હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ-26) મેઘાણી, અને મારી ઓરેન્જ ની વાર્તા !

મેઘાણી, અને મારી ઓરેન્જ ની વાર્તા !

ઝવેરચંદ મેઘાણીની વાર્તા ‘ વહુ અને ઘોડો’ વાંચતા ન જાણે કેમ મને મારાં શાળા જીવનનો એ ભૂગોળનો પાઠ યાદ આવી ગયો!
ભૂગોળ અને મેઘાણીને શું લાગેવળગે ? તમે શંકાશીલ બની આશ્ચર્યથી પૂછશો .
પણ યાદ આવી જાય છે મને અનાયાસેજ મેઘાણી, અને મારી એ ઓરેન્જ ની વાર્તા !
આમ તો ભૂગોળ અને સાહિત્યને શું લાગેવળગે ?
દેશ પ્રદેશની ,ત્યાંના હવામાનની વગેરે વાતોમાં સાહિત્ય ક્યાં આવ્યું ? પ્રશ્ન થશે .
પણ પહેલા મેઘાણીની વાર્તા જરા જોઈ લઈએ !
‘વહુ અને ઘોડો ‘
આ વાર્તામાં વાર્તાની નાયિકા તારાને નાનપણથી જ પોતાના ઘરની નજીક આવેલ હવેલીમાં રહેતાં લોકો કેવાં સુખી હશે ,એ લોકો કેવી રીતે રહેતાં હશે …તે બધું જાણવાની ઈચ્છા થતી ! ‘તે સૌ સોનાના ઘરેણાં પહેરીને ઘોડાગાડીમાં કેવાં સરસ તૈયાર થઈને ફરવા જાય છે! ઓહો ! એ બધાં કેવાં સુખી છે ! ‘ તારા વિચારતી .

તો અમદાવાદ રહેતાં અમને સૌને પણ માધ્યમિક શાળામાં ભણતાં ત્યારે આ પ્રકારની કોઈક કલ્પના તરંગોની અનુભૂતિ થયેલી !
‘આ પ્રકારની એટલે ‘વહુ અને ઘોડાની’ વાર્તા જેવી?’ તમે પૂછશો .
ના , જુઓ , વાત એવી બની ને કે અમને અમેરિકાની ભૂગોળ વિષે કાંઈક શિખવાડતાં શિક્ષિકા બેન કહે; ‘ દુનિયામાં સૌથી વધારે ફળ અમેરિકામાં થાય છે , તેમાંયે કેલિફોર્નિયામાં તો દુનિયાનાં સૌથી વધુ મોટાં મોટાં ખેતરો છે … માઈલો સુધી લાંબા ! સફરજન , કેળાં, દ્રાક્ષ , નારંગી ,મોસંબી ,અખરોટ અને અંજીર વગેરે વગેરે પુષ્કળ જાત જાતનાં ફળ ત્યાં પાકે છે ..‘ . શિક્ષિકા બેન અમને રસથી શીખવાડતાં હતાં . અમારાં ભૂગોળ નાં પુસ્તકમાં અસંખ્ય નારંગીઓથી લચેલ ઓરેન્જનાં ઝાડવાંઓનો ફોટો હતો ..!
હજુ આજે પણ એ પાનું મારી સમક્ષ તાદ્રશ્ય થાય છે ..
ને ત્યારે અમને થાય કે એવાં કેવાં ખેતરો હશે ને કેવી હશે એ ફળની વાડીઓ !
અને માઈલો સુધી લાંબા ખેતરોમાં ખેતીએ કેવી રીતે થાય ? ખેડૂત બળદને હળ જોડીને માઈલો સુધી કેવી રીતે જાય ? અને પછી પછી કેવી રીતે આવે ? મગજમાં મને આવા કારણ વિનાના પ્રશ્નો ઉપજ્યાં ! પણ એ બધાનું કારણ હતું પેલું ચિત્ર!
બસ ,મેઘાણીની વાર્તાઓમાં પણ આમ સામાન્ય માનવીની અંતર્ગત સંવેદનાઓ સિફ્તથી વણી લીધી છે .
સામાન્ય માનવીને ,એની સંવેદનાઓને સહજ સ્વાભાવિક રીતે આલેખનાર , તેમનાં સુખ દુઃખ , આશા આકાંક્ષા , મનોપ્રદેશમાં ઉઠતાં સહજ ભાવ વિપુલ પ્રમાણમાં ,સચોટ રીતે દર્શાવનાર તેઓ પ્રથમ સાહિત્યકાર છે !
ધૂમકેતુ કે મુનશીનાં પાત્રો કરતાં મેઘાણીનાં પાત્રો વધુ સાચુકલાં લાગે છે. એમાં ભવ્ય ભૂતકાળની જાજરમાન રાજરાણીઓ ને શૂરવીર રાજવીઓની વાત નથી , એમાં તો છે નરી વાસ્તવિકતા !
‘વહુ અને ઘોડો ‘વાર્તામાં ધનવાન ઘરનો દીકરો વાર્તાની નાયિકા તારાને ધમકાવે છે , ‘ લાયકી મેળવજે નીકર પતો નહીં લાગે , તારા જેવી તો આ ઘરની સંજવારીમાં વળાઈ જાય છે.’
પાંચ વર્ષની ઉંમરની હતી ત્યારથી તારા એ હવેલીમાં રહેવા ઝંખતી હતી , કારણ કે એના કુમળા માનસ પર એ હવેલીની ઘોડાગાડીમાં ફરવા નીકળતી વહુવારુઓ , ઘરેણેથી મઢેલ હાથ પગ અને દોમ દમામ સજાયેલ સ્ત્રીઓ અને શણગારેલ ઘોડો અને ઘોડા ગાડી છવાઈ ગયાં હતા . પંદર વર્ષની થઇ ત્યાં સુધીમાં શેઠના ચાર છોકરાઓની કાંઈક કેટલીયે વહુઓ બદલાઈ ગઈ હતી ,અને શણગારેલા ઘોડાઓ પણ સાત બદલાઈ ચુક્યા હતા !પણ મનોમન તારા હવેલીમાં હવે કોઈ મરે ને પોતાને એ હવેલીમાં વહુ થવાનો અવસર મળે એની પ્રાર્થના કરતી હતી ..
હા , મેઘાણીની આ બધી વાર્તાઓ વાંચતાં ત્યારના સમાજના દર્શન થાય છે , અને સાથે સાથે દેશમાં જાગૃતિ લાવવા મથતા મહાત્મા ગાંધીજીને કેટ કેટલી મુશ્કેલીઓ પડી હશે તેની કલ્પનાથી ધ્રુજી ઉઠાય છે ! કેવો રૂઢિચુસ્ત અને અજ્ઞાની અંધકારમાં રાચતો હતો એ સમાજ !
ગાંધીજીએ તેથી જ તો ક મા મુન્શીના એક પુસ્તક Gujarat and It’s Literature ની પ્રસ્તાવનામાં મેઘાણીની પ્રશંશા કરતા લખ્યું , ‘ ભણેલા અને અભણ વચ્ચે સેતુરૂપ ભાષા એક માત્ર મેઘાણીએ જ પ્રયોજી છે …
ત્યારના સમાજથી અલગ રીતે , ગાંધીજીની જેમ ગરીબ ગ્રામ્ય માનવી અને અભણ , નિરક્ષર અને સ્ત્રી વર્ગ પ્રત્યે તેમને પક્ષપાત છે . તેમના ઉત્થાન માટે રાજકીય ,આર્થિક અને સામાજિક ન્યાયની વાતના મેઘાણી અગ્રેસર હતા . પાછળથી તો અનેક સાહિત્યકારોએ આવી વાર્તાઓ લખી , પણ વહુ અને ઘોડો , કે ચિતાના અંગારા , કે બુરાઈના દ્વાર પરથી , કે મારો વાંક નથી … વગેરે વાર્તાઓ આ જ વસ્તુ પ્રસ્થાપિત કરે છે .
સામાન્ય માનવીની સામાન્ય આકાંક્ષાઓ !
અને એ સામાન્ય આકાંક્ષાઓ પણ ઠોકર વાગે ?
આપણું દિલ રડી ઉઠે છે !
પણ આજે તો માત્ર ‘વહુ અને ઘોડો ‘- ૨૫ પાનાથી પણ લાંબી લઘુ નવલ જેવી વાર્તાની જ વાત કરવી છે .
૧૫ વર્ષની તારા તેની ઈચ્છા પ્રમાણે , શેઠના નાનદીકરાની ત્રીજી વારની વહુ બને છે .
લગ્નની પહેલી રાત !
તારા કેટ કેટલી આશાઓ સંઘરીને બેઠી છે : ‘ મારુ આખું શરીર જાણે હમણાં ઓગળીને પાણીની અંદર સાંકરની કણી જેમ ભળી જશે .. રૂના પૂમડાં જેવી બની હું પવનવેગે ઉડી જઈશ .. કપૂરની સુગંધની જેમ હું મહેકી ઉઠીશ .. નવોઢા તારાના એ અરમાનો છે !
અને શેઠ પુત્ર પધારે છે :
એનું મોં માતેલું દેખાયું , આંખોમાં રુઆબનો તાપ બળતો હતો . કબૂતરને દાઢમાં ભીંસનાર કોઈ બિલાડીની જેમ એણે એની બેહોશ ઈચ્છાને તારા ઉપર ભીસી દીધી !કપૂરની ગાંગડીને જાણે કે કોઈએ છુન્દે છૂંદો કરીને માટીની ભઠ્ઠીમાં ભભરાવી દીધી .. સુગંધ આપ્યા વિના યૌવન ભસ્મ બની ગયું !
આખી વાર્તા રઘુવીર ચૌધરીએ કહે છે તેમ ; ‘નારીની અવહેલના અને કરુણા જે શબ્દ રૂપ પામી છે તે ગુજરાતી સાહિત્ય જગતની નોંધ પાત્ર ઘટના છે ! ‘ વાર્તામાં ઘોડો પણ એક પ્રતીકાત્મક બની જાય છે . જાણે કે પોતાનો ભાઈ હોય તેમ તારા છાનીમાની એ ભૂખ્યા જનાવરને , આખો દિવસ ઢસરડો કરતા ઘોડાને ઘાસનો પૂડો આપે છે , એને વેચી દેવામાં આવે છે ત્યારે એ બોલે છે ,” ઘોડાની માફક માણસને શા સારું કાઢી નાખતા નહીં હોય ? હવે એને પેલો છાપ વેચતો ગરીબ પણ મહેનતુ છોકરો રસિક યાદ આવે છે .. ઉપેક્ષિત, એકલી , અસહાય ,અને અપમાનિત તારા ભદ્ર સમાજની ઉધઈ ખાધેલી પ્રતિષ્ઠાથી વાજ આવી ગઈ છે .. એને થાય છે કે પેલા ઘોડાની જેમ જો કોઈ એનેય અહીંથી લઇ જાય … એક કટાક્ષ વાર્તા કલાત્મક કૃતિ તરીકે પણ સાંગોપાંગ ઉતરે તેવી છે . ને તેથી જ વાચકને એ ગમી જાય છે .
અને હા , પેલી ભૂગોળની ચોપડીમાં જોયેલ ઓરેન્જની વાડી અને શિક્ષિકા બેને કહેલ વાતો જે દિલમાં ભંડારાયેલી હતી તેનું શું થયું ?
તમે પૂછશો!
કેલિફોર્નિયામાં લોસ એન્જલસથી સાનફ્રાન્સિસ્કો જતાં એક બે માઈલ નહીં પણ દશ દશ માઈલ લાંબી ફળોની વાડીઓ અને હજ્જારો નહીં પણ લાખ્ખો છોડવાં જોઈને, ક્યારેક વાવણી ચાલતી હોય તો ક્યારેક લણણી ! ક્યારેક ટ્રેકટરથી વાવણી થતી હોય ઓ ક્યારેક મોટાં પાણીના પાઇપો ને મશીનો દ્વારા પાણી પીવડાવવામાં આવતાં હોય ; ને કયારેક એય મોટાં મસ મશીનોથી નવા ફસલનાં ફળોની કાપણી થતી હોય.. એ જોઈને મન હજુ પણ આશ્ચર્યથી ધરાતું નથી! ઘણાં ખેતરો અને વાડીઓમાં ટ્રેકટરમાં અને પગપાળા ચાલવાનો લ્હાવો મળ્યો પણ હજુયે પેલું ભૂગોળનું ચિત્ર વિસરાતું નથી! કોઈ સુંદર કવિતા કે વાર્તાની જેમ જ કહોને !!!

ઝવેરચંદ મેઘાણીની સામાજિક વાર્તાઓને ક્યાંય ઝાંખી પાડીદે તેવી સોરઠી બહારવટિયાઓ અને સૌરાષ્ટ્રની રસધાર જેવાં અપ્રતિમ પુસ્તકોની થોડી વાર્તાઓનો રસાસ્વાદ હવે પછી !

