હેલીના માણસ – 36 | પાંપણોની પાળ | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-36 ‘પાંપણોની પાળ’ એની 35મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ –

આંસુઓનો ક્યાં અહીં દુષ્કાળ છે, 

પાંપણોની આછીપાછી પાળ છે! 

જૂલ્ફ છે કે કાળી નાગણની કમર, 

આંખ છે કે પારધિની જાળ છે! 

જે ગમ્યું છે ફૂલ એ ચૂંટીશ હું, 

એ ભલેને સાવ ઊંચી ડાળ છે! 

રૂપની કેડે છે કંદોરો અને, 

ઇશ્કની ગરદનમાં ઘૂઘરમાળ છે! 

પ્રેમપંથે સાચવીને ડગ ભરો, 

ભીની માટી છે ઊતરતો ઢાળ છે! 

એમને સ્પર્શીને આવી છે હવા, 

એટલે તો આટલી વાચાળ છે, 

કાફિયા સૌ વાપરી નાખ્યા ખલીલ, 

તારી ગઝલો કેટલી ખર્ચાળ છે! 

– ખલીલ ધનતેજવી

રસાસ્વાદ :

ધોધમાર વરસાદ વરસતો હોય એના પાણીનાં ખાસાં મોટાં ખાબોચિયાં ભરાયા હોય, એ પાણીને ઘર તરફ વહેતું અટકવા માટે આપણે માટીની પાળી બનાવીએ. પણ વરસાદનું પાણી સતત વરસતું રહે અને પુષ્કળ પાણી ભરાય તો એ પાળની ઉપરથી વહીને પણ આગળ વધી જાય. એ નાની પાળીનું ગજું કેટલું? આંસુઓનું પણ એવું જ છે. કોઈ કારણસર દિલ ભરાઈ આવે અને એક સરખાં આંસુ વહેવા માંડે તો એને પાંપણો ક્યાંથી રોકી શકે! 

આંસુઓનો ક્યાં અહીં દુષ્કાળ છે, 

પાંપણોની આછીપાછી પાળ છે! 

કોઈ લલનાનાં લાંબા વિશાળ જથાના વાળને, કાળી નાગણની ઉપમા આપવામાં આવે છે. ખરેખર અંધારાંમાં તો ખબર જ ના પડે, ચોટલો છે કે નાગણ. પારધિ પક્ષીઓને પકડવા જાળ બિછાવે છે જેથી પક્ષી એકવાર ત્યાં બેસે તો ઉડી ન શકે. કવિને તો પ્રેમીની આંખોની કીકીમાં પણ જાળ દેખાય છે એકવાર નજર મળે પછી છટકાય નહીં. 

જૂલ્ફ છે કે કાળી નાગણની કમર, 

આંખ છે કે પારધિની જાળ છે! 

મક્કમ મનથી કોઈ લક્ષ્ય નક્કી કરવામાં આવે તો માર્ગમાં મુશ્કેલીઓ આવે છતાં માણસ સતત પ્રયત્નશીલ રહે છે. તકલીફ પડે છતાં હારે નહીં અને લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરીને જ રહે. કવિ અહીં કહે છે કે, મને જે ગમી ગયું છે તે જ ફુલ હું ચૂટીશ ભલેને એ સાવ ઉંચી ડાળ પર હોય. 

જે ગમ્યું છે ફૂલ એ ચૂંટીશ હું, 

એ ભલેને સાવ ઊંચી ડાળ છે! 

સૌદર્ય અને સ્નેહ એમનો નાતો કેવો? બન્ને ગમે તે રીતે એકબીજાને ઓળખી જ લે. અને પછી બે વિરૂદ્ધ ધ્રૃવોની વચ્ચે જેમ અચૂક આકર્ષણ થાય. તેમ સ્નેહ અને સુંદરતા પણ મળી જાય. એકબીજાને ઓળખી લે. અને પાક્કી દોસ્તી થઈ જાય. ખલીલ સાહેબ એ બન્નેની ઓળખ કેવીરીતે આપે છે જુઓ. 

રૂપની કેડે છે કંદોરો અને, 

ઇશ્કની ગરદનમાં ઘૂઘરમાળ છે! 

યાદ છે? પહાડ પર ચઢાણ કરવા કરતાં ઉતરવું થોડું સરળ હોય છે. ગુરુત્વાકર્ષણનો નિયમ ઉતરતી વખતે મદદરૂપ થાય છે. પણ આ જ રસ્તો જો વરસાદથી સારા એવા પ્રમાણમાં ભીનો હોય તો લપસી જવાની બીક રહે છે. કવિ કહે છે કે, પ્રેમનો પંથ પણ આવો લપસણો હોય છે. એ પંથે ચાલતી વખતે સાચવીને સંભાળપૂર્વક આગળ વધવું પડે. નહીં તો ગમે ત્યારે લપસી પડાય. 

પ્રેમપંથે સાચવીને ડગ ભરો, 

ભીની માટી છે ઊતરતો ઢાળ છે! 

પ્રેમ કેવો પારખુ હોય છે! પ્રેમી વ્યક્તિ જો થોડે દુર, આસપાસમાં હોય તો જોઈ તો ના શકાય પણ હવામાં એના હોવાનો અહેસાસ પ્રેમીજનને થઈ જાય. અને લાગે કે જાણે હવા પોતે બોલકી થઈને કહી દે છે કે, હા હું એમને સ્પર્શીને આવી છું તે અહીં જ છે આસપાસમાં! 

