વિસ્તૃતિ…૧૬ જયશ્રી પટેલ,

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679


‘અરક્ષણીયા’એ શરદબાબુની એક લધુ નવલકથા છે. શરદબાબુની આ નવલકથાનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ શ્રી રમણલાલ સોનીએ કર્યો છે.જેનો અર્થ થાય છે જેનું રક્ષણ જ ન કરી શકાય.
આ વાર્તા નિર્ધન પ્રિયનાથ ને દુર્ગામણિની પુત્રી જ્ઞાનદાની આસપાસ ફરે છે. અરક્ષણીયા જ્ઞાનદા બાર તેર વર્ષની અને કાળા વાનની હતી. વાર્તાનાં આંરભમાં તેના મા-બાપ માટે કેટલી અભાગી છે એ શરદબાબુએ આપણને દર્શાવ્યું છે. તેઓને કન્યા છે પોતાનાં પેટે એનું ભયંકર દુઃખ દર્શાવ્યું છે. તેણીની હયાતીમાં જ તેને માટે બોલાતા આ શબ્દો તેણીનાં હૃદયનાં તેમજ લાગણીનાં હજારો ટુકડાં થતાં બાળપણથી તે જુએ છે.
પાડોશીનો દીકરો અતુલ મહાપ્રસાદ આપવાં આવ્યો તે સમયે તે જ્ઞાનદાને જોતાં ને પાન લેવા જાય છે ત્યારની વાતચીત લાગે છે તેણીને તે ચાહી રહ્યો છે. મા તરફથી લાવેલી ચૂડીઓની ભેટ તેને આપતો હતો તે જ ક્ષણે તેણીનાં અંજલીબદ્ધ હાથ ધ્રુજી ગયાં હતાં.
વાર્તા આગળ વધતાં જ્ઞાનદાની નાની ઉંમરમાં જ પિતા પ્રિયનાથનો સાયો માથા પરથી ઊઠી ગયો, ત્યારે અતુલે તેમનાં મૃત્યું સમયે કહ્યું હતું કે આજથી જ્ઞાનદાનો ભાર તે માથે લેશે અને તે સાંભળ્યાં છતાં જ્ઞાનદાને બે સારા શબ્દ કહ્યાં વિના જ આંખો મિંચી દીધી.
અહીં નિર્ધન વિધવાની વિવાહ યોગ્ય પુત્રી બંગાળમાં પૂરો સમાજ કેવી ઘૃણાની નજરે જુએ છે એનું કથન આખી વાર્તામાં થયું છે. એ એટલું તો કરૂણ અને હૃદયદ્રાવક છે કે વાચકની વાંચતા વાંચતા આંખો વરસવા મંડે છે. કહેવાય છે સ્ત્રી સહનશીલતાની મૂર્તિ છે.સત્ય તો એ છે કે સહન કરતાં કરતાં તો એ પાષાણની મૂર્તિ બની જાય છે, પછી જ તેઓ પોતાનાં આ સ્ત્રી અવતારને અભાગિયો માની લેતી હોય છે.આ વાર્તામાં જ્ઞાનદાની સહનશીલતા અને તેનો કાતર પોકાર છે જેમાં નરી વાસ્તવિકતા દર્શાવી છે .એ જ અસંખ્ય કુલીન ઘરની કન્યાઓની અગણિત વેદનાઓનું પ્રતિક સમ દર્શાવ્યું છે લેખકે.
મા દીકરીને ઘરનાં ધણીનાં મૃત્યુબાદ સમાજનું મામાને ત્યાં ધકેલવું ને મેલેરિયા ગ્રસ્ત વિસ્તારમાં બન્ને મા દીકરીનું મેલેરિયાનો ભોગ બનવું, મામાનો ત્રાસ સહેવો
તેમાં માનસિક રૂપે હતાશ થઈ જવું હૃદય હચમચાવી નાંખે છે.બળેલા લાકડાં જેવી તુલના ને નામ પામી સાથે કુરૂપતાનાં ભોગ બની પિતાનાં ઘરમાં પાછા ફરવું એ વર્ણન વાંચક વર્ગ માટે થોડું અરેરાટી ભર્યું છે.પિતાના ઘરમાં પાછા ફર્યા પછી મોટી નાની વહુ દ્વારા માતાને અપાતો માનસિક ત્રાસ ઉપરથી અતુલ દ્વારા ઉપેક્ષિત થવું સહી લેતા જ્ઞાનદા વિચારે છે ધરતી ફાટી કેમ નથી જતી?
મા દુર્ગામણિને જેઠાણી દેરાણી બન્ને હતી.જેઠાણી સુવર્ણમંજરી પોતે સંતાન વિહોણી ને વિધવા હતી.છતાંય આ વિધવા સ્ત્રી અને દીકરીનું જીવન જીવવાનું હરામ કરી ચૂકી હતી.અતુલની સગપણે માસી હતી.આ વાર્તાનું મોટું ખલપાત્ર હતી. સત્ય તો એ છે કે વાર્તાનાં ખલપાત્ર કરતાં પણ ખરેખરો ખલપાત્ર તો આ બહુરૂપીયો સમાજ છે.
એની સામે દુર્ગાની ભાભી અને જ્ઞાનદાની મામી ભામિનીનું પાત્ર ભુલાય તેમ નથી.મામો કંશ બન્યો ત્યારે પોતાની ભાણી માટે ઉપરથી કઠોર દેખાતી એ સ્ત્રી હૃદયની ઋુજુતાનાં સુંદર દર્શન કરાવે છે. આ જ શરદબાબુની ખૂબી છે સ્ત્રીપાત્રોને તે એટલાં સુંદર રીતે ચિત્રિત કરે છે કે એકબાજું વાંચક ઘૃણાં કરે તો બીજીબાજું તે પાત્રને તે વિસરી શકતો નથી.અહીં ભામિની સ્પષ્ટવાદિતા, સ્વાભિમાની ને છે તેથી પોતાના પતિને ઠપકારી ચુપ કરી દે છે.
અતુલના લગ્ન તેની સુવર્ણામાસી પોતાના દિયરની દીકરી માધુરી સાથે નક્કી કરી દે છે. તે રૂપવતી અને ભણેલી ગણેલી છે ને મામાને ત્યાં ઉછરી છે.અતુલ પણ જ્ઞાનદા સાથેના સંબંધ કે પછી તેણીનાં પિતાને આપેલાં વચનને વિસરી જ્ઞાનદાનો ઉપહાસ કરી લે છે.ત્યારે ખૂબ જ ક્ષોભ પામી દુર્ગામણિ તેને કડવા વચન કહે છે. અતુલને માધુરીની મા પણ સમજાવે છે કે જે માણસ હીરો છોડી કાચ સ્વીકારે છે , તેને પાછળથી પસ્તાવું પડે છે.
દુર્ગામણિ દીકરીનું દુઃખ સાથે લઈ મરે છે. અનેક પ્રયત્ન છતાં તે કદરૂપી દીકરીને વિદાય નથી કરી શકતી. તેને અગ્નિદાહ દેવાનો હક જ્ઞાનદા ગુમાવી દે છે. લાડમાં મા તેણીને ગની બોલાવતી. સ્મશાને વિદાય કરવા તેણી જાય છે ફળિયાનાં પુરુષોની પાછળ તે એકલી જ જઈ નદીનાં તટ પર છેલ્લી કગાર પર જઈ બેસે છે.અતુલ તેને જોતો રહે છે વિચારે છે કે પોતે મરણ પથારીએ હતો ત્યારે તેને મોતનાં મોઢામાંથી નવું જીવન આપનારી તો એ જ શ્યામલી જ્ઞાનદા જ હતી ને! બધાં સ્મશાનેથી પાછા વળી રહ્યાં હતાં ત્યારે સ્મશાન ઘાટ પર પડેલી બે જોડ ભાંગેલી બંગડીઓના ચમકતા કાચનાં ટૂકડાંઓ પર તેની નજર પડે છે ને તે સ્તબ્ધ થઈ જાય છે.
એ બંગડીઓ બહુ તુચ્છ છતાં જ્ઞાનદા માટે મહામૂલ્યવાન અલંકારો હતાં. સેંકડો લાંછનાઓ ને હજારો ધિક્કાર સહેવા છતાં તેની માયા જ્ઞાનદા છોડી શકી નહોતી.તે તેણે આજે પોતાના હાથે જ તોડી નાંખી હતી ! આજે તેની કિંમત તેને મન કાંચનાં ભાંગેલા ટૂંકડા સમ હતી.
મિત્રો, અહીં વાર્તા મોટો વળાંક લે છે.અતુલને મન આ તુચ્છ કાંચના ટૂંકડા મૂલ્યવાન બની ગયાં હતાં.તે જ્ઞાનદા પાસે ગયો, તેણી તેને શોકાતુર નજરે જોતી રહી.
અતુલે સ્મશાનેથી આણેલા કાંચના ટૂંકડા બતાવી કહ્યું કે તેં ભાંગીને ફેંકી દીધાં હતાં તે હું પાછા ઉઠાવી લાવ્યો છું.

આટલી લાંછના છતાં જ્ઞાનદા તેને મૃદુ સ્વરે પૂછે છે,”કેમ?”
માસીમાની આગમાંથી જે મેળવ્યું ને કાચની તૂટેલી બંગડીઓએ જે જોડ્યું તે હતું બન્નેના હૃદયનું જોડાવું. અતુલ ધ્રુસકે ને ધ્રુસકે રડી પડ્યો.એ જ ક્ષણે બન્યું અતુલે કરેલી ભૂલોનું પ્રાયશ્ચિત અને કૃષ રંગેરૂપે થયેલી કુરૂપ જ્ઞાનદાની સહૃદયતાનું સ્નેહમિલન.
અંત આખી વાર્તાના નિચોડ સમો સુખાકારી સુંદરવાર્તા. મારા હૃદયની સૌથી નજીક વારંવાર વળી વળીને મારો હાથ આ જ વાર્તા તરફ વળે કારણ જાણો છો મિત્રો ,ગરમીની ઋતુમાં સુકાયેલું ઘાસ કે તૃણ વરસાદના એક જ છંટકાવથી ફરી હરિયાળું બની જાય છે ને તેમ જ નિર્જીવ બની ગયેલી એ આશા કોઈવાર અંકુરિત બની જાય છે તેવો ભાસ કરાવે છે આ વાર્તા મને.
આ છે આ વાર્તાનો સાર ને આસ્વાદ આ “અરક્ષણીયા” લઘુનવલકથાનો.
મિત્રો, આવતા અંકે ફરી નવી વાર્તા સાથે મળીએ


શરદબાબુની ઉત્કૃષ્ટ નવલકથાઓ માણીએ.
અસ્તુ.
જયશ્રી. પટેલ.
૨૧/૫/૨૨

સંસ્પર્શ-૧૫ -જિગીષા દિલીપ

jigisha -સંસ્પર્શ -youtube

યાજ્ઞસેની,પાંચાલી,અગ્નિકન્યા,કૃષ્ણા….જેવા અનેક નામોથી આપણે જેને ઓળખીએ છીએ તે દ્રુપદની પુત્રી ,સાક્ષાત અગ્નિમાંથી પ્રગટેલી ,પાંચ પાંડવોની પત્ની ,ઈન્દ્રપ્રસ્થની સામ્રાજ્ઞી ,બુધ્ધિ અને સુંદરતામાં સર્વશ્રેષ્ઠ એવી દ્રૌપદીનાં નામ અને ગુણોથી કોણ અપરિચિત હોય? પરતું ધ્રુવદાદાએ તેમની અગ્નિકન્યા નવલકથામાં આપણને દ્રૌપદીનાં એક અણજાણ નામનો પરિચય કરાવ્યો છે તે છે મુક્તકેશા. મને આ નામની ખબર નહોતી ,મિત્રો તમે આ નામ જાણતાં હતાં? દ્રૌપદીના આ નામ સાથે દ્રૌપદીનાં જન્મથી લઈને તેનાં વિરગતિ સુધીનાં જીવનને ધ્રુવદાદાએ પોતાની રીતે કલ્પી,દ્રૌપદીનાં ચરિત્રનું નિર્માણ શા માટે થયું હશે ?તેનું સુંદર કલ્પન આ નવલકથામાં કરી દ્રૌપદીનાં સ્ત્રીપાત્રને એક નવીજ ઊંચાઈએ લઈ ગયા છે.