૨૬ – સદાબહાર સૂર-અવિનાશ વ્યાસ-રાજુલ કૌશિક

આપણે તો સૌ શહેરી.. શહેરમાં જન્મ્યા, ઉછર્યા પણ ક્યારેક તો આપણે શહેરના વાતાવરણથી દૂર જઈને કોઈ નાનકડા ગામમાંથી કે ગામ પાસેથી પસાર થયા હોઈશું. એવા કોઈ ગામનો ખુલ્લો કે પુરાઈ ગયેલો કૂવો કે વાવ પણ નજરે આવ્યા હશે પણ અમસ્તા એની હાજરી નોંધીને કે ક્યારેક નોંધ્યા વગર આપણે આગળ વધી ગયા હોઈશું પણ અવિનાશ વ્યાસ પાસે એક એવી નજર છે, એક એવી કલ્પના છે જે સાવ આમ નિષ્પ્રાણ જેવા લાગતા કૂવા, વાવની આસપાસ ઉદ્ભવી શકે એવી ઘટનાઓની કલ્પના કરીને એમાં અનોખા રંગ ભરી દે છે.

આમ તો આ કૂવા કે વાવ એક સમયે લોકો માટે જીવનજળના માધ્યમ. શક્ય છે ત્યારે એ કૂવા કે વાવની આસપાસ ઘણી ઘટનાઓ આકાર પામી હશે. સરખે સરખી સહિયરો માટે એ મળવાનું સ્થળ હશે કે ગામની વહુવારુઓ માટે વાતોનો વિસામો હશે. ક્યાંક કોઈકની પ્રણયકથા અહીંથી વિકસી હશે તો ક્યાંક કોઈ દુખિયારીએ જીવનનો અંત પણ અહીં આવીને આણ્યો હશે.

આ બધું જ જાણ્યું પણ એથી શું? ઘડી-બે ઘડીની વાત અને વિચારોથી વિચલિત થયા અને વાત વિસારે પાડી આગળ વધ્યા.

ત્યારે વિચાર આવે કે કોને ખબર કઈ કલ્પના, કયા વિચારોથી પ્રેરાઈને ગીતકાર અવિનાશ વ્યાસે આ કૂવા-વાવ પર પાણી ભરવા જતી બહેનો, એ સમયની સ્ત્રીઓ વચ્ચેના સંવાદો કે સંવેદનોની આપ-લે, ભાતીગળ ગ્રામ્ય જીવન-ગ્રામ્ય સંસ્કૃતિને ઉજાગર કરતી એમની વિવિધ ભાવ ભરેલી અનન્ય રચનાઓ કરી હશે!

એ ક્યારેક કોઈ ઘાટે ગયા હશે? કે પછી એમણે એ ઘાટ, એ કૂવા, વાવ કે માથે બેડું લઈને જતી પનિહારીઓને માનસિક ચક્ષુ માત્રથી જોઈ-વિચારી હશે અને શબ્દોમાં નિરૂપી હશે?

આવી તો એકથી વધારે રચનાઓ છે જે આજે પણ આપણે ગાઈએ છીએ અને કદાચ એવી રચનાઓ થકી જ એ ભાતીગળ સંસ્કૃતિ આજે પણ આપણને આકર્ષે છે. ગામ ભૂલાઈ ગયા પણ એ ગીતોમાં, એ ગરબાઓમાં ધબકતી એ સંસ્કૃતિ ભૂલાઈ નથી . એમની રચનાઓમાં લોકજીવન ભારોભાર ધબકે છે.

ધબકતા આ લોકજીવન-ગ્રામ્યજીવનનું એક મહત્વના અંગ એ કૂવાનું થાળું,વાવનું મથાળું, સરવરનો આરો કે નદીનો ઓવારો . આમ તો સાવ સૂના કે શાંત લાગતા આ કૂવા કે વાવ કેટલીય પાંગરતી પ્રીતના સાક્ષી બન્યા હશે ત્યારે એમનું હોવું સાર્થક લાગ્યું હશે, ધન્ય લાગ્યું હશે! 

અવિનાશ વ્યાસની આવા થાળે, મથાળે, આરે કે ઓવારે  પાંગરતી પ્રીતની રચનાઓને આજે યાદ કરવી છે.

તને જાતા જોઈ પનઘટની વાટે
મારૂ મન મોહી ગયુ,…
..

એ બાંકો જુવાન માથે પાણીનું બેડું લઈને શેઢે શેઢે પનઘટની વાટે હાલી જતી કોઈ કન્યાને જોઈને મોહી પડ્યો હશે ત્યારે એના મનમાં કેવા ભાવો ઉમટ્યા હશે? એ કોઈ કવિ નથી કે ઝાઝી ઉપમા કે રૂપક અલંકારોથી શણગારીને એના ભાવો વ્યક્ત કરી શકે. સાદો સીધો જુવાન છે એટલે એની વાત પણ સાવ સાદી અને સીધી..

તારા રૂપાળા ગોરા ગોરા ઘાટે,
મારૂ મન મોહી ગયુ,

કેડે કંદોરોને કોટમાં દોરો
તારા લહેરિયાની લાલ લાલ ભાતે,
મારૂ મન મોહી ગયુ,

આ ગીતના શબ્દોથી એ રૂપાળી, ગોરી, ઘાટીલી કન્યાનું ચિત્ર આપણી નજર સામે ઉપસી આવે. લાલ લહેરીયાળા ઘમ્મર ઘેરવાળા ઘાઘરા પર એની લચકતી ચાલ સાથે જરા અમસ્તા રણકી ઉઠતા કંદોરાનો હળવો અવાજ પણ કાન અનુભવે. આ યુવાન તરફ જર તીરછી નજરે જોઈને હાલી જતી એ કન્યા પર આપણે ય મોહી પડીએ.

રાસે રમતી આંખને ગમતી
પૂનમની રઢિયાળી રાતે,
મારૂ મન મોહી ગયુ,

બેડલું માથે ને મહેંદી ભરી હાથે
તારી ગાગરની છલકાતી છાંટે,
મારૂ મન મોહી ગયુ,

અને મોહ પામવાની અવસ્થા એક પક્ષે ન હોય. આ તો પેલા ઇકો પોઇન્ટ પર જઈને ઊભા રહીએ અને જે બોલીએ એ જ પડઘો સામે સંભળાય એવી અવસ્થાનો ચિતાર આપતી એક એવી બીજી રચના જોઈએ.

ઊંચી તલાવડીની કોર પાણી ગ્યા’તાં
પાણી ભરતા રે જોયો સાહ્યબો

બોલે અષાઢીનો મોર પાણી ગ્યા’તાં
પાણી ભરતા રે જોયો સાહ્યબો…
..

એક તરફ આવો ગળકતો મોરલો છે તો સામે એવી જ ઢળકતી ઢેલ છે…એ ય આડી નજરે તો પેલા ગહેકતા મોરલા જેવા સાહ્યબાને જોવા એનીય નજર તો તરસતી હશે પણ એમ કંઇ સીધી નજરે કંઈ એને જોવાય છે? ઢળેલી નજરે એ ચાલી જાય છે પણ પાછું એ કોઈકની નજરથી એ વિંધાય એવી મનમાં અપેક્ષાય ખરી.. એ એ કહે છે..

ગંગા જમની બેડલું ને કીનખાબી ઇંઢોણી
નજરું ઢાળી હાલું તો’ય લાગે નજરું કોની

વગડે ગાજે મુરલીના શોર, પાણી ગ્યા’તાં
પાણી ભરતા રે જોયો સાહ્યબો……
.

તો વળી કોઈ નારીની ફરીયાદ સાવ જુદી છે. એને તો સૂના સરવરીયાને કાંઠડે પાણી ભરવા અને નહાવા જ એટલે જવું છે કે જેને એ દિલ દઈ ચૂકી છે એવો એના મનનો કોઈ માણીગર સૂના કાંઠે એને એકલી ભાળીને  આવે. ઊભા ઊભ ઘડી-બેઘડીમાં દિલની આપલે થાય અને જીવનભર સાથના બોલે બંધાઈ જાય.

એના મનનો માણીગર આવેય છે પણ એનું દલડું ચોરવાના બદલે એનું બેડલું ચોરી લે છે. બોલો આવું તે શું હોતું હશે? જ્યાં દિલ દેવા બેઠા હોય ત્યાં બેડા જેવી નજીવી ચીજ લઈને હાલતો થાય એ માણહ કેવો?

પણ સાચે જ એવું બન્યું છે એવી એની ફરીયાદ લઈને અવિનાશ વ્યાસે બીજી એક મસ્ત મઝાની રચના આપી છે.

સૂના સરવરીયાને કાંઠડે હું
બેડલું મેલીને ન્હાવા ગઈ
પાછી વળી ત્યારે બેડલુ નહી, બેડલુ નહી.

કેટલુંયે કહ્યું પણ કાળજુ ના કોર્યું
ને ચોરી ચોરી ને એણે બેડલું ચોર્યું
ખાલીખમ બેડલાથી વળે ના કંઈ
પાછી વળી ત્યારે બેડલુ નહી, બેડલુ નહી…
.

જે નારી દલડું આપવા બેઠી છે એનું બેડલું લઈ જનારને એ ખોળે પણ કેવી રીતે? કાનુડો તો વસ્ત્રો હરીને કદંબના ઝાડ પર ઝાડ પર ચઢી બેઠો હતો પણ હા, જો એનો કાન મળે તો એના બેડલાની સાટે એનું દલડું દેવા તૈયાર બેઠી છે એવી વાત કોણ પહોંચાડશે?  

અવિનાશ વ્યાસ કહે છે…

નીતરતી ઓઢણી ને નીતરતી ચોળી
ને બેડલા નો ચોર મારે કેમ લેવો ખોળી
દઈ દે મારું બેડલું મારા દલડા ને લઈ
પાછી વળી ત્યારે બેડલુ નહી, બેડલુ નહી …

અવિનાશ વ્યાસની આવી અનેક રચનાઓ છે અને દરેકમાં કંઈક અલગ ભાવ, અલગ અર્થ લઈને એ આવે છે. વળી મળીશું આપણે આવા કોઈ કાંઠે આવતા સપ્તાહે.

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 24

આપણે ગત અંકમાં પૌરાણિક ઐતિહાસિક નવલકથા’ ભગવાન પરશુરામ ‘ ની વાત કરી. આજે એક બીજી પૌરાણિક ઐતિહાસિક નવલકથાની વાત કરવી છે. એ છે ‘ભગવાન કૌટિલ્ય’. મુનશી આ કથાની પ્રસ્તાવનામાં ખૂબ સુંદર વાત કરે છે. આ વાત કોઈને કલ્પનામાં પણ ન આવે કે માનવામાં ન આવે એવું પણ બને. મુનશી કહે છે કે તેઓ પાત્રો સર્જતા નથી, પાત્રો પોતે જ બળજબરીથી સર્જાવા માગે છે. મુનશી તો ફક્ત એ પાત્રોના સર્જનના નિમિત્ત બને છે. એટલું જ નહિ પણ એ નિમિત્ત ક્યારે બને એનો આધાર પણ મુનશી પર નથી, એ પાત્રો પર છે. વાચકોને પણ આ રસપ્રદ સંવાદ જરૂર ગમશે.
‘ જરા મારું સાંભળશો? ‘ એક અવાજ આવ્યો. ‘મારો અધિકાર બધાથી વધારે છે. જો, નાનપણથી હું તારા બારણાં ઠોકું છું.’
‘ કોણ ભગવાન કૌટિલ્ય?’
હા! તેં કેટલીયે વાર મને આવવા દેવાનું વચન આપ્યું. તેં કેટલીયે વાર સંકલ્પ કર્યો કે મને આવવા દેવો.’
‘ખરી વાત છે. શસ્ત્ર ને શાસ્ત્ર ને નંદપીડિત પૃથ્વીના ઉદ્ધારનાર પ્રભો! તમે સિકંદરને પણ કાઢ્યો. તમે મૌર્યને મહારાજપદે સ્થાપ્યો.’
‘ મને ખુશામત નથી જોઇતી. મને સર્જાવ! હવે હું વધારે વાટ જોવાનો નથી.’
મુનશીને ઊંઘતા ને જાગતાં કૌટિલ્યની અધીરાઈ ઘેલા બનાવી રહી. તેમને ડર લાગ્યો કે નંદ અને સિકંદરની સત્તા તોડનાર મુનશીને છોડશે?  આમ નિરાધારીમાં મુનશીએ આજ્ઞા સ્વીકારી ને આ કથા લખાઈ….

ઋષિ જેવા મહાનુભાવોના કુળમાં જન્મેલા, વેદોમાં પારંગત, અગ્નિ સમ ઝળકનાર, શક્તિના કાર્તિકેય સમા, જગતમાં પ્રખ્યાત, નંદને મૂળથી ઉખેડનાર  નરચંદ્ર ચંદ્રગુપ્તને પૃથ્વી મેળવી આપનાર, અર્થશાસ્ત્રના સમુદ્રમાંથી નીતિશાસ્ત્રના અમૃતનું મંથન કરનાર આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્ત એટલે કે ચાણક્ય એટલે કે ભગવાન કૌટિલ્યની કથા  સૌને વિદિત જ છે. તો અહીં એનું પુનરાવર્તન કરવું નથી. પણ મુનશીની કલમે આલેખાયેલ આ કથામાં જે જીવનની શીખ છે, પાત્રોની ખાસિયતોના ચમકારા છે, નૈમિષારણ્યનું અદભુત વર્ણન છે, તેનું પાન કરાવવું છે.

આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્ત ! શાંત મુખ, તટસ્થ અવાજ, આકર્ષક સત્તા, એનાં અનેકર્થી સૂત્રો, એની ભસ્માલંકૃત ભવ્યતા – આ બધામાં નવો જાદુ હતો.પ્રતાપી માણસો પણ તેમના તરફ પૂજ્યભાવ દર્શાવતા. નૈમિષારણ્ય જેવી પુણ્ય ભૂમિના ભૂત ને વર્તમાન મહર્ષિઓની આશિષો એને રક્ષે છે.

વિષ્ણુગુપ્તનો સમુદ્રના ગર્જનની માફક વધતો અને ઘટતો શાંત અવાજ હૃદયને ભેદતો હતો: ” વિદ્યા વિના વિપ્ર નહીં. જ્યારે ધર્મને ચારે વિદ્યા પ્રેરશે, ત્યારે આર્યાવર્ત પર ધર્મ પ્રવર્તશે. ‘

આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્ત કુમાર ચંદ્રગુપ્તને તેની જન્મ કથા કહે છે.  મૌર્ય દાસીપુત્ર નથી પણ મહારાજ મહાનંદીનો પ્રપૌત્ર છે એની ખાતરી કરાવે છે અને તેને કુલહીનતાની ખીણમાંથી કાઢી વ્યોમસ્પર્શી ગિરિરાજ પર ક્ષત્રિયકુલોદ્ધારક બનવા પ્રેરે છે. આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્તની સંકલ્પ સિદ્ધિનું દર્શન કેવું ભવ્ય!
‘ તને હું રાજદંડ હાથમાં લેતો જોઉં છું ત્યારે સર્વ ધર્મના આશ્રયરૂપ વિદ્યા તને પ્રેરતી જોઉં છું; લોકકલ્યાણમાં તને મચ્યો રાખતી જોઉં છું; ત્રણે વેદો વડે લોકને રક્ષતો, વર્ણાશ્રમ સાચવતો, આર્ય મર્યાદાઓને જાળવતો, સ્વધર્મમાં પ્રજાને પ્રવૃત્ત રાખતો હું તને જોઉં છું. હું તને ખેતી, વાણિજ્ય વધારતો ને સુયોગ્યમાં વહેંચતો જોઉં છું. અને મૌર્ય શ્રેષ્ઠ! ચારે વિદ્યાથી રાજ્યચક્ર ચલાવતો, તારા ચક્ર નીચે અનેક રાષ્ટ્રોને સંઘરતો, આર્યોના ધર્મો વડે લોકસંગ્રહને ઉદ્ધારતો, મહર્ષિઓના જીવનમંત્ર સનાતન કરતો, અવનિ અને આર્યાવર્તની સીમાઓ એક કરી નાખતો હું તને જોઉં છું. ચંદ્રગુપ્ત! એ સ્વાર્થ સાધવા તત્પર થા! ચાલ!’  આચાર્યની આજ્ઞાની ગર્જના બધાના હૃદયમાં ભય પ્રસારતી, ભયંકર પ્રતિશબ્દ કરતી દૂર ને દૂર જતી સંભળાઈ. ચંદ્રગુપ્તે હાથ જોડી માથું પગ પર મૂકી કહ્યું: ‘ આચાર્યદેવ! તમારો સ્વાર્થ તે મારો ધર્મ; હું તૈયાર છું. ‘

નંદ એટલે કે નરેન્દ્ર દેવ,અમાત્ય વક્રનાસ ,સેનાપતિ સેનાજિત ,આચાર્ય વિષ્ણુગુપ્ત જે શકટાલના ઘેર રોકાયા હોય છે એ ઘર બાળી તેમને પણ સાથે બાળી નાખવા કાવતરું કરે છે. પણ બીજા દિવસે આચાર્યને જોતાં જ નંદની ઘાતક વૃત્તિ તેની રગોને પ્રેરી રહી. તેણે હાથ લંબાવ્યો ને આચાર્યની જટા બે હાથે પકડી. આચાર્યે મુખ પર સનાતન નિશ્ચલતા ધરી અભેદ્ય શાંતિથી લોખંડી હાથે નરેન્દ્રદેવનું કાંડું પકડીને કચર્યું.  તો રવિકિરણ સમી દઝાડતી તેજરેખાઓ આચાર્યના નયનોમાં ફૂટી. આચાર્યની જટા, તેના સ્પર્શથી ઢીલી થયેલી, તેના ખભા પર પડી. ‘ નંદ! તારા અગ્નિએ જેને બાળ્યો નહિ તે તારા હાથે મરશે? જવા દે! બધા મશ્કરી કરશે. હું હમણાં જાઉં છું. પાછો ફરી આવીશ. પણ મારી પ્રતિજ્ઞા સંભળાતો જા. જ્યારે ભૂતલ પરથી નંદોને ઉખેડી કાઢશે ત્યારે કૌટિલ્ય તારી છોડેલી શિખા બાંધશે.’ ….અને હજારો નયનોએ શંકર સમા કૌટિલ્યના ખાંધે નંદોના કાળ સમા કોઈ કર્કોટકને વિસ્તરતો જોયો. એ અવાજમાં
મહાતાંડવ ગર્જનાનો પ્રતિશબ્દ હતો.  

પ્રિય વાચક, ભારતભૂમિ કહો કે આર્યાવર્ત, તેનો ઇતિહાસ અતિપ્રાચીન છે અને તેના પાત્રો વિશિષ્ટ છે . ક્યારેક તેમાં ભિષ્મપ્રતિજ્ઞાનો જયઘોષ છે તો ક્યારેક પરશુરામની પ્રતિજ્ઞાનો રણટંકાર છે તો ક્યારેક કૌટિલ્યની નંદશાસનનો નાશ ન થાય ત્યાં સુધી શિખાબંધન ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા પણ છે. દરેક પ્રતિજ્ઞા ઇતિહાસના જુદા જુદા સમયગાળામાં છે, પણ દરેક પ્રતિજ્ઞા શૌર્ય અને પરાક્રમની ગાથા છે. કૌટિલ્ય પણ માત્ર વ્યક્તિ નથી પણ એક વિચારધારા છે અને શિખાબંધન ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા પણ સમાજમાં અધર્મ, અનીતિ , દુરાચાર અને અન્યાયના શાસન સામેનો વિદ્રોહ છે – પરાક્રમ છે.

પણ આ પરાક્રમ, શાસ્ત્ર અને શસ્ત્રનો સમન્વય છે. કૌટિલ્યની વેધકતા અને વિચક્ષણતા તેને કઈ રીતે સંકલ્પસિદ્ધિ સુધી લઈ જાય છે તેની વિશેષ વાતો આવતા અંકે…

રીટા જાની

૨૫ – मेरे तो गिरधर गोपाल : અલ્પા શાહ

શ્રી કૃષ્ણની વ્રજલીલા -મીરાબાઈના પદોને સથવારે…. – શ્રીકૃષ્ણ પ્રાગટ્ય અને યશોદાભાવ


Image Courtesy: https://www.hindudevotionalblog.com/2018/06/kararvinde-na-padaravindam-krishna.html

करारविन्देन पदारविन्दं मुखारविन्दे विनिवेशयन्तम् ।
वटस्य पत्रस्य पुटे शयानं बालं मुकुन्दं मनसा स्मरामि ॥१॥

શ્રી બાલમુકુન્દ કે જે વટવૃક્ષના પર્ણ પર બિરાજી, સ્વયંનો ચરણકમળનો અંગુઠો કરકમલથી સ્વયંના મુખકમળમાં મૂકી રહ્યા છે તેમનું હું મનઃ સ્મરણ કરું છું. મીરાંબાઈના હૃદય અને મન પર પણ શ્રીકૃષ્ણની મોહક છબી સદાય માટે છવાયેલી રહેતી હતી. અને ગિરિધર ગોપાલના મીરાંબાઈના ચિત્તમાં સતત નિવાસે જ મીરાંબાઈને સર્વ વ્રજલીલાઓનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ કરાવ્યો હશે. આગળના લેખમાં જણાવ્યું હતું તેમ, મીરાંબાઈના પદોમાં વ્રજભાવ અને વ્રજલીલા કેન્દ્રસ્થાને રહેલા છે. અને કેમ ના હોય? વ્રજ તો સાક્ષાત પ્રેમ સ્વરૂપ શ્યામસુંદર નું ઘર છે. વ્રજમાં શ્રી કૃષ્ણએ એક ઈશ્વર તરીકે નહિ પણ  યશોદાના કનૈયા તરીકે ભાખોડિયા ભર્યા છે તો ગોવિંદ બનીને ગોપબાળોના નટખટ સખા તરીકે ધમાસાણ પણ મચાવ્યું છે.તો વળી રાધાનો શ્યામ બનીને મુરલીની સાખે પ્રીત અમર કરી છે અને ગોપીઓ સાથે રાસબિહારી બની ને રાસલીલામાં ગોપીઓને ઘેલી પણ કરી છે. ટૂંકમાં ઈશ્વર બનવા સિવાયની બધીજ લીલાઓ શ્રી કૃષ્ણે વ્રજમાં રચાવી છે. મીરાંબાઈની પ્રેમ લક્ષણા ભક્તિ દ્વારા મીરાંબાઈએ આ બધીજ લીલાઓ અનુભવી છે અને એટલેજ તેઓ વ્રજલીલા ઉપર આટલા સુંદર અને ભાવસભર પદોની રચના કરી શક્યા હશે.

મીરાંબાઈએ શ્રીકૃષ્ણના પ્રાગટ્ય પર થોડા પદોની રચના કરી છે. જેમકે નીચેના પદમાં ગોકુળમાં ઉજવાઈ રહેલી શ્રીકૃષ્ણ જન્મની વધાઈ અને આનંદ-ઉત્સવનું તો વર્ણન છેજ પણ સાથે સાથે સાથે શ્રીકૃષ્ણ દર્શન એજ જીવનનો ખરો આનંદ છે તેની પણ વાત વહેતી કરે છે અને શ્રીકૃષ્ણ ને જગતના તારણહાર તરીકે પણ પ્રસ્થાપિત કરે છે.

जसुमति पुत्र जायो,रूप गन अगरो
गोविन्द पूरणचंद, तारण जग सघरो
मेरे श्रवण भनक पड़ी,वाजत है घुघरो
आधी रेन अंधियारी में, आयो तारण जुगरो
श्री गोकुलमें भीड़ भाई, मिळत नहीं डगरो
एक आवे एक जावे, एक माचवे झगरो
प्रात समे धूम ऐसी मची, चल सके ना पगारो
मीरां मुखारविंद निरखे, जीवननंद नन्द रो

તો વળી નીચેના પદમાં શ્રી કૃષ્ણના પ્રાગટ્ય વધાઈની સાથે સાથે નિસદિન શ્રી કૃષ્ણનું ધ્યાન ધરવાની એક સરળ અને સટીક શીખ પણ આપીદે છે. મીરાંબાઈ પોતાની જાત ને ક્યારેય શ્રીકૃષ્ણ દર્શન થી વિમુખ નહતા કરી શક્યા. શ્રી કૃષ્ણ તેમના જીવનના કેન્દ્રબિંદુમાં રહેલા હતા અને મીરાંબાઈનું ભાવવિશ્વ એ કેન્દ્રબિંદુની આસપાસ ભ્રમણ કર્યા કરતુ હતું.

प्रकट भयो भगवान, मथुरा में प्रगट भयो भगवान
नंदजी के घर नौबत बजे, ढोल,मृदंग और तान
सबहि राजे मिलन आये, छोड़ दिए अभिमान
मीरां के प्रभु गिरिधर नागर, निसदिनी धरिजे ध्यान

મીરાંબાઈના વ્રજભાવના અમુક પદોમાં વાત્સલ્યભાવનું બખૂબી નિરૂપણ કર્યું છે. વાત્સલ્યભાવના પદો કે જેમાં મીરાંબાઈએ યશોદામૈયા બનીને તેમના લાલાની પ્રમુખ લીલાઓનું વર્ણન કર્યુંછે. મીરાંબાઈએ  પોતે લૌકિક દ્રષ્ટિએ તો માતૃત્વ ધારણ નથી કર્યું પણ તેમનું ભાવવિશ્વ શ્રી કૃષ્ણ સાથે એટલું નિકટતાથી જોડાયેલું હતું કે શ્રી કૃષ્ણ ગિરિધર ગોપાલ મીરાંબાઈના અસ્તિત્વનું એક અંગ બની ગયા હતા, જેમ બાળક માતાના અસ્તિત્વનું એક અંગ હોય છે તેમજ…મીરાંબાઈએ લાલાની બાળલીલાઓ થી માંડીને કિશોરાવસ્થાની નટખટ લીલાઓનું વર્ણન તેમના પદો દ્વારા કરેલું છે અને આમ કરતા કરતા લાલાને પોતાના વાત્સલ્યભાવથી તરબોળ કરી દીધો છે. જેમકે નીચેના પદમાં યશોદામૈયા એક નટખટ બાળકનૈયાને ફોસલાવતાં ફોસલાવતાં ભોગ ધરાવે છે તેનું તાદ્રશ  વર્ણન કરેલ છે. એક માં માટે પોતાના લાલા માટે ભોજન તૈયાર કરવું અને તેને પ્રેમપૂર્વક ફોસલાવીને જમાડવું તેનાથી વધુ મહત્વની કોઈ પ્રવૃત્તિ હોયજ ના શકે.આ પદમાં પણ મીરાંબાઈએ પોતાના શરણાગતિનો ભાવ તો મૂકી જ દીધેલો છે.

मागत माखन रोटी गोपाल प्यारे मागत माखन रोटी
मेरे गोपालजी को रोटी बना देउ, एक छोटी रे बीजी मोटी
मेरे गोपालजी को बीहा कराउंगी, भ्रखु ते मन की बेटी
मीरां कहे प्रभु गिरिधर नागर, चरण कमल हु तो जोती

તો વળી નીચેના પદમાં મીરાંબાઈ યશોદામૈયા બનીને લાલાની ઢાલ થઈને ઊભા છે અને ગોપીઓ આગળ લાલા નું ખોટું ઉપરાણું લે છે. આપણો કનૈયોતો નટખટ હતો અને તેના તોફાનો માટે મશહૂર પણ હતો.એટલે તેના માટે આવતી ફરિયાદોમાં તથ્ય હોય જ પણ યશોદામૈયા તો લાલા વિરુદ્ધ એક શબ્દ પણ સાંભળવા ધરાર તૈયાર નથી. કારણકે આ પદમાં મીરાંબાઈ જેમ કહે છે તેમ, લાલો તો યશોદા મૈયાનો સાત ખોટનો હતો અને કેટકેટલા દેવ પૂજ્યા ત્યાર બાદ લાલાનું પ્રાગટ્ય થયું હતું. કેટલો સુંદર ભાવ! અને યશોદામૈયાના વાત્સલ્યભાવ માં વહી જઈને મીરાંબાઈ પોતે પણ લાલાના નીરખી નીરખી ગુણ ગાવા લાગે છે.

गारी मत दीजो ो तो गरीबनी को जायो
कोई के तो पांच पुत्र, कोई के तो सात है
ध्याये ध्याये देवता ने, काना ने खिलायो
कोई के तो पांच धेनु, कोई के तो सात है
नव लाख धेन बाबा नन्द के दुहायो
दधि की मथनिया आंगनिया में धरी है
जे ज्यांको जेतो खायो व्हे जो लीज्यो राज
मीराबाई के हरि गिरिधर नागर
निरख निरख गुण गायो

મીરાંબાઈના આ પદો જોતા એવું લાગે કે મીરાંબાઈએ ભલે પ્રત્યક્ષ માતૃત્વ ધારણ નહતું કર્યું, પણ તેઓ નું હૃદય તો લાલા પ્રત્યેના માતૃત્વના ભાવ અને સંવેદનાઓ થી ભરપૂર હતું.આજે આપણે મીરાંબાઈના શ્રી કૃષ્ણ પ્રાગટ્ય અને યશોદામૈયાના ભાવ વાળા પદોને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો. હવે પછીના લેખમાળાના પુષ્પોમાં આપણે મીરાંબાઈની નજરે અને કલમે કનૈયાની બાળલીલાને જાણીશું, માણીશું અને મીરાંબાઈની સાથોસાથ આપણે પણ શ્યામસુંદરની લીલાઓના ભાવમાં ભીંજાઇશું. આશા રાખું છું કે આપ પણ આ ભાવ-વર્ષામાં ભીંજાવા માટે મારી સાથે આવશો. જય શ્રી કૃષ્ણ!

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

૨૪ – કબીરા

કબીરબીજક- ચાચર

કબીરબીજક વાંચતા કબીર એક અદનો અને કોઈની પણ સાથે જેની સરખામણી ન કરી શકાય તેવો કાવ્ય તત્ત્વથી છલોછલ ભરેલો કવિ જ દેખાય છે.પોતાનાં ભક્તિ,જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના અનુભવને તેમણે કોઈ સિધ્ધિ કે પ્રસિદ્ધિ માટે નથી ગાયા પણ પોતાની સાથે આખા સમાજને બલ્કે આખી દુનિયાનાં દરેકે દરેક માનવને તે પરમની સાચી ઓળખ કરાવી, તે તરફ ગતિ કરાવવા મથે છે. તેમને મન કવિતાતો તેમની આડપેદાશ છે.આ ભાવ સાથે તેમની કરેલ કબીરબીજકની એકેએક પ્રકરણની રચનામાં દરેકમાં તેમણે પોતાની આગવી કવિ તરીકેની પ્રતિભાનાં દર્શન કરાવતાં લોકોને સત્ય તરફ જવાનો સાચો માર્ગ પણ ચીંધ્યો છે.

કબીરબીજકનાં ચાચર પ્રકરણનાં ૧ અને ૨ ભાગનાં કુલ ૪૦ પદોમાં વર્ણાનુપ્રાસ કરી છેલ્લે ‘મન બૌરા હો’ તેમ ગાયું છે.
ખેલિત માયા મોહિની મન બૌરા હોજિન જેર કિયા સંસાર સમજુ મન બૌરા હો….(ચાચર -૧-૧)
રચ્યો રંગ તિનિ ચૂનરી મન બૌરા હોસુન્દરિ પહેરે આય સમુજુ મન બૌરા હો…(ચાચર-૧- ૨)

ચાચરનાં બંને પ્રકરણમાં કબીરે માયા કેવી રીતે માનવ મન પર કબ્જો કરીને બેઠી છે અને સંતો અને જ્ઞાનીઓ પણ તેની ચુંગાલમાં ફસાયા વગર રહી શક્યા નથી તે જુદા જુદા અનેક ઉદાહરણ થકી સમજાવ્યું છે.કબીર સમજાવે છે કે આ વિશ્વમોહિની માયા તો તેનાં ખેલ ખેલવા માટે અને સમગ્ર સંસારને પોતાનાં વશમાં કરવા માટે આ ખેલ ખેલી રહી છે. આ સૌને વશ કરનાર માયાએ વિષય અને વાસનાનાં રંગોથી રચેલી એવી સુંદર સાડી પહેરી લીધી છે કે આવી સાડી ભાગ્યેજ કોઈ સુંદરી પહેરી શકે.

નારદજી જેવા સંતજ્ઞાની મુનિનો દાખલો આપતા કબીર કહે છે. મોહિની સ્વરૂપમાં મોહાંધ બનેલા મુનિનું મોંઢું વાંદરા જેવું માયા થકી જ બન્યું હતું. માયાએ તો ઠગવા માટે શિવ,બ્રહ્મા જેવા દેવો અને યોગી ગોરખ,સનક,સનંદન જેવા ઋષિઓને પણ છોડ્યા નથી.

કબીર તો કહે છેઃ
જ્ઞાન ઢાલ આગે દરિયો મન બૌરા હોટારે ટ્રંક ન પાંવ સમજુ મન બૌરા હો…..

આવું ગાતા કબીર કહે છે.ચાચરની આ રમતમાં સાચા જ્ઞાની પુરુષો જ્ઞાનરૂપી ઢાલ પોતાના બચાવમાં ધરી દેતા હોવાથી તે પોતાના લક્ષ્યમાંથી સહેજ પણ વિચલિત થતાં નથી તે હકીકત બરાબર માણસે સમજી લેવી જોઈએ.આ માયાથી તે જ બચી શકે ,જે તેના મોહપાશમાં બંધાતો નથી.

ચાચરનાં બીજા પ્રકરણનાં પદોમાં કબીરે સામાન્ય માણસને સમજાઈ જાય તેવા હાથી,વાંદરો અને પોપટનાં દાખલા આપી માયાની જાળમાં આ પ્રાણીઓની જેમ આપણે પણ કેવી રીતે ફસાઈ જઈએ છીએ તે સમજાવવા કોશિશ કરી છે.
કામ અંધ ગજ બલિ પરે,મન બૌરા હો અકુંસ સહિયર સીસ ,સમજુ મન બૌરા હો…

હાથીને જંગલમાંથી પકડવા માટે એક ખાડો ખોદીને તેને લીલા ઘાસથી ઢાંકી દેવામાં આવે છે.અને ખાડાની એક બાજુ હાથણીનું સુંદર ચિત્ર બનાવી મુકવામાં આવે છે. તે આબેહૂબ ચિત્રને જોઈ ને હાથી કામાંધ બની જાય છે. હાથી તેને આલિંગવા જાય છે અને ખાડામાં પડી જાય છે. પરાધીન બનેલો હાથી ઊંડા ખાડામાંથી નીકળી શકતો નથી. અને માણસ તેના માથા પર અંકુશ મારી તેને પાળે છે તે દુ:ખ પછી તેને સહન કરવું પડે છે.માનવ પણ શરીરનું રૂપ જોઈ ને આસક્ત બની ગૃહસ્થાશ્રમના ખાડામાં પડી પાર વિનાની પીડા ભોગવે છે. પરમાત્મા ચિત્રકાર છે અને સંસાર તેનું ચિત્ર છે. તે ચિત્ર હકીકતે મિથ્યા છે.તેમાં આસક્તિ કરનાર ભ્રમમાં પડે છે.આમ સંસારનાં ખાડામાં પડી માનવ જીવનભર દુ:ખમાં ભટક્યા કરે છે.

વાંદરાનું ઉદાહરણ આપી કબીર કહે છે સ્વાદ લોલુપ વાંદરો સાંકડાં મોંનાં ઘડામાં પડેલા બોર લેવા જાય છે અને તેનો હાથ ફસાઈ જાય છે. માણસ તેને પકડી લે છે અને એનો માલિક ઘેર ઘેર ફેરવી તેને નચાવે છે.શરીરનાં મોહમાં આસક્ત થનાર માનવ પણ જીવનનો ઉદેશ ભૂલી શરીરનાં સાજ શણગારમાં પડી જાય છે. શરીરમાં અંદર રહેલા આત્માનું જતન કરવાને બદલે તે શરીરનું જતન કરે છે. કબીર તો સમજાવે છે કે આત્મદેવનાં મંદિર જેવું શરીર ક્યારે કડડભૂસ કરતું પડી જશે તે કોણ કહી શકે? તે તો સિમેન્ટ નહીં કાચી માટીનાં ચણતરથી ચણાયેલું છે. શરીર તો સ્મશાનમાં બળીને ભસ્મ થઈ જવાનું છે તો માનવ તું સમજીને તેનો મોહ કરવાનું છોડી દે.

જૌ સુવના લલની ગહ્યો, મનબૌરા હોઐસો ભ્રમ બિચારુ સમજુ મન બૌરા હો….(ચાચર-૨ -૯)

ઉપરોક્ત ચાચરનાં પદમાં પોપટનું ઉદાહરણ આપી કબીર આપણને સમજાવે છે કે વાંસની પોલી નળી પર બેઠેલો પોપટ નળી ફરી જવાનાં ડરથી જોરથી એના પગથી નળીને પકડી રાખે છે.પોપટ માને છે કે તેને નળીએ પકડી લીધો છે.વાસ્તવમાં નળીએ પોપટને પકડ્યો જ નથી.પોપટે નળીને પકડી રાખી છે અને તેમાં નીચે પડેલ લાલ મરચું પણ તેને દેખાય છે તે ખાવાની લાલચ પણ તે છોડી શકતો નથી.અને છેવટે તેને પાંજરાંમાં પુરાવાનો વારો આવે છે.માણસનું પણ આવું જ છે. વિષયોની લાલચમાં જીવ પણ આવી જ રીતે ભ્રમથી માની લે છે કે મને કોઈ છોડતું નથી હકીકતમાં તેણે જ સંસારને પકડી રાખ્યો છે.અને માણસ માયાની જાળમાં ફસાએલો જ મૃત્યુ પર્યંત રહે છે.

પોપટ પારાયણ કરનાર વિદ્વાનોને અનુલક્ષીને પણ કબીર કહે છે કે વિદ્વાનો શાસ્ત્રો કંઠસ્થ કરીને પારાયણ કર્યા કરે પણ પોતાની અંદર રહેલી અશુદ્ધિને દૂર ન કરે તો પારાયણનો કોઈ લાભ નથી.માત્ર પારાયણ કરવાથી પંડિત પણ જન્મ મરણનાં ચક્રમાંથી મુક્ત થઈ શકતો નથી.
ચાચરનાં છેલ્લાં ચાર પદમાં કબીરે ખૂબ સુંદર સૌએ જીવનમાં અપનાવવા જેવી વાત કરી છે.કબીર કહે છે જે ઘરમાં કોઈ રહેતું ન હોય ત્યાં કોઈ કદી મહેમાન બનીને જાય તો તેની ભૂખ કે તરસ છીપતી નથી કે નથી મળતું તેને મહેમાનગતિનું સુખ.તેવી રીતે જીવે માનવ રત્ન ચિંતામણિ ગણાતો દેહ મેળવ્યો છે પણ આત્મકલ્યાણ માટે કોઈ પ્રવૃત્તિ જ ન કરી હોય તો તે મુક્તિનું સુખ કેવી રીતે પામી શકે? ભલે તેણે ખૂબ સમૃદ્ધિ ભેગી કરી હોય.મહેલાતોનો માલિક હોય અને લોકોમાં ગમે તેટલી પ્રતિષ્ઠા મેળવી હોય પણ આત્મ કલ્યાણની પ્રવૃત્તિ ન કરી હોય અને પોતાની મલિનતા દૂર કરવા કોશિશ ન કરી હોય તો તેનો જીવનનો ફેરો સાવ નકામો જ છે.
આમ કબીરે ચાચરમાં સુંદર ઉદાહરણો દ્વારા જીવન જીવવાની સાચીરીત સરળતાથી શીખવીને વેદ અને ઉપનિષદનાં સાર સમજાવી દીધા છે.
જિગીષા પટેલ

હાં રે દોસ્ત હાલો અમારે દેશ -25) મેઘાણીની નવલિકા : ચંદ્રભાલની ભાભી!

આજના જમાનામાંય આપણને વાંચવી ગમે એવી ,જે આઉટ ડેટેડ ના લાગે તેવી સો વર્ષ જૂની વાર્તાઓમાં એવું ક્યુ તત્વ હોય જે આપણને આકર્ષિત કરે ?