એમને સ્પર્શીને આવી છે હવા, 

એટલે તો આટલી વાચાળ છે, 

એક ગઝલમાં જેટલા શેર તેનાથી એક વધુ એટલા કાફિયા એ ગઝલ માટે જોઈએ. હવે જેઓ સતત ગઝલ લખતા હોય અને તેમની ગઝલના અનેક પુસ્તકો છપાય ત્યારે તેમને લાગે કે, બધા કાફિયાઓ તો વપરાઈ ગયા! હવે નવા કાફિયા લાવવા ક્યાંથી? આવા સમયે લાગે કે, કવિની ગઝલ તો ઘણી ખર્ચાળ! કેટલો બધો વપરાશ! 

કાફિયા સૌ વાપરી નાખ્યા ખલીલ, 

તારી ગઝલો કેટલી ખર્ચાળ છે! 

આલા ગજાના ગઝલકારોની ગઝલોમાં કાફિયા અને રદિફનું વૈવિધ્ય જોઈએ તો આપણને આશ્ચર્ય થાય, સુંદર શેર અને શેરિયત આપણું મન હરી લે. અને આપણે એના કાયલ થઈ જઈએ. મિત્રો, આવી જ દમદાર ગઝલ લઈને ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર 

– રશ્મિ જાગીરદાર



ગીતબિતાન (“Garden of songs”) গীতবিতান –૨૩: અલ્પા શાહ

રબીન્દ્રસંગીતમાં છલકાતી મેઘધનુષી સંવેદનાઓનું આચમન…

નમસ્કાર મિત્રો, થોડા સમયના વિરામ બાદ, “ગીતબિતાન” શ્રેણીમાં ફરી એકવાર આપ સૌનું ભાવભર્યું સ્વાગત છે. રબીન્દ્રસંગીત દ્વારા માનવ મનની મેઘધનુષી સંવેદનાઓનીસફર આગળ વધારતા, ચાલો આજે હવે એક નવા વિભાગ (પારજોય)માં રહેલી રચનાઓને જાણીએ અને માણીએ 

ગુરુદેવ માટે પરમાત્મા અને પ્રકૃતિ તેમના જીવનચાલક બળ એટલેકે driving force હતા. જે રીતે કવિવર પરમાત્મા સાથે સતત સામીપ્ય અનુભવતા તે રીતે પ્રકૃતિના સાંનિધ્યમાં મહત્તમ સમય પસાર કરવાનું પસંદ કરતા. અને કદાચ એટલેજ કવિવરે પ્રકૃતિના સાંનિધ્યમાં રહીને અને પ્રકૃતિને કેન્દ્રમાં રાખીને અનેકાનેક રચનાઓનું સર્જન કર્યું છે અને તેમને સ્વયઁ આ રચનાઓને “પ્રકૃતિ” પારજોયમાં વર્ગીકૃત કરી છે. હવે પછીની લેખમાળામાં આપણે આ પ્રકૃતિ વિભાગમાં રહેલી રચનાઓને જાણીશું અને માણીશું. 

પ્રકૃતિ વિભાગમાં 283 રચનાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ વિભાગને ગુરુદેવે પોતે સાત પેટા વિભાગમાં વિભાજીત કર્યો છે. આપણા વર્ષ ચક્ર દરમિયાન જે છ મુખ્ય ઋતુઓ તે દરેક ઋતુમાં પ્રકૃતિના અલગ અલગ રૂપને ગુરુદેવે શબ્દો દ્વારા કંડાર્યું છે. એટલે પ્રકૃતિ વિભાગને છ પેટા વિભાગ – ગ્રીષ્મ, વર્ષા, શરદ, હેમંત, શીત, વસંત- માં વિભાજીત કરેલ છે અને સાતમા પેટા વિભાગમાં પ્રકીર્ણ રચનાઓ ને વર્ગીકૃત કરવામાં આવેલ છે. હાલ શરદ ઋતુ ચાલી રહી છે. શ્રાદ્ધ પક્ષની સમાપ્તિ ઢૂંકડી છે અને નવરાત્રિ એટલેકે મા જગદંબાના આગમનની અને સ્વાગતની જોરશોરથી તૈયારીઓ થઇ રહી છે. શ્રાદ્ધ પક્ષનો છેલ્લો દિવસ એટલે કે સર્વપિતૃ અમાવસ્યાને બંગાળમાં મહાલય અમાવસ્યા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસે દુર્ગા પૂજાનો આરંભ થાય છે અને શૈલ પુત્રી મા દુર્ગાનું આગમન થાય છે. આ દિવસે મા દુર્ગાની પ્રતિમાઓ ના નેત્રોનું સર્જન કરવામાં આવે છે એટલેકે નેત્રોને ખોલવામાં આવે છે. માં ના આગમનને વધાવતી એક ખૂબ સુંદર રચનાને આજે આપણે જાણીશું અને માણીશું. 1908માંરચાયેલી આ રચનાનું શીર્ષક છે আমার  নয়ন-ভুলানো এলে (Amar Nayan Bhulano Ele) જેનું ભાવાનુવાદિત શીર્ષક છે “આગમન…  ”. જેનુંસ્વરાંકન કવિવરે છાયાવંત રાગ અને બાઉલ ઢાળ માં કર્યું છે અને તેને દાદરા તાલદ્વારા તાલબદ્ધ કરેલ છે. મેં આ રચનાનો ગુજરાતીમાં પદ્ય સ્વરૂપે ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયત્ન કર્યો છે તે દ્વારા આપણે આ રચનામાં રહેલી સંવેદનાઓમાં ભીંજાવાનો પ્રયત્ન કરીશું. 

ખુબ સરળ ભાષામાં રચાયેલી આ રચનામાં મા દુર્ગાના આગમન પહેલા અંતરમાