ્થા અને માન્યતાઓ માનવીને તેના મનથી સ્વતંત્ર થવા દેતી નથી. જે મન પરતંત્ર છે, તે શરીરને જાણી શકે છે. પરંતુ જો મન સ્વતંત્ર થઈ જાય તો તે આપણી અંદર જે પરમ સ્વતંત્રતાનો મૂળ સ્ત્રોત છે તેની જાણી શકે છે, જેને આપણે આત્મા કે પરમાત્મા કહીએ છીએ. સ્વતંત્ર મન જ સ્વતંત્રતાને જાણવા માટે સમર્થ હોઈ શકે છે. પરતંત્ર મન પરતંત્ર શરીર સુધી જોવામાં જ સમર્થ છે.

જીવનના ત્રણ સ્તર છે. શરીર પરતંત્ર છે અને સ્વતંત્ર થઈ શકતું નથી. મન પરતંત્ર છે પરંતુ સ્વતંત્ર થઈ શકે છે. આત્મા સ્વતંત્ર છે અને પરતંત્ર થવા માટે અસમર્થ છે. પ્રશ્ન થાય કે આપણું મન સ્વતંત્ર છે કે પરતંત્ર? આપણે ફક્ત વસ્ત્રો, ભોજન, રીતભાત બીજા જેવી રાખીએ એવું નથી, આપણે વિચારો પણ બીજા જેવા કરીએ છીએ. વિચારના સ્તરે પણ અનુસરણ કરીએ છીએ. કોઈપણ પ્રશ્નનો ઉત્તર જો તમારો પોતાનો જાણેલો નથી કે તમારા અનુભવમાંથી આવતો નથી પરંતુ આજુબાજુના વાતાવરણમાંથી એ તમારામાં પ્રવેશ્યો છે, કોઈ શાસ્ત્રમાંથી સમજી લીધો છે કે ગુરુ પાસેથી સ્વીકાર્યો છે તો નક્કી જાણજો કે તમારું મન પરતંત્ર છે.

વિચાર એક પ્રકારનું તપ છે. વિચાર માટે વેદનામાંથી પસાર થવું પડે છે, ચિંતા કરવી પડે છે, દુઃખ સહન કરવું પડે છે. વિચારમાં તમે એકલા પડી જશો, ત્યાં કોઈ સહારો નથી હોતો કે નથી હોતી આજુબાજુમાં કોઈ ભીડ. જો જીવનને મેળવવું હોય તો બધા આધાર છોડી દો. બીજાના ખભા ઉપર હાથ રાખીને ઉભા રહેવું ખોટું છે. જો તરવાનું શીખવા માંગતા હોય તો પાણીમાં કૂદકો મારવો પૂરતો છે. પણ જો કોઈ એવું વિચારે કે તરવાનું શીખતા પહેલાં હું પાણીમાં નહીં ઉતરું, તો તે કદી તરવાનું શીખી નહીં શકે. એક દિવસ તો અજ્ઞાત અને અજાણ્યા પાણીમાં કૂદવું જ પડશે. તો જ તરવાની ક્ષમતા જાગશે. આપણું મન સતત આશરો શોધતું હોય છે -પછી તે ગુરુ હોય, ભગવાન હોય, અવતાર હોય કે ધર્મ- કોઈ પણ હોય. મનના સ્તરે જો તમે સ્વતંત્ર થવાનો નિર્ણય કર્યો તો આ દુનિયામાં આત્માને જાણવાથી કોઈ તમને વંચિત નહીં રાખી શકે. જો આટલું સાહસ નહીં હોય તો જીવનને મેળવી નહીં શકાય કે મન સ્વતંત્ર નહીં થાય.

પશુ અને મનુષ્યમાં ફક્ત એક જ ફરક છે કે મનુષ્ય વિચાર કરવા માટે સક્ષમ છે. અને જો આપણે વિચાર કરવાનો બંધ કરી દઈએ પોતાની ગરિમાને, પોતાની વિચારવાની સ્વતંત્રતાને મારી નાખીએ તો માણસની સ્થિતિ પણ પશુથી વધારે સારી ન હોઈ શકે. મનુષ્ય કાં તો લડે છે અથવા લડવાની તૈયારી કરે છે. આ મનુષ્યની પરતંત્રતાનું ફળ છે. જો આને તોડવી હશે તો મનુષ્યને સ્વતંત્ર કરવાનું સાહસ કરવું જ પડશે. મનુષ્ય જો સ્વતંત્ર હશે, અભય હશે, સચ્ચાઈને જાણતો હશે તો અશુભને પરિવર્તિત કરાવશે. અશુભનું દર્શન જ અશુભના પરિવર્તનનું કારણ બની જશે.

ધ્યાન મનની પરિપૂર્ણ સ્વતંત્રતામાં જવાનો પ્રયોગ છે. બહાર જે કંઈ છે તેમાં આપણે એટલા બધા વ્યસ્ત છીએ કે અંદર જે છે તેના ઉપર આપણી દ્રષ્ટિ પડતી નથી. જો એકલા બેઠા હોઈશું તો પણ દુનિયાએ શું આપ્યું, મિત્રો, દુશ્મનો, ધંધા વિશે વિચારવાની પ્રક્રિયા ચાલુ રહેશે અને તમે એકલા નહીં થઈ શકો. જ્યારે અંદરના બધા જ વિચારો નાબૂદ થઈ જાય, બધી ચિંતાઓ શાંત અને શૂન્ય થઈ જાય, અંદર કોઈ તરંગ ના ઉઠતો હોય એવી શાંતિ અંદર ઉતરે – એવી સ્થિતિનું નામ ધ્યાન છે. ઘણીવાર આપણો અનુભવ હશે કે માળા, જપ અને ભજનથી પણ મન શાંત થતું નથી, મૌન થતું નથી, ત્યાં કંઈકનું કંઈક ચાલતું જ રહે છે. ધ્યાન એ જાગૃતિનો પ્રયોગ છે આપણી આસપાસ જે બની રહ્યું છે, તે પ્રત્યે પુરા સજાગ રહેવાનું છે- કોઈ પંખી ટહુકે, કોઈ પાંદડું હલે, કૂતરો ભસે, બાળક રડે કે કંઈ પણ અવાજ આવે તેના પ્રત્યે જાગૃતતા કેળવવી છે. જેમ જેમ તમારું મન શાંત થશે તેમ તેમ ધીમા અવાજો પણ સંભળાવવા શરૂ થઈ જશે. ચારે તરફ ઘટતી ઘટનાઓ પ્રત્યેની સજાગતા એ જ ધ્યાન છે.

આપણી અંદર વિચારોનો ઉહાપોહ, વિચારોનું આંદોલન વિચારોની ભીડ તો બહુ છે, પણ તેની અંદર વિચારવાની શક્તિ સુષુપ્ત છે. વિચારવાની શક્તિ એ જોવાની ક્ષમતા છે, પરંતુ વિચારોની ભીડના કારણે જોવાની આ ક્ષમતા છુપાઈ જાય છે. જો સમસ્યા આપણી તો સમાધાન પણ આપણું જ હોવું જોઈએ. પરિવાર, શાસ્ત્રો કે સિદ્ધાંતોનું ઉધાર ન ચાલે. વિચારનો અર્થ છે જીવનની સમસ્યાનું સમાધાન પોતાની ચેતનામાંથી ઉદભવવું. ઓશો કહે છે કે સમસ્યાઓના જવાબ તમારી સ્મૃતિમાં કે ભૂતકાળમાં ન શોધો. જીવનની ગતિનો તાલમેલ મનની ગતિ સાથે કરો, તો ચેતના જાગશે અને પ્રશ્ન હલ થશે. જીવનના સામાન્ય કામોમાં સ્મૃતિ ઉપયોગી સિદ્ધ થતી હોય છે એટલે એવું લાગે છે કે જીવનની ઊંડી શોધમાં પણ તે કામ આવશે. પરંતુ હકીકત એ છે કે આત્મિક સમાધાન સ્મૃતિને મૌન કર્યા પછી જ મળી શકે. કાગળના ફૂલ તો તત્ક્ષણ મળી શકે પરંતુ સાચા ફૂલ જોઈએ તો પ્રશ્નનું બીજ તમારામાં નાખી દો અને પછી અંકુર ફૂટવાની ધીરજ પૂર્વક રાહ જુઓ. પહેલા અંકુર ફૂટશે, પછી ફૂલ ખીલશે, પછી ફળો મળશે. એ માટે રાહ જોવી પડશે.

ઓશો કહે છે કે જીવન આપણી અંદર કેદ છે અને બારણે વિચારનું તાળું છે. જો વિચાર સાથેના મમત્વનો ત્યાગ કરીએ તો મન શાંત બનશે. વિચાર પ્રત્યે તટસ્થ સાક્ષીની અવસ્થા અનુભવીએ. કોઈ વિચાર તમારો નથી, સારો નથી કે ખરાબ નથી, માત્ર વિચારોના પક્ષી ઉડી રહ્યા છે અને તમે ચૂપચાપ દૂર બેઠા તેને જોઈ રહ્યા છો. આનો સતત પ્રયોગ, એ વાતની ધારણા તમને તટસ્થ બનાવશે. વિચારોની ભીડ ઓછી થશે અને તમને આશ્ચર્ય થશે કે વિચારો અકસ્માતે આવેલા ન હતા, આપણા નિમંત્રણ થકી આવ્યા હતા. જે દિવસે આપણે તટસ્થ બનીશું ત્યારે એ ગાયબ થઈ જશે, દરેકની અંદર અમૃત ભરેલું છે, બીજરુપ જીવનની ઉર્જા છુપાયેલી છે તેનો પરિચય થશે.

શ્રી. વિજયશંકર કામદારની (ધમ્મપદ પરથી) સુંદર પંક્તિઓથી સમાપન કરીશું.
માત કે તાતથી જે ના બને, વા સ્વજનો વડે,
સંયમી ચિત્તથી લાધે શતાધા શ્રેય આપણું.

રીટા જાની
29/07/22

ઓશો દર્શન-26. રીટા જાની

wp-1644023900666




ઓશો એક નવોન્મેશ છે,નવા મનુષ્યના. ઓશોનો આ નૂતન માનવ ‘ઝોરબા દિ બુદ્ધા’ એક એવો મનુષ્ય છે, જે ઝોરબાની જેમ ભૌતિક જીવનનો પૂરો આનંદ તો માણે જ છે સાથે ગૌતમ બુદ્ધની જેમ મૌનમાં ઉતરી ધ્યાનમાં ઉતારવા પણ સક્ષમ છે. આ નૂતન માનવ સમગ્ર અને અવિભાજ્ય મનુષ્ય છે તથા ભૌતિક અને આધ્યાત્મિક બંને રીતે સમૃદ્ધ છે.

પોતાના પ્રવચન દ્વારા ઓશોએ માનવ ચેતનાના વિકાસના પ્રત્યેક પાસાને પ્રકાશિત કર્યા છે. બુદ્ધ હોય કે મહાવીર, કૃષ્ણ હોય કે શિવ કે પછી હોય શાંડિલ્ય, નારદ , જીસસ કે તેમની સાથે હોય ભારતીય અધ્યાત્મ આકાશના અનેક નક્ષત્રો – આદિ શંકરાચાર્ય, ગોરખ, કબીર, નાનક, મલૂકદાસ, દરિયાદાસ, મીરા વગેરે પર તેમના હજારો પ્રવચન ઉપલબ્ધ છે. જીવનનો એવો કોઈ પણ આયામ નથી જે એમના પ્રવચનોથી અસ્પર્શિત રહ્યો હોય. યોગ, તંત્ર, તાઓ, ઝેન, હસિદ, સુફી જેવી વિભિન્ન સાધના પરંપરાઓના ગૂઢ રહસ્યો તેમણે વિસ્તારથી પ્રકાશિત કર્યા છે. સાથે જ રાજકારણ, કલા, વિજ્ઞાન, મનોવિજ્ઞાન, દર્શન, શિક્ષણ, કુટુંબ,સમાજ, ગરીબી, જનસંખ્યા વિસ્ફોટ, પર્યાવરણ તથા સંભવિત પરમાણુ યુદ્ધ જેવા અનેક વિષયો પર તેમની ક્રાંતિકારી જીવંત દ્રષ્ટિ ઉપલબ્ધ છે.