મેઘાણીની બધી વાર્તાઓ નહીં પણ કેટલીક વાર્તાઓ એવી છે કે જે કાળના પ્રવાહમાં ,સ્થળ અને સમય પાર કરીનેય ટકી રહેશે .

મારી સમક્ષ એમની નવલિકાઓના પુસ્તક ભાગ અને ભાગ (2008) પડ્યા છે . એમાં મેઘાણીની કુલ દોઢસો જેટલી વાર્તાઓમાંથી વીણેલી ચાલીસ વાર્તાઓનો સંગ્રહ થયો છે . તેમાંથી દશેક જેટલી વાર્તાઓ ખરેખર કાળના પ્રવાહમાં ટકી રહે તેવી ગણી શકાય . જોકે અમુક વાર્તાઓ વાર્તા તત્વ સિવાય તત્કાલીન સમાજનું ચિત્ર અને તળપદી ભાષા વગેરેને લીધે પણ પ્રશંસીય બની છે .

ચાલો , આજે હું તમને મેઘાણીની નવલિકાઓ ભાગ) ની પહેલી વાર્તા ચંદ્રભાલની ભાભી! ની વાત કરું :

વાર્તાનો ઉઘાડ જુઓ :

વાર્તાલેખક ચન્દ્રભાલની સ્ત્રીનું જયારે અવસાન થયું ત્યારે આખાયે ગુજરાતે પોતાને માથે આપત્તિ પડી માની! એની સ્ત્રી દશ બાર મહિનાનું બાળક મૂકીને મરી ગઈ હતી

હં, તમે કહેશો કે એમણે પોતાની વાત તો નથી લખી ને ?

ઝવેરચંદ મેઘાણી તો વાસ્તવના લેખક હતા .

એમને ગુજરાતની અસ્મિતા કે સઁસ્કૃતિની મહાનતાની વાતોના બણગા ફૂંકવામાં રસ નહોતો . નરી વાસ્તવિકતામાં ઝઝૂમતો માનવી એની મુશ્કેલીઓ અને તેમાંથી બહાર નીકળવાની તાલાવેલી અને વીટમ્બણાઓને મેઘાણી વાચા આપવા માંગતા હતા

, તેથી જ તો એ આપણને સ્પર્શી જાય છે !

ચંદ્રભાલને દિલાસાના પત્રો ઢગલાબંધ સવાર સાંજ અવિરથ મળતા હોય છે , પણ પેલા રડતા , માંદલા બાળકને કોણ સાચવે ? વાર્તાઓય લખાય કેવી રીતે ?

એના વાર્તા સંગ્રહને બહાર પાડવા પ્રકાશકે લોકો પાસેથી લવાજમના પૈસાયે લઇ લીધા છે !ચંદ્રભાલને કહે છે ; “ લ્યો વધારે રૂપિયા . છોકરા માટે આયા રાખી લો ને તમે માથેરાન જઈ આવો, મન ચાહે તો તાજમહાલની પ્રેમ યાત્રા કરો , પ્રેરણા મળશે !”

પોતાના બાળકને સાચવવાની ચિંતાનો ખ્યાલ ગરજુડા પ્રકાશકોને ક્યાંથી હોય ? ચંદ્રભાલને બાળકને સાચવવા કોઈ યોગ્ય વ્યક્તિ મળતી નથી .. મેઘાણી લખે છે ,

કેટલીક સ્નેહી સ્ત્રીઓ જેને ચંદ્રભાલે પોતાનાં વાર્તા સંગ્રહો અર્પણ કર્યા હતા , મા વિનાનાં બાળકોની વાર્તાઓ વાંચીને સ્નેહ મૂર્તિ બહેનો ચિત્રકારનાં ચિત્રોનેય વીસરાવે તેવી વ્યથાભરી રીતે રડી હતી , તેમણે પણ; ‘ મન કઠણ કરી ને કામમાં લાગી જજોએથી વિશેષ કાંઈ લખ્યું નહીં !

કોઈને મુશ્કેલી છે અને કોઈને તે ! બાળકને સાચવામાં રઘવાયો થઇ જાય છેને માંદલું બાળક સખ્ત હેરાન થાય છે અને હેરાન કરે છે

આપણને મેઘાણી વાર્તા પ્રદેશમાં ઘસડી જાય છે ..

એક વિધવા કણબણ છોકરાની સંભાળમાં આવે છે અને ; ‘ અહીં રાત રહેવાનું કહેતા લાજતો નથી? ચૂલામાં જાય તારો છોકરો ! હું આખી રાત તારાવાંઢાના ઘરમાં છોકરું સાચવવા રઉ ? મને તેં એવી નકટી જાણી ?’ કહી ગાળો આપીને જતી રહેછે .

છેવટે જેને આવવા માટે સ્પષ્ટનાનો તાર કર્યો હતો તેં ચંદ્રભાલની ભાભી આવીને ઉભી રહે છે !

નાનો તાર પોંચ્યોતો તોયે લાખ વાતે આયા વિના રઉ ?રઈ કેમ શકાય ?” લાંબી મુસાફરીએથી આવેલી ભાભી કહે છે!

ચંદ્રભાલ સમક્ષ પોતાની સાહિત્ય સખીઓ ને મિત્ર પત્નીઓના મધુર ચહેરા સળવળી રહ્યા હતા ત્યાં ઠેબું આવ્યું . જુના ઢેબરાંની ગંધમાં અપચાના ઝાડાંની વાસનું મિશ્રણ હતું . આવનાર સ્ત્રી [ ભાભી] ના હાથમાં વીસેક ચોમાસાં ખાધેલી એક જૂની ટ્રંક હતી . એણે ચંદ્રભાલનાં દુખણાં લીધાં.. એમાંથી છીંકણીની ગંધ આવી ..

મરતી મરતી પોગી હો ભાઈ ! રસ્તામાં સુરતથી મને ઝાડો ને ઉલ્ટી , ઝાડો ને ઉલ્ટી, શરૂ થિયાં ..તમારા પુણ્યે પોગી છું !’

અહીં મેઘાણી એક શબ્દ પણ દિયર ભોજાઈના વિષે કહ્યા વિના ઘણું કહી દે છે .. ચીસો પડતા બાળકને ચીંથરું છોડીને ભાભી ગાંઠિયાનો ટુકડો ખવડાવે છે ને બાળક શાંત થઇ જાય છે .

અઠવાડિયા પછી બાળકને પ્રેમથી ગંવાર સ્ત્રી પોતાની ઘેર લઇ જાય છે અને બાળકનાં રોગો પણ ગંવાર ભાઈ ભાભીના પ્રેમ હેઠળ અદ્રશ્ય થઇ જાય છે . બે વર્ષમાં બાળક સરસ થઇ જાય છે .. ચંદ્રભાલ પણ સાહિત્યમાં ખુબ આગળ વધી જાય છે .. એની હ્ર્દયસ્પર્શી વાર્તાઓ વાંચીને પેલી સખીઓ ; “ તમારી બધી વાર્તાઓ જેટલી વાર વાંચીએ છીએ એટલી વાર રડીએ છીએએમ લખે છે .

બે વાર્તા સંગ્રહ પોતાનાં ભાઈ ભાભીને અર્પે છે.

ભાઈ ભાભીને છોકરાં થતાં નહોતાં . ચંદ્રભાલ ક્યારેય પોતાના છોકરાને મળવા ગયો નથી .કહે છે , ‘ તો હવે એનો છોકરો છેજીવે કે મરે!

પણ ત્રણેક વર્ષે હવે ચંદ્રભાલને વિચાર આવે છે ,’ પરણવું નથી . મુક્ત જીવન શું ખોટું છે ?

બાળકને પાછું બોલાવી લઉં? મારે સોબત થશે અને કોઈ નોકર રાખીશ! એ પત્ર દ્વારા બાળક પાછું માંગવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરે છે અને ભાભી જેનના જીવનમાં બાળક ઓતપ્રોત થઇ ગયું છે , તે સહેજ પણ આનાકાની વિના બાળકને મુકવા આવે છે !

છોકરો ભાભીનો હેવાયો છે એટલે ચંદ્રભાલ ખિજાયો ; ‘ છોકરાને આટલો બધો શો હેડો? તમે એને પંપાળો .. એ ભાભીને કહે છે

હું શું કરું ભાઈ ? ‘ ભાભી છાનાં છાનાં રડતાં.

હેડો કેવી રીતે છોડાવવો ? પોતાના પરથી હેત ઉતારીને બીજાના કંઠે કેવી રીતે પહેવરાવવું ? ‘

તમે જશો એટલે તો એની જાતે ઠેકાણે આવી જશે !’

હવે એને ફરી પાછી ભાભીના નાહ્યા વિનાનાં દેહની , કપડાંની ,છીંકણીની ,દુર્ગંધ આવવા લાગી

અને છેવટે ભાભી અને બાળક ઉપર ગુસ્સો કરીને , જે ગાંઠિયા નો ટુકડો ભાભીએ ત્રણ વર્ષ પહેલાં બાળકનાં મોમાં મુકેલો અને બાળક શાંત થઇ જતાં ચંદ્રભાલે શાંતિ અનુભવેલી , બસ રીતે બાળકને ભાભીના ખોળામાં બેસીને ગાંઠિયા ખાતાં જોઈ વાડકી ખુંચવી લે છે અને પછાડે છે . વાર્તા ત્યાં પુરી થાય છે .

વાર્તા મને કેમ ગમી ? આજે પણ સમાજમાં અમેરિકા આવીને પોતાનું જીવન બનાવનારા માં બાપ વતનમાં બાળકોને મૂકીને પોતાને મરજી પડે ત્યારે બાળકોના દિલ સાથે ખેલતાં નથી ,શું ? જ્યાં લાગણીનો તંતુ બંધાઈ ગયો છે તેવાં ભાઈ ભાભી શું અપને સમાજમાં જોતાં નથી ? પોતાની સગવડનો વિચાર કરતાં મા કે બાપને આપણે જયારે સમાજ માં જોઈએ ત્યારેચંદ્રભાલનાં ભાભીવાર્તા યાદ આવે .. વાચકને બસ વિચારબિંદુએ છોડીને મેઘાણી આપણાં lમન માં રમ્યા કરે : શું થયું હશે પછી ? શું બાળક ભાભી સાથે પાછું ગયું હશે ? કે ચંદ્રભાલે એને પરાણે રાખ્યું હશે ? તમે શું માનો છો ? મેઘાણીના વાર્તા વૈભવ વિષે ઘણું લખી શકાય પણ અપને મહત્વના સીમા ચિન્હો વિષે જ જોઈશું

મેઘાણીની બહુજ પ્રસિદ્ધ વાર્તા વિષે આવતે અંકે.,

૨૫ – સદાબહાર સૂર- અવિનાશ વ્યાસ- રાજુલ કૌશિક

અવિનાશ વ્યાસ એટલે પત્થરમાં પણ પ્રાણ પ્રતિષ્ઠા કરે એવા ગીતકાર. શહેરોને પણ બોલતા કરી દે એવા ગીતકાર, બેજાન સડકોમાં પણ એમને કાવ્યત્વ દેખાય. પ્રકૃતિમાંથી પ્રગટતા સંગીતને એ શહેરોની ઈમારતોમાંય સાંભળી શકે અને આપણને પણ સંભળાય એવી રીતે એ શહેરોને બોલકા કરી દે.

મુંબઈ એક એવી નગરી જ્યાં હરએક પ્રતિભાવંત વ્યક્તિને પોતાની જાતને સિદ્ધ કરવાનું પ્લેટફોર્મ મળે. આપણા આ સવાયા ગુજરાતી ગીતકારને પણ મુંબઈમાં પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત થઈ એટલે એમણે અમદાવાદની જેમ મુંબઈને પણ ગાતું કર્યું. અમદાવાદ એમની જન્મભૂમિ હતી તો મુંબઈ એમની કર્મભૂમિ બની રહી. સ્વાભાવિક છે જન્મભૂમિ માટે ગીતરચનાઓ કરી એવી રીતે કર્મભૂમિ માટે પણ કરી છે એટલું જ નહીં પણ એમણે મોહમયી મુંબઈથી માંડીને રંગીલા રાજકોટ અને પાટણને પણ પ્યારું ગણીને એની પર રચનાઓ કરી હતી. એમણે મુંબઈના લોકો, મુંબઈની રહેણીકરણી, મુંબઈની આબાદીને એક કરતાં વધારે ગીતોમાં ઢાળી છે. આજે એમાનાં કેટલાંક ગીતોનો અહીં ઉલ્લેખ કરવો છે.

આ મુંબઈ છે, જ્યાં ભઈ કરતાં ઝાઝી બઈ છે..

આ મુંબઈ છે………..

નહી એકરંગી, નહી બેરંગી, જ્યાં પચરંગી વસ્તી,

અરે જોગી, ભોગી,રોગી સૌની સરખી તંદુરસ્તી,

અરે વાટે, હાટે, ઘાટે જ્યાં મોંઘવારી સસ્તી,

ને પેટ ભૂખ્યું પણ તનને માટે ટાપટીપ છે સસ્તી,

અરે છેલછબીલી અનેકની પણ કોઈની ક્યાં રહી છે? .

આ મુંબઈ છે…

મુંબઈના આ ગીતમાં તો સાચે જ એ દિવસોથી માંડીને આજના મુંબઈને એમણે આબેહૂબ વણવ્યું છે.  આ રંગબેરંગી મુંબઈને જે જાણે છે એમનેય ખબર છે કે અહીં એક તરફ જીવનભરની આબાદીના કિસ્સા છે તો એની બીજી બાજુ જીવવા માટે મરણીયા થતાં લોકોની બરબાદીનાય કારમા કિસ્સા છે.

મુંબઈમાં શેઠ, શરીફ, ગરીબ, નોકર અને ઘરઘાટીથી ઉભરાતી ચોપાટીની મદમાતી સાંજ પણ છે. અહીં પેટે પાટા બાંધીને જીવતા લોકો છે તો પત્થર પર પાટું મારીને પૈસા પેદા કરતાં લોકોય છે. અવિનાશ વ્યાસ પાસે શબ્દોનો એવો વૈભવ હતો જેનાથી એ આપણી નજર સમક્ષ મુંબઈને એમણે જેવું જોયું, જાણ્યું છે એવું તાદ્રશ્ય કર્યું છે.

આવા મુંબઈ માટે વળી એમણે બીજા ગીતમાં એમ પણ લખ્યું છે કે….

“લોકો સૌ કહે છે કે મુંબઈમાં છે બહુ કમાણી

પણ મુંબઈની કમાણી મુંબઈમાં જ સમાણી..

જેવું ના સૂકાયે મુંબઈના દરિયાનું પાણી,

એવી ના સૂકાયે કોઈ દિ મુંબઈની જવાની…”

મુંબઈમાં ચપટીમાં બસ્સો પાંચસો વાપરી નાખતા લોકો છે અને દિવસ દરમ્યાન માત્ર બસ્સો પાંચસો પર ટકી રહેતા લોકો પણ છે. મુંબઈની કમાણી કેમ કરીને મુંબઈમાં સમાણી એ તો મુંબઈના વતની જ જાણે પણ આજે આંધળી માનો કાગળ યાદ આવી ગયો. એવા કેટલાય મા-બાપ હશે જેમણે પેટે પાટા બાંધીને આ મહાનગરમાં કમાવા મોકલેલા સંતાનોની કમાણી અહીંની અહીં જ હોમાણી હશે !

અહીં મહેલ જેવા મકાનોમાં એકલદોકલ રહેતા લોકોની કથા છે અને ચાલીની બાર ફૂટની ઓરડીમાં માંડ સમાતા લોકોની વ્યથાય છે. મુંબઈમાં જેટલી કોમ એટલી ભાષા છે. કોણ ક્યાંથી આવ્યું છે એની પરવા કર્યા વગર એને સમાવી લેતું મુંબઈ છે અને અવિનાશ વ્યાસે આ મોહમયી, માયાવી મુંબઈના સારા-નરસાં પાસાને શબ્દોમાં ઢાળી સંગીતમાં મઢ્યા છે.

આખો દિવસ અફરાતફરીમાં જીવતાં લોકોથી ખીચોખીચ ભરેલા મુંબઈની સાથે એમણે રંગીલા રાજકોટને પણ મન મુકીને નવાજ્યું છે.

અવિનાશ વ્યાસ તો રાજકોટને તો માલિકની મહેરથી મહોરતા શહેર તરીકે ઓળખાવે છે. જ્યાં માલિકની મહેર હોય ત્યાં લોકો રૂડાં અને દિલના દિલેર હોય એ સહજ છે.

જેની પર માલિકની મહેર છે, રાજકોટ રંગીલું શહેર છે,

લોક રૂડાં ને દિલના દિલેર છે, રાજકોટ રંગીલું શહેર છે.

સૌ જાણે છે કે પેંડા તો રાજકોટના જ પણ રાજકોટના રસ્તા વિશે સાવ અનોખી રીતે અવિનાશ વ્યાસે એના વિશે કહ્યું છે કે

“રોડમાં રોડ એક ધર્મેન્દ્ર રોડ છે,

હેમામાલિની નથી એટલી જ ખોડ છે,

અહીં પેંડાવાળાને લીલાલહેર છે,

રાજકોટ રંગીલું શહેર છે….

“હરિ મારું ગાડું તું ક્યાં લઈ જાય કાંઇ ન જાણું” કે “હરિ હળવે હળવે હંકારે મારું ગાડું ભરેલુ ભારે” જેવા ચિંતનાત્મક ગીતોની રચના કરનાર ગીતકાર આવી હળવી શૈલીમાં, એકદમ મઝાના શબ્દોમાં આવી વાત કરી શકે એ એમની કવિ કલ્પનાના  બે અંતિમ છેડાની જાણે અવસ્થા દર્શાવે છે. કેટલી સરસ રીતે એ કોઈપણ વિષયના વૈવિધ્યને પણ એ ખુબ સરસ રીતે ન્યાય આપી જાણે છે !

૧૯૮૧માં પંખીનો માળો ફિલ્મ માટે લખાયેલા આ ગીત પછી તો કદાચ રાજકોટની સૂરત બદલાઈ ગઈ હશે પણ હજુ કેટલીક વાતો તો રાજકોટની પહેલાની જેમ અકબંધ હશે. પેઢી બદલાઈ હશે પણ રાજકોટનો સાંગણવા ચોક અને એનું નામ તો આજે પણ છે. રાજકોટના રેસકોર્સ પર ઘોડલાંના બદલે હાથમાં હાથ નાખીને ફરતાં પ્રેમીઓના જોડલાં ય આજે જોવા મળતાં હશે.

નામ જુઓ રેસકોર્સ મળે નહીં ઘોડલાં,

હાથોમાં હાથ નાખી ફરે અહીં જોડલાં,

પણ ઘોડલાં ને જોડલાંમાં ફેર છે, રાજકોટ રંગીલું શહેર છે….

રેસકોર્સ જ નહીં આજીનો ડેમ પણ જાણે કે નિર્જીવ છે પણ એની  પર વિહરતાં પ્રેમીઓને લઈને અવિનાશ વ્યાસે એને પણ જીવંત કરી દીધો છે.

હે આજીના ડેમ પર પ્રેમીઓનો ખેલ છે,

સૌ જાણે કુંવારા પણ ભાઈ પરણેલ છે,

એક રસ્તા પર ને બીજી ઘેર છે, રાજકોટ રંગીલું શહેર છે.

રાજકોટ રંગીલું શહેર તો છે જ પણ અહીં એક અનેરો ઈતિહાસ રચાઇ ગયો છે એની ક્યાં સૌને જાણ છે? અહીંની આલ્ફ્રેડ હાઈસ્કૂલમાં ગાંધીબાપુએ અભ્યાસ કર્યો છે એનો ઉલ્લેખ કરીને રંગીલા રાજકોટ અને અહીંના ઉમદા ઉછેરને અવિનાશ વ્યાસે ગૌરવ પ્રદાન કર્યું છે.

Rajul Kaushik
http://www.rajul54.wordpress.com

કલમના કસબી : કનૈયાલાલ મુનશી – 23


ગત બે અંકમાં આપણે  પૌરાણિક ઐતિહાસિક નવલકથા
‘ ભગવાન પરશુરામ ‘ ના પ્રથમ બે ખંડનું મુનશીની કલમે આલેખાયેલ અદભુત ચિત્રણ માણ્યું. ત્રીજા ખંડની શરૂઆતમાં  ભદ્રશ્રેણ્ય અને ભાર્ગવને સમાચાર મળે છે કે સહસ્ત્રાર્જુન યાદવ અને ભૃગુઓના સંહાર માટે મોટું સૈન્ય મોકલી રહ્યો છે. ભાર્ગવ કહે છે કે સહસ્ત્રાર્જુન આવી પહોંચે એ પહેલાં બધાએ અહીંથી નીકળી જવું અને આર્યાવર્ત પહોંચી જવું. મુનશી ફરી અહીં એક માનવેતર પાત્ર આલેખે છે – કાપાલિકોની ગુરુ,બસો વર્ષની ઉંમરની, અઘોરચક્રઅધિષ્ઠાત્રી, ત્રિકાળદર્શી સિદ્ધેશ્વરી મહાદંતી. જેની કથા વાચકને ડર, આશ્ચર્ય, પ્રેરકતા જેવા વિવિધ ભાવોના સમુદ્રમાં ભીંજવે છે.

યાદવો અને ભૃગુઓ જ્યાં કદી મનુષ્ય સંચર્યો ન હોય એવા રસ્તે આર્યાવર્ત જવા નીકળી પડ્યા. રસ્તામાં આતિથ્ય આપતાં જંગલોના બદલે રણ દેખાતાં, ઝરણામાં પાણી ન હતાં, તાપ અંગારા વરસાવતો, ભૂખ, તરસ અને રોગ તેમના નિત્ય સહચારી થઈ બેઠાં હતા. આવી વિષમ પરિસ્થિતિમાં પણ ભાર્ગવ ‘ અડગતામાં મરવું એ જ જીવન ‘ એવો સંદેશ આપી રહ્યા. એટલું જ નહિ પણ બધાને સરસ્વતી નદીના કાંપ પાર કરાવી નદીના બીજા કાંઠે લાવ્યા, જ્યાં સરસ્વતીના અમૃત સમા મીઠાં પાણીએ તેમને નવજીવન આપ્યું. પણ પાછળ સહસ્ત્રાર્જુના સેનાપતિ રુરુનું વિનાશક ઝનૂનભરેલું સૈન્ય પણ આવી પહોંચ્યું. દ્વેષનો દાવાનળ સળગી ઉઠયો ને  સૌ એકબીજાને મારવા ને ડુબાડવા લાગ્યા.

આર્યાવર્ત પહોંચતાં પહેલાં ભાર્ગવને જાણ થઈ કે તેમના બે ભાઈઓ પિતૃલોક સંચર્યા છે. ત્રીજા ભાઈ યુદ્ધમાં જવાની તૈયારી કરી રહ્યા હતા. પિતાજી ભૃગુશ્રેષ્ઠ કોઈ જોડે બોલતા નથી અને એકલા સરસ્વતીના તીરે આંટા મારે છે. તો માતા રેણુકા ઉર્ફે અંબા  આશ્રમ છોડી ગાંધર્વરાજને ત્યાં જઈ રહ્યા છે. આ જાણી ભાર્ગવ આશ્રમ પહોંચે છે. મહર્ષિ જમદગ્નિની કરુણાજનક સ્થિતિ જોઈ કંપતા હૃદયે ભાર્ગવ પિતાના ચરણોમાં પડી જાય છે.
વૃદ્ધ મહર્ષિ : ” હું પિતા નથી. મને પુત્ર નથી. તું કોણ છે, હું જાણતો નથી.”
ભાર્ગવ: પિતાજી! હું રામ – તમારો નાનો છોકરો – સહસ્ત્રાર્જુન ઉપાડી ગયો હતો તે. મહર્ષિ જમદગ્નિ!”
મહર્ષિ: એક હતો જમદગ્નિ. એ મરી ગયો ને યમલોકમાં ગયો. એ આર્યોનો વિનાશ અટકાવી ન શક્યો. વિશ્વામિત્રને વિજય અપાવી ન શક્યો. ભૃગુઓના તેજ, વીર્ય ને શુદ્ધિ સાચવી ન શક્યો. એના શિષ્યોમાં વિદ્યા ન હતી. ન એ જીતી શક્યો, ન એ સંહાર અટકાવી શક્યો. એના પુત્રોની માતાએ પતિની આજ્ઞા વિરુદ્ધ ગાંધર્વરાજ જોડે રહી પત્નીવ્રત લોપ્યું. મારો એક પણ પુત્ર એવો નથી કે રેણુકાનો વધ કરી પિતાનું ગૌરવ ને શુદ્ધિ સંભાળે…છોકરા! ચાલ્યો જા.”
થરથરતા પગે દૂર જતા પિતાને ભાર્ગવ જોઈ રહ્યા ને મહાદંતીના તેજને શરમાવાનારી આંખોમાંથી અશ્રુબિંદુ પડ્યું. ભાર્ગવ માતા પાસે જાય છે પણ તેમને માન્યામાં નથી આવતું કે લોકોની અંબા કલ્યાણી ગાંધર્વ જોડે નાસી ગયેલી પતિત આર્યા કઈ રીતે હોઈ શકે. ભાર્ગવ માતા પાસેથી સત્ય જાણવા માગે છે કે એવો કયો ધર્મ જણાયો કે તેમણે પતિની આજ્ઞા લોપી. માતા ભાર્ગવને ગાંધર્વરાજ પાસે લઈ જાય છે અને બતાવે છે કે રક્તપિત્તથી પીડાતા લોકોની સારવાર અર્થે તે અહીઁ રોકાઈ હતી. ભાર્ગવ તેને કહે છે “તેં જે સેવા કરી છે તે બીજું કોઈ ન કરી શકે. તું પતિપરાયણા છે. વિશુદ્ધિ હોય ત્યાં અધર્મ ન હોય.તેને કોઈ અપકીર્તિ નહિ મળે.જગતને આ માનવું જ પડશે.”  ભાર્ગવ રેણુકાને લઈને મહર્ષિ જમદગ્નિ પાસે જાય છે. મહર્ષિ તેનો શિરચ્છેદ કરવા કહે છે. ભાર્ગવ તે માટે તૈયાર થાય છે ને કહે છે કે પિતાની આજ્ઞાને માથે ચડાવીશ. પણ પછી મારે જીવવું નથી.
ભાર્ગવ : ” પિતાજી! અધર્મ આચારમાં નથી, એમાં રહેલી દૃષ્ટિમાં છે. નહીંતો મરણપથારીએ પડેલા રક્તપિત્તિયાની સેવા કરનાર અંબા પરમ કલ્યાણીને પાપાચારી માની બેસત નહીં. મિથ્યા અભિમાનથી નહિ, સામર્થ્યથી જ આર્યત્વ સચવાય છે.”
રેણુકા: “બેટા! મારી આજ્ઞા છે – છેલ્લી, મારો શિરચ્છેદ કર અને પિતાની ક્ષમા માગ.”
ભાર્ગવ: “પિતાજી ક્ષમા કરો. આપની આજ્ઞા માથે ચડાવું છું – અંબાનો વધ કરું છું. “
મહર્ષિ : ” અંબા, મેં તારો વધ કર્યો. તારા પુત્રે તને સજીવન કરી. રામ! પરશુ ફેંકી દે. હું મારી આણ પછી ખેંચી લઉ છું. “