દ્રૌપદીનાં પાત્રને વર્ણવતાં મહાભારતની કથાનાં કેટલાંક અંશોનું વર્ણન પણ કર્યું છે. અનેક જીવનઉપયોગી સંવાદો દ્વારા જીવન સત્યોને રજૂ કરતાં નવલકથાને એક નવો આયામ આપ્યો છે. નવલકથાની શરુઆતમાં જ ઋષિ ઉપાયાજ અને દ્રુપદનાં સંવાદમાં જ્યારે દ્રુપદરાજા ઋષિને પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞ કરાવવા માટે આમંત્રણ આપે છે ત્યારે ઋષિ ઉપાયાજ ખૂબ સરસ વાત કરે છે કે” સંતતિ અને સંપત્તિ વહાલાં ભલે લાગે. પરતું સુખનું નિર્માણ બંનેમાંથી એક પણ કરી શકે નહીં. સુખની શરુઆત ઇચ્છાની પૂર્ણાહુતિથી જ થાય છે.” 

આમ કહી ધ્રુવદાદાએ આપણને કેટલી મોટી વાત સમજવાનું કહ્યું છે કે સુખ કયાંયથી મળતું નથી. તમારી ઇચ્છાની પૂર્ણાહુતિ જે દિવસે થઈ જાય પછી સર્વત્ર સુખ જ છે.સૌ દુ:ખોનું મૂળ જ ઈચ્છાઓ છે.ઉપાયાજ ઋષિ યજ્ઞ કરાવવા માટે આવવાની દ્રુપદરાજાને ના પાડે છે અને કહે છે ,” યજ્ઞ તો જીવમાત્રનાં કલ્યાણ અર્થે કરાય. સ્વાર્થી હેતુ માટે રાજાઓ યજ્ઞ કરાવશે ત્યારે ધર્મ વિલીન થઈ જશે.” આમ કહી ધ્રવદાદાએ યજ્ઞ શા માટે થવા જોઈએ અને સ્વાર્થી હેતુથી થતાં યજ્ઞોથી ધર્મ વિલીન થાય છે એવો ગર્ભિત સંદેશ પણ આપી દીધો છે.

ધ્રુવદાદાનો આ એક વિચાર પણ મને ખૂબ ગમ્યો કે જે તેમણે શ્રીકૃષ્ણ અને દ્રૌપદીનાં સંવાદ થકી મૂક્યો છે. કૃષ્ણ દ્રૌપદીને કહે છે,” કેટલાક માનવીઓ ચોક્કસ કાર્ય માટે જન્મ લેતા હોય છે. તેમને અંગત લાગણીઓ અને ગમા અણગમાને અવગણીને પણ આનંદથી જીવવું પડે છે; અને દ્રૌપદી ,કદાચ તમે પણ એમાંના એક છો, જેમની આર્યાવર્તને અત્યારે ખૂબ જરૂર છે.”

આમ આ સંવાદ રચી દાદાએ દ્રૌપદીનું પાત્ર એક ખાસ હેતુ સર વ્યાસમુનિએ રચ્યું છે, અને એક સ્ત્રીનાં પાત્રનું વિશિષ્ટ હેતુ માટે સર્જન થયું છે તેમ સૂચવ્યું છે.દ્રૌપદીનાં પાત્ર દ્વારા જગતની દરેક સ્ત્રીને સમજાવવામાં આવ્યું છે કે જીવનમાં આવતાં અનેક કષ્ટો,યાતનાઓ,દુ:ખો સહન કરીને પણ સ્ત્રી સોનાની જેમ ચળકતી અને ચમકતી રહી બીજાની જિંદગીને,આભૂષણ બની ચમકાવી શકે છે ,ભલેને તેને માટે તેને અગ્નિમાં જલવું પડે.એટલે જ કૃષ્ણ પણ દ્રૌપદીને કહે છે,” તમે સ્ત્રી છો અને સમર્થ છો જ,કૃષ્ણ અને કૃષ્ણામાં તાત્વિક રીતે કોઈ ભેદ નથી. પ્રશ્ન માત્ર શ્રદ્ધાનો છે.”

આમ ધ્રુવદાદાએ તેમની અગ્નિકન્યા નવલકથામાં દ્રૌપદીનાં પાત્રને ખૂબ વિશિષ્ટ રીતે આલેખી ,હંમેશની જેમ સ્ત્રી પાત્રની મજબૂતાઈ દર્શાવી નારીનાં ગૌરવને બિરદાવ્યું છે. સાથે સાથે ધ્રુવદાદાએ વ્યાસમુનિનાં દ્રૌપદીને ઉદ્દેશીને કહેવાએલ સંવાદમાં ,દ્રૌપદીનાં પાત્રને શીરે કેટલી મોટી જવાબદારી છે તેનું પણ સરસ આલેખન કર્યું છે.વ્યાસ મુનિ દ્રૌપદીને કહે છે,” પાંચે પાંડવો એક તંતુએ બંધાઈ રહે તેમાં આર્યાવર્તની પ્રજાનું હિત અમે જોયું છે. પાંચે જણા જુદુંજુદું વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે અને પાંચે જણા અપ્રતિમ છે. એમને બાંધી રાખવાનું કામ આ જગતમાં ફક્ત બે જ જણ કરી શકે તેમ છે એક તારી સાસુ,જે હવે વૃધ્ધ થયાં છે અને બીજી પાંચાલી તું.તારા માથે ઘણો બોજો છે. પાંચેય પાંડવો સળગતા અંગારા જેવા છે. તે ક્યારેય બુઝાય નહીં એ તારે જોવાનું છે.ફક્ત તું જ એ કરી શકીશ.” 

દાદાએ દ્રૌપદીનાં પાત્રની જવાબદારી એક જ સંવાદમાં સમજાવી તેના પાત્રને અદ્ભૂત ગૌરવ

બક્ષ્યું છે.નવલકથાની આગળની વાત આવતા અંકે,પરતું આ સાથે યાદ આવેલ ધ્રુવગીત તો માણીએ…

કહે માર્ગ ક્યાં જઈશ પૂછ્યા વગર બસ અમે ફક્ત ચાલ્યે જશું જિંદગીભર

અહીં ઊગશે દશગણું એમ ઈચ્છયા વગર હેત વાવ્યે જશું જિંદગીભર

અમે જિંદગીના ખભે ટેકવીને ઘણી દર્દભીની પળો રોઈ લીધી 

પરતું પ્રતિક્ષણ પ્રતિજ્ઞા ધરી કે સમયને હસાવ્યા જશું જિંદગીભર

કરો કલ્પના કોઈ અધરાત લઈને અતિથિ તમારે ઘરે પણ પધારે

તમે દ્વાર ખોલી મૂઠીભર ધરો છો તો તે પર ચલાવ્યે જશું જિંદગીભર

ન રેશમ ખાદી ન ભગવું ન ધોળું ન કંથા સમું કંઈ સ્વીકારી શક્યો હું

મને વસ્ત્રમાં કોઈ ઓળખ જડી નહીં કે બેસીને રંગ્યે જશું જિંદગીભર

ભલે ને સનાતન નથી જિંદગી પણ અમારું સનાતનપણું છે સલામત

ફરી કોઈ જન્મે મળો’નું નિમંત્રણ હસીને સ્વીકાર્યે જશું જિંદગીભર

મને પર્વતોના શિખર પર મળે તું પછી તું મને સાવ સન્મુખ નિહાળે

ફરક બેઉનાં દર્શનોમાં હતો શું તે બન્ને વિચાર્યે જશું જિંદગીભર

કોઈપણ જાતની કોઈના તરફથી આશા કે અપેક્ષા વગર હસતાં હસતાં હેત વહેંચીને જિંદગી જીવવાની સુંદર વાત કરતું ધ્રુવગીત આપણને પણ અપેક્ષા ,ઈચ્છા વગર સૌને પ્રેમ કરતાં કરતાં જીવન જીવવાની શીખ આપી જાય છે.

જિગીષા દિલીપ

૪થી મેં ર૦૨૨

વિસ્તૃતિ …..૧૪ -જયશ્રી પટેલ

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679
  લેણદેણ (દેના પાઓના બંગાળી)નવલકથાના લેખક શરદચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય છે. તેઓએ ઘણી બધી નવલકથાઓ લખી છે, આપણી સમક્ષ અનેક પાત્રો પણ આપ્યા છે.આ નવલકથામાં એક પતિત માણસના ઉધ્ધારની વાત લઈને તેઓ આવ્યાં છે . તો બીજી બાજુ તેઓની સ્ત્રી પ્રત્યેની અતૂટ શ્રદ્ધાનાં પણ દર્શન થાય છે. આખી નવલકથા જીવાનંદની આજુબાજુ ફરે છે. તો ષોડશી એટલે કે અલકા તેની પત્ની સ્વરૂપે અહીં ઉત્તમ કાર્ય કરી જાય છે .જગતની આ યોજનામાં સ્ત્રી મંગલમયી જ છે અને ગમે તેવા અનિષ્ટ ઉપર પણ પોતાના પ્રેમ અને આત્મબલિદાનથી  જીત મેળવી શકે છે .આ વાર્તા મેં પણ સન ૧૯૬૫ની આસપાસ વાંચી હતી તેનો ગુજરાતી અનુવાદ શ્રી રમણલાલ સોનીએ કરેલો છે. આજે જ્યારે મારે ફરી તેને નજર સમક્ષ લાવવી પડી તેના પાત્રો સાથે પરિચય કરવો પડયો ત્યારે આ ષોડશી પ્રત્યે  અજબગજબ ખેંચાણ આજે પણ મારું મન કરી રહ્યું છે .તેવીજ રીતે વાચક વર્ગ પણ તેના તરફ આકર્ષાયા વગર નહીં રહે. શરદબાબુની વાત ,વાર્તાનો પ્રવાહ ઘણો જ જબરજસ્ત છે ને ઝડપી પણ ચાલે છે. જીવાનંદ નવલકથાની શરૂઆતમાં જ શૈતાન તરીકે ચંડીગઢમાં પ્રવેશ્યો કે તુરંત  વાર્તાનો આરંભ થાય છે અને અંતે એવા સત્સંગથી તે એક સેવાભાવી કુટુંબ પ્રેમી તરીકે ચંડીગઢ છોડી દે છે .
હા,જરૂર કહીશ કે ઘણાંને લાગે છે કે શરદબાબુ વાર્તાનાં પાત્રોમાં અપરાધી કે પાપીનું ચરિત્ર રચે છે , તો પણ તે મનોહર લાગે છે. આથી એવું જરૂર લાગે કે એનાથી માનવ જાતિનું કલ્યાણ વધુ થાય છે .
         ષોડશી જેવી નારીનું એક પ્રકારનું  રૂપ છે .જેને યોવનનાં બીજા છેડે પહોંચ્યા પછી જ જીવાનંદ ઓળખી શક્યો કે તેની આજુબાજુના બધા જ ઓળખી શક્યા. કહેવાય છે ને પાકું બી પણ પથ્થરની ઉપર પડે તો તે નકામું થઈ જાય છે .સ્ત્રી પાત્ર માટે શરદબાબુની માન્યતા છે કે પુરુષ માણસને સમજતા થોડી વાર લાગતી હશે પણ સ્ત્રીઓને તો એવો શાપ છે કે પોતાનાં ભાગ્યને સમજવામાં અને સમજાવવામાં તેમનો આખો અવતાર કે આવરદા પૂર્ણ થઈ જાય છે .
           આખી વાર્તામાં જીવાનંદ શૈતાનિયત કરે છે, પણ અંત આવતા આવતા તે   સદ્કાર્યો તરફ વળે છે. અંતમાં  તે મેજિસ્ટ્રેટના આવવાના એધાંણ સમયે ખૂબ તાવમાં પટકાય  છે. એકકડી તેનો એવો સાથીદાર હતો તે કપટથી ભરપૂર છે, તેમના આવવાની રાહ જોઈ રહ્યો કારણ તેને સાહેબને સામે પક્ષ તરફથી ઘણાં  જ રૂપિયા મળવાના હતાં. મેજિસ્ટ્રેટના આવતા જીવાનંદ તેમની સમક્ષ હાજર થવાનો હોય છે. તેણે નક્કી કરી લીધું છે કે જૂઠ્ઠું નહિ બોલે, કોઈને દુઃખ થાય તેવું પણ કાર્ય નહિ કરે . નદી કિનારે કેમ્પના ખાટલા પર તે મનોમંથન જ કરી રહ્યો હતો, ત્યાં જ એક નાનકડી નૌકા નદીનાં અનુકૂળ પ્રવાહમાં ખૂબ જ ઝડપથી આવતી જોઈ .બરાબર એના ઘરનાં  કિનારા પર જ આવી સ્થિર થઈ. તેમાંથી બે પુરુષો અને ત્રણ સ્ત્રીઓ ઉતરતા દેખાયા .સ્પષ્ટ ચહેરા દેખાતા નહોતા .તેથી અનુમાન કર્યું કે જનાર્દન રાય, તેમના પત્ની અને દાસી હશે .એમ માની ફરી તાવને થાકેલા શરીરે સૂતો અને વિચારી રહ્યો, ‘અપરાધની સજા કરનાર માલિકની શું એકલી અદાલત જ છે’ તે મનોમન હસી પડ્યો અપરાધ કરનાર માણસને મેજિસ્ટ્રેટ સાહેબે જોયો પણ નહિ હોય તોપણ તે કેટલો સાવચેત રહે છે.
           ત્યાં અચાનક તેના માથા પાસે કોઈ બેઠું નજર કરતાં તેનો મૃદુ હાથ માથે ફર્યો .જીવાનંદેને  નવાઈ લાગી .તે ષોડશી હતી એટલે કે તેની પત્ની અલકા હાજર હતી. બન્ને વચ્ચે ચર્ચા ચાલી ને અંતે તેણીએ તેને સમજાવી દીધું કે તેની  નૌકા તૈયાર છે .મેજિસ્ટ્રેટ સાહેબ આવે  તે પહેલાં  તેને સમજાવી તેણી નીકળી પડી. તેણીએ તેને અંતમાં કહ્યું કે શાંતિથી વિચાર કરી જોશે કઈ કઈ જવાબદારી તેને સોંપી શકાય ને કઈ કઈ બિલકુલ ના સોંપાય. અંતે જીવાનંદ ષોડશીનો હાથ પકડી આગળ વધી ગયો બધું જ પાછળ મૂકીને.
             શરદબાબુની બધી વાર્તાઓમાં કદાચ આ વાર્તા જીવાનંદનું પાત્ર એના બળ, દુર્જનતા આને પરિણામે આવતાં પરિવર્તનને લીધે વિલક્ષણ ગણી શકીએ. આ વાર્તાનાં બધાં જ પાત્રો એકબીજાને હરાવે એવા વાંકાબોલા ચિત્રિત કરાયા છે, એમાં પણ મુખ્ય પાત્ર જીવાનંદ ચઢી  જાય છે .દાન આપવું સહેલું નથી તે દાતાની મરજી પર નથી હોતું પણ લેનાર દાતા ને ઓળખી જાય તો કેટલોય અપરાધ હોવા છતાં માફ કરી સ્વીકારી લે છે. ષોડશી એ આ વાર્તાનુ સુંદર પાસું છે .બદનામી જૂઠી જ  હોય તો સહી લેવી જોઈએ તેને સાબિત કરવાની જરૂર ના પડે તે ખુદબખુદ સાબિત થઈ જાય .અહીં એટલું જરૂર સમજાય છે જન્મ આપનાર એકલી મા નથી હોતી પાલન પોષણ કરી પૃથ્વી પર રહેવા મળે તે ધરતી પણ મા પણ છે.      
ચાલો મિત્રો આખી  વાર્તા અને તેનાં પાત્રો ખરેખર જ આકર્ષણ ઉત્પન્ન કરે છે. મુખ્ય પાત્ર અપરાધી છે છતાં વાંચવું ગમે તેવું છે .વાર્તા સુખાંત છે ,વાંચક વર્ગને આકર્ષી જાય છે.
       મિત્રો,આવતા અંકે ફરી નવી વાર્તા સાથે મળીએ અને શરદબાબુની ઉત્કૃષ્ટ નવલકથાઓ માણીએ.

અસ્તુ.
જયશ્રી પટેલ
૧ \૫\૨૨

વિસ્તૃતિ …૧૩ -જયશ્રી પટેલ

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679


વિપ્રદાસ નવલકથાનો ગુજરાતી અનુવાદ શ્રી. રમણલાલ સોની દ્વારા થયો છે.બંગાળી ભાષાને તેઓએ જાણે સુંદર રીતે સમજી હોય તેમ અનુવાદ પણ આપણને સચોટ રીતે સ્પર્શી જાય છે. વિપ્રદાસ શરદબાબુની વાર્તાકુશળતાનું એક ઉચ્ચકોટીનું દ્રષ્ટાંત પૂરું પાડે છે.
અહીં આખી વાર્તા પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિ કેળવણી અને કુટુંબ સંસ્કારવાળી વંદનાનાં સ્વભાવ પરિવર્તનની
છે. વિપ્રદાસ અને દ્વિજદાસ એ બે ભાઈઓ, તેમની માતા અને બાળક વાસુના પાત્રો સાથે વંદનાનાં પાત્રનું આ વાર્તામાં અદ્ભૂત કૌશલ્યથી વર્ણન કર્યું છે.અહીં મને મિત્રો વિપ્રદાસમાં તેઓએ આપણાં સનાતન હિંદુ ધર્મની મહત્તા, કોઈ ગૂઢ અગમ્ય સત્ત્વ, સત્યતા, તેની અદ્ભૂત શક્તિ અને પરદેશી અનુકરણની લાગેલી લતનું મિથ્યાત્વ દેખાય આવે છે.
કહેવાતો આ સુધરેલો સમાજ, તેની અધમાચાર, ચાપલ્ય, સિધ્ધાન્તહીનતા, દંભ વગેરેની પ્રત્યક્ષ જોવા જઈએ તો મારાં મતે હિંદુ કુટુંબની ઉદારને સયુંક્ત કુટુંબની ભાવના, સાવકી મા ને દીકરાનો પ્રેમ , દિયર-ભાભીનો પ્રેમ મનને આકર્ષે છે તો તેનું અપ્રતિમ દર્શન પણ જોવા મળે છે.
વિપ્રદાસનું મુખ્યપાત્ર તેનું મથાળું જ(શીર્ષક) છે, કથા તેની આગળ પાછળ ફરે છે.આ પાત્ર અદમ્ય શક્તિશાળી , ધાર્મિક,દુઃખને દુઃખ ન માનનારો એવું સુદૃઢ વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે.એનો જ ભાઈ દ્વિજદાસ સરળને સમજદાર વ્યક્તિત્વ ધરાવે છે., તે ભોળો છે. તેની વાણી કદાચ વાંચક વર્ગને અવળી જરૂર લાગે, પણ મૂર્ખો ન લાગે. સહનશીલતાથી ભરપૂર વ્યક્તિત્વ છે તેનું. માથા પર પહાડ તૂટી પડે છતાં હસવાની શક્તિ વાંચક વર્ગને હચમચાવી નાંખે છે.
મારું માનવું છે મિત્રો જ્યારે મનુષ્યનો ધર્મ સંસ્કારનું રૂપ ધારણ કરે છે ત્યારે જ તે સફળ બને છે. શ્રધ્ધા તો અદ્ભૂત વિચાર છે તેની વિરુદ્ધ દલીલ તો ન જ હોય.
વંદના ખૂબ જ બુદ્ધિશાળી અને વિચક્ષણ છે. લગ્ન જીવનની તેની વ્યાખ્યા છે કે તેમાં પણ શ્રદ્ધાની અંતરથી જરૂર છે. જીવનમાં દરેકને નવો પરિચય થાય ને હૃદય લગ્ન માટે ઝંખે. એ તો નરી વાસના જ કહેવાય તે સમાજને અનિષ્ટ બનાવે છે. પુરુષોની ચરમ અને પરમ આવશ્યકતાને લીધે જ આ સમાજમાં સ્ત્રીઓને શિક્ષણ
અને સ્વાતંત્ર્ય હોવાની તાતી જરૂર છે. પુરુષપ્રધાન દેશને
વિચારશરણી તેઓને શિક્ષણથી વંચિત રાખે તો પુરુષો
પોતે જ વંચિત બને છે એવું મારું માનવુ છે ને આ કથામાં શરદબાબુ પણ કંઈક અંશે એમ જ કહે છે.
વંદનાનાં વિચારો ભલે પાશ્ચાત્ય છે, પણ તેની મનો ભાવના ઉંચ્ચ શિક્ષિત છે.તેનું માનવું છે કે તેનાં સાસુ, તેની જેઠાણી કે જેઠ, દૈવ દેવતા, અતિથિશાળા કે તે પછી સગા સંબંધીઓ આ બધાંથી અલગ રહી ફક્ત તેના પતિ દ્વિજદાસને તે નથી ઝંખતી કે નથી પામવાં ઈચ્છતી. તેણી અને દ્વિજદાસ તો વિપ્રદાસ પ્રત્યેની અતૂટ
શ્રદ્ધા ને સેવાભાવનાંથી પ્રેરાઈને પરણ્યા હતાં.તે રસહીન કે ફરજથી વિમુખ નથી.તેનામાં રસિકતા છે ને દ્વિજદાસમાં સદાય દૃઢતા છે.
વિપ્રદાસ પ્રત્યેની શ્રદ્ધા , તેનું વિલનું બાળી મૂકવું, પોતાની પત્ની પર આક્ષેપ મૂકવો એ દ્વિજદાસને કઠિણ લાગે છે. તેમાં આ વાક્યે મને વિચાર કરતી કરી દીધી હતી કે દ્વાપરમાં યુધિષ્ઠિરનું અસત્ય વેદવ્યાસ નોંધી ગયા છે અને કલિયુગમાં તમારું હું નોંધી રાખીશ.કેટલો વિશ્વાસ પોતાના ભાઈ પર ને શ્રદ્ધા પણ અતૂટ. વિપ્રદાસ તેને બધો કારભાર સોંપી નિવૃત્ત થઈ જવા માંગે છે.
વંદનાને ભ્રમ છે કે વિપ્રદાસ તેને ચાહે છે તેથી તેનું આકર્ષણ જાહેર કરે છે.વિપ્રદાસ તો તેણીને દ્વિજદાસ ને પોતાની પત્ની સતીનો દાખલો આપી કહી દે છે કે આપણી વચ્ચે આ જ ને એવો જ સંબંધ છે. સતી ગભરું છે, શાંત છે .વિપ્રદાસન્ પોતાની અપરમા પર પણ ક્રોધિત
થાય છે દીકરી જમાઈ માટે! બેન બનેવીને ઘરમાંથી જતાં રહેવાનું કહે છે મા માનતા નથી તો તે સ્પષ્ટ વક્તા તરીકે કહે છે ક્યાં તેઓ રહેશે ક્યાં હું ! અહીં વિપ્રદાસ આપણને મિત્રો અલગ જ ચરિતાર્થ થાય છે.
વિપ્રદાસ ઘર ત્યજે છે પોતાની પત્ની ને બાળક સાથે, તે દરમ્યાન બેન જતી રહેતાં વંદના પણ મુંબઈ તરફ
રવાના થઈ જાય છે.કેટલાય સમય તે વિપ્રદાસ ને દ્વિજદાસના સમાચાર જાણવાં આતુર રહે છે.થોડા સમય પછી અચાનક બે પત્ર સાથે આવે છે.મિત્ર અશોકબાબુ અને બીજો દ્વિજદાસનો . મિત્રો આ કથા માટે કહેવાય છે કે શરદબાબુનો આ સાહિત્યની દ્રષ્ટિએ દ્વિજદાસનો લખેલો પત્ર એ કિંમતી છિપલાનું મોતી સમાન છે. ઘણું બધું કબૂલ કરી પોતાનાં અંતરમનને છતું કર્યું છે તે પત્રમાં.પત્ર મળતાં તેણી નીકળી પડે છે દ્વિજદાસ પાસે તે અહીં અપાર શ્રદ્ધા જ બતાવે છે.
અંતમાં થયેલા ફેરફાર સતીનું મૃત્યું, વિપ્રદાસનું પાછું આવવું, અપરમા દયામયીનો પશ્ચાતાપ,વિપ્રદાસનું પુત્ર વાસુનું દ્વિજદાસ ને વંદનાને સોંપવું. માને લઈ જાત્રાએ પ્રયાણ કરી જવાનું નક્કી કરવું.અહીં શરદબાબુએ લોકોને મોંઢે બોલાવ્યું છે કે દયાવતીની જાત્રા પૂર્ણ થતાં એ પાછી ફરશે પણ વિપ્રદાસની જાત્રાનો અંત નહિ જ આવે, તે ઘરે પાછો નહિ ફરે. કેટલાંકે આ માન્યું કેટલાંકે નહિ.
ગભરું દ્વિજદાસ તેઓના નીકળવાના સમયે છટકી ગયો. ઘરની સ્ત્રીવૃંદ આંસુ સારી રહી, પુત્રે પણ
પૂછ્યું,”ક્યારે પાછા આવશો બાપુ? જરા વહેલા આવજો હોં “વિપ્રદાસે જવાબ ન આપતાં માથે હાથ મૂકી આછું હસી લીધું.વંદના પણ સાસુમાને પગે પડી રજ લીધી. વિપ્રદાસને દૂરથી પ્રણામ કરી કહી દીધું કે પહેલીવાર પૂજાની ઓરડીમાં છાનામાના જોયા હતા,તેવું જ તેજ છે તમારાં ચહેરા પર, પણ મને ખાત્રી અને શ્રદ્ધા છે મને જરૂર
પડશે આવશો જ ને આવવું પડશે જ. અહીં પણ ઉત્તર ન આપી પુત્રની જેમ જ ઉત્તર ગળી જઈ માત્ર ને માત્ર વિપ્રદાસ હસે છે.
મા દીકરો ગાડીમાં બેસી જઈ નીકળી પડે છે, ગાડી ઉપડી જાય છે અંતે.
અંત આમ જોવા જાવ તો કરુણ પણ છે અને સુખાંત પણ છે.વંદના જેવી ભણેલગણેલ સ્ત્રીનું પાત્ર અંકિત કરી
,શરદબાબુએ એક અલગ જ શ્રદ્ધાપૂર્ણ સ્ત્રીનું આપણને દર્શન કરાવ્યું છે.આ કથાનાં દરેક પાત્રને વિચારી વિચારી
ને મઠાર્યા છે.વંદના રૂપી નારીનાં ભારતીય રૂપનો અતિ સુંદર પ્રગાઢ મહિમા ગાયો છે.મા નહિ હોવા છતાં પણ પારકાં છોકરાંની મા થઈને વિશાળ કુટુંબમાં જાણતા અજાણતાં પ્રવેશી સ્ત્રી વેરઝેર જેવા વિષને અમૃત બનાવી દે છે.તેવી સ્ત્રીનું સ્વમાન અહીં ચરિતાર્થ થાય છે.
આમ એક સ્થિતપ્રજ્ઞ પુરુષની કથા કહેવાયેલી
વિપ્રદાસ નવલકથા તેમની પહેલાંની કૃતિઓ કરતાં
આમાં વિચાર વિધાન અને સાહિત્યમાં વધું પ્રૌઢ દ્રષ્ટિમાન થઈ છે.
હું તો કહીશ કે પ્રભુની લીલા અદ્ભૂત છે. તેમાં સાર શોધવાનો પ્રયાસ મિથ્યા છે, પરંતુ આવા મૌન પ્રેમને સ્વીકારતો વિપ્રદાસ મારે માટે તેજોમય છે.
મિત્રો આ કથાનાં આસ્વાદમાં એટલું સમજાય છે કે સ્ત્રી પુરુષ એકબીજાનાં શ્રદ્ધાના પ્રતિક પૂરક છે ને તે લેખકે સુંદર રીતે આલેખી સુંદર નવલકથા આપણને અર્પી છે.
વધું એક નવલકથાનો પરિચય લઈ આસ્વાદ માંણવા આવતી શ્રેણીમાં મળીશું,મિત્રો.
અસ્તુ,
જયશ્રી પટેલ
૨૪/૪/૨૨

સંસ્પર્શ-૧૩-જિગીષા દિલીપ

jigisha -સંસ્પર્શ -youtube

અતરાપી નવલકથામા ધ્રુવદાદાએ સારમેયનાં સંવાદો દ્વારા જીવનમાં પળેપળે ધ્યાનમાં લેવા જેવી અનેક વાતો સહજતાથી સમજાવી છે. પણ મને એક વાત ખૂબ ગમી તેની વાત આજે આપ સૌ સાથે વહેંચીશ.સારમેય જેના ખેતરમાં રહે છે ,તે તેના દોસ્તાર સાથે સપનું-સપનુંની રમત રમે છે. આ સપનું-સપનુંની રમત જે આપણે સૌ રમી રહ્યાં છીએ. “આ જીવન જ એક સપનું છે” જે આપણે સૌએ સમજવાની જરૂર છે.આપણે સૌ આપણું સમગ્ર જીવન ઘર,જમીન,જાયદાદ,પૈસા,કુંટુંબકબીલાનાં મોહમાં વિતાવીએ છીએ. જીવનની પાછલી અવસ્થામાં પણ આ બધું છોડીને જવાનું છે એ ખબર હોવા છતાં તેનો મોહ કે માયા જરાપણ છોડી શકતા નથી.ખરાબ સપનામાંથી જાગી જઈએ અને ખબર પડે કે આ તો સપનું હતું તો કેટલો હાશકારો અનુભવીએ છીએ. પરતું આ જીવન જ સ્વપ્નવત્ છે. અહીં ભેગું કરેલું બધું એમ જ મૂકીને જતાં રહેવાનું છે અને સ્વપ્નવત્ જીવન ક્યારે અચાનક પૂરું થઈ જવાનું છે તેની પણ જાણ આપણને નથી.છતાં તે સપનાને સાચું માનીને જ સૌ જીવી રહ્યાં છીએ.

સારમેયનો મિત્ર દોસ્તાર જ્યારે કહે છે કે હમણાં હમણાં હું ઊંધી નથી શકતો,મને વિચારો આવ્યા કરે છે કે મારી આ મિલકતોનું શું થશે?અહીં કોણ રહેશે?મને કોણ સાચવશે? મારી પાછળ શું થશે?અને ત્યારે જીવન સ્વપ્નને સમજાવવા એ દોસ્તાર સાથે સારમેય સપનું-સપનુંની રમત રમવાની વાત કરે છે.દોસ્તારનો દીકરો પ્રશાંત શહેરમાં રહે છે. દોસ્તારનાં મોટા ઝાડ પાનથી લીલાંછમ્મ ખેતરમાં પ્રશાંતને રીસોર્ટ કરવી છે. આ વાતે દોસ્તાર ચિંતિંત છે. સારમેયને જ્યારે દોસ્તાર આ અંગે વાત કરે છે ત્યારે સપનું-સપનુંની રમત રમાડી સપનામાં આપણે જે ગ્રહ કે નક્ષત્ર આપણને ખૂબ ગમતું હોય તેની પર રહેવા પણ જઈ શકીએ અને તેના સૌંદર્યને માણી શકીએ તેમ સારમેય કહે છે. અને એમ કહી સપનામાં આપણે આનંદ લઈ લઈએ છીએ પણ ખરેખર તો આપણે પૃથ્વી પર જ હોઈએ છીએ તેવીરીતે જ આ ખેતર,જમીન બધું તારું સમજે છે એ તારી ભૂલ છે. એ પણ તારે અહીંજ છોડીને જવાનું છે.એમ સપનું -સપનું ની રમત રમાડી સારમેય દ્વારા ધ્રુવદાદા આપણને સમજાવે છે. આપણાં સૌની ચિંતા પણ દોસ્તાર જેવી જ હોય છે. દોસ્તારની વાત કહી દરેક દુનિયાનાં આમ આદમીની મનોસ્થિતિ ધ્રુવદાદાએ અરીસો ધરી આપણને સૌને બતાવી દીધી છે.

બીજી પણ એક સરસ વાત સારમેય કહે છે ,કે તું વીલ કરીને આ જમીન ,આ દરિયા કિનારાની જગ્યા ,પ્રશાંતને આપીશ પણ માત્ર તમે બે જણ આ નિર્ણય ન લઈ શકો.તારે આ ઝાડવાંને, દરિયાને,વાડીને પણ તેની ઈચ્છા પૂછવી જોઈએ.આ વાત દોસ્તાર સરસ રીતે સમજી ગયો અને તેણે તેના દીકરાને બોલાવીને કહ્યું,” આ ખેતર અને જમીન અને મિલકત એક શરતે કોઈને પણ મળશે કે આમાંનું એકપણ ઝાડવું આપમેળે સુકાય નહીં ત્યાં સુધી તેને કાપવું નહીં તે જેને માન્ય હશે તેને જ આ મિલકત મળશે.આમ અતરાપીમાં ધ્રુવદાદાએ “જીવન એક સપનું છે “તેમ સમજી જીવવાનો અને વૃક્ષોમાં પણ જીવ છે તેની પણ આપણી મૂલ્યવાન સંપત્તિ છે એમ સમજાવી અને પર્યાવરણ રક્ષણની સુંદર વાત કરી છે. 

અતરાપીનાં અંતમાં સારમેય સાક્ષીભાવ સાથે ,મોહ માયાથી વિમુક્ત જીવન જીવે છે અને મોક્ષ પામે છે. કૌલેયક સાધુ બનીને જીવે છે અને ઘણું પુણ્ય કમાય છે છતાં તે પુણ્ય ભરપાઈ થઈ જતાં ફરી જન્મ લેવો પડે છે નો સુંદર સંદેશ પણ અતરાપી દ્વારા દાદાએ આપ્યો છે.
સારમેય કેવું જીવન જીવે છે તેની જ રજૂઆત હોય તેવું આ ઘ્રુવગીત જૂઓ-

નામ સંકીર્તન ભજન મેં ના કર્યું.

સંતનું કહેવું સજન મેં ના કર્યું.

આવીને ઉપદેશકો બોલી ગયા

સાંભળી લીધું શ્રવણ મેં ના કર્યું 

ક્યા ગુરુ ક્યા ગ્રંથને શોધ્યા કરું

તો સુણો સાધો વચન મેં ના કર્યું

આ ભવે પેલા જનમની વારતા

કેટલું કેવું સરસ મેં ના કર્યું

શું કરું વૈકુંઠની આશા કરી 

મોક્ષને નામે તરસ મેં ના કર્યું

શબ્દને મારી તરફ વાંધો પડે 

એટલું મોટું કવન મેં ના કર્યું

હું કશુંયે નહીં કરું આપો વચન

તેં કહેલું તરત મેં ના કર્યું

સારમેય આ ગીતમાં લખેલ જિંદગી જીવ્યો.પરતું જે જીવ્યો તે સાફ દિલ સાથે,માનવતાવાદી જીવન ,કશાય દંભ કે ડોળ વગરનું તેને જે સત્ય લાગ્યું તે પ્રમાણે જીવ્યોઅને મોક્ષનો અધિકારી બન્યો.આમ અતરાપીમાંથી પસાર થઈ તેની અનેક વાતો મનને સ્પર્શી ગઈ . તમને સૌને પણ ગમશે. આવતા અંકે દાદાનાં બીજા પુસ્તક સાથે મળીશું.