જીવનમાં નાની કે મોટી દરેક બાબતમાં અદભુતતા રહેલી છે તો સાથે ક્ષણભંગુરતા પણ રહેલી છે. તેને જો પિછાણીએ તો તમારા હૃદયમાં જરૂર કરુણા જાગશે. તમારા નેત્ર ખોલો, જેથી કશું જ તમારા ધ્યાન બહાર ન જાય. તમારું હૃદય ખુલ્લું કરો અને પ્રેમને વહેતો રાખો. દરેક જીવ પ્રેમ પામવા માટે ઝંખે છે. જેમ તમે આપશો, તેમ તમે પામશો. તમે એક બગીચામાં જાઓ અને સુંદર ખીલેલા ફૂલોને જુઓ. તમને ખ્યાલ આવશે કે આ ફૂલોનું જીવન કેટલું ક્ષણજીવી છે. સાંજે તો આ જ સુંદર ફૂલો મુરઝાઇને ધૂળમાં મળી જશે, તો તમારા હૃદયમાં કરુણા નહીં જાગે? તમારી સામે તમે જે મનુષ્યને જુઓ છો, તમને ખ્યાલ આવે કે કેટલાક ચહેરા તમે ફરી ક્યારેય નહીં જુઓ, તો તમારા હૃદયમાં કરુણા નહીં જાગે?

ઓશો બુદ્ધના જીવનનો એક પ્રસંગ ટાંકી કરુણાની વાત સુંદર રીતે સમજાવે છે. એકવાર એક ગામમાં બુદ્ધ પ્રવચન આપી રહ્યા હતા. ત્યાં એક વ્યક્તિ આવી બુદ્ધ પર થુંકે છે. બુદ્ધ જરા પણ ગુસ્સે થયા વગર તેને પૂછે છે કે તારે બીજું કંઈ કહેવું છે? અને એ માણસ ક્રોધમાં ચાલ્યો જાય છે. એ વ્યક્તિ ઘેર જઈને વિચાર કરે છે અને રાતે તેને પસ્તાવો થાય છે. બીજા દિવસે આવી એ બુદ્ધના ચરણોમાં પડી જાય છે. ત્યારે તેમના શિષ્ય આનંદ બુદ્ધને પૂછે છે કે તમે આજ્ઞા આપો તો હું આ વ્યક્તિને શિક્ષા કરું. એ તમારા પર થુંક્યો તો પણ તમને ગુસ્સો ન આવ્યો? બુદ્ધ કહે છે કે મને એના પર કરુણા જાગે છે. તેને કોઈ વાત માટે ક્રોધ છે પણ એ બતાવવા માટે શબ્દો અસમર્થ છે. માટે એ થુંકવાનું કૃત્ય કરે છે. આજે એને પસ્તાવો છે, જે વ્યક્ત કરવા માટે પણ શબ્દો અસમર્થ છે. માટે એ મારા ચરણોમાં પડી જાય છે. ઓશો કહે છે કે ખરાબમાં ખરાબ માણસના હૃદયમાં પણ ઋજુ ભાવ હોય છે. જરૂર છે કે આપણે તેના હૃદયના ભાવ જોઈએ. પણ આપણે શું જોઈએ છીએ? આપણે જોઈએ છીએ તેની મજબૂરી, જેના કારણે તે ક્રોધ કરે છે, નિંદા કરે છે, ગાળો આપે છે. હકીકતે તો આવા લોકો કરુણાના અધિકારી છે, દયાપાત્ર છે. છતાં જોવા એવું મળે છે કે એક વ્યક્તિને દુઃખી કરવા અનેક વ્યક્તિ પાછળ પડી ગયા હોય છે. હકીકત એ છે કે તમે જે વહેંચો છો, તમે જે આપો છો, તે જ તમે પ્રાપ્ત કરો છો. જો તમે ખુશી વહેંચો છો, તો ખુશી મળશે; આનંદ વહેંચો છો, તો આનંદ આવશે; પ્રેમ આપશો, તો પ્રેમ પ્રાપ્ત કરશો; સુખ આપશો, તો સુખ મેળવશો. બાજી તમારા હાથમાં છે કે તમારે શું પ્રાપ્ત કરવું છે, તે તમે બીજાને આપો. જે દુઃખ આપવાની ચેષ્ટા કરે છે, તેના જીવનમાં દુઃખના કેન્દ્રો વિકસિત થાય છે અને જે સુખ આપવાની ચેષ્ટા કરે છે, તેના જીવનમાં સુખના કેન્દ્ર વિકસિત થાય છે. સાધનામાં પ્રવેશ કરવા માટે કરુણાનો ભાવ વિકસિત કરવો અત્યંત જરૂરી છે.

આપણે આસપાસ નજર કરીશું તો આપણને વિષાદયુક્ત, થાકેલા, હારેલા, પરાજિત લોકો નજરે પડશે. લોકો એવા તો હતાશ અને નિરાશ હોય છે કે જાણે મૃત્યુ આજે જ આવવાનું હોય. ઓશો કહે છે કે જીવન ગમે તેટલું ટૂંકું હોય અને મૃત્યુ ગમે તેટલું નિશ્ચિત હોય, પણ જેનામાં સમજ છે તે હંમેશા પ્રસન્ન અને ઉલ્લાસિત જીવન જીવવાનું પસંદ કરશે. આપણે એવા લોકો છીએ જે જીવનમાં પણ દુઃખી છીએ અને કેટલાક એવા લોકો છે જે મૃત્યુ સામે પણ ખુશ છે. ઓશો સુકરાતની વાત કરતા કહે છે કે તેમને મોતની સજા મળી તો પણ તેઓ જરા પણ દુઃખી ન હતા. તેમણે કહ્યું કે મૃત્યુ આવશે તો પછી દુઃખ બચશે જ નહીં અને જો હું બચી જઈશ તો પછી દુઃખ ક્યાં રહ્યું? જે પણ ગુમાવ્યું તે મારું ન હતું, માટે એનો શોક શા માટે? આપણી અંદર આપણે એટલી ખુશી અને આનંદ ભરી દઈએ કે મોત પણ હારી જાય. સાધનામાં ગતિ કરવા માટે એ અત્યંત જરૂરી છે. જેટલી તીવ્ર ગતિ જોઈએ એટલું જીવન હલકું જોઈએ. જીવનને ખુશીથી ભરી દઈએ અને મૃત્યુને ઉત્સવ બનાવીએ એ જીવનનું સાર્થક્ય છે.

સંવેદનાની વ્યાખ્યાને જ પલટી નાખીએ તો પછી જીવનમાં દુઃખની બાદબાકી થઈ જશે. આપણે જીવનનું અર્થઘટન એવું કરીએ છીએ કે ગમતું થાય તો સુખ અને અણગમતું થાય તો દુઃખ. પણ આ વ્યાખ્યાને જો ઉલટાવી નાખીએ અને પ્રતિકૂળતામાં પણ અનુકૂળતા સાધીએ તો દુઃખ ક્યાંય રહેશે જ નહિ. આ માટે પ્રકૃતિને ગુરુ બનાવીએ. જીવનમાં આવતા સુખ અને દુઃખને પ્રકૃતિ બહુ જ સહજ રીતે સ્વીકારે છે. અમાસની રાત્રિએ ચંદ્ર ક્યારેય દુઃખી થઈને એમ નથી કહેતો કે હું તો આ દુઃખમાં ડૂબી ગયો છું ને ફરી ક્યારેય પૂનમની ચાંદની નહીં રેલાવું. ઓટ વખતે હસતા મુખે પીછેહટ કરતા દરિયાના મોજાંઓ ભરતીમાં આકાશને આંબવા મથતા હોય તેમ ઉછળે છે. સાંજે અસ્તાચળે જતો સૂર્ય સવારે પ્રકાશ રેલાવી સમગ્ર જગતને ચેતનવંતું કરે છે. આપણે પણ જીવન પ્રત્યે આવી હકારાત્મક દ્રષ્ટિ રાખીએ તો સુખ અને દુઃખ કોઈ વિપત્તિ નહીં રહે. સૌથી પહેલા તમારા પોતાના શરીર પ્રત્યે પ્રેમ અને કૃતજ્ઞતા અનુભવો, ત્યારે જ તમે બીજા પ્રત્યે પ્રેમ અને કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરી શકશો. ઓશો જીવનને અદભુત બનાવવાની ચાર ચાવી આપણને આપે છે. એ છે – મૈત્રી, કરુણા, પ્રસન્નતા અને કૃતજ્ઞતા. જ્યારે આપણે આપણા જીવનમાં આ ચાર ગુણ વિકસિત કરીશું, તો જરૂર સાધનામાં ગતિ કરી શકીશું અને જીવન ધન્ય બની જશે.

રીટા જાની
22/07/2022

ઓશો દર્શન-25. રીટા જાની



ઓશોની પ્રબુદ્ધ ચેતનાનું ખેડાણ કરતાં મારી નૌકા આવી પહોંચી છે મધદરિયે. જી હા, ‘ઓશો દર્શન’ નો આજે છે 25 મો લેખ. મારા માટે તો આ લેખમાળા એટલે ‘ભાવતું હતું ને વૈદે કીધું’ જેવો ઘાટ હતો, કારણ કે ઓશોના સાહિત્યને વાંચવાનો, વિચારવાનો, ચિંતન કરવાનો, માણવાનો અને પ્રસ્તુત કરવાનો આથી વિશેષ મોકો બીજો કયો હોઈ શકે? બીજા યશના અધિકારી છે મારા વાચકો જેમના પ્રેમ, પ્રતિભાવ અને પ્રોત્સાહને દર અઠવાડિયે એક નવા લેખ માટે મારી કલમને બળ આપ્યું. કેટલાક નિયમિત વાચકો છે, જે મારા લેખની રાહ જુએ છે અને અચૂક તેમનો પ્રતિભાવ આપે છે. તો સાથે મારા માર્ગદર્શકો એવા બેઠકના સંચાલક,સખી પ્રજ્ઞાબેન દાદભાવાલાનો સાથ અને બેઠકના સહ સંચાલક સખી જિગીષાબેનને કેમ વિસરાય?

પતંજલિ યોગસૂત્ર ઉપરના ઓશોના ચાર પુસ્તકો -યોગ:માર્ગ, યોગ:અભ્યાસ, યોગ:સમાધિ અને યોગ:છલાંગ. આજે આપણે આ અંતિમ પુસ્તકનો આસ્વાદ માણી, જેમાં પતંજલિ સમાધિના સૂક્ષ્મ ચરણોની સચોટ રીતે વાત કરે છે. સમાધિની ઉચ્ચતમ અવસ્થાઓમાં વિષયો વધારે ને વધારે સૂક્ષ્મ બને છે, શિલાથી ફૂલ તરફ, ફૂલથી સુગંધ તરફ અને સૂક્ષ્મથી સૂક્ષ્મતમ તરફ સરકે છે. આ પ્રત્યેક અવસ્થામાં પતંજલિ એક આદર્શ શિક્ષક અને વિજ્ઞાની બની તમને દોરે છે.

સામાન્ય રીતે આપણને જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે – એ સ્પર્શ, સુગંધ કે દૃષ્ટિ કંઈ પણ હોઈ શકે. જ્યારે નિર્વિચાર સમાધિ સિદ્ધ થાય છે, ત્યારે જ્ઞાન કોઈપણ જાતના સંદેશાવાહકોની ઉપસ્થિતિ વિના પ્રત્યક્ષ થાય છે. સત્ય સીધે સીધું તમારી સામે અનાવૃત્ત ઊભું હોય છે, જે અનુભવ વર્ણનાતીત છે. પતંજલિની આ ગહન દૃષ્ટિને ઓશોએ તેમની વાણીથી, તર્કથી અને દ્રષ્ટાંતોથી રસાળ અને સમજાય એવું બનાવ્યું છે.

પતંજલિ ફક્ત ગુરુ નથી, એક શિક્ષક પણ છે. એક મહાન શિક્ષક એ નથી, જેને ફક્ત વર્ગના થોડા સર્વોચ્ચ વિદ્યાર્થીઓ સમજી શકતા હોય. મહાન શિક્ષક એ છે, જેને અંતિમ પાટલી પર બેઠેલા વિદ્યાર્થીઓ પણ સમજી શકે છે. યોગ માર્ગ ઉપર પતંજલિ એવરેસ્ટ શિખર જેવા છે. તેઓ પ્રતિભાવાન તાર્કિક છે, કવિ છે અને રહસ્યવાદી પણ છે. પતંજલિ જાણે છે કે તમે ક્યાં ભયનો અનુભવ કરો છો. તેથી તેઓ સોપાનોને વધારે ને વધારે સૂક્ષ્મ અને સરળ બનાવી દે છે. જાણે તમે સમતલ ભૂમિ પર ચાલતા હોય એવું તમને લાગે છે. પતંજલિ ધીરે ધીરે તમને દોરીને લઈ જાય છે, જેથી તમે જોઈ નહીં શકો કે ક્યારે છલાંગ લાગી ગઈ, કયારે તમે સીમા પાર કરી લીધી. તેઓ એક દાર્શનિકની જેમ આગળ વધે છે અને એટલો સૂક્ષ્મ ભેદ ઉભો કરે છે કે વિચારમાંથી નિર્વિચારમાં, અચિંતનમાં લઈ જાય છે, ત્યારે તમે જાણી શકતા નથી કે ક્યારે છલાંગ લાગી ગઈ. આધુનિક માણસને બહુ ઉતાવળ છે. તેને માટે પતંજલિ એક પ્રતિકારક છે, એન્ટીડોટ છે. તમે પતંજલિનું અનુસરણ કરશો તો એ તમારી અધીરતાને ખતમ કરશે, તમને આગળ દોરતા જશે, યથાર્થ સુધી લઈ આવશે, તમારા વિવેક-બોધ સુધી લઈ આવશે.