ચક્રવર્તી સહસ્ત્રાર્જુને આર્યાવર્ત ને રાખમાં રોળ્યું પણ મહર્ષિ જમદગ્નિએ નમતું આપ્યું નહોતું. તેથી સહસ્ત્રાર્જુન મહર્ષિને ઝાડ સાથે બાંધી તેમના શરીરમાં તીર મારી તેમને પીડા આપી  રહ્યો હતો. ભાર્ગવે એવો વ્યૂહ રચ્યો કે  ત્રણે દિશામાંથી ભાર્ગવ આવી રહ્યા છે એવા સમાચાર સહસ્ત્રાર્જુનને મળ્યાં. એક દિશાએથી હરિતનું સૈન્ય, બીજી દિશાએથી ભરતોનું સૈન્ય અને ત્રીજી દિશાએથી ભાર્ગવ આવ્યા.આ સંહાર તાંડવમાં સહસ્ત્રાર્જુન અને ભાર્ગવ આમને સામને આવી ગયા ને છેવટે ભાર્ગવને હાથે સહસ્ત્રાર્જુને પરાજિત થઈને જાન ગુમાવ્યો.

આ કથામાં મુનશીની કલમનો કમાલ કથાના પાત્રોના મુખે સાંભળવા મળે છે. તેમાં જે શાણપણ અને સંદેશ છે તે કાલાતીત છે. કોઈ પણ સ્થળ, કાળ અને સમયને અતિક્રમીને આ સત્ય આજે પણ અપનાવવાની જરૂર હોય એવું લાગ્યા વગર રહેતું નથી.

વિશ્વામિત્ર: ‘ માનવી માત્રને માટે મારાં આંસુ વહ્યા છે ને મારી આંસુની સરિતામાંથી મને સત્યો દેખાયાં છે. માનવી માનવીના ભેદ મેં ટાળ્યા છે. આર્યત્વ નથી રંગમાં –  નથી કુળમાં  –  જ્યાં દેશને શરણ જવાની શક્તિ છે ત્યાં આર્યત્વ છે. મારે આર્ય – અનાર્યના ભેદ ટાળવા હતા. માનવી માનવીના ભેદ તો આર્યત્વને કલંકિત કરે છે. જ્યાં સંસ્કાર ત્યાં આર્યતવ. આર્ય ને દસ્યુઓના વર્ણભેદ પર રચાયેલ સૃષ્ટિ મહાન અસત્ય છે. મેં વર્ણભેદ ભુલાવ્યો – સંસ્કાર ભેદ શીખવ્યો. જે તપ ને વિદ્યા મેળવે તે આર્ય.

દુષ્યંત: ” કાલે જેને વીરતા કહેતા હતા તેમાં આજે બધાને મૂર્ખાઈ દેખાય છે. સહચર કોઈને ગમતો નથી. દરેક પોતાનો લાભ શોધી રહ્યા છે. “

ભાર્ગવ: ” પરાજય તો મહાન છે, હું તો એને સદા ભેટતો આવ્યો છું. એ વિપત્તિ વીરોને તાવે છે. તેમનું કાંચન પ્રગટાવે છે. એમાંથી જ સામાન્યો  છૂટા પડે છે, અને અધોગામી બને છે, અને શુરો અલગ થઈને ઉન્નત માર્ગે વિહરે છે. હાર શું? જીત શું? કાયરોની શબ્દજાળ ભેદીએ. હાર – જીત મૃત્યુ પામેલા વીરોની સંખ્યામાં છે?  વિનાશ થયેલી સમૃદ્ધિની ગણનામાં ? ના – ના. જીવન ઉન્નત કરે તે વિજય – જે ન કરે તે પરાજય. જ્યાં શ્રદ્ધાભર ઉત્સાહ નથી ત્યાં પરાજય; જ્યાં શ્રદ્ધા ને ઉત્સાહ છે ત્યાં પરાજય કદી હોય નહિ. વિજય તો ક્ષણજીવી ફૂલ છે. આ પળે વિકાસ, પેલી પળે કરમાય. એનાથી પર – ચિરંજીવ – છે આત્મશ્રદ્ધા, અણનમ શક્તિની જનેતા. જ્યારે આત્મશ્રદ્ધા ચળે ત્યારે પરાજય આવે. પ્રાપ્ય – અપ્રાપ્ય ની ચિંતા કરીને આપણે આત્મશ્રદ્ધા ખોઈએ છીએ. પ્રાપ્ય માટે લડે એ માનવી; અપ્રાપ્ય માટે લડે એ મહાત્મા. પ્રાપ્યતાની મર્યાદા શોધવામાં જ પરાજયના પાયા ચણાય છે. “

ભાર્ગવ: “હું તો અપ્રાપ્યનો મંત્રદૃષ્ટા છું. હું મરી જઈશ  તોયે મૃત્યુનો સ્વામી બનીને. મારા મરણમાંથી ઉત્સાહ અને શ્રદ્ધાની છોળો ઉડશે. તેની આંચ આજના નહિ તો આવતીકાલના વીરોને લાગશે. આર્યત્વનો ધ્વજ તે ફરી  ફરકાવશે ને અનંત કાળ સુધી આગળ ધપતો લઈ જશે. “

પરાશર મુનિ: “હિંસા કદી જીતી નથી. કદી જીતવાની નથી. દ્વેષ સળગે ત્યારે દ્વેષી થવામાં વીરતા નથી.  દ્વેષ જીતવામાં સામર્થ્ય છે. સમરાંગણમાં એક બીજા પર ઝેર ઉછળે છે. એકબીજાને વિનાશવાનું ઝનૂન ઉપાડે છે . ક્યારે તમે બધા આ વિનાશકતાની નિરર્થકતા સમજશો? હિંસાના બી વાવે ઝેરના વન ઊગશે. ક્યાં સુધી આ  નિરર્થક વિનાશ વેરશો? દ્વેષ તમને તારશે નહિ, બાળીને ભસ્મ કરશે.”
 
આજે જ્યારે વિશ્વ ધર્મ,સત્તા(આર્થિક, રાજકીય, સામાજિક),યુદ્ધ, સામ્રાજ્યવાદ અને અન્ય કારણોસર આતંકવાદ અને અત્યાચારનો સામનો  કરી રહ્યું છે ત્યારે પૌરાણિક નવલકથાની વાત કેટલી યથાર્થ લાગે છે! એ જ છે દીર્ઘદ્રષ્ટા અને આર્ષદ્રષ્ટા મુનશીની કલમનો કસબ!

રીટા જાની.

૨૪ – मेरे तो गिरधर गोपाल : અલ્પા શાહ

શ્રી કૃષ્ણની વ્રજલીલા –મીરાંબાઈના પદોને સથવારે…. – પ્રસ્તાવના

“कृष्णस्तु भगवान स्वयम”

શ્રી શુકદેવજીની ઉપરની ઉક્તિ અનુસાર, એક માત્ર શ્રી કૃષ્ણ જ પરમ પુરુષ ભગવાન છે.શ્રી કૃષ્ણને પૂર્ણ અવતાર ગણવામાં આવે છે કારણકે તેઓ ૧૬ કલાઓથી યુક્ત છે અને માનવજીવનના સમસ્ત પાસાઓની છણાવટ તેમણે તેમના જીવન દરમિયાન વિવિધ લીલાઓ દ્વારા કરેલ છે. તેમની દરેક લીલાઓની ભીતરમાં સર્વદા લોક-હિતની ભાવનાનો ઉદેશ્ય હતો. શ્રી કૃષ્ણજ એક એવા પરમેશ્વર છે કે જે સર્વગુણ સંપજ્ઞ છે અને જીવનના સર્વે ક્ષેત્રોમાં તેમનો અધિકારપૂર્વકનો પ્રભાવ ધરાવે છે.આપણે સૌ જાણીએ છીએ તેમ શ્રી કૃષ્ણએ તેમના જીવન ની મહત્તમ લીલાઓ વ્રજભૂમિમાં કરી હતી. શ્રી વૃંદાવનની આજુબાજુ નો ૮૪ કોશનો જે વિસ્તાર છે તે વ્રજભૂમિ તરીકે ઓળખાય છે.આ વ્રજ-ભૂમિનું હિન્દૂ સંપ્રદાયમાં એક વિલક્ષણ માહાત્મ્ય છે.અહીંની પાવન રજમાં પૂર્ણ પુરુષોત્તમ શ્રી કૃષ્ણે સાકાર-સગુણ સ્વરૂપે લીલા કરેલ છે. આ અદભુત ભૂમિ માં વિચરણ કરતા કરતા અથવા આ ભૂમિનું સ્મરણ કરતા કરતા શ્રી કૃષ્ણની વ્રજ લીલાઓમાં ડૂબી જઈને શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે જે પ્રેમનો પ્રાદુર્ભાવ થાય છે તેજ વ્રજભાવ છે.મીરાંબાઈ કે જેમણે શ્રી કૃષ્ણને પોતાનું સર્વસ્વ સમર્પણ કરી દીધેલું, તેમના માટે આનંદ,શાંતિ, પ્રેમ અને કલ્યાણ ના પરમાધાર રૂપ વ્રજભાવને આત્મસાત કરવો એ એક સાહજિક ઘટના હતી.

મીરાંબાઈના જીવન પર વ્રજભાવ અને વ્રજલીલાનો ખુબ ઊંડો પ્રભાવ છે.મીરાંબાઈએ વ્રજભાવ ને કેન્દ્રમાં રાખીને લગભગ ૪૦૦ જેટલા પદની રચના કરી છે.મીરાંબાઈના વ્રજભાવના પદોમાં મુખ્યત્વે ચાર ભાવોનું પ્રાધાન્ય જોવા મળે છે. પ્રથમ છે વાત્સલ્યભાવ. વાત્સલ્યભાવના પદો કે જેમાં મીરાંબાઈએ યશોદામૈયા બનીને તેમના લાલાની પ્રમુખ લીલાઓનું વર્ણન કર્યુંછે. આ પદોમાં મીરાંબાઈએ લાલાની બાળલીલાઓ થી માંડીને કિશોરાવસ્થાની નટખટ લીલાઓનું વર્ણન કરેલું છે અને લાલાને પોતાના વાત્સલ્યભાવથી તરબોળ કરી દીધો છે. બીજો ભાવ છે માધુર્યભાવ. માધુર્યભાવના પદોમાં મીરાંબાઈ એ શ્યામસુંદરના શૃંગાર,મોરમુકુટ, વાંકડિયા કેશ,પીળા પીતામ્બર, બંસીધરની ત્રિભંગી મરોડ અને મંદ મંદ મધુર મુસ્કાન નું તાદ્રશ વર્ણન કરેલ છે. જાણેકે મીરાંબાઈ પોતે સદેહે શ્યામસુંદરની સમીપ ના હોય! ત્રીજો પ્રમુખભાવ છે એ છે સખ્યભાવ. આ ભાવના પદોમાં મીરાંબાઈએ ક્યારેક રાધા બનીને પોતાના શ્યામમાટેની અલૌકિક પ્રીત પ્રગટ કરીછે તો ક્યારેક ગોપી બનીને શ્રીકૃષ્ણના સહવાસની તેમના હૃદયમાં જે ટીસ ઉઠતી હતી તેને શબ્દદેહ આપ્યો છે.ગોપીભાવના જે પદો છે તેમાં મીરાંબાઈ પૂર્વ જન્મમાં દ્વાપર યુગની ગોપી હતા તેનો પણ સંકેત મળે છે. તો વળી આ પદોમાં રાસલીલાને પણ મીરાંબાઈએ આવરી લીધી છે. અને ચોથો અને છેલ્લો ભાવ જે છે એ છે વિરહભાવ.મીરાંબાઈના વિરહભાવના પદોમાં જયારે કૃષ્ણ વ્રજભૂમિ છોડીને મથુરા પ્રસ્થાન કરી જાય છે ત્યારબાદ રાધાની અને ગોપીઓની શું હાલત થાય છે તે કરુણભાવોનો સમાવેશ કર્યોછે. તે ઉપરાંત આ પદોમાં ઉદ્ધવલીલાનો સમાવેશ પણ કર્યો છે.

આમ મીરાંબાઈએ તેમના વ્રજભાવના પદો દ્વારા શ્રી કૃષ્ણની સમગ્ર વ્રજ-લીલા ને આવરી લીધી છે. આપણે પણ આ લેખમાળામાં આ દરેક ભાવ પર રચાયેલા પદોનું ખુબ નજીકથી રસપાન કરીશું અને મીરાંબાઈના પદો થકી તેમના મનોભાવોની જરાક વધુ સમીપે જવાનો પ્રયત્ન કરીશું. મીરાંબાઈના વ્રજભાવના પદો તેમના પદસંગ્રહ ના શિરમોર જેવા છે.અને કેમ ના હોય? વ્રજ-ભૂમિ અને વ્રજ-રજ એતો પરમ પુણ્યકારક ભૂમિ છે જ્યાં પ્રભુએ સ્વયં વિચરણ કર્યું છે.જે સુખ-સુવિધા શ્યામસુંદરને વ્રજભૂમિમાં પ્રાપ્ત થઇ હતી, જે લાડ-પ્યાર પ્રભુને વ્રજભૂમિ માં મળ્યા હતા, જે ચેનની ઊંઘ પ્રભુને વ્રજભૂમિમાં પ્રાપ્ત થઇ હતી એવી વ્રજની બહાર ક્યારેય નથી થઇ શકી. જેવીરીતે શ્રીમદ ભાગવદનો બારમો સ્કંધકે જેમાં શ્રીકૃષ્ણના પ્રાદુર્ભાવની કથા છે તે શ્રી ઠાકોરજીનું હૃદય ગણવામાં આવે છે તેજ રીતે  મીરાંબાઈના વ્રજભાવના પદો એક રીતે હૃદયના સ્થાન પર છે તેમ કહી શકાય.

તો ચાલો, આપણે પણ આવતા લેખથી મીરાંબાઈના પદો થકી શ્રી કૃષ્ણના હૃદયની વધુ નિકટ જવાની સફર આદરીએ.આશા રાખુંછું કે તમને પણ મારી સાથે આ સફરે આવવું ગમશે. જય શ્રી કૃષ્ણ!

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

 અલ્પા શાહ

૨૩ – કબીરા

કબીરબીજક-વસંત-૩

કબીર એક એવું વ્યક્તિત્વ છે, જેણે પોતાના વિચારોને કોઈથી પણ ડર્યા વગર બેધડક લોકો સમક્ષ રજૂ કર્યા છે. જે વાત તેમને વ્યાવહારિક ન લાગે તે તેમણે સ્વીકારી નથી અને તેનો વિરોધ પણ ખુલ્લેઆમ કર્યો છે. વસંતમાં આલેખાયેલ કબીરની વિચારયાત્રાને અને કબીરવાણીને સમજવા કોશિશ કરીએ.

વસંતના ૯ થી ૧૨ પ્રકરણનાં કુલ ૨૧ દોહામાં તેમણે માનવ જન્મ કેટલો દુર્લભ છે તેની અને આપણા શરીરની ક્ષણભંગુંરતાને સરળ શબ્દોમાં સમજાવી છે. ગમે તેવો, આખી પૃથ્વીનો સમ્રાટ પૃથુ હોય કે બળવાન રાવણ કે દુર્યોધન હોય, ભક્ત હોય કે દાનવીર બલિરાજા હોય કે ભોગી હોય સૌએ મરણને શરણ તો થવું જ પડે છે. દરેક મનુષ્યનો અંત તો નક્કી જ છે એટલે જ કબીર કહે છેઃ

એસો દુર્લભ જાત સરીર, રામનામ ભજુ લાગૂ તીર….

એટલે ક્ષણભંગુર શરીરમાંથી પ્રાણ ચાલ્યો જાય તે પહેલાં અવિનાશી રામનું ભજન કરી લેવું જોઈએ.

વસંત-૧૦ માં તેમણે તે સમયની રાજકીય, ધાર્મિક અને સામાજિક સ્થિતિમાં સર્વે પંડિતો, યોગીઓ, મુલ્લાઓ વગેરે સૌ પર, કોઈની પણ બીક વગર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. યોગીઓ હઠયોગનાં, પ્રાણાયામનાં પ્રદર્શન યોજીને પોતાની અંદર રહેલી અહંકાર વૃત્તિને પોષે છે. પંડિતો પોતાની પંડિતાઈનું અભિમાન કરે છે. મુસલમાનોમાં જ્ઞાની ગણાતાં મૌલવી કુરાન વાંચી મદમસ્ત રહે છે. સંન્યાસીઓને પોતાના આત્મજ્ઞાનનું અભિમાન હોય છે. તેનું ઉદાહરણ આપતા કબીર ઉદ્ધવની વાત કરે છે. ઉદ્ધવને પોતાનાં આત્મજ્ઞાનનું ખૂબ અભિમાન હતું. કૃષ્ણ ભગવાન પોતાનો સંદેશ લઈ ઉદ્ધવને ગોકુળ મોકલે છે ત્યારે ગોપ-ગોપીઓની અને ગોકુળવાસીઓની પ્રેમથી તરબતર કૃષ્ણભક્તિ જોઈ ઉદ્ધવ અભિભૂત થઈ જાય છે. ભાગવતમાં લખ્યું છે ‘ઉધો સીધો ભયો’ ઉદ્ધવજીનું આત્મજ્ઞાનનું બધું અભિમાન ઊતરી જાય છે. માત્ર જ્ઞાનથી જ નહીં કૃષ્ણની પરમ ભક્તિ થકી પણ કૃષ્ણ સુધી પહોંચી શકાય છે તે વાત ઉદ્ધવને સમજાઈ જાય છે.

કબીરે વસંતમાં આત્માજ્ઞાની શુકદેવજી, રાજનીતિજ્ઞ અક્રુરજી વિગેરેના દાખલા તેમનાં જ્ઞાન, ભક્તિ કે બુદ્ધિનાં અભિમાનની વાત સમજાવવા માટે આપ્યા છે. અરે! મહિમ્નસ્તોત્રનાં ‘હરિસ્તે સાહસ્ત્રમ્ કમલબલિ માદાય પદયો’ની વાત કરતાં વિષ્ણુ ભગવાન શિવની સ્તુતિ કરે છે અને હજાર કમળ ચડાવતાં એક કમળ ખૂટે છે તો પોતાનાં નેત્ર રૂપી કમળ ચડાવે છે તે વાત પણ કરી છે. આ ઉપરથી જ સમજાય છે કે કબીર શાસ્ત્રોના કે વેદોના વિરોધી ન હતા પરતું શાસ્ત્રો અને વેદોના જાણકાર હતા.

શિવ કાશીના નિવાસી ગણાય અને કબીર પણ કાશીમાં રહેતા હતા. કાશી અંગે પ્રવર્તતી ભ્રમણાની ફરિયાદ તે શિવજીને કરે છે. તે સમયે કાશીમાં મરણ પામે તો મુક્તિ જ મળે એવી ભ્રામક માન્યતાઓ ફેલાવનાર પંડાઓનો અત્યાચાર એટલો વધી ગયો હતો કે કબીરથી રહેવાયું નહીં. મત્સ્ય પુરાણ, પદ્મપુરાણ, નારદીય પુરાણ અને મહાભારતમાં પણ કાશીનો મહિમા કરતાં લખાયું છે:

અવિમુક્તમ્ સમાસાદ્ય તીર્થસવી કુરુદ્રહ।
દર્શના દેવદેવસ્ય મુગ્યતે બ્રહ્મહત્યયા ॥

અર્થાત્- અવિમુક્ત એટલે કાશી, જે બ્રહ્મહત્યાનું પાપ કરે પણ દેવોના દેવ મહાદેવનાં કાશી આવીને દર્શન કરે તો તેનું બ્રહ્મહત્યાનું પાપ પણ નાશ પામે છે.

ક્રિયાકાંડી બ્રાહ્મણો દ્વારા થતા આવા પોપટીયા પાઠ સામે કબીરે જરાપણ ગભરાયા વગર બળવો પોકાર્યો. કબીરે લોકોને આવા અંધવિશ્વાસમાંથી બહાર નીકળવાનું કહ્યું અને સમજાવ્યું કે તમારા કર્મો સારાં હોય તો જ ભગવાનનું અનુસંધાન થાય. પંડાઓની વાતો પોકળ છે અને ગેરમાર્ગે દોરનારી છે. કબીરને શાસ્ત્રો અને પુરાણોની વાત પણ ખોટી લાગે તો ખોટી કહેતા. કોઈનાથી ગભરાતા નહીં એટલે તો તેને બધાથી ઊફરો ચાલતો કબીર કીધો છે.

આટલું ઓછું હોય તેમ પંડિતો કહેતા કે કાશીમાં મરે તેને સ્વર્ગ મળે અને મગહરમાં મરે તે ગધેડો બને તો કબીરે મોટાભાગની જિંદગી કાશીમાં ગુજારી છતાં પંડિતોને ખોટા પાડવા છેલ્લે મોત મગહરમાં સ્વીકાર્યું. પોતાના પરનો, પોતાની સચ્ચાઈ પરનો અને પોતાના રામ પરનો તેમનો વિશ્વાસ તો જુઓ!

શિવજી સામે પણ હસીને ફરિયાદ કરતાં કહે છે, ‘તમારાં ચાહકો તેમનાં મનમાં જે સુઝે તે કહે છે.’ બધાં ભલે કહે પણ મને શિવજી આવું કહેતાં હોય તેમ લાગતું નથી.

હમરે કહલકે નહિ પતિયાર,આપ બૂડે નલ સલિલ ધાર….(વસંત-૧૨ -૧)

અંધ કહે અંધા પતિયાય,જસ બિસુવાકે લગ્ન ધરાય
સો તો કહિયે ઐસા અબૂઝ, ખસમ ઢાંઢ ઢિંગ નાહિ સૂઝ (વસંત-૧૨-૨)

કબીર તો કહે છે, ‘મારા કથનમાં જે જીવ વિશ્વાસ કરતો નથી તે ખુદ સંસાર સાગરની ધારામાં ડૂબી જાય છે.’ કબીર તો જીવનમુક્ત અવસ્થા પર હોવાથી સંસારરૂપી સાગરને કિનારે ઊભા રહી સર્વ જીવોને ચેતવણી આપે છે કે, આંધળો માણસ આંધળાની વાણીમાં વિશ્વાસ મૂકે છે. બિસુવા એટલે વેશ્યા. વેશ્યાના લગ્ન નક્કી થયા એવી જૂઠી વાતને સાચી માની લેવા જેવી આ પંડિતોની વાત છે. જગતમાં અજ્ઞાની ગુરુઓને કબીર કડવી વાણીથી આંધળા કહે છે અને સમજ્યા વગર તેમની વાત માની લેનાર શિષ્યોને પણ આંધળાં કીધાં છે.

અવિવેકી અને અણસમજુ લોકોનાં વર્તનને કબીર વ્યભિચારી સ્ત્રી સાથે સરખાવતાં કહે છે કે વ્યભિચારી સ્ત્રી પોતાનો પતિ બાજુમાં ઊભો હોય તો પણ તેની પરવા કર્યા વગર બીજા પુરુષની ઈચ્છા કરતી રહે છે તેમ અણસમજુ લોકો પોતાની અંદર આતમરામ રૂપી સ્વામી બેઠો છે તેની દરકાર કર્યા વગર મંદિરોમાં અને તીર્થ સ્થાનોમાં જઈ અનેક દેવદેવીઓની પૂજા કરવામાં મસ્ત રહે છે.(ખસમ એટલે સ્વામી, ઢિંગ એટલે પાસે, ઢાઢ એટલે ઊભેલા)
કબીરનાં વાગ્બાણ અહીં અટકતાં નથી તે તો આગળ કહે છેઃ

છાંડહુ પાંખંડ માનો બાત,નહિ તો પરબેહુ જમ કે હાથ
કહહિં કબીર નર કિયા નખોજ,ભટકહિ મુવલ જસ બનકે રોઝ…..

ભોળા ,અજ્ઞાની લોકોને ભોળવતા નિર્લજ્જ ગુરુઓને કબીર કોઈપણ હિસાબે રોકવા માંગે છે.
બનકે રોઝ એટલે નીલગાય. તે જંગલી પશુ જરા જરામાં ડરથી ચમકે છે અને ચમકે તેવું તીવ્રગતિમાં ભાગે છે તેથી તે ક્યારેય નિરાંતે બેસી શકતું નથી. અહી તહીં ભટકતું રહે છે. અહીં રોઝનાં ઉદાહરણ થકી કબીર સમજાવે છે કે જે ભટકે છે તે પોતાની અંદરના આત્મતત્વની ખોજ નથી કરી શકતા. જે સ્થિર છે તે જ નિરાંતથી પોતાની જાતને ફંફોસી શકે છે. પોતાની ખોજ થકી આત્મસ્વરૂપને પામી શકે છે. માટે જે જીવ સ્થિર થઈ ચંચલ મનને સ્થિર કરી શકશે તે પોતાનું જીવન સફળ બનાવી શકશે.

આમ કબીરે સમાજનાં દંભી ગુરુઓ, પંડિતો, મૌલવીઓને ઉધાડા પાડી સમાજસુધારણા માટે પોતાનાથી બનતા બધાં પ્રયત્ન કર્યા છે. એક સામાન્ય ગરીબ, અભણ વણકર જેના પુરાણો અને શાસ્ત્રોનાં સાચાં જ્ઞાન માટે, લોકોને સાચા માર્ગે ચાલવા માટે અને સમાજમાં અવાજ ઉઠાવવા માટે કબીરને દાદ આપવી પડે. આ નાનીસુની વાત નથી. કબીર આજે પણ જીવંત છે તેનું મોટું કારણ આ પણ છે જ.

— જિગીષા પટેલ