 વિસ્તૃતિ …૧૨જયશ્રી પટેલ

98DCBC6E-4FF2-4BDC-8D03-2A9A2D5E3679

શરદચંદ્રની આ નવલકથાનો ગુજરાતી અનુવાદ
શ્રી. શ્રીકાંત ત્રિવેદીએ કર્યો છે.
આ નવલકથા સૌ પ્રથમ એ સમયના બંગાળી સામયિક ‘ભારત વર્ષ’માં ‘શ્રીકાંતની ભ્રમણ કથા’ના નામે
હપ્તાવાર પ્રગટ થઈ હતી. ત્યારે પણ મિત્રો શરદબાબુએ પોતાને નામે નહિ પણ શ્રીકાંત શર્માના નામે જ લખવાની શરૂઆત કરી હતી.જુઓ અહીં તેઓની ભીરુતા કે લઘુતા ગ્રંથી જોઈ શકીએ છીએ. સફળ અસફળનાં ડરે જ તેઓ આમ કરતાં. જેવું લોકોએ સ્વીકાર્યું કે તેમણે શરદચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયના નામે બે મહિના પછી શરૂઆત કરી. અહીં એક ચોખવટ કરું કે તેઓને કેટલાંક લોકો શરતચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય તરીકે પણ ઓળખતાં હતાં.
લોકોએ જ્યાં જાણ્યું કે શરદબાબુ જ લખે છે કે તેઓ એ અનુમાન બાંધી જ દીધું કે આ તો શરદબાબુની જ આત્મકથા જ છે. અહીં જુઓ શ્રીકાંતના નામની નવલકથા શ્રીકાંત શર્મા નું નામ ને અંતે અનુવાદ પણ શ્રીકાંત ત્રિવેદી દ્વારા જ ઉદ્ભવ્યો. મારું માનવું છે શરદબાબુ જો જીવીત હોત તો જરૂર આ ઘટનાને તેમની રીતે આપણી સમક્ષ રજુ કરત! હિન્દી સાહિત્યકાર વિષ્ણું પ્રભાકરે રચેલી શરદબાબુની જીવનકથા ‘આવારા મસીહા’ એ તો જરૂર સમર્થન મળી જાય. ‘ શ્રીકાંત’ બંગાળી ભાષાની ઉંચ્ચ કોટીની નવલકથા ગણાય છે.આ નવલકથા પરથી બંગાળીમાં અનેક ચલચિત્રો બન્યા છે.હિન્દીમાં ટી.વી સિરિયલ બની હતી. જેમાં મુખ્ય કલાકાર સ્વ. ફારૂક શેખ હતાં.જો નવલકથા વાંચીએ તો બે જ પાત્રો આપણી સમક્ષ હાજર થાય એક બંગાળી અભિનેતા ઉત્તમ કુમાર બીજાં ફારૂક શેખ.
શ્રીકાંત લગભગ મનાય છે કે ૧૯૧૭ થી ૧૯૩૩ વચ્ચે રચાય હતી. તેમાંના મુખ્ય પાત્રો શ્રીકાંત, રાજલક્ષ્મી, અભયા ને કમલલતા છે.તેઓની આસપાસ આખી નવલકથા ગૂંથાય છે.લગભગ ૬૦૦ પાનાંની આ નવલકથા શરદબાબુનો માર્મિક પરિચય કરાવી જાય છે.
શ્રીકાંતના જીવનમાં આવતા ઉતાર ચઢાવ અને વાર્તાની શરૂઆત તેના પ્રૌઢાવસ્થાથી જ થાય છે.આખી નવલકથામાં શ્રીકાંતનું ભ્રમણ દર્શાવ્યું છે. આ ભ્રમણમાં રાચતો શ્રીકાંત શરદબાબુએ ખુલ્લા દિલથી ચરિતાર્થ કર્યો છે.તેને વાંચકો સમક્ષ મૂકી તેઓએ ધીરે ધીરે તેમાં જીવનમાં રાજ્યલક્ષ્મીનો પ્રવેશ ને પછી એક પછી એક આવતાં અવિસ્મરણીય પાત્રો.તેમાં કેટલાંક શ્રીકાંતને ભરપૂર પ્રેમ આપનાર સ્નેહાળ, કેટલાંક તેને છેતરતાં ,તો કેટલાંક સ્ત્રીપાત્રો તેનાં મનની વિટંબણાં કરનારા છે.
ઘણીવાર લાગે છે વાંચક વર્ગને લેખકમાં કવિત્વનો અભાવ છે પણ પ્રેમનાં શબ્દોનું અપ્રતિમ વર્ણન કરતી સુંદર ભાષા પ્રેમમય બનાવી દે છે.
મિત્રો બીજી તરફ બંગાળી સમાજનું રૂઢિગ્રસ્ત માનસ પણ બખૂબી દર્શાવી બંગાળનું અસ્તિત્વ આપણી સમક્ષ રજુ કર્યું છે.દીકરીઓનાં બલિદાનની વાતો , રાત્રિનું અપ્રતિમ નૌકા વિહાર કે માછલી ચોરવા લઈ જનાર મિત્ર ઈન્દ્રનાથની વાતો. તેનું શ્રીકાંતને બાયલો કહેવું છતાંય તેનું ભાગવું આપણને અજુગતું તો લાગે જ ને! શ્રીકાંતનો સ્મશાન તરફનો રાગ ને તે ખાતર રાજલક્ષ્મીને અવગણવી એ આપણાં મનને ઘૃણા પણ ઉપજાવે છે.
રાજલક્ષ્મી તેમાં જીવનની એક અંતિમ ક્ષણો સુધીની સાચી રાહગીર છે. વારંવાર તેનાં માટે ચિંતિત રહે છે તે મિત્રો આપણને અનેક પ્રસંગમાં જોવા મળે છે.એ પણ જોઈ શકાય છે કે શ્રીકાંતનો સ્વભાવ છે કે તે નિર્ણય લે પછી બીજા માટે વિચારતો નથી.બીજી બાજુ સંસારના પ્રત્યેક નવીન અનુભવોને તે ખુશીથી અપનાવી લે છે. રાજલક્ષ્મી શ્રીકાંતને ખૂબ જ ચાહે છે.તેણી તેનું સાહચર્ય ઝંખે છે.
કમલલતાનું નવલકથામાં પ્રવેશવું, શ્રીકાંતનું તેણીનું રાજલક્ષ્મી સાથે તુલના કરવું જરા વાંચકને ડંખે છે.વાર્તાને નવો વળાંક અપાયો છે.ઘણીવાર શ્રીકાંત રાજલક્ષ્મી સાથે ઝઘડે છે ત્યારે વાંચક વર્ગને લાગે છે આ શરદબાબુના જીવનનો જ આ એક ભાગ છે. તેઓ પણ સ્ત્રી, સંસાર માટે બંગાળ છોડી ભાગ્યા હતા બર્મા કારણ જાણે ફરી એ ગરીબી કે સ્ત્રી સાથે મેળાપ જ ન થાય તો સારું માની.
નવલકથામાં મિત્રો, શ્રીકાંતનું આમ વારંવાર ભ્રમણ કરવું તેને અવનવા અનુભવ કરાવતું રહે છે. શરદબાબુએ અહીં ઝાડ, પર્વત, નદી , ઝરણાં ને રાત્રી નૌકાવિહારનું વર્ણન આ ભ્રમણના અનુભવનો નિચોડ જ આલેખ્યો છે.કનકલતાએ તેને નૂતન ગોસાઈમાં પલટાને છે. અભયા તે બન્નેને સમજી શકે છે કે નહિ તે સમજાતું જ નથી.રાજલક્ષ્મીનું ગાયિકા પિયારીબઈ તરીકે ભેટાવું આઘાત જનક લાગે છે તો ત્યારબાદ બન્નેનું વિખૂટું પડવું આપણને ડંખે છે.રાજ્યક્ષ્મી અંતે મોટા ગોસાંઈ પાસે સંસારની મોહમાયા છોડી જાય છે અને તેઓ તેને આનંદમયી કહી ઉપનામ અર્પે છે ત્યારે વાંચક વર્ગ તેના માટે સ્નેહ ઉપજે છે.
શરદબાબુની વેદના જુઓ બે સ્ત્રી વચ્ચેની કે કમલલતાને અંતે તે આનંદમયી ઉર્ફ રાજલક્ષ્મી પાસે જ
મોકલી આપી મુક્ત કરે છે.અહીં સાચા પ્રેમની વ્યાખ્યા
વાચકોને શરદબાબુ આપે છે કે પ્રેમતો ઓળખાતો નથી, તે સમર્પિતતામાં જ છે.
મિત્રો , શ્રીકાંત નવલકથાએ કાંઈ આપણાં મનનાં પ્રશ્નોને ઉકેલવા માટે નથી. એ તો પ્રેમ અને એકલતાનો એક મિશ્રિત ભાવ છે જે શરદબાબુએ જીવનમાં અનુભવ્યો જ હશે તો જ શ્રીકાંત લખી શક્યા હશે.તમને મન શ્રીકાંત ક્યારેય ચીલો-રિવાજ, કે ગૃહ કે ગૃહિણી એટલે કે સ્ત્રીઓમાં પોતાની જાતને સમાવી શક્યો નથી તે તો એકટા ચાલો રે ની ભાવના જ દર્શાવે છે તેથી જ તેઓને લઘુતા ગ્રંથીથી છૂટતાં વર્ષો વીતી ગયાં હતાં.
શરદબાબુએ શ્રીકાંત રચી બંધનને નથી ચાહ્યું , તેમણે તો જાણે શ્રીકાંત દ્વારા પોતાના ભ્રમણનાં અનુભવો ચરિતાર્થ કર્યા છે. આ નવલકથા વાંચવા સાચું કહું તો
હૃદયમાં વાચકે પ્રેમ , મૃદુતા ને સૌમ્યતા ધારણ કરવી જરૂરી છે. આ નવલકથા પૂરી તો વર્ણવી શકાય તેમ જ
નથી.શરદબાબુનું રસપ્રદ ભાવુક લખાણ ગમતું હોય તો જ આ નવલકથા પચાવી શકાય એમ છે મિત્રો.
બધાં પાત્રો વિશેષ રૂપે વર્ણવી ને જાણવા હોય તો હું મારી દ્રષ્ટિએ કહીશ કે ચારભાગની આ નવલકથા
ને આપણે આપણી કોઈ પણ અવસ્થાના સમયે છસ્સો પાનાં પૂરા કરવા બે વર્ષના વહાણાએ જરૂર ઓછા પડે.
મિત્રો, આ તો આસ્વાદ છે નવલકથાનો કારણ આ નવકથા ટૂંકાણમાં રચવા કરતાં તમે વાંચશો તો વધું સમજી સકશો. મેં વાંચી ત્યારે મારું મન પણ ભ્રમણ કરવા ઈચ્છી રહ્યું હતું.
નવી વાર્તા સાથે જરૂર મળીએ આવતા અંકે.

અસ્તુ
જયશ્રી પટેલ
૧૬/૪/૨૨

અજ્ઞાતવાસ લખતા પહેલા ,પછી અને લખતા લખતા

એક નદી પરથી નાવ વહેણની સાથે વહે ત્યારે લાંબી મુસાફરીમાં દ્રશ્યો એક પછી એક સડસડાટ કરતાં તમારાં દ્શ્યપટલ પરથી બદલાતાં જાય. વચ્ચે વચ્ચે નાના નાના ગામ ,કસ્બા અને ક્યારેક પહાડો આવતા જાય,તમે શાંતિથી સફર કરતાં હોવ તો એનો આનંદ તમે ઉઠાવતાં જાઓ.બસ આખી નવલકથામાંથી હું એવી જરીતે પસાર થઈ સડસડાટ. નકુલની સાથે એક એક સંવેદનાઓ અનુભવી,તેની સાથે રડી,આનંદિત થઈ અને પ્રેમમાં રોમાંચિત થઈ ટીનએજ અવસ્થામાંથી તેની સાથેજ પસાર થઈ પ્રેમનાં સ્પંદનો અનુભવ્યા.જીવનની ફિલસુફી જાણી સમજી અને જીવનનું સત્ય સમજવા કોશિશ કરી.નસીબ માણસને ક્યાંથી ક્યાં લઈ જઈ શકે ,માત્ર મહેનત અને હોંશિયારીથી જીવનનો જંગ જીતાતો નથી તે પણ ખરા અર્થમાં સમજાયું.નસીબ ખરાબ હોય તો તમે ગમે તેટલી મહેનત કરો પણ તમને સફળતા ન મળે એવું પણ બને! શું નસીબનું પણ જીવનમાં એટલું જ મહત્વ છે? તે પ્રશ્ન સતત ઉદ્દભવ્યો.


અજ્ઞાતવાસ સાથે દરેક માણસ એકલો કે બધાંની વચ્ચે રહીને,ક્યારેક દુ:ખમાં કે ક્યારેક સુખદ અનુભવ સાથે અનુભવી ભીતરની વ્યક્તિ સાથે વાત કરી જીવે છે.તેમજ ઘોડા જેવા પ્રાણીમાં પણ માનવ સહજ સંવેદનો -પ્રેમ,ગુસ્સો,હતાશા,આત્મવિશ્વાસ જેવી લાગણીઓ હૂબહૂ હોય છે તે દર્શાવવા કોશિશ કરી છે. બીજું, એક સત્ય મારી આસપાસ હું જોતી હતી ત્યારે કોઈ એવી લાગણી પણ હું અનુભવતી કે આગલા જન્મમાં નકુલ ઘોડાસાથે કોઈરીતે સંકળાએલ હોય ,કે તેના કર્મો તેની સાથે જોડાએલ હોય ,તે અધૂરી રહી ગયેલ ઈચ્છાઓ કે પોતે પણ ઘોડો હોઈ શકે, એટલે ઘોડા થકી એને પ્રેમ ઉપજતો હોય અને ઘોડો એને શાંતિ આપતો હોય.તે એકાંતમાં ઘોડાને મળી તેની ભાષા એટલે પણ સમજતો હોય!આવું કંઈક હું તમારા સમક્ષ પહોંચાડવાં માંગતી હતી. તમે કહો ત્યારે ખબર પડે કે તે પહોંચાડવાનાં હું કેટલી સક્ષમ નીવડી છું.