ઓશો પ્રેમ અને પ્રાર્થનાનો સંબંધને સમજાવતા કહે છે કે પ્રેમ ફૂલ જેવો છે અને પ્રાર્થના સુગંધ છે. જો તમે ફૂલને પ્રાપ્ત ન કરી શકો તો તમે સુગંધને કઈ રીતે પ્રાપ્ત કરી શકો? અહંકાર કે સ્વાર્થ તમને પ્રેમ કરવા નહીં દે, કારણ પ્રેમ છે સ્વયંનું સમર્પણ. પ્રાર્થના સંપૂર્ણ સમર્પણ માંગે છે. માટે પ્રેમ પ્રાર્થનાની પાઠશાળા છે. પ્રેમ મૌન હોય છે. જ્યારે પ્રેમ નષ્ટ થઈ જાય છે ત્યારે જ ફક્ત ભાષા વચ્ચે આવે છે. આપણે જોઈએ છીએ કે પતિ અને પત્ની નિરંતર બોલતા રહે છે કારણ કે પ્રેમ ખતમ થઈ ચૂક્યો છે, હવે ત્યાં સેતુ નથી રહ્યો. આથી તેઓ ભાષાનો સેતુ બનાવી લે છે. ગહન પ્રેમમાં લોકો વગર બોલ્યે જ સમજી જાય છે. પ્રાર્થના એ સમષ્ટિ અને વ્યષ્ટિ વચ્ચેનું મૌન છે. પ્રેમ બે વ્યક્તિઓ વચ્ચેનું મૌન છે. પ્રેમ તમે જેવા છો તેવા તમને સ્વીકારે છે, તમને સુધારવાની કોશિશ નથી કરતો. જ્યારે આજે જાણે દરેક વ્યક્તિ તમને સુધારી રહ્યો છે – માતા, પિતા, શિક્ષક, પંડિત, સમાજ, સભ્યતા. પરિણામે તમે આદર્શ વ્યક્તિ ક્યારેય બની શકતા નથી. પ્રાર્થના એ પરમાત્મા પાસે કશું માંગવાની વાત નથી, પ્રાર્થના તો એક અનુગ્રહ છે, ગહન કૃતજ્ઞતા છે, ધન્યતા છે. આખું જીવન પરમાત્માનો એક ઉપહાર બની જાય છે. તમે પ્રેમ કરતા હશો તો પ્રાર્થના શીખવાની કોઈ જરૂર રહેતી નથી, એ આપોઆપ આવડી જાય છે.

બુદ્ધ વારંવાર કહે છે કે સાગરના પાણીને તમે કોઈ પણ સ્થળેથી ચાખો, એ હંમેશા ખારું જ રહશે. એ જ રીતે ગુરુનો હંમેશા એક જ સ્વાદ હોય છે – સભાનતાનો. જ્યારે તમામ તરસો નિરર્થક બની જાય છે, ત્યારે આધ્યાત્મિક તરસ જાગે છે, જે તમારા સંપૂર્ણ અસ્તિત્વ પર પૂરેપૂરો અધિકાર જમાવે છે. ત્યારે જ કોઈ ગુરુ તમને મદદ કરી શકે છે. ગુરુ ક્યારેય તમારા પર કબજો જમાવતા નથી. તમે તેમની સાથે રહી શકો છો કે તેમનાથી દૂર પણ જઈ શકો છો. તે તમને સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા આપે છે. જ્યારે શિષ્ય તૈયાર હોય છે, ત્યારે ગુરુના દર્શન થાય છે. ગુરુ પરમાત્મા સુધી પહોંચવાનું દ્વાર બની જાય છે અને તમે અસ્તિત્વના અંતરતમ મર્મને પામી જાવ છો.

ઓશો કહે છે કે જીવનને કેવળ સૂરીલું નથી બનાવવું, પરંતુ સંવાદી બનાવવું છે. એક સૂર ગમે તેટલો મધુર કે સુંદર હોય તો પણ કંટાળાજનક હોય છે. અનેક સૂરોનો સમૂહ, તદ્દન ભિન્ન, તદ્દન વિપરીત સૂર જ્યારે એક સાથે ભળે છે ત્યારે એક અનેરું સૌંદર્ય પ્રગટ કરે છે. સૌંદર્ય ના તો હકારાત્મકતામાં છે ના તો નકારાત્મકતામાં છે. સૌંદર્ય છે સંવાદિતા ભરેલા સંગીતમાં, એ બંનેના યોગમાં, જ્યાં વિપરીત સૂરો- ધ્રુવો એકબીજા સાથે ભળે છે, ત્યાં જ હોય છે પરમાત્માનું મંદિર, જ્યાં વિરોધી તત્વોની એકતા છે, એ જ શિખર છે, જીવનનું.

ઓશો પરસ્પર વિરોધી ધ્રુવોના દ્વૈત પાછળ છુપાયેલા ઐક્યને સમજાવતા કહે છે:”આ જગતનું સર્જન વિરોધી ધ્રુવો દ્વારા થયું છે. પ્રકાશ વગર અંધકાર નથી, તો અંધકાર વગર પ્રકાશ પણ નથી તે જ રીતે પ્રેમ વિના ઘૃણા નથી અને ઘૃણા વિના પ્રેમ નથી. ઋણ અને ઘનભાર બંનેના સહઅસ્તિત્વથી જગતનું નિર્માણ થયું છે. સ્ત્રી અને પુરુષ બંને અનિવાર્ય છે. નકારાત્મક ભાવને દબાવી દંભી અને જડ બનશો નહીં. બંને ભાવોનું સ્વાગત કરો. હકારાત્મક ભાવ પર નજર રાખશો તો તેનો વિકાસ થશે અને ત્યારે જ જીવનમાં સંવાદ, સંગીત અને સુગંધ આવશે. તમે જેટલા વધુ સંવેદનશીલ બનો છો એટલા વધુ જીવંત અને સભાન બનો છો. જ્યારે તમારી સંવેદનશીલતા સમગ્ર બની જાય છે ત્યારે તમે દિવ્યતામાં પ્રવેશી ચૂક્યા હો છો. પતંજલિ સમાન ગુરુનું ચિંતન ઓશો સમ ગુરુની વાણીમાં પ્રાપ્ત થવું એ અનન્ય લહાવો છે.

રીટા જાની
15/07/2022

https://shabdonusarjan.wordpress.com/?p=18939

ઓશો દર્શન-24. રીટા જાની



મરાઠી ભાષાની સંવેદનશીલ લેખિકા અને કિરાના ઘરાનાની મૂર્ધન્ય લોકપ્રિય ગાયિકા ડો. પ્રભા અત્રે ઓશો વિશે કહે છે કે ‘ઓશોના શબ્દોમાં જીવંતતા છે, અધિકાર છે, આત્મવિશ્વાસ છે અને નિર્ભયતા છે. આ સમગ્ર સામર્થ્ય એમની પોતાની અનુભૂતિમાંથી ઉદભવ્યું છે.’ પતંજલિ યોગસૂત્ર ઉપરની તેમની અનુભૂતિની વાત છેલ્લા કેટલાક લેખથી આપણે કરી રહ્યા છીએ. જ્યાં સુધી વાંચવાવાળો કે સાંભળવાવાળો આ અનુભૂતિમાંથી પસાર નહીં થાય ત્યાં સુધી ઓશો એના માટે એક રહસ્ય બની રહેવાના છે.

સામાન્ય રીતે એવું જોવા મળે કે જે આંતર જગતમાં પ્રવેશ કરે છે, તે કવિ છે અને બહિર્જગતમાં પ્રવેશ કરે છે, તે વિજ્ઞાની. પરંતુ પતંજલિ  વિરલ છે, કારણ કે તેઓ આંતરજગતના સૌથી મોટા વિજ્ઞાની છે, પરંતુ તેમની યાત્રા આંતરિક છે. પાંચ હજાર વર્ષોમાં કોઈ તેમનાથી વધારે ઉન્નત થઈ શક્યું નથી. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ રાખી આંતરિક જગતમાં પ્રવેશ કરવાનું અસંભવ કાર્ય તેઓએ કર્યું છે. તેમનો માર્ગ ભલે વૈજ્ઞાનિક હોય, પરંતુ તેમનું ધ્યેય તો પરમ સત્ય સુધી પહોંચવાનું છે. તેથી તેમના માર્ગ દ્વારા ભ્રમિત બનશો નહીં, નહીંતો તમે માર્ગ પરથી ભટકી જશો. તેમના તર્કને જડતાથી પકડી લેશો તો તમે તેમના ધ્યેયને ભૂલી જશો. તેઓ ઈચ્છે છે કે તર્કને એટલો ગહન બનાવો કે તમે તર્કની પાર ચાલ્યા જાઓ.

મન કે ચિત્તનો ત્યાગ કરવો હોય તો મનને શુદ્ધ અને નિર્મળ કરવું જરૂરી છે, જેથી કોઈ વળગવાનું વલણ કે વૃત્તિ ન રહ્યા હોય, અપૂર્ણ વિચારો કે અપૂર્ણ ઈચ્છાઓ મનમાં ન હોય. જ્યારે કોઈ ચીજ પૂર્ણ બને ત્યારે જ તેનો ત્યાગ શક્ય બને છે. એક ચિત્રકાર જ્યાં સુધી ચિત્ર પૂર્ણ થતું નથી ત્યાં સુધી તેને ભૂલી શકતો નથી. એકવાર તે પૂર્ણ થઈ જાય પછી તમે તેને ભૂલી શકો છો. ચિત્ત પણ પૂર્ણ થવાની વૃદ્ધિ ધરાવે છે. અપૂર્ણ વસ્તુનો મનમાં તનાવ રહે છે. માટે પતંજલિ કહે છે કે જ્યાં સુધી તમારી વિચારણા પૂર્ણ બનતી નથી ત્યાં સુધી વિચારોનો ત્યાગ કરી શકાતો નથી. પરંતુ પૂર્ણ બન્યા બાદ  તમે તેનો સહજ રીતે ત્યાગ કરી શકો છો અને ભૂલી જઈ શકો છો.

પતંજલિ જે શબ્દોના પ્રયોગ કરે છે, ઓશો તેને સરળ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરે છે. ધ્યેય વગરનો વિચાર તર્ક કહેવાય છે. સરળ તર્ક ક્યાંય લઈ જતો નથી, તે એક ચક્કરમાં ફર્યા કરે છે. નિષેધાત્મક વલણવાળો તર્ક કુતર્ક કહેવાય છે. ગુલાબની ઝાડીમાં સુંદર ફૂલો હોય છે, સાથે કાંટા પણ હોય છે. કુતર્કવાળી વ્યક્તિ કાંટાની ગણતરી કરશે અને ગુલાબને ભ્રામક ગણે છે, જ્યારે હકારાત્મક ભૂમિકાવાળો તર્ક વિતર્ક અથવા વિશિષ્ટ તર્ક કહેવાય છે, જે સંપ્રજ્ઞાત સમાધિનું પ્રથમ તત્વ છે. તે વિધાયક બાજુ તરફ જુએ છે, ફૂલોને મહત્વ આપે છે અને કાંટાને ભૂલી જાય છે. માટે પતંજલિ કહે છે કે તમારો દ્રષ્ટિકોણ નિર્ણાયક છે. સ્વર્ગ કે નરક એ તમારું પોતાનું સર્જન છે. હકારાત્મક તર્ક દ્વારા તમે તર્ક અને બુદ્ધિની પાર જઈ શકો છો. ત્યારબાદ જ આનંદ સંભવ છે. ‘હા’ એ દિવ્યતાના પ્રવેશનું દ્વાર છે. અસ્તિત્વ તમારી અંદર વહેતું આવે છે અને વ્યક્તિ પોતાનું સ્વર્ગ પોતાની ચારે તરફ નિર્માણ કરી શકે છે.

આવા જ બે શબ્દો છે વિચાર અને વિચારણા. પતંજલિ કહે છે કે તમારી પાસે ભીડની માફક ભટકતા વિચારો છે, પરંતુ તમારા બે વિચારોની વચ્ચે કોઈ આંતરવ્યવસ્થા નથી, તેમાં અરાજકતા છે, કોઈ આંતરિક અનુશાસન નથી. એક માળાના ઉદાહરણ દ્વારા તેઓ સમજાવે છે કે મણકા છે તે વિચાર છે અને તેમાંથી પસાર થતો દોરો જેનાથી આ મણકાઓ બંધાયેલા હોય તે વિચારણા એ દોરો છે. પતંજલિ આ આંતરસૂત્રને વિચારણા કહે છે. જેની પાસે લાખો વિચારો છે પણ કોઈ વિચારણા નથી તે પાગલ બની જશે. સંપ્રજ્ઞાત સમાધિ એ છે જેમાં વિચારો નથી હોતા, પરંતુ વિચારણા સંપૂર્ણ હોય છે. વિચાર બીજા દ્વારા શીખી શકાય છે, વિચારણા ક્યારેય શીખી શકાતી નથી, તમારે સ્વયં કેળવવી પડે છે. વિચારણા ચિંતન તરફ લઈ જાય છે, આનંદ તરફ લઈ જાય છે.

પ્રજ્ઞાનો અર્થ છે – એક બોધ પૂર્ણ જાગૃતિ. બુદ્ધ કહે છે કે ધ્યાનની જ્યોત ઊંચે સુધી પ્રજ્વલિત  થાય છે ત્યારે તે અગ્નિશિખાને ઘેરી લેતો પ્રકાશ એ પ્રજ્ઞા છે. અંદર સમાધિ છે. તમારા પ્રત્યેક કાર્યમાં તમે સહજ રીતે પ્રજ્ઞાવાન અને વિવેકપૂર્ણ  બનો છો. પ્રજ્ઞાવાન વ્યક્તિ પોતાની જાગૃતિ દરેક બાજુ પ્રસરાવે છે અને તેના પ્રકાશમાં સત્ય તરફ આગળ વધે છે.

સંદેહ એટલે દ્વાર બંધ કરવું અને શ્રદ્ધા એટલે દ્વાર ખોલવું. જ્યારે તમે દ્વાર ખોલો છો ત્યારે મિત્ર પણ પ્રવેશ કરી શકે કે શત્રુ પણ પ્રવેશ કરી શકે. વહેતી હવા ફૂલોની સુગંધ પણ લાવે કે રોગના કીટાણુ પણ લાવે. પરમાત્મા પણ આવી શકે કે શેતાન પણ આવી શકે. જો ડરથી દ્વાર બંધ કરીએ પછી દરેક ચીજ ખોટી બની જશે. જો તમારી શ્રદ્ધા સમગ્ર છે, તો શત્રુમાં પણ મિત્ર મેળવી શકાય. શ્રદ્ધા એક એવું રૂપાંતરણ છે કે તમે ખરાબ ચીજ મેળવી શકતા જ નથી, કારણ કે તમારો સમગ્ર દ્રષ્ટિકોણ જ બદલાઈ જાય છે. પતંજલિ કહે છે કે શ્રદ્ધા સમગ્ર સમાધિઓનો આધાર છે, દિવ્યના પરમ અનુભવનો આધાર છે.

શોધક જ શોધ છે, યાત્રી પોતે જ રસ્તો છે. તમારે બીજે ક્યાંય પહોંચવાનું નથી, કેવળ સ્વયં સુધી પહોંચવાનું છે. આવું કેવળ એક ક્ષણમાં પણ સંભવી શકે, એક ક્ષણાંશ પણ પૂરતો છે. જો બીજને જ ફુલ બનવાનું હોય તો અનંતકાળ પર્યાપ્ત નથી હોતો. કારણ કે ફૂલ પરમાત્મા છે. પરમાત્મા પહેલેથી જ તમારામાં છે, તો બસ પાછા વળીને જુઓ, જરા અંદર જઈને જોઈ લેજો અને તે સંભવી શકે છે. તમે તમારા સ્વપ્નમાંથી બહાર નીકળવા, તમારી નિંદ્રામાંથી બહાર નીકળવા ખૂબ લાંબો સમય લો છો, માટે પતંજલિની જરૂર છે. તેઓ એક માતાની જેમ તમને નિંદ્રામાંથી બહાર આવવા માટે રાજી કરે છે. જો તમે ધીમે ધીમે સંભવવાની પ્રક્રિયા પસંદ કરો છો તો યોગ માર્ગ છે. ફુલ બીજનું નિર્માણ કરે છે, નહીં કે બીજ ફૂલનું નિર્માણ કરે છે. તમારે  કેવળ દ્વાર ખોલવાની જરૂર છે, સૂર્ય ત્યાં જ રાહ જોઈ રહ્યો છે. અસ્તિત્વ ત્યાં પહેલેથી જ છે. પહેલેથી જ તે પૂર્ણ છે, પરમ છે, આનંદપૂર્ણ  છે. જો તમે બોધપૂર્ણ બની જાવ તો તમે એને જોઈ શકશો.

ઓશો કહે છે કે જરૂરિયાતને નષ્ટ કરશો, તેનું દમન કરશો તો તમે રુગ્ણ અને અસ્વસ્થ બની જશો, તમારો કોઈક હિસ્સો મરી જશે. પરંતુ જો ઈચ્છાઓને નષ્ટ કરશો તો તમે મરશો નહીં, એનાથી વિપરીત તમે વધારે મુક્ત બની જશો, સ્વતંત્ર બનશો. માટે તમે ઈચ્છા શૂન્ય અને જરૂરિયાત યુક્ત બની શકો છો, તો તમે માર્ગ પર જ આવી ચૂક્યા છો, પછી સ્વર્ગ વધારે દૂર નથી.

રીટા જાની
08/07/2022

ઓશો દર્શન-23. રીટા જાની

ભારત વિશ્વને હંમેશ કંઇક અજોડ અને અદ્વિતીય કહી શકાય તેવું યોગદાન આપતું રહ્યું છે. આવું જ એક યોગદાન એટલે યોગ. યોગ એ વિશ્વને ભારત તરફથી પ્રાપ્ત થયેલ પુષ્પાંજલિ છે, જે -પ્રાચીન હોય કે અર્વાચીન – હર યુગમાં મહેકે છે. આમ તો યોગની પરંપરા અતિ પ્રાચીન છે. મહાભારત અને ભગવદ્ ગીતામાં પણ ત્રણ પ્રકારના યોગનો સંદર્ભ મળે છે. યોગ એ જીવનશૈલી છે, જેનો ઉલ્લેખ પાંચ હજાર વર્ષ પૂર્વે વેદોમાં મળે છે. પરંતુ, આજે જે વધુ પ્રચલિત છે, શાસ્ત્રીય રીતે જેનું યોગસૂત્ર દ્વારા આલેખન થયું છે, તે છે ઋષિ પતંજલિનો અષ્ટાંગ યોગ.

છેલ્લા બે લેખથી આપણે ‘ઓશો દર્શન’માં ઓશોનું યોગ ઉપરનું ચિંતન જોઈ રહ્યા છીએ. એ શ્રેણીમાં આજે ઓશોના પતંજલિ યોગસૂત્ર ઉપરના પુસ્તક ‘યોગ:અભ્યાસ’ વિશે વાત કરીશું.

ઓશો પતંજલિ યોગસૂત્ર સમજાવતા કહે છે કે જીવનની જરૂરિયાતો અને ઈચ્છાઓ વચ્ચેનો ફરક સમજવાની જરૂર છે. ઈચ્છાઓ ભૌતિક વસ્તુઓની હોય કે આધ્યાત્મિક બાબતોની – ક્યારેય સંતોષાતી નથી. કારણ તૃપ્તિ મૂળભૂત રીતે દૈહિક છે. ઈચ્છાઓ કાલ્પનિક છે, માનસિક છે, અસ્વાભાવિક છે. જરૂરિયાતો દૈહિક છે, વાસ્તવિક છે, સ્વાભાવિક છે. જરૂરિયાતો બહુ થોડી છે, જ્યારે ઇચ્છાઓ બેસુમાર છે. હંમેશા મહત્વાકાંક્ષાઓ ખાતર આપણે માણસ જાતને યુદ્ધ, મહામારી અને દરિદ્રતામાં ધકેલી દીધી છે. હવે માણસજાતનો ઇતિહાસ જરૂરિયાતોના આધાર પર રચવાનો સમય આવી ગયો છે. માટે એવું ભરપૂર જીવો કે કોઈ ઈચ્છા બાકી ન રહે.

હવે પ્રશ્ન થાય કે જરૂરિયાત અને ઈચ્છા કે તૃષ્ણા વચ્ચેના ફરકને કઈ રીતે જાણવો? સચેત પ્રયાસો દ્વારા તમે તમારા અંતરતમ અસ્તિત્વના, તમારી અંદર રહેલા પરમ પુરુષના સ્વભાવને, તમારા નીજત્વને જાણી લો છો કે તમે સ્વયં એક બીજ છો, જે પ્રારંભથી જ ઈશ્વર છે. તમારે ઈશ્વર બનવાનું નથી. તમે છો જ. શરત માત્ર એટલી છે કે તમારા પ્રયાસ સચેત, પ્રગાઢ અને સંપૂર્ણ હોય.

પતંજલિના યોગની બુનિયાદી આધાર શિલાઓ છે -અભ્યાસ અને વૈરાગ્ય. સતત આંતરિક અભ્યાસની આવશ્યકતા છે. યોગ ક્યારેય તમને વિભક્ત કરતો નથી. સંઘર્ષ છે, પણ એ તમારી ખોટી આદતો સામે છે. જે કંઈ તમારામાં બહારથી આવ્યું છે અને ખોટું છે તેને મિટાવી દેવાનું છે. જેથી જે તમારી અંદર છે, તે વહી શકે અને ખીલી શકે. સતત આંતરિક અભ્યાસ આદતોનો વિરોધી છે. બીજી આધારશિલા છે -ઈચ્છારહિતતા કે વૈરાગ્ય. અહીં યાદ રાખવું જરૂરી છે કે આ બધા નિયમો નથી, પણ સીધા સાદા દિશા સૂચનો છે. સમગ્ર ઈચ્છાઓને મારીને વૈરાગ્ય મેળવવાનો નથી. પરંતુ વિશેષ જીવનની સાથે, વિશેષ ઉર્જા સાથે ઈચ્છા શૂન્યતા પ્રાપ્ત કરવાની છે. વધારે જીવંત રહી, ઉર્જાથી ભરેલા રહી, સક્રિય રહી, વૈરાગ્યપૂર્ણ બનવાનું છે. પતંજલિ કોઈ સંયોગમાં કે અકસ્માતમાં વિશ્વાસ ધરાવતા નથી. તેઓ વૈજ્ઞાનિક, સુવ્યવસ્થામાં વિશ્વાસ ધરાવે છે. તેથી તેઓ એક એક ચરણ સાથે આગળ વધે છે. સતત બોધપૂર્ણ આંતરિક અભ્યાસ એ સાધન છે અને વૈરાગ્ય એ સાધ્ય છે.

કોઈપણ સમસ્યા હલ થઈ શકે છે, જો તમે તેને સાક્ષીભાવે, એક નિરીક્ષક બની જોઈ શકો. બીજું કોઈ મુશ્કેલીમાં હોય, ત્યારે તમે સારી સલાહ આપી શકો છો. પરંતુ જ્યારે તમે પોતે મુશ્કેલીમાં આવો છો, ત્યારે તમે તે સારી સલાહ તમારી જાતને આપી શકતા નથી. કારણ કે તમે એટલા સક્ષમ બની શકતા નથી. કારણ કે તમે  તેની સાથે અતિશય તાદાત્મ્ય બનાવી લો છો. જો એક ક્ષણ માટે પણ તમે તેમાંથી બહાર આવો અને તેને સાક્ષીની માફક જોઈ શકો તો તે સમસ્યા હલ થઈ શકે છે. સાક્ષીભાવ દરેક સમસ્યા ઉકેલી શકે છે. જો તમે એવી અવસ્થામાં છો, જ્યાં તમે રંગમંચ ઉપર અભિનેતાની માફક અભિનય કરી રહ્યા છો, સાથે સાથે દર્શકોમાં બેસીને ધ્યાનથી જોઈ પણ રહ્યા છો, ત્યારે તમે દર્શક અને અભિનેતા બંને બની શકો છો. ત્યારે સાક્ષીનો ઉદય થાય છે. એ સાક્ષી તમને જાણવા, સમજવા, વિવેક પ્રાપ્ત કરવા સક્ષમ બનાવશે.

દરેક વ્યક્તિ એવું માને છે કે પોતે પરિવર્તિત થવું જરૂરી નથી. સમગ્ર સંસારે બદલવાનું છે, ફક્ત મારે બદલવાનું નથી. હું બિલકુલ બરાબર છું, સમગ્ર સંસાર ખોટો છે, કારણ કે તે મારા પ્રમાણે કામ કરતો નથી. તમારી મુશ્કેલીઓ કે ક્રોધ માટે તમે તમારા પતિ કે પત્ની, બીજાને જવાબદાર ગણો છો. પણ ખરેખર સજાગ થઈ ગયા તો ખબર પડશે કે તમે પોતે જ તમારા દુઃખોનું કારણ છો. બાહ્ય જગતમાં વિજયી બનવાની એક જ રીત છે, તે છે લડવું અને બીજાને નષ્ટ કરવા. પરંતુ અંતરજગતમાં એ જ શસ્ત્રો કામ નહિ લાગે. નદીને વહેવા દો, તેને ધકેલશો  નહીં. આંતરિક જગતમાં સંઘર્ષ નિરર્થક છે, કારણ કે બંને તરફ તમે છો. અહીં લડવું એટલે તમે સ્વયંને જ ખંડિત કરી રહ્યા છો. શ્રી રમણ મહર્ષિ કહે છે તેમ તમારે વણશીખ્યું કરવાની જરૂર છે. યોગી બનવા માટે બાળસુલભ, નિર્દોષ રીતે અંદરની તરફ આગળ વધો. સુભેદ્ય, ગ્રહણશીલ અને ખુલ્લા રહો, શ્રદ્ધા અને આસ્થા સાથે આગળ વધો. જ્યારે તમે ભીતર તરફ વળો છો, ત્યારે લડાઈ, સંઘર્ષ અને આક્રમકતાને દ્વાર પર છોડીને અંદર આવો.