અજ્ઞાતવાસ મારી પહેલી નવલકથા ,હું લખવાની શરુ કરવાની હતી ત્યારે ઉત્સાહ લખવાનો ખૂબ હતો પણ આ પહેલા પ્રયાસ માટે -આ બરાબર લખાશે? અને જે થીમને લઈને હું લખવા જઈ રહી હતી તે યોગ્ય છે કે નહીં તેને માટે દ્વિધામાં જરુર હતી.કોઈપણ વાર્તા કે નવલકથાનું બીજ સત્યઘટના પર આધારિત હોય કે આપણી આસપાસ જોયેલ જાણેલ હોય તો તે વાર્તા મજબૂતાઇ સાથે રજૂ થાય છે. મારું નકુલનું પાત્ર પણ મારી આસપાસનું મારી સામે જીવાએલ પાત્ર તેમજ ઘણી ઘટનાઓનાં મૂળ સત્યઘટના પર આધારિત ખરાં પરતું તેનાં તાણાવાણાં ,ગૂંથણી તો મારી કલ્પના સાથે જોડાઈને જ નવલકથા બની.નવરસ ,દરેક સંવેદનો ,ઉત્કંઠા,રેસ અને જુગારનો નશો ,નકુલ સાથે રહી મેં તમને પીરસવા કોશિશ કરી.મુંબઈ નું બ્રીચકેન્ડી,રેસકોર્સ,હાજીઅલીનાં દરિયા પાસેની જગ્યા અને બધીજ હોટલોની કરેલ સફરને જ વર્ણવી તેથી તાદ્રશ્યતા આવી શકે. તેમજ વિદ્યાનગર,અમદાવાદથી લઈ સ્વિત્ઝરલેન્ડ,અલાસ્કા,સિંગાપુર,કેનેડા-મેક્સિકોની બોર્ડર અને ન્યુયોર્ક,શિકાગો અને લોસએંન્જલસ બધીજ જગ્યાઓની કરેલી સફરને વાગોળી એટલે તે તે જગ્યાઓને સારી રીતે વર્ણવી શકું અને નકુલ સાથે તે જગ્યાઓની સફર મેં પણ કરી.


પ્રજ્ઞાબહેને ,મેં એમને કહ્યું કે મારે નવલકથા લખવી છે તો એકપણ સવાલ પૂછ્યા વગર ‘ તું કરી જ શકીશ’ નો આત્મવિશ્વાસ અને પ્રેરણા પૂરી પાડી તેમજ જહેમત સાથે તેમણે યુટ્યુબ બનાવી.જયશ્રીબહેન મર્ચન્ટને પણ મેં જ્યારે કોઈપણ સવાલ નવલકથા લખવા અંગે કર્યા ત્યારે મારી મોટીબહેનની જેમ સલાહસૂચનો અને પ્રોત્સાહન પૂરું પાડ્યું. તરુલત્તાબહેને પણ લખવા માટે પ્રોત્સાહન અને જરુરી સૂચનો આપ્યા.મારી વ્હાલી સખી રાજુલ કૌશિકે વિવેચક બની હંમેશા કોમેન્ટ કરી જેની પ્રેરણા મારે હંમેશા જરુરી હોય છે.મારા સૌ વાચકો,સ્નેહીઓ ,ભાઈબહેનો,કુટુંબીઓનો અને મિત્રોએ પર્સનલ પ્રોત્સાહન અને પ્રેરણા આપી નવાજી તેથી મારો ઉત્સાહ છેક સુધી જળવાઈ રહ્યો.
આવી જ પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન હંમેશા આપ સૌ તરફથી મળતા રહે તે જ આશા…


જિગીષા દિલીપ

અજ્ઞાતવાસ-૩૮

ચિદાનંદ રુપમ્ શિવોહમ્ શિવોહમ્

બધીજ રીતે જીવનથી હારી ગયેલ હું મારાં ડામાડોળ મનને ચિરશાંતિ આપવા ઈચ્છતો હતો.તેમાં પણ 
બ્રીચકેન્ડીનાં ડોક્ટરે કહેલાં મોટા મોટા રોગોનાં નામ અને વ્હીલચેરમાં આવી જવાની વાતથી હું ખરેખર અંદરથી તૂટી ગયો હતો.હાજી અલીનાં દરિયા કિનારે બેસી જ્યારે ટીનાના જીવનની કરુણતા અને બેબસતા સાંભળી ત્યારે જીવનની નકારાત્મકતાએ મારા પર કબ્જો કરી લીધો.હું ટીનાની વાતો સાંભળી ખૂબ દુ:ખી થઈ ગયો.

ભાઈ,અમેરિકાથી પાછા આવી મારી સાથે જ રહેતા હતાં.બ્રિજકેન્ડીનો ફ્લેટ વેચી તેમને એક નાનોઆશ્રમ કરવો હતો. મને પણ હવે શાંતિ જોઈતી હતી.ઘોડાની રેસનું ગૃપ મારો રોજબરોજનો ખર્ચ પૂરો કરતું હતું.ફ્લેટ વેચીને દસ્તાવેજ થતો હતો તે જ ગાળામાં એક પાણીદાર ઘોડો રેસ રમવાનો હતો.તે જીતશે એવો મને વિશ્વાસ હતો. મેં જીવનનો એક આખરી દાવ રમી લેવાનું વિચાર્યું.

ભાઈની ઈચ્છા પૂરી કરવા,નર્મદા તટે આશ્રમ માટે સરસ જગ્યા જોઈ હતી .પૈસા હાથ પર હોય તો સારીરીતે આશ્રમ બનાવી શકીએ એટલે રેસનો એક છેલ્લો દાવ રમવાનું વિચાર્યું.

જીવનની એ છેલ્લી રેસમાં ખૂબ પૈસા મળ્યા. નર્મદા નદીને કિનારે સરસ અને વિશાળ જગ્યા કોઈ જૂના મિલમાલિકના બંગલા સાથે મળી ગઈ. જૂના બંગલામાં રીનોવેશન કરાવી નાના આશ્રમ જેવું બાંધકામ કર્યું. વડ,પીપળો,આસોપાલવનાં ઝાડ ,મોગરો,ચંપો,ચાંદની,પારિજાત જેવા સુગંધીત ફૂલો,તુલસી ક્યારો અને નાનો ફુવારો પણ વચ્ચે મુકાવ્યો. બાજુમાં ઘોડાઓનો તબેલો અને વેટર્નિટી નાની હોસ્પિટલ બિમાર ઘોડાઓની સારવાર માટે કરી. ઘોડો મારે માટે પ્રેમ અને હૂંફ આપતું મારું ખૂબ ગમતું પ્રાણી હતું. કદાચ મારું જીવન એના હિસાબે જ ટક્યું હતું. આશ્રમનું નામ ‘અસંગ આશ્રમ’ રાખ્યું.

એક યુવાન ,તેજસ્વી,વિદ્વાન ઉત્તરકાશીમાં ભણી હિમાલયમાં પાંચ વર્ષ રહેલા સ્વામી સત્યપ્રિયાનંદજી ભાઈનાં ગુરુજીનાં પટ્ટ શિષ્ય હતા. ભાઈએ સ્વામી સત્યપ્રિયાનંદજીને અમારી સાથે આશ્રમમાં જ રહી સૌને સંત્સંગ કરાવવા આમંત્ર્યા.


નદી કિનારે પવિત્ર ભૂમિમાં થતો સંત્સંગ જીવનને નવી દિશા આપી રહ્યો હતો.એક સવારે ટીના પણ તેનું ઘર છોડી આશ્રમમાં રહેવા આવી ગઈ.આશ્રમમાં તૈયાર થતા સાત્વિક ભોજન બનાવનાર બહેનને તે માર્ગદર્શન આપતી અને મદદ કરતી.આશ્રમમાં ભાઈનાં ઓળખીતાં એક બે અમેરિકન દંપતિ અને બીજા પણ પાંચ ,છ લોકો રહેતા.જેમનું પણ આશ્રમ ચલાવવામાં અને રુમો બાંધવામાં આર્થિક યોગદાન હતું.ભાઈ યોગામાં પી.એચ.ડી.થયેલા એટલે વહેલી સવારે નર્મદાનાં વહેતા જળને કિનારે અમે યોગા અને મેડીટેશન કરતાં. સાથેસાથે સવાર સાંજનો શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ અને સત્સંગ પણ ખરો. સ્વામીજી ભગવદ્ગીતા અને ઉપનિષદનાં ગૂઢ રહસ્યો સમજાવતા હતા. સંસારની અસારતા સમજાતાં ધીરે ધીરે મારા મોહ અને આસક્તિ દુનિયામાંથી ઘટવા લાગ્યા હતા.

હવે મને મારું જીવન પૂર્ણ સંતોષ અને સાચા આનંદ સાથે જીવાઈ રહ્યું હોય તેમ લાગતું હતું.મેં દારુ,સિગરેટ,બીડીની આદતો સાવ છોડી દીધી હતી.સાત્વિક ભોજન અને નર્મદા કિનારાનાં પવિત્ર શુધ્ધ વાતાવરણમાં હું શાંતિભર્યું જીવન વિતાવી રહ્યો હતો.બદલાયેલ જીવન જીવવાની રીતે ડોક્ટરોની આગાહી ખોટી ઠેરવી હતી..હું હવે આત્મનિરીક્ષણ કરી જીવનમાં કરેલી ભૂલોનો પસ્તાવો અને સત્ય તરફની ગતિ કરી,મારી ભીતર પરમને શોધવા પ્રયત્નશીલ બન્યો હતો.અને ગાતો રહેતો હતો

મનો બુધ્ધિ અહંકાર ચિત્તાનિ નાહંમ્,ન ચ શ્રોત જિહ્વવે ન ચ ઘ્રાણનેત્રે.

ન ચ વ્યોમ ભૂમિ ન તેજો ન વાયુ: ચિદાનંદ રૂપ: શિવોહમ્ શિવોહમ્॥

સમાપ્ત


જિગીષા દિલીપ

અજ્ઞાતવાસ-૩૬

If it is not to be,it’s not to come.If it is not to come, it is not to be

સીનેમેં સુલગતે હૈ અરમા,આંખોંમેં ઉદાસી છાયીહૈ….

લો આજ તેરી દુનિયાસે, હમેં તકદીર કહાં લે આયી હૈ…


હું મારા નસીબને કોસતો,દરિયામાં કૂદીને ,જીવનનો અંત આણવાના વિચારે ,હાજી અલીની પાછળનાં દરિયા કિનારે જઈને બેઠો.બે રાતનાં ઉજાગરાથી અને વિચારનાં વંટોળે મગજ બ્હેર મારી ગયું હતું.આજે તો સફીદેને સાથે મુંબઈ લઈ આવી,તેની સાથે કંઈ કેટલુંય કરવાનાં સપના જોયાં હતાં! મંઝીલ બસ સામેના કિનારે દેખાતી હતી અને ફરીવાર કિનારે આવેલ વ્હાણ ડૂબી ગયું.બહેનનાં હાથની આલ્બમમાંથી મળેલ ,ચિઠ્ઠીમાં અમેરિકા જતાં પહેલાં આવેલ માધવલાલનાં જ્યોતિષનાં શબ્દો હતાં. “ તમારો દિકરો ખૂબ હોંશિયાર છે. તે પ્રેમ અને લાગણીથી અનેકનાં દિલ જીતી લેશે.કોઈપણ કામ માટે,સીડી સડસડાટ ઉપર ચડી જશે. અને છેક ઉપરનાં પગથિયે પહોંચવાના એક કદમ પહેલાંજ છેક નીચે પડશે.મને પૂર્ણ વિશ્વાસ હતો કે ટીના મને મળશે જ. ત્યારે જ તેમણે બહેનને કહ્યું હતું કે તેને આ છોકરી નથી મળવાની.”


તેણે વર્ષો પહેલા કહેલાં એક એક શબ્દ સાચાં પડ્યા હતાં. હું નાસીપાસ થઈ જાઉં એટલે બહેને ક્યારેય મને આ વાત કરી નહીં.જ્યોતિષનાં વાક્યો પ્રમાણે આખી જિંદગીનાં એક એક દિવસને જોતો અને ભગવાને મારી સાથે જ કેમ આવું કર્યું?,મને કેમ આવું નસીબ આપ્યું ?તેમ વિચારતો રહ્યો.આપઘાતનો વિચાર કરતો હતો,ત્યાં જ રુખીબાનાં શબ્દો યાદ આવ્યાં,” બેટા,કુદરતે નસીબમાં જે લખ્યું હોય તે થાય જ છે.પણ તમારી હોશિયારી એમાં છે કે આવી પડેલ સમસ્યામાંથી તમે રસ્તો કેવીરીતે કાઢો છો.અને જે ખરાબ સમયમાં કુશળતાથી બહાર નીકળે છે તેજ જીવનમાં સફળ થાય છે અને જે હારી જાય છે તે નમાલા ગણાય છે.”


ડોક્ટર સ્ટીવન બુટેનબુચે પણ મને ઘોડાઓ અંગે અને જીવન અંગે ખૂબ ઊંચી જાણકારી આપેલ. મારી જિંદગીમાં તેમનું ખૂબ મોટું પ્રદાન હતું.તેમને શેક્સપીયર બહુ ગમે,તેં હંમેશ શેક્સપીઅરનું આ વાક્ય બોલતા તેં મને આજે યાદ આવી ગયું”If it is not to be,it’s not to come. If it is not to come,it is not to be.”


તો ઘેર ,યશવંત મારી રાહ જોતો જોતો જ આખી રાત અડધો જાગતો ઊંઘતો હતો. વહેલી સવારે ભાઈનો ફોન આવ્યો ,તેમણે યશવંતને પૂછ્યું,” બધાં આવી ગયાં?” યશવંતે કહ્યું,” બધાં કોણ?”
ભાઈએ પૂછ્યું,” અમેરિકાથી નકુલ સાથે બીજું કોઈ નથી આવ્યું?


યશવંતે કહ્યું,”ના,અને પછી કહ્યું ,ભાઈ તો બહુજ ઉદાસ છે ખાધું પણ નથી અને આખી રાત ઘેર પણ આવ્યા નથી. હું તો જાગતો રહીને રાહ જોતો બેસી રહ્યો છું.” સારું કહી,ભાઈએ તરત ફોન મૂકી દીધો અને સીધો મને મોબાઈલ પર ફોન કર્યો. ભાઈનો ફોન આવતાં જ, હું ખૂબ ઢીલો થઈ ગયો. ભાઈ તો અંદરથી એકદમ ખુશ હતા. તેમને મારો સફીદે સાથેનો સંબંધ ,તેમજ તેના માતાપિતાને મુંબઈ લાવવાનાં વિચાર ,સાથે તે જરાપણ મંજૂર નહતા.મોર્ડન વિચારસરણી ધરાવતાં ,દેશ -વિદેશ ફરેલા ભાઈ,મારાં ઈરાની છોકરી સાથે લગ્ન કરવાનાં વિચાર સાથે જરાપણ સંમંત નહતા. તેથી તેમને તો એ લોકો અહીં ન આવ્યા ,તે વાતથી જ તેમનાં અવાજમાં ખુશીનો રણકો હતો.મને સાવ ભાંગી પડેલ સાંભળી,તેમણે પણ મને જીવનની ફૂલસૂફી સમજાવતી વાતો કરી ,હિંમત ન હારવા અને ખૂબ હિંમત આપતા જીવનમાં જે પણ પરિસ્થિતિ આવે તેમાં સ્થિતપ્રજ્ઞ રહી કેવીરીતે આગળ વધી જવું તેમાં જ કુશળતા છે ,તે તેમના જીવનનાં દાખલા આપી સમજાવ્યું.નાની ઉંમરમાં ગુમાવેલ પિતા,પિતા સમાન મામાની વિરુધ્ધ જઈ નાટકની કેરિયર બનાવવી,૪૫ વર્ષે બહેનનું દુનિયા છોડી ચાલ્યા જવું ,વિગેરે …વાત સાંભળી મેં સ્વસ્થ થવા કોશિશ કરી.ઘેર પહોંચ્યો.મને જોઈ યશવંત ખૂબ ખુશ થઈ ગયો.નાહીને થોડો નાસ્તો કર્યો.


ભાઈ સવાર સાંજ મને ફોન કરતાં,અઠવાડિયા પછી એક દિવસ તેમણે મને ફોન કરી ઈમીગ્રેશન કન્સલટન્ટ રાવસાહેબ, ભાઈનાં મિત્રએ મને H1 વાળા વિદ્યાર્થીઓ મોકલવાનાં ધંધામાં પાર્ટનરશીપ કરવા ભાઈને ભલામણ કરતો ફોન કર્યો હતો તેની વાત કરી. રાવસાહેબે ભાઈને કહ્યું હતું કે,” તમારો દિકરો આટલો કુશળ અને મહેનતું છે ,એ મને મુંબઈથી મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતનાં છોકરાઓને તૈયાર કરી અમેરિકા મોકલે તો મારી પાસે અમેરિકાની સારી અને મધ્યમ બધી કોલેજોનાં ડિરેક્ટર જોડે ઓળખાણ છે. દસ્તાવેજ તૈયાર કરાવી મને મોકલે તો હું છોકરાની હોંશિયારી પ્રમાણેની કોલેજમાં તેને એડમીશન અપાવી દઉં . આ ધંધામાં બહુ જ પૈસા છે. આઈ.ટી.નાં વધતાં જતાં વેવને કારણે ગવર્મે્ન્ટે સ્ટુન્ડન્ટ વિઝાનો કોટા ખૂબ વધારી દીધો છે ,તો ખૂબ પૈસા પણ મળશે. હું પાનપરાગ અને સોપારીનો ધંધો કરતો ત્યારે રાવસાહેબને મળેલો પણ ત્યારે મને ભારત આવી જવાનો વિચાર નહોતો.હવે મેં રાવસાહેબ સાથે વાત કરી ધંધાનું સેટીંગ કરી દીધું.હવે મારી કંપનીએ મહીને દસ છોકરાને અમેરિકા મોકલવા માંડ્યા હતા.ધંધો સારો ચાલતો. પણ હું હજુ સફીદેથી બહાર આવી શકતો નહોતો.ધંધાનાં નુકસાનને હું પહોંચી વળતો. પરતું હું એટલો લાગણીશીલ માણસ હતો કે પ્રેમને ભૂલવો મારે માટે મુશ્કેલ કામ હતું.


એવામાં એક સાંજે મારે ત્યાં મારો એક મિત્ર આવ્યો. મને આમ ઉદાસ જોઈ,મને કહે ચાલ તૈયાર થઈ જા ,તને ખુશ કરી દઉં આજે તો. તે મને ટોપાઝ ડાન્સબારમાં લઈ ગયો. ડાન્સબારનું ઝાકમઝોળ વાતાવરણ ,સેક્સી સંગીત,મેકઅપથી રુપાળી લાગતી અને સેક્સી નૃત્ય સાથે પુરુષોનાં પોરુષત્વને ઉપસાવતી રૂપલલનાઓ,તેમનાં અંગપ્રદર્શન અને નખરાંથી આકર્ષતી તેમની અંગભંગીઓ,ચિક્કાર પીરસાતો દારુ- આ બધામાં પૈસાની કોથળીઓ ભરી આવેલ ઘરાક ન ખંખેરાય તો જ નવાઈ!
બીજી બાજુ મને H1 નાં વિધ્યાર્થીઓને અમેરિકા મોકલવાનાં ધંધામાં ખૂબ પૈસા મળતાં. હું હવે ડાન્સબારની લતે ચઢી ગયો હતો. ટોપાઝ મુંબઈનો મોટો ડાન્સબાર હતો. જ્યાં ઘરાકોનાં લાખો રૂપિયા રોજના ખંખેરાતા.એકવાર ત્યાં આવેલ લોકલ ઘરાક રોજ ત્યાં જવા પ્રેરાતો અને છેલ્લે ખુવાર થઈ જતો.હું ક્યારેક ગ્રાન્ટરોડનાં ‘ગોલ્ડન ગુઝ’બારમાં પણ જતો.તો ક્યારેક ‘દિલબર’માં.


હવે હું સફીદેને ફોન કરતો તો ફોન લાગતો નહોતો. મેં ટોનીને ફોન કર્યો સફીદે અંગે જાણવા,તો તેણે કહ્યું કે સફીદે અને તેના માતાપિતા લોસએંજલસ છોડીને ક્યાંક જતા રહ્યાં છે. અકબર રેસ્ટોરન્ટનાં પટેલ અને પંજાબી પાર્ટનરનાં મોટા ઝઘડા થતાં રેસ્ટોરન્ટ બંધ થઈ ગઈ છે. ટોનીને પણ મેં સમજાવ્યો કે ,”તું ભારતમાં આટલી મોટી રેસ્ટોરન્ટનો માલિક છે ભારત કાયમ માટે આવી જા. તારા પિતાની પણ એજ ઈચ્છા છે.”તે સમજી ગયો ,આમ પણ અકબર બંધ થવાથી એને ફરીથી એકડો જ ઘુંટવાનો હતો.


ટોની ભારત આવતાં તેને ખબર પડી કે હું ડાન્સબારની લતે ચડી ગયો છું. તે મારો ખૂબ હિતેચ્છુ મિત્ર હતો. ડાન્સબારની અંદરની બધી વાત તે જાણતો હતો ,કારણ ટોપાઝનો માલિક જેણે ડાન્સબારની મુંબઈમાં શરુઆત કરી હતી તે પરવેઝ તેનો બાળપણનો મિત્ર હતો.તે મને પરવેઝ પાસે લઈ ગયો અને ટોનીએ કહ્યું,” આ મારો જીગરી દોસ્ત છે,તું ડાન્સબારની સચ્ચાઈ બતાવી તેને ડાન્સબાર અને દારુની લત છોડાવ.પરવેઝે મને ચાર પાંચ સવાલ પૂછ્યાં કે,” તને ડાન્સબારની છોકરીએ ડાન્સ કરતાં કરતાં તારો ફોન નંબર લીધેલો?બીજે દિવસે ‘શીતલ સ્ટોર’ પાસે બોલાવી તેને એક ગમતો ડ્રેસ અપાવવા કીધેલ? ,ત્રીજે દિવસે તેના ભાઈનું કે,માનું કે પિતાનું ઓપરેશન છે કહી પૈસા માંગેલ?,ડાન્સબારનાં ત્રીજા પેગ પછી શં થયું તે તને યાદ નહીં હોય સાચી વાત? કારણ પછી દારુ વિદેશી બોટલમાં,બીજો દારુ ભરી પિરસાય છે.ઘરાકનું ભાન જતું રહે એટલે બારગર્લ તેના બધાં પૈસા ખંખેરી લે છે. અને આ બધાં પૈસામાં બારગર્લ અને ડાન્સબાર માલિકનો અડધો અડધો ભાગ હોય છે એટલે તો ટોપાઝ જેવા ડાન્સબાર અને બારગર્લની આવક રોજની લાખોમાં હોય છે.”દિવસનાં સમયે પરવેઝે મને સાદા કપડાંમાં, સંગીત અને લાઇટોની ઝાકમઝોળ વગર ,મેકઅપનાં થપેડા વગરની કદરુપી,ડાન્સબારની છોકરીઓ બતાવી ,મને છોકરીઓનું સાચું રૂપ બતાવ્યું.અને વિલાયતી દારુની બોટલમાં ભરાતો fake દારુ પણ બતાવ્યો. ડાન્સબારનાં માલિક પરવેઝ દ્વારા રજૂ કરેલ સત્ય હકીકત જાણી હું પણ બઘવાઈ ગયો. આમ સચ્ચાઈ જણાવી ટોનીએ મને ડાન્સબારની લત છોડાવી દીધી.


બીજીબાજુ,રેસકોર્સનાં કન્સલ્ટન્ટ તરીકેનું મારું ગૃપ દિવસે દિવસે વધતું જતું હતું. પૂરા ભારતમાંથી મારાં રેસકોર્સનાં ગૃપમાં લોકો જોડાવવા અને મને ફોલો કરી જાણવા કોશિશ કરી રહ્યાં હતાં.એવામાં એક દિવસ એક અપર્ણા નામની અજાણી છોકરીનો મારા પર ફોન આવ્યો.તેને ઘોડા વિશે ખૂબ જાણકારી અને તે ,મારા જેટલોજ ઘોડાને પ્રેમ કરતી અને ઘોડાને સમજતી એવું તેની એક કલાક મારી સાથેની વાતચીતથી મને લાગ્યું . પૂનામાં રહેતી પણ હવે કલકત્તા જઈ સેટ થવા માંગતી આ છોકરીએ મને પૂનાની મોટી રેસમાં અનેક લોકો સાથે ઘેરાએલ જોયેલો. તેણે મારી તપાસ કરી કોઈ બીજા ડમી નામથી મારાં ગૃપમાં જોડાઈ હતી. છેલ્લી રેસમાં બહુ પૈસા મારી ટીપ્સથી કમાઈ હોવાથી મારી સાથે દોસ્તી કરવા માંગતી હતી પણ હવે હું છોકરીઓથી દૂર રહેવા માંગતો હતો પણ તે મને છોડે તો ને? રોજ કોઈ અવનવા પ્લાન અને બહાના સાથે તે મને ફોન કરતી.હવે મારે કરવું શું?