ઓશો કહે છે પતંજલિએ એટલી સૂક્ષ્મ પદ્ધતિ નિર્માણ કરી છે અને આ અનુશાસન એટલું વૈજ્ઞાનિક છે કે જો તમે તે અનુશાસનમાંથી પસાર થાવ તો એ માર્ગ પર બુદ્ધત્વ સુધી પહોંચી શકો. પતંજલિ કોઈ ધર્મની પાછળ ચાલતા નથી, કેવળ સત્યનું અનુસરણ કરે છે. પતંજલિ આ પ્રણાલીના કર્તા નથી, તેઓ કેવળ તેને વ્યવસ્થિત રૂપ આપવાવાળા છે. હજારો વર્ષ પહેલા યોગમાર્ગે વિકાસ સાધ્યો હતો. પતંજલિએ હજારો વર્ષના કાર્યનો સાર આપી, એવી પ્રણાલી નિર્માણ કરી, જેથી તમે સલામત રીતે આગળ વધી શકો. યોગમાં અનુશાસનનું મહત્વ ઓશો સુંદર ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવે છે. તમે એક રેડિયો જેવા છો, જે એ હાલતમાં નથી કે કાર્ય કરી શકે. તેમાં ઘણી બધી ચીજો ખોવાયેલી છે કે ખોટી રીતે જોડાયેલી છે. અનુશાસન તમારા રેડિયોને ક્રિયાશીલ, ગ્રહણશીલ, સમસ્વરિત બનાવે છે. તમારી ચારે તરફ વહેતા દિવ્ય તરંગો સાથે તમે સ્વર સાધી લો છો, તો તે તમારા દ્વારા વ્યક્ત થઈ શકે છે. ભીતર જ્યારે એકસૂરતા સધાઈ ત્યારે બ્રહ્માંડના સૂક્ષ્મતમ સંદેશાઓ પકડીને અસ્તિત્વ સ્વયં તેમના દ્વારા પોતાને પ્રકટ કરવા લાગે છે. વૃક્ષ બીજમાં છુપાયેલું છે. તેથી પતંજલિ કહે છે કે આરંભની ભીતરમાં જ અંત છે અને અંતની ભીતર જ આરંભ હશે.

મજાની વાત એ છે કે ઓશો આપણા રૂઢ ખ્યાલોને પાયામાંથી હચમચાવી આપણને એકદમ નૂતન પથના પથિક બનાવવાનું, માર્ગહીન માર્ગ પર ચાલવાનું, દિશાહીન દિશાનિર્દેશો મેળવવાનું આયાસહીન પ્રયાસનું, નિરંકુશ અનુશાસનનું નિમંત્રણ આપે છે. અને એક નવા જ ઈશ્વરનો –  જડ, ચેતન, અસ્તિત્વના પ્રત્યેક એકમમાં ધબકતા ઈશ્વરનો પરિચય કરાવે છે.

રીટા જાની
01/07/2022

ઓશો દર્શન-22. રીટા જાની

wp-1644023900666

યોગના સૂત્રો….ગતાંકથી ચાલુ…

વિખ્યાત પત્રકાર અને કોલમ રાઈટર શ્રી.પ્રિતીશ નંદી કહે છે કે : ‘ઓશો વિશે જે સૌથી અદભુત વાત મને લાગી છે તે છે માનવમન વિશેની તેમની અચૂક સમજણ. પ્રત્યેક વાતમાં તેઓ ખૂબ સુરુચિપૂર્ણ હતા. તેમણે જે જે  વિષયને સ્પર્શ કર્યો છે, તે બધા જ માનવજીવનના બુનિયાદી વિષય હતા, જે જીવનની મૂળભૂત સમસ્યાઓ છે. એ વિશે તેમણે ગજબની અંતરપ્રજ્ઞા પ્રદર્શિત કરી છે.’ ગત અંકમાં આપણે ઓશોના યોગ અને યોગસૂત્ર વિષયક ચિંતન જાણવાની શરૂઆત કરી. એ જ વિષયમાં આજે આગળ જોઈશું….

પાંચમું સૂત્ર:  જે અણુમાં છે, તે વિરાટમાં છે. જે બુંદમાં છે, એ જ સાગરમાં છે. અણુના વિભાજને યોગની આ અંતર્દૃષ્ટિને વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધ કરી છે. ન દેખાતા પરમાણુમાં વિરાટ શક્તિનો સંગ્રહ છે. વ્યક્તિની ભીતર આત્માનો અણુ દેખાતો નથી, પણ તેમાં વિરાટ ઊર્જા છુપાયેલી છે અને પરમાત્માનો વિસ્ફોટ થઈ શકે છે. આથી જ કહેવાય છે કે કણ કણમાં પરમાત્મા મોજૂદ છે. આથી ક્ષુદ્રતમે હીનતા અનુભવવાની જરૂર નથી કે વિરાટતમે  અહંકારથી ભરાઈ જવાની જરૂર નથી. વ્યક્તિની ભીતર પરમાત્મા છે,  ભીતરથી એ વિરાટ છે, અનંત છે, તેનું સ્મરણ જરૂરી છે, જેથી વ્યક્તિ હીન ન બની જાય. હીનતાની ગ્રંથિથી પીડિત શ્રેષ્ઠ થવાની દોડમાં લાગી જાય છે. યોગ કહે છે  તમે જે છો એટલું જ જાણો એ પૂરતું છે. સમજવું જરૂરી છે કે આ જીવનના ખેલમાં ન કોઈ આગળ છે, ન કોઈ પાછળ, ન કોઈ મોટો છે ન કોઈ નાનો.

યોગનું છઠઠું સૂત્ર: આપવું એ જ પામવું છે. જે અનુપાતમાં આપવામાં આવશે, તે અનુપાતમાં મળશે. જો જીવન આપશો તો જીવન મળશે, અહંકાર આપશો તો આત્મા મળશે. યોગ કહે છે જે સ્વયંને આપવા તૈયાર છે, તે બધું પ્રાપ્ત કરવા હકદાર બને છે.  છોડવાની, આપી દેવાની કળા જ પામી લેવાનો માર્ગ છે. છતાં આપણે બધા લઈએ તો છીએ પણ આપી શકતા નથી. જ્યારે આપણે આનંદમાં હોઇએ કે મૌન હોઇએ ત્યારે વધુ મેળવી શકીએ છીએ, એટલું જ નહિ પણ વધુ આપી શકીએ છીએ. જે લેવું-દેવું બરાબર રાખે તે યોગી છે.

સાતમું સૂત્ર : ચેતનાના બે આયામ છે. સ્વ-ચેતન અને સ્વ-અચેતન. આ સૂત્રથી યોગની સાધના પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે.
છોડ, પશુ, પક્ષી બધાં ચેતન છે, પરંતુ સ્વયંની ચેતના તેમને નથી. તેથી ચેતન હોવા છતાં અચેતન છે. જે મનુષ્યને પણ સ્વ-ચેતનનો બોધ નથી, તે પશુ સમાન જ છે. જે કામ હોશમાં કરવામાં આવે તે પુણ્ય અને બેહોશીમાં કરવામાં આવે તે પાપ છે. જે માણસ દરેક ક્ષણમાં હોશપૂર્ણ હોય તે મહાવીર, બુદ્ધ, કૃષ્ણ અને ક્રાઇસ્ટ બની શકે છે. માણસની ચિંતા એ છે કે તેનો એક ભાગ તો સ્વ-ચેતન થઈ ગયો છે, પણ બાકીનો મોટો ભાગ અચેતનમાં પડેલો છે. જો પૂરો સ્વ-ચેતન થાય તો જીવન પ્રકાશથી ભરાઈ જાય, તેને સમાધિ ઉપલબ્ધ થઈ જાય. જ્યારે વ્યક્તિત્વ પૂરેપૂરું પ્રકાશિત થઈ જાય, પછી વ્રત કે સોગંદ લેવાની જરૂર નહિ પડે. મન પૂરું જાગૃત થઈ જાય તો મહાશક્તિનો આવિષ્કાર થઈ જાય. યોગ કહે છે મનના બધા કેન્દ્રો સજાગ કરી શકાય છે. આપણી ભીતરની બધી સંપદાઓ સ્વ-ચેતન થવાથી જાગૃત થશે. યોગ મનુષ્યના વ્યક્તિત્વને સાત કેન્દ્રો, સાત ચક્રોમાં વહેંચે છે, જેના પર અનંત ઊર્જા અને શક્તિ સુતેલી છે. ભીતર આપણી ચેતનનો એક સૂર્ય છે, તેને આપણે ધ્યાન કહીએ તો ધ્યાનથી એક એક ચક્રની શક્તિ પ્રકટ થાય છે. યોગ કહે છે કે જે માણસ અચેતન, બંધાયેલ છે તે પશુ અને જે માણસે અચેતન તોડી નાખે તે મનુષ્ય.

આઠમું સૂત્ર: સ્વ-ચેતનાથી યોગનો પ્રારંભ થાય છે અને સ્વના વિસર્જનથી અંત. સ્વ-ચેતન હોવું માર્ગ છે, સ્વયંથી મુક્ત થઈ જવું મંઝિલ છે.  સ્વયં પ્રત્યે હોશપૂર્ણ રહેવું સાધના છે અને અંતત: હોશ જ રહી જાય અને સ્વયં ન રહે એ સિધ્ધિ છે. સ્વયંને પામવાની ઉત્કટ આકાંક્ષા હોય પણ સ્વયંને ગુમાવવો કઠિન વાત છે. સાધક ધન, પરિવાર, યશ, મહત્વાકાંક્ષા છોડી દેશે પણ સેલ્ફ, ‘હું’ને નથી છોડી શકતો. એટલે સાધક સાતમા સૂત્ર સુધી તો પહોંચી જાય છે, પણ આઠમા સૂત્ર પર નથી આવી શકતા. પણ યોગ પાસે માર્ગ છે, જેનાથી એ અંતિમ છલાંગને પણ પૂરી કરી શકાય છે. ‘હું’ શું છે તે સાતમા સૂત્ર સુધી સમજ પડી જાય છે. ‘હું’ કોણ છું તેની શોધ આઠમું સૂત્ર બને છે. શોધથી બધી સીમાઓ તૂટી જાય છે અને ખબર પડે છે કે જે કંઈ છે તે બધું ‘હું’ છું. ત્યારે ‘હું’ નથી રહેતો કારણ કે બહાર કોઈ ‘તું’ નથી. બધું ‘હું’ જ છે. આઠમું સૂત્ર જ્ઞાન, શાસ્ત્ર ને સિદ્ધાંતોથી સમજાતું નથી. જ્યારે ” અને ‘તું’ ખોવાઈ જાય છે ત્યારે જે શેષ રહે તે પરમાત્મા છે.

નવમું સૂત્ર: મૃત્યુ પણ ઊર્જા છે. જીવન એ જ જીવન છે  એવું નથી. મૃત્યુ એ પણ જીવન છે. જીવન ચાહવા યોગ્ય છે, તો મૃત્યુ પણ પ્યારું છે. જે મૃત્યુ માટે રાજી છે, તે પરમ જીવનના અધિકારી થઈ જાય છે. મૃત્યુ પણ ઊર્જા, પરમાત્મા, પ્રભુ છે, એ યોગનું પરમ અને અંતિમ સૂત્ર છે. શરીર તો માત્ર છાયા છે. જે મૃત્યુને પણ પરમાત્મા જાણી લે છે, તે નિર્વાણને ઉપલબ્ધ થઈ જાય છે.

આ નવ સૂત્રો બાર રીતે કહી શકાય છે. બારને નવથી ગુણાકાર કરીએ તો 108 થાય, જે માળાના મણકા છે. આ એકસો આઠ મણકાની નીચે એક સો નવમો રુદ્રાક્ષ લટકેલ જોયો હશે. એનો અર્થ એ છે કે આ એકસો આઠ રીતે કોઈ ક્યાંય પણ જાય, તે તેના પર પહોંચી જાય છે. પ્રત્યેક સૂત્રથી એક ધ્યાનની વિધિ વિકસિત થઈ જાય છે. આ રીતે ધ્યાનની 108 વિધિઓ બની જાય છે. કંઈ કર્યા વગર અસલી સમજ ક્યારેય આવતી નથી. ગીત, કુરાન, બાઇબલ કે વેદ કાગળના નથી, પરમાત્માના છે. પરમાત્માને શોધવા હોય તો જીવનની ઊર્જાને ઉતારીને શોધવા પડે છે.

મનુષ્યના જીવનનો વિકાસ કોઈ નવી ચીજોનું સંવર્ધન નથી, પણ  ભીતર જે છુપાયું છે તે પ્રકટ થાય છે. મનુષ્ય જો સંપૂર્ણપણે પ્રકટ થાય તો એ શક્તિને આપણે જે કોઈ નામ દઈએ – આત્મા, પરમાત્મા. મનુષ્યના વિકાસની હજુ પણ સંભાવનાઓ છે. બુદ્ધને પહેલી વાર જ્ઞાન થયું ત્યારે લોકોએ પૂછ્યું, આપને શું મળ્યું? ત્યારે બુદ્ધે કહ્યું, મને મળ્યું કંઈ પણ નહિ, જે મારી ભીતર હતું તે પ્રકટ થઈ ગયું.  જે મારી પાસે હતું, તે જ્ઞાત થઈ ગયું. મારી પાસેનું અજ્ઞાન અને નાસમજી ખોવાઈ ગયા. મને જે મળ્યું છે તે મારી પાસે જ હતું, પરંતુ હું ફક્ત અપરિચિત હતો. ઓશો કહે છે કે ધ્યાનની પ્રક્રિયા આપણને કોઈ નવા જગતમાં નથી લઈ જતી, ફક્ત એ જગત સાથે પરિચિત કરવી દે છે જ્યાં આપ જન્મો જન્મથી છો જ. ધ્યાનની પ્રક્રિયા કંઈ વધારતી નથી, કંઈ ખોટું છે તેને નષ્ટ કરી દે છે, સમાપ્ત કરી દે છે. ધ્યાનથી જે સાર્થક છે તે પ્રકટ થવાની સુવિધા પામી શકશે. ઓશો કહે છે કે બધી મહત્વપૂર્ણ ચીજો, બધાં સત્ય સરળ હોય છે. ચાહે ગીતા હોય કે ઉપનિષદ, કુરાન, બાઇબલ હોય કે પછી બુદ્ધ અને મહાવીરના વચન હોય – તે બિલકુલ સીધાં છે. શ્રી પ્રીતિશ નંદીની દ્રષ્ટિએ ઓશોનું ધ્યાન એ પણ જીવનને અને ખુદને સમજવાનું એક સાધન માત્ર છે. જેમ સંસાર સાથે જોડાવા માટે આપણી ભાષા શીખીએ છીએ, એમ જ પ્રકૃતિ સાથે સંવાદ સાધવા માટે આપણે ધ્યાન શીખવું જોઈએ.

રીટા જાની
24/06/2022

ઓશોદર્શન-21. રીટા જાની

wp-1644023900666



પૌરાણિક માન્યતા અનુસાર સપ્તર્ષિઓએ ૮૪ વર્ષ સુધી સ્થિર રહી શિવજીને પ્રસન્ન કરવા તપસ્યા કરી. આદિયોગી શિવજીએ દક્ષિણાયનના દિવસે પ્રથમ વાર યોગનું જ્ઞાન સપ્તર્ષિઓને આપ્યું. આ ઉપલક્ષમાં ભારતે યુનોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિન ઉજવણી માટે પ્રસ્તાવ મૂક્યો જેને 177 દેશોનો અભૂતપૂર્વ સહકાર સાંપડ્યો. આમ 21 જૂન 2015 ના રોજ પ્રથમ આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ ઊજવવાની શરૂઆત થઈ. જ્યારે આઠમો આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ ટૂંક સમયમાં જ આપણે ઉજવવા જઈ રહ્યા છીએ ત્યારે ઓશોના યોગ વિશેના વિચારો જાણવા રસપ્રદ થઈ પડશે. ઓશોએ યોગ અને પતંજલિ યોગસુત્ર ઉપર અનેક પ્રવચનો આપ્યા છે. આપણે પણ થોડા હપ્તા સુધી ‘ઓશો દર્શન’માં યોગ વિશે વાત કરીશું.

ઓશોને સમજવા માટે પહેલા ઓશોની પરિભાષાને સમજવી જરૂરી છે. ઓશો ધ્યાન, વૈરાગ્ય, અનાસક્તિ, સન્યાસ, પરમાત્મા, પરમપુરુષ, ઈશ્વર – જેવા શબ્દોનો પ્રયોગ કરે છે, જેને ચીલાચાલુ જૂની ઘરેડમાં સમજવાથી મુશ્કેલી ઊભી થાય છે. આ બધા અંગેની ઓશોની વ્યાખ્યા તદ્દન જુદી જ છે, જે ઓશોને નૂતન યુગની ચેતનાના પ્રવક્તા સિદ્ધ કરે છે.

યોગ એક શાસ્ત્ર નહિ, વિજ્ઞાન છે. તેને કોઈ ધર્મ સાથે સંબંધ નથી. છતાં વિશ્વના તમામ પ્રબુદ્ધ પુરુષો યોગથી પસાર થયા વગર સત્યને ઉપલબ્ધ થયા નથી. ધર્મ વિશ્વાસ પર આધારિત છે. જ્યારે યોગ વિશ્વાસ નહિ પણ જીવન સત્યની દિશામાં કરવામાં આવેલા વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગોની સુત્રવત પ્રણાલી છે. માટે યોગની અનુભૂતિ માટે કોઈ પ્રકારની શ્રધ્ધા કે અંધવિશ્વાસ આવશ્યક નથી. યોગ આપણી ધારણાઓ પર નિર્ભર નથી. જેમ વિજ્ઞાન સંશોધનથી, અન્વેષણથી શરૂ થાય છે, તે જ રીતે યોગ માટે ફક્ત પ્રયોગશીલતાની જરૂર છે, પ્રયોગના સામર્થ્યની જરૂર છે, શોધના સાહસની જરૂર છે.

યોગ કહે છે આપણી ભીતર અનંત સંપદાઓ છે, જેનાથી આપણે અપરિચિત છીએ. આપણી હાલત એક એવા સમ્રાટ જેવી છે, જે પોતાની તિજોરી ભૂલી ગયો છે, ધન ભૂલી ગયો છે અને સપનું જુએ છે કે તે એક ભિખારી છે, રસ્તા પર રડીને, પરેશાન થઈને ભીખ માગે છે. પણ કોઈ એક પૈસો પણ આપતા નથી. યોગ અનુસાર મનુષ્યના સાત ચક્રોમાં અનંત ઊર્જા અને શક્તિ પડેલી છે. પણ તે કળીમાં છુપાયેલા ફૂલની જેમ સુષુપ્ત છે. જે રીતે સવાર પડે ને સૂરજનો પ્રકાશ છવાય ત્યારે બંધ કળી ખીલી જાય છે, તે જ રીતે જ્યારે આપણી ભીતર આપણી ચેતનાનો સૂર્ય એક એક કેન્દ્ર પર પડે ત્યારે આપણી છુપાયેલી શક્તિઓ પ્રકટ થવી શરૂ થાય છે. જ્યારે સાતે સાત ચક્ર ખુલી જાય ત્યારે વ્યક્તિના દ્વાર અનંત માટે ખુલી જાય છે.

ઓશો યોગના 9 સૂત્રોની વાત કરે છે:
પહેલું સૂત્ર: જીવન ઊર્જા છે, શક્તિ છે. ઘણા સમય સુધી વિજ્ઞાનને પણ ભ્રમ હતો કે જગત પદાર્થ છે, મેટર છે. યોગમાં તો હજારો વર્ષો પહેલાં જણાવ્યું છે કે ઊર્જા જ સત્ય છે. હવે વિજ્ઞાન પણ આ હકીકત સ્વીકારે છે. એક ઉદાહરણ દ્વારા આ વાત વધુ સ્પષ્ટ થશે. એક વીજળીના પંખાને તીવ્ર ગતિથી ચલાવીએ તો તેના ત્રણ પંખડા દેખાતા બંધ થઈ જશે. જગતમાં કંઈ પણ સ્થિર નથી. અણુની તીવ્ર ગતિ કારણે જે સ્થિર ભાસે છે, એ બધી ચીજ ચાલી રહી છે. હવે વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિમાં આ પૂરું જગત ઊર્જાનો વિસ્તાર છે.

બીજું સૂત્ર: શક્તિના બે આયામ છે. 1. અસ્તિત્વ 2.અનસ્તિત્વ. યોગ માને છે કે આ જગતમાં દરેક વસ્તુ બેવડા આયામની – ડબલ ડાયમેન્શનની છે. હોવાનો એક આયામ છે- existance. બીજો આયામ છે ન હોવાનો -non existance. માનવું કઠિન લાગે પણ પ્રતિપળ જે નથી તે થઈ રહ્યું છે અને જે છે તે ન હોવામાં વિલીન થઈ રહ્યું છે. યોગનો અર્થ જ થાય છે total, સમગ્ર. ઊર્જાના બે રૂપ છે. જે બંને રૂપને સમજી લે છે તે યોગમાં ગતિ કરી શકે છે. અર્ધું સત્ય કે અર્ધો પ્રેમ સંભવ નથી, એ ભ્રમ છે. હોવું ને ન હોવું સાથે સાથે જ છે. દ્વંદ્વમાં શક્તિનો વિસ્તાર છે. અંધારું અને પ્રકાશમાં એક જ ચીજનો વિસ્તાર છે. આપણે જેને અંધારું કહીએ છીએ એ ફક્ત ઓછા પ્રકાશનું નામ છે અને આપણે જેને પ્રકાશ કહીએ છીએ તે ઓછા અંધારાનું નામ છે. સારા માણસની ભીતર ખરાબ માણસ મળશે અને ખરાબ માણસની ભીતર સારો માણસ છુપાયેલો હશે. યોગ કહે છે બંનેને સમજી લો, પકડો નહિ. યોગ એ સુખ – દુઃખ, જન્મ – મૃત્યુ, અસ્તિત્વ – અનસ્તિતવનું અતિક્રમણ છે, બંનેની પાર થઈ જવું છે.

ત્રીજું સૂત્ર: અસ્તિત્વના બે રૂપ છે – ચેતન અને અચેતન.ચેતન અને અચેતન અલગ નથી પણ અસ્તિત્વના બે રૂપ છે. શરીર અને આત્મા પણ અલગ નથી. આ વસ્તુને બરાબર સમજી એ તો આત્માનો જે ભાગ ઇન્દ્રિયોની પકડમાં આવી જાય છે તેનું નામ શરીર છે અને શરીરનો જે ભાગ ઇન્દ્રિયોની પકડમાં નથી આવતો તેનું નામ આત્મા છે. દરરોજ આપણે જડ, અચેતનને ભોજન બનાવી રહ્યા છીએ અને આપણી અંદર તે ચેતન બનતું રહે છે અને જે ઉત્સર્જન થાય છે ઘણા રૂપોમાં તે જડ થતું રહે છે. આસ્તિક અને નાસ્તિક બંને આમાં ભૂલ કરે છે. યોગ કહે છે કે ચેતન અને અચેતન એ એક જ અસ્તિત્વના બે છેડા છે. ચેતન અચેતન થઈ શકે છે અને અચેતન ચેતન થતું રહે છે. આપણી ભીતર શરીર અને મન એમ બે ચીજો નથી પણ પણ એક અસ્તિત્વના બે છેડા છે. એટલે કોઈ પણ છેડાથી પ્રવેશ કરી શકાય છે. તેથી જ વિજ્ઞાન પણ હવે સ્વીકારે છે કે કોઈ પણ બીમારી ફક્ત શારીરિક કે ફક્ત માનસિક નથી પણ મનો-શારીરિક એટલે કે સાઈકો સોમેટિક છે. આથી જ જગતના પણ બે ભાગ છે – પદાર્થ એટલે કે અચેતન અને જીવન એટલે કે ચેતન. એ બંનેમાં કોઈ વિરોધ નથી. એ બંને એકબીજાથી સંબંધિત છે.

ચોથું સૂત્ર : ઊર્જા સંયુક્ત છે, ઊર્જા એક પરિવાર છે. જગતમાં કંઈ પણ અસંબંધિત નથી. બધું જ સંયુક્ત છે. જગત એક પરિવાર છે. એ કરોડો માઈલ દૂરથી સૂર્ય હોય, ચંદ્ર-તારા હોય, મહાસાગરની લહેરો હોય, બાગમાં ખીલેલું ફૂલ હોય, રસ્તાના કિનારે પડેલો કંકર હોય કે આપણા હૃદયના ધબકાર હોય – આ અનંત વિસ્તારમાં બધું જ સંયુક્ત છે. જે ચીજો આપણા ખ્યાલમાં પણ નથી આવતી એ પણ પ્રભાવિત છે. સારા કે ખરાબ વિચારો પ્રકટ ન કર્યા હોય તો પણ તેના તરંગો આપણને સ્પર્શે છે. આપણે પણ આ તરંગોને સ્પર્શી રહ્યા છીએ. આ સમસ્તતાના વિસ્તાર વચ્ચે આપણે પણ ઊર્જાના એક પુંજ છીએ અને ચારે તરફ ઊર્જાના ડાયનેમિક કેન્દ્રો છે, જે બધા કામ કરી રહ્યા છે. આ પૂરા જગતની નિર્યાત આપણી સંયુક્ત નિયતિ છે. આથી પોતાને અલગ માનવા એ મૂર્ખતા છે, પોતાને અલગ માનીને જીવવું એ પોતાના હાથે માથા પર ભાર મૂકવા જેવું છે. યોગ કહે છે કોઈના માથા પર બોજ નથી. જે સત્ય જાણતા નથી કે જીવન સંયુક્ત છે તે બોજ અનુભવે છે. જીવનનું હોવું સૃષ્ટિના કર્મ પર નિર્ભર છે. મૃત્યુ જન્મની બીજી બાજુ છે. આ જગત સંયુક્ત છે. જ્યારે આ વાત સમજાય ત્યારે તે ભીતરથી મુક્ત થઈ જાય છે, ચિંતાના બોજથી મુક્ત થાય છે અને કોઈ બંધન રહેતું નથી.

યોગ એ ખૂબ ગહન વિષય છે. શ્રી. યશપાલ જૈન ખરું જ કહે છે કે જે કંઈ પ્રાચીન છે, પુરાતન છે, એ સમગ્રનો અસ્વીકાર ન થઈ શકે. તે જ રીતે જે નૂતન છે, અર્વાચીન છે તે બધાનો સ્વીકાર પણ શક્ય નથી. પુરાતનમાં પણ કેટલુંક ત્યાજ્ય છે, નૂતનમાં પણ કેટલુંક ત્યાજ્ય છે. ઓશો એક વિશાળ સાહિત્ય- દર્શન સંપદા મૂકતા ગયા છે, જે ભારત અને વિશ્વની મુખ્ય બધી જ સમસ્યાઓને ઊંડાણથી સ્પર્શે છે. માટે નવી પેઢીને ઓશોના વિચારો, જે નૂતન મૂલ્યોનું નિર્માણ કરે છે, તે પહોંચાડવાની જરૂર છે, જેથી નવી પેઢી પૂર્વગ્રહ મુક્ત બની, વિચારીને નિર્ણય લઈ શકે. ઓશોની દૃષ્ટિએ યોગના વધુ સૂત્રો સાથે મળીશું આવતા અંકે….


રીટા જાની
17/06/22

ઓશોદર્શન -20 રીટા જાની

wp-1644023900666


કવિ શ્રી રમેશ પારેખની બહુ સુંદર પંક્તિઓ યાદ આવે છે…..
‘ પાંદડું કેવી રીતે પીળું થયું, કોને ખબર?
એટલે કે ઝાડમાંથી શું ગયું, કોને ખબર?
શહેર પર ખાંગી થઈ વરસી પડી આખી વસંત,
એક જણ નખશિખ ઉજ્જડ રહી ગયું, કોને ખબર?’

ગત અંકમાં આપણે જોયું કે પરિપક્વતા અંગે ચિંતન કરતાં ઓશો પણ એવું જ કહે છે કે વયની વૃદ્ધિ તો થઈ પણ ડહાપણ, સમજદારી, પરિપક્વતા ના આવી, કોને ખબર? સમય તો સતત પસાર થતો રહે છે. જ્યારે જીવન વ્યર્થ ગયું, આનંદ વગરનું રહી ગયું, તેવો ભાવ આવે તેનાથી કડવાશ પેદા થાય છે. આ કડવાશથી ક્રોધ, ઈર્ષા, હિંસા, નફરત – તમામ પ્રકારની નકારાત્મકતા ઉદ્ભવે છે. તો બીજી તરફ એવા સુંદર વૃદ્ધ લોકો પણ જોવા મળે છે જેઓ ખરેખર ઘણું જીવ્યા છે, જીવન પ્રત્યે કૃતજ્ઞ છે અને ખરેખર પરિપક્વ છે. કડવાશ અજ્ઞાનની અવસ્થા છે, જેને પાર કરવાની છે. સભાનતા અને હકારાત્મકતાના ઉદય વડે તેના પર કાબુ મેળવી મોટી ક્રાંતિ થઈ શકે છે. એ જ કડવી ઉર્જા હવે સુગંધ બની જાય છે.

ઓશો કહે છે આપણે નાનપણથી જવાબદારી લેતા શીખ્યા જ નથી. બાળપણમાં માતા-પિતા, દાદા-દાદી આપણી જવાબદારી લે, ત્યારબાદ મિત્રો, શિક્ષકો, ધર્મગુરુ, ભાઈ, બહેન, પરિવાર, સહકર્મચારી – કોઈને કોઈ રીતે આપણે આપણી જવાબદારી બીજાને માથે નાખતા હોઈએ છીએ. આપણે આપણા માતા-પિતા, પક્ષ, દેશ કોઈ માટે જવાબદાર બનવાની જરૂર નથી, જો આપણે ખુદના માટે જવાબદાર હોઈએ. જ્યારે આપણે પોતાની જવાબદારી લઈએ છીએ ત્યારે સાચું શું છે અને ખોટું શું છે તેની તરત જ ખબર પડી જાય છે. જો તમે સાચું કરશો તો એનું ઈનામ મળશે અને ખોટું કરશો તો એની સજા. એ માટે રાહ પણ નહીં જોવી પડે. કારણ અને પરિણામ સાથે સાથે જ જાય છે. કાર્યની પૂર્ણતાની સાથે તમે જાણી શકશો શું ખરું છે અને શું ખોટું છે. આ જવાબદારી, આ પરિપક્વતા જ્યારે પોતાના માટે આવે ત્યારે
આપણે આપણા માતા – પિતા, પરિવાર, દેશ – બધાના માટે આપણે જવાબદાર રહીશું.

ચેતના મુક્તિ આપે છે. મુક્તિનો અર્થ છે તમારી પાસે બે વિકલ્પ છે – સાચું કરવાનો અને ખોટું કરવાનો; હા પાડવાનો કે ના કહેવાનો. ના દ્વારા મળતી આઝાદી ખૂબ બાલિશ છે. મોટાભાગે લોકો ના પાડવાની કોશિશ એ માટે કરતા રહે છે, જેથી તેમને આઝાદીની લાગણી થઇ શકે. જ્યારે હા એ સંવાદિતા છે. પરંતુ તેને વિકાસમાં સમય લાગે છે, પરિપક્વ બનતા વાર લાગે છે, જ્યારે તમે હા પણ કહી શકો અને અનન્ય પણ રહી શકો, મુક્ત પણ રહી શકો.

જ્યારે આપણે ગ્રહણશીલ બનીએ ત્યારે આંતરિક અસ્તિત્વ, અંદરની એકાત્મતાને આપણે જાણી શકીએ છીએ, જે હંમેશા ત્યાં જ હોય છે. એ તમારી અંદર જ પડેલું છે પરંતુ તમારે તેને શોધવાના માર્ગ સુધી પહોંચવાનું છે. રૂમી કહે છે એમ જે ચમત્કૃતિ આપણે બાહ્ય દુનિયામાં શોધીએ છીએ તે તો આપણી અંદર જ છે. અને એક એવો અવાજ છે જે શબ્દોનો મોહતાજ નથી. ઓશો એ ખજાનો શોધવા માટે એક ખૂબ જ સરળ પદ્ધતિની વાત કરે છે. ઓશો કહે છે કે તમને જેમાં આનંદ આવે તે કરો અને જો આનંદ ના આવે તો ન કરો. તમારા કેન્દ્ર સાથે સંપર્ક કપાઈ જાય ત્યારે તમને આનંદ આવતો નથી. આથી આ એક માપદંડ દ્રઢપણે અપનાવો. આનંદ એ કેન્દ્રસ્થ હોવાનો ધ્વનિ છે. ચિત્રકાર ભૂખ્યો રહીને પણ ચિત્ર બનાવતો હશે તો પણ તેના ચહેરા પર સંતોષ જોવા મળશે. એક કવિ ભલેને ગરીબ હોય પણ જ્યારે તેનું ગીત ગાતો હશે ત્યારે તે દુનિયાનો સૌથી ઐશ્વર્યવાન માણસ હશે. જ્યારે તમે કોઈ ચીજનો આનંદ મનાવો છો ત્યારે તમે તમારી જાત અને બ્રહ્માંડ સાથે એકસૂર હો છો. કારણ કે તમારું કેન્દ્ર એ સમગ્રનું કેન્દ્ર છે. આથી આંતરસૂઝને તમારું વાતાવરણ બનવા દો.

ધ્યાનનો મહિમા કરતાં ઓશો કહે છે કે ધ્યાન એ તમને તમારા પોતાના સ્ત્રોત તરફ વાળવાની પ્રક્રિયા છે. ધ્યાન તમને પરિપકવ બનાવે છે. વય-વૃદ્ધિ પુખ્ત બનવું નથી. તમારી અંદર કશુક અમર્ત્ય છે એ જાણવું એ પરિપક્વતા છે. તમારી અંદર એવું કંઈ છે જે મૃત્યુને અતિક્રમી જાય છે અને એ ધ્યાન છે. મન એ વસ્તુને સમજવાનો માર્ગ છે તો ધ્યાન એ આત્માને સમજવાનો માર્ગ છે. મન વાદળોથી ઘેરાયેલું રહે છે અને ધ્યાન આકાશને શોધે છે. વાદળ આવન-જાવન કરે છે પરંતુ આકાશ નિશ્ચલ રહે છે. માટે અંદરના આકાશને શોધો. જો તમે એ શોધી લેશો તો તમે ક્યારેય મૃત્યુ પામશો નહિ. કેવળ ધ્યાની જાણે છે કે જીવન શું છે. કારણ કે તે શાશ્વતીના ખરા સ્ત્રોત સુધી પહોંચી ગયો છે.

લોકો પરિપક્વ દેખાતા હોય છે પણ હોતા નથી. તેમની પરિપક્વતા કેવળ ઉપરછલ્લી હોય છે. વ્યક્તિત્વ એ પ્રદર્શનની ચીજ નથી, એ તમારી સચ્ચાઈ છે. માટે પરિપક્વ દેખાવા કૂનેહબાજ કે અપ્રમાણિક ના બનશો. પરિપક્વતા જીવનના ગહન અનુભવમાંથી આવે છે, જીવનની ઉપેક્ષામાંથી આવતી નથી. જુઠનો ત્યાગ કરીને જ્યારે તમે સાચા બનો છો, ત્યારે જ તમે પરિપક્વ બની શકો છો. સભાનતા એ પદ્ધતિ છે અને પરિપક્વતા એ પરિણામ છે. જેટલા વધુ સભાન બનશો તેટલી વધુ પરિપક્વતા ધારણ કરશો. સભાનતાના ત્રણ પગલાં છે. પ્રથમ દેહ પ્રત્યે સભાન બનો, પછી મન પ્રત્યે સભાન બનો અને છેલ્લે લાગણી, ભાવનાઓ પ્રત્યે સભાન બનો. જ્યારે ચેતનાને હૃદયમાં કેન્દ્રિત કરી આગળ વધો છો, ત્યારે સદ્ ની વૃદ્ધિ થાય છે, ખરાબ અદ્રશ્ય થાય છે; પ્રેમ વૃદ્ધિ પામે છે, નફરત અદ્રશ્ય થાય છે; કરુણા વૃદ્ધિ પામે છે, ક્રોધ અદ્રશ્ય થાય છે. ઓશો આને જ પ્રબુધ્ધતા કહે છે.

ઓશો વાંસળીનું સુંદર ઉદાહરણ આપી સમજાવે છે કે વાંસળી તો પડી છે અને તમે પૂછો છો કે અંદર સ્વર કેમ નથી? સ્વર જાતે નહીં આવે. એને હોઠ પર લગાડી સ્વર જન્માવવો પડશે. બગીચામાં બી વાવીએ તો ફૂલ ઉગશે. ફક્ત બી રોપવાથી કામ નહીં થાય. એને પાણી પણ સીંચવું પડશે. જીવન ક્યારીમાં મોગરાની મહેક મહેકાવવી કે થોરના કાંટાળા વનો ઊભાં કરવાં એ પરિપક્વતા અને પસંદગીનો પ્રશ્ન છે. જીવનનું પણ એવું જ છે. જીવનમાં અર્થ શોધવાથી નહીં મળે. એને અર્થ આપણે આપવો પડશે, નહીંતર જીવન વ્યર્થ બની જશે. જીવન એ કોરું કેનવાસ છે. તેમાં તમે ધારો તેવું ચિત્ર બનાવી શકો છો, ધારો તેવા કલર પૂરી શકો છો. જીવન એક કોરી કિતાબ છે. તેમાં અભદ્ર સાહિત્ય પણ લખી શકાય કે ગીત પણ લખી શકાય. જીવન એક અવસર છે. તેને સ્વર્ગ બનાવવું કે નર્ક તે આપણા હાથમાં છે. અહીં કોઈ બુદ્ધ બને છે તો કોઈ હિટલર. માટે સમજને પરિપકવ બનાવી જીવનને અર્થ આપીએ, પ્રેમભર્યો સુંદર આલાપ છેડીએ અને અલૌકિક સંગીત જીવનમાં જગાવીએ.