જિગીષા દિલીપ

અજ્ઞાતવાસ-૩૫

ઔર મેરી આંખ ભર આઈ…..


જીવનને ચલાવવા માટે હું કોઈને કોઈ જુગાડ ખેલતો રહેતો હતો.ગ્રેનાઈટ,પાનપરાગ,સોપારી,જેવા એક્સપોર્ટ ઈમ્પોર્ટના ધંધામાં પૈસા કમાયો અને જ્યાં સેટલ થઈ વધુ પૈસા કમાવવા ,મોટો જુગાડ ખેલવા ગયો ત્યાં થપ્પડ ખાઈ બેસી પણ ગયો.પણ એ બધું કરતાં જીવનનાં એક એક પગથિયે ખાધેલ જુદી જુદી ઠોકરે મને કોઈપણ સંજોગોમાં હિંમત અને આત્મવિશ્વાસ સાથે જીવતા શીખવી દીધેલું. જિંદગી મારી સાથે ગમે તે રમત રમે પણ મારે તો ચટ્ટાન બની સાગરનાં મોજા ઝેલવાનાં જ હતા..હવે મને મુંબઈ જઈ ત્યાં રહી ધંધો કરી શાંતિનું જીવન જીવવાની ઈચ્છા હતી.

પણ મારા જીવનમાં જે પ્રેમ અને હૂંફની ખામી હતી તેના માટે હું ફાંફાં મારી રહ્યો હતો. સફીદે મારાં જીવનમાં આવી પછી મને જીવન રંગીન અને ઉષ્માસભર લાગવા લાગ્યું હતું. તેના માતા-પિતા સાથે પણ મારે ખૂબ ઘરોબો હતો. તેઓ પણ મને ખૂબ પ્રેમ કરતાં. હું તેમને બધી જ જાતની મદદ કરતો. સફીદેને એટલે પણ હું ગમતો કારણ હું તેના માતા-પિતાનું પણ બધું ધ્યાન રાખતો.અકબર રેસ્ટોરન્ટમાં મારે એક્સપોર્ટનું કામ સારું ચાલતું હતું ,એટલે જવાની જરૂર નહોતી ,પણ સફીદે સાથે ટાઈમ પસાર કરવા માટે જ હું ત્યાં જતો.અમે સાથે કામ કરતાં અને કામ કરતાં કરતાં ,છાનામાનાં એકબીજાને પ્રેમ પણ કરી લેતાં.

જેમ જેમ અમારી દોસ્તી ગાઢ થતી ગઈ તેમ તેમ ,હું હવે સફીદે સાથે મારાં જીવન જીવવાનાં સપના જોવા લાગ્યો. એક દિવસ રજાનો દિવસ ગાળવા અમે સાન્ટામોનિકા બીચ પર ગયાં. વરસાદી સાંજનો સમય હતો.આકાશ વાદળોની ચાદર ઓઢીને જાણે સૂઈ ગયું હતું. સૂરજ જતાં જતાં વાદળોમાંથી ક્યારેક ડોકિયું કરીને અમને જોઈ લેતો હતો. વરસાદની બુંદો સફીદેનાં વાંકડીયાં લાંબાં વાળમાં મોતીની બૂંદો બની તેની સુંદરતામાં ચાર ચાંદ લગાવી રહી હતી. હાથમાં હાથ પરોવી અમે દરિયાનાં ઘૂંટણ સુધીનાં પાણીમાં મૌનપ્રેમના સંવાદ સાથે ચાલી રહ્યાં હતાં.આ ભીની ઋતુમાં ભીંજાયેલ અમારી રુહ સપનાનાં મહેલ ચણી રહી હતી.વરસાદી બુંદો અને જલતરંગ અમારા હ્રદયનાં તારને રુમઝુમાવી રહી હતી.


ચુપ્પીને તોડતા મેં કહ્યું,” સફીદે હવે હું તને ભારત લઈ જવા માંગું છું. માત્ર તને નહીં તારા માતાપિતાને પણ. આમ પણ તમે અહીં ગેરકાયદેસર છો.કાયમી ગેરકાયદેસર રહી અમેરિકામાં જિંદગી જીવવી બહુ અઘરી છે. આપણે ભારત જઈશું.હું ત્યાં ધંધો કરી કમાઈશ. મારાં ઘરની બાજુમાં જ સોફિયા કોલેજ છે.ત્યાં પ્રિ મેડીકલમાં તારું એડમિશન લઈ લઈશું. તારાં પપ્પાની ઈચ્છા તને ડોક્ટર બનાવવાની છે. તું ત્યાં ભણજે. મમ્મી-પપ્પા માટે ત્યાં ઘર લઈ લઈશું. આપણે તેમનું ધ્યાન પણ રાખીશું.સફીદે એટલી રુપાળી અને સૌમ્ય છોકરી હતી કે તેનાં માતાપિતા પાસે તેના માટે અનેક લોકો માંગું લઈ આવતા.પરતું સફીદેને ,હું જે રીતે તેનું અને તેના માતા-પિતાનું ધ્યાન રાખતો હતો એટલે તેને અને તેનાં માતા-પિતાને પણ મારામાં ખૂબ પ્રેમ અને વિશ્વાસ હતો.

સફીદે અને તેના માતાપિતા માની ગયાં. મેં ભારત જવાની ટિકિટ અમારાં બધાંની કરાવી.અમે એરપોર્ટ પહોંચી ગયાં. હું તો ખૂબ ખુશ હતો. મેં ઓફીસરને ટિકિટ સાથે ચારે પાસપોર્ટ આપ્યા. ઓફીસર ઈન્ડિયન -અમેરિકન હતો. મને એકબાજુ બોલાવી પૂછવા લાગ્યો,” આ લોકો તમારા શું થાય છે? અને તમે કેમ ભારત જાઓ છો?”મેં કહ્યું,” મારાં ફેમિલી ફ્રેન્ડ છે અને અમે ફરવા ભારત જઈએ છીએ.”તેણે કીધું,” તમે અને સફીદે જઈ શકો છો.” પણ તેના માતા-પિતાને લઈ જવા મોટું જોખમ છે”.સફીદેનાં પિતા આર્મીનાં બીજા,ત્રીજા નંબરનો જર્નલ ઈરાનમાં હતા. એના પિતા પર ફતવો હતો. ફતવો એટલે look out notice.એટલે તેઓ અમેરિકામાં આવી ઈલીગલ રહી ગયાં હતાં.ઓફીસરે કહ્યું,” હું તમને સલાહ આપું છું કે તમે એમને તમારી સાથે ન લઈ જાઓ. તમે મોટી મુશ્કેલીમાં આવી જશો.” હવે તેના પપ્પા-મમ્મીને સમજાઈ ગયું એટલે તેઓ કહે અમે પાછા જઈએ છીએ.” તેમને અંદરથી તો ખબર જ હતી કે તેમનું અમેરિકામાંથી બહાર જવું મુશ્કેલ જ છે.એટલે તેઓ બંને તો તરત જ એરપોર્ટની બહાર નીકળી ગયાં.હવે સફીદે મારાં ખભા પર માથું મૂકી,મારું શર્ટ પકડી, ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડવા લાગી.તેને શું કરવું તે કંઈજ સમજ પડતી નહતી.

તે તેના મમ્મી-પપ્પાને એકલા અમેરિકા રાખી શકે તેમ ન હતી કારણ તે મારી સાથે આવે તો એ લોકો અમેરિકામાં સર્વાઈવ ન થઈ શકે. હું સારું કમાતો હતો એટલે તેમને બધી મદદ કરતો હતો.સફીદે એકલી મારી સાથે આવે ,તેવું તે કે તેના માતા-પિતા ઈચ્છતા નહતાં.મેં અમેરિકા છોડીને મારી ભારતમાં રહી ધંધો કરવાની તૈયારી કરી દીધી હતી. એક્સપોર્ટનાં લાયસન્સ,મુંબઈમાં રેસ રમનારાઓનું મોટું ગૃપ કે હું તેમને દરેક રેસમાં સલાહ આપું તે પેટે તેઓ મને કન્સલ્ટન્ટની જેમ દરમહિને અમુક રૂપિયા ચુકવે,એક્સપોર્ટની મારી કંપનીમાં ઘણી અમેરિકા,સિવાયના દેશો જાપાન,દુબાઈ વિગેરેની પણ ઈન્કવારીયો હતી,તેમજ સફીદે અને તેના માતાપિતા તૈયાર હતા એટલે હું હવે ભારત સેટલ થવા તૈયાર થઈ ગયો હતો.સફીદેને માટે તો મેં I can’t say ને પણ માઈક હર્માટકને વેચી દીધી હતી.તેના પિતાએ તો મને ઓફીસર જોડે વાત કરી હા,ના કરતો જોયો એટલે તે તરત જ સમજી ગયા અને એરપોર્ટની બહાર નીકળી ગયાં.સફીદે મને વળગીને રડી રહી હતી. હું પણ સફીદેની પરિસ્થિતિ સમજતો હતો એટલે તેને મારી સાથે લઈ જવા આગ્રહ કરી નહોતો શકતો.

પ્લેન ઊપડવાનો ટાઈમ થતાં ભારે હ્રદયે ,આંખોમાં ભરાએલ આંસું સાથે સફીદે પાસેથી છૂટી પ્લેનમાં બેઠો.

મારાં દિલો દિમાગ પર એકજ વાત છવાએલી હતી.

ક્યું મહોબ્બત કે આસ્મા પે બાદલ છા ગયા ….ક્યું બિછડનેકા મોસમ આ ગયા? ક્યું?

જબ તેરે બગર જિનેકા હોસલા કિયા,મેરી આંખ ભર આયી….જબ યે ફેંસલા કિયા
જીએગેં કૈસે તેરે બિન ઓ જાના….જીએગેં કૈસે તેરે બિન ઓ જાના…
તેરી આદત છુટેગી કૈસે? તુજસે મહોબ્બત તુટેગી કૈસે?
ચાંદની અપને આત્માસે રુઠેગી કૈસે…ઓ જાના…


અમેરિકાથી ભારત આવવાની આખી સફરમાં છાતી વેદનાની અકથ્ય લાગણીથી ભીંસાઈ રહી હતી. હું અંધકારની એવી ગર્તામાં ધકેલાઈ ગયો હતો કે મારા પર પડેલી આ દુ:ખની વીજળી હું કોઈ રીતે સહન કરી શકું તેમ નહોતો.સફર દરમ્યાન કંઈજ ખાધું નહીં. બ્રીજકેન્ડીનાં ફ્લેટ પર પહોંચી રુખીબાનાં ફોટા પાસે બેસી નિરાશા સાથે ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડ્યો.પછી બહેન અને રુખીબાનાં ફોટાનું આલ્બમ કાઢ્યું. ,આલ્બમ ખોલતાં જ બહેનનાં ફોટા સાથે ,બહેનનાં હાથની લખેલી ચિઠ્ઠી મળી. જેની પર તારીખ હું પહેલીવાર અમેરિકા જવા નીકળ્યો તે હતી. આલ્બમમાં બહેન અને રુખીબાનાં ફોટા સાથે કેટલીય ફરિયાદ કરી કે તમે કેવીરીતે મને સાવ એકલો કરી ચાલ્યાં ગયાં?મારે અત્યારે તેમની બહુ જ જરૂર હતી. ભરી દુનિયામાં હું સાવ એકલો હતો.
યશવંત ,મારા ફ્લેટને સંભાળતો મારો માણસ મને આવો જોઈ,આભો બની ગયો. મારાં માટે તે ચા-નાસ્તો લઈને આવ્યો. મને કંઈ જ સૂઝતું નહોતું. મને તેં કંઈ પૂછી ન શક્યો પણ તેણે મને થોડું જેમ તેમ કરી ખવડાવવાની કોશિશ કરી.આખો દિવસ મારી જાત સાથે સુનમુન બેસી રહી પસાર કર્યો.

સંધ્યાકાળનો સમય થતાં કોઈ વિચાર મગજમાં આવતાં હું ઊભો થયો. હાજીઅલીનાં દરિયા કિનારા તરફ ચાલવા માંડ્યો. મગજ ચકરાવે ચડ્યું હતું. બસ હવે બહુ થયું. નથી જીવવું મારે ….બસ આજે હવે જીવનનો અંત જ આણવો છે તેમ નક્કી કરી લીધું.

જિગીષા દિલીપ