રીટા જાની
10/06/2022

ઓશોદર્શન-19. રીટા જાની

wp-1644023900666


કમળ પત્ર પરથી સરી પડતું ઝાકળબિંદુ સરોવરમાં ભળી જાય છે તો કોઈને લાગે કે ઝાકળબિંદુએ પોતાની ઓળખ ગુમાવી દીધી. તો કોઈને લાગે કે તેણે કશું ગુમાવ્યું નથી, એ તો સરોવર જેટલું વિશાળ બની ગયું છે. આ સમજ, આ પરિપક્વતા, આ સભાનતા, આ જાગૃતિ ક્યારે આવે? જો કોઈ એમ માને કે વયની વૃદ્ધિ સાથે પરિપક્વતા પણ આવે તો એવું હંમેશાં બનતું નથી. સામાન્ય રીતે લોકો વયમાં તો મોટા થાય છે, પણ ઉત્ક્રાંત થતાં નથી, વૃદ્ધિ પામતા નથી, સમજદાર બનતા નથી, પરિપક્વ બનતાં નથી. તેમની બુદ્ધિ અને માનસિકતા બાલિશ જ રહે છે.

પરિપક્વતા, સમજદારીનો અર્થ છે એક વ્યક્તિ હોવાનું ઉત્તરદાયિત્વ સ્વીકારવું. કોઈપણ કિંમતે સર્વસ્વ હોડમાં મૂકી એ વ્યક્તિ બનવું, જે આપણે  છીએ. એ જ છે પરિપક્વતા. આપણું અસ્તિત્વ હંમેશા આપણને કોઈ ઈશારો કરતું રહે છે, ભલે તેનો અવાજ ખુબ ધીમો હોય. પરંતુ જો આપણે થોડા શાંત અને મૌન રહીશું, તો જાતે જ એ માર્ગનો અનુભવ કરીશું. તમે જે છો એ વ્યક્તિ બનો, અન્ય વ્યક્તિ બનવાની કોશિશ ક્યારેય ન કરો -ત્યારે તમે સમજદાર અને પરિપક્વ બની જશો.

પરિપક્વતા પુનર્જન્મ છે, એક આધ્યાત્મિક જન્મ છે. તમારી ગુમાવેલી નિર્દોષતા પાછી મેળવવી, તમારા સ્વર્ગીય બાગને પુન:પ્રાપ્ત કરવો, ફરીથી બાળક બનવું, તમારા અંતરતમ હાર્દમાં પ્રવેશવું, વિચારો અને ભાવનાઓની પાર જવું અને કેવળ ‘હોવાપણું’ બનવું એટલે જ પરિપક્વતા.

મૃત્યુની ફિલોસોફી સમજાવતા ઓશો કહે છે કે જે માણસ વર્તમાનમાં, આ ક્ષણમાં જીવે છે તે ભૂતકાળ કે ભવિષ્યને વળગેલો  રહેતો નથી. તે બોજારહિત જીવન જીવે છે. વાસ્તવમાં તે ચાલતો  નથી, એ ઊડે છે. એ મૃત્યુના  બરાબર નવ માસ  પહેલા સભાન બની જાય છે કે મૃત્યુ આવી રહ્યું છે. એ  આનંદ ઉત્સવ મનાવી લોકોને કહેશે કે આ કાંઠા પર હું બહુ થોડા સમય પૂરતો છું. આ જીવન ખૂબ સુંદર હતું. એક અદ્ભુત અનુભવ રહ્યો. મેં પ્રેમ કર્યો છે, શીખ્યો છું, સમૃદ્ધ થયો છું, હું અહીં કશું લઈને આવ્યો ન હતો અને ઘણા અનુભવો અને પરિપક્વતા સાથે જઈ રહ્યો છું. જે કાંઈ- સારું, ખરાબ, સાચું, ખોટું સંભવ્યું છે એ બધાં પ્રત્યે તે કૃતજ્ઞ હશે. જ્યારે માણસ બધાનો કૃતજ્ઞતાપૂર્વક આભાર માની મૃત્યુ પામવા તૈયાર થાય છે, આ તક મળી તેનો ઉત્સવ મનાવે છે, ત્યારે મૃત્યુ અતિશય સુંદર બની જાય છે. ત્યારે મૃત્યુ એ મહાનતમ મિત્ર છે, કારણ કે એ જીવનનો ફુવારો છે, જીવનનું સર્વોચ્ચ શિખર છે. એ જીવનનો અંત નથી, ચરમસીમા છે, સંતોષ છે. એક અંત હોય તેવું લાગે છે, કારણ કે તમે જીવનને ક્યારેય જાણ્યું જ નથી. જેણે જીવનને જાણી લીધું છે, તેને તે સર્વોચ્ચ શિખર લાગે છે. વાસ્તવમાં તેમાં જ જીવન પાંગરે છે, ખીલે છે. પરંતુ મૃત્યુના સૌંદર્યની જાણવા માટે માણસે તેના માટે તૈયાર રહેવું પડે છે, તેની કળા શીખવી પડે છે.

ઓશો સમજદારી વાળા સંબંધો પર ભાર મૂકીને સંબંધોમાં પ્રેમની વાત કરે છે. પ્રેમના ત્રણ પરિમાણ હોઇ શકે છે. એક પરાવલંબન, જેમાં બંને વ્યક્તિ એકબીજા પર પ્રભુત્વ દાખવે છે, એક બીજાનું શોષણ કરે છે, દુનિયામાં મોટાભાગે આવું જ જોવા મળે છે. બીજું  પરિમાણ છે બે સ્વતંત્ર વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો પ્રેમ, જેમાં સંબંધો ઉપરછલ્લા હોય એવું લાગે છે. કારણ કે તેમને પ્રેમ કરતાં પોતાની સ્વતંત્રતા વધુ વહાલી છે. ત્રીજી સંભાવના પરસ્પરાવલંબનની છે. જ્યારે પણ તે સંભવે છે, ત્યારે  બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે અનહદ સંવાદિતાપૂર્ણ સંબંધ હોય છે. જાણે સ્વર્ગ પૃથ્વી પર ઉતરી આવ્યું હોય એવું લાગે છે.

જંગલનું ફૂલ ખિલતું જ રહે છે અને પોતાની સુગંધ હવામાં રેલાવતું જ રહે છે. કોઈ વટેમાર્ગુ ત્યાંથી પસાર થાય, તેની પ્રશંસા કરે, તેને સુંદર કહે તેની સાથે તેને કોઈ નિસ્બત નથી. ત્યારે  ફૂલને શું થતું હોય છે?  તે મૃત્યુ પામે છે? વેદના અનુભવે છે? ડરી જાય છે? આત્મહત્યા કરે છે? ના…ના… એ તો સતત ખિલતું અને મહેકતું રહે છે, આનંદ આપતું રહે છે. એ જ રીતે જ્યારે મનુષ્ય પણ પ્રેમ ઝંખવાને બદલે પ્રેમ કરવાનું શરૂ કરે તે સાથે જ તે સમજદાર અને પરિપક્વ બને છે. શી રીતે આપવું, વધુ આપવું અને બિન શરતી આપવું તેના પર  ભાર હોય ત્યારે વૃદ્ધિ, પરિપક્વતા અને સમજદારી આવે છે. નદી પણ એમ જ વહે છે. એના પાણીથી તમે તમારી તૃષા છીપાવો, ખેતરમાં પાક ઉગાડો કે તમે ત્યાંથી પસાર પણ ન થાવ તો પણ એ વહેતી જ રહે છે. સાચો પ્રેમ પણ એવો જ હોય. પ્રેમ એ વિપુલતા છે, ઐશ્વર્ય છે,  તમારા હૃદયમાં એના ગીતો છે, ભલે  કોઈ સાંભળે કે ન સાંભળે પણ તમે તમારો પ્રેમ વહેંચો છો. એને અવલંબનની જરૂર નથી. પ્રેમ એ સ્વતંત્રતાનું પુષ્પ છે. પ્રેમ ત્યારે સંભવે જ્યારે તમે સમજદાર અને પરિપક્વ હોય. પ્રેમની માગણી કરવી એ તો ભિખારી હાથ ફેલાવીને ઊભા હોય એવું લાગે. પ્રેમ એ તો લાઈટના બલ્બ જેવો છે. તમે બલ્બ સળગાવો અને પ્રકાશના કિરણો ચોમેર પ્રસરી જાય, તેમ તમે છો તો તમારી આસપાસ પ્રેમની આભા પ્રસરી જાય. જ્યારે પરાવલંબન સાથે પ્રેમ રહે છે, ત્યારે એમાં કુરૂપતા હોય છે. અણસમજુ  પ્રેમ એક બીજાની સ્વતંત્રતાને ખતમ કરી નાખે છે,  એક બંધન, એક કેદખાનું ઊભું કરે છે. એથી વિપરીત જ્યારે સ્વતંત્રતા સાથે પ્રેમ વહે છે, ત્યારે તેમાં સુંદરતા હોય છે. પ્રેમ આવેગ કે લાગણી નથી, પણ એક ઊંડી સમજ છે કે કોઈક વ્યક્તિ કોઈક રીતે તમને પૂર્ણ બનાવે છે. આવો પ્રેમ શાશ્વત છે અને સતત વૃદ્ધિ પામતો રહે છે.

‘જનરેશન ગેપ’ દૂર કરવાની માસ્ટર કી આપતા ઓશો કહે છે કે જો દરેક પેઢી બાળકો પ્રત્યે પ્રેમ અને આદર સાથે વર્તે, ઉછેરવાની સ્વતંત્રતા આપે, બાળકને તે જે છે તે બનવાની  છૂટ આપે, તો એ પણ તમને પ્રેમ અને આદર આપશે. માતા-પિતા જ્યારે બાળકમાં પોતાની કાર્બન કૉપી તૈયાર કરવા માંગે, તેમની મૌલિકતાને ન સ્વીકારે ત્યારે બાળક ધૂંધવાઇને વિરોધ અને અસંતોષ દર્શાવે છે. ધીરે ધીરે આ અંતર મોટું થતું જાય છે અને બંને વચ્ચે કોઈ સેતુ રહેતો નથી. બાળકને અનન્ય બનાવવા માટે, તેની ક્ષમતાને ઉત્તેજન આપે તેવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરો તો બાળક પણ તમારા પ્રત્યે કૃતજ્ઞ રહેશે.

જીવનમાં કાંઈ પણ વિનામૂલ્યે મળતું નથી. જેટલી વધુ કિંમત ચૂકવશો તેટલી વધુ સિદ્ધિ પ્રાપ્ત થશે. સફર, યાત્રા, મંઝિલ એ ધ્યેય ઊભું કરે છે. યાત્રા એ જ ધ્યેય છે. ધ્યેય  સફરના અંત પર નથી.  તમામ સાધનોમાં સાધ્ય રહેલું હોય છે. માટે ડર છોડી  જીવનનો મુકાબલો કરો. જીવંત રહેવાની જવાબદારી નિભાવવાની, પ્રતિબદ્ધ બનવાની એક પણ તક ગુમાવશો નહીં, તો તમને સિદ્ધિની ઝાંખી જરૂર થશે.

‘સાધના પથ’ની પ્રસ્તાવનામાં ડો.નરેન્દ્ર તિવારી કહે છે તેમ ઓશો એક દુર્લભ ઉપસ્થિતિ છે. એમની હાજરી એવી છે જાણે ફૂલોની દુર્ગમ ઘાટીમાં થઈને વહેતું ઝરણું. એમનું હોવું એ છે જીવન પ્રવાહનું અનવરત સંકીર્તન! ઓશો આપણી આંખો ખોલવાના દૂસાધ્ય કાર્યમાં સંલગ્ન છે. નિજતા સુધી પહોંચવાનો માર્ગ તેઓ આપણને બતાવી રહ્યા છે. સત્યની સાધનામાં પ્રકાશ તરફ ગમન કરવામાં ઉપયોગી એવું  ઓશોનું પરિપક્વતા અંગેનું દર્શન આજે આપણે જોયું. આ જ વિષય પર વધુ ચિંતન સાથે મળીશું આવતા અંકે….

રીટા જાની
03/06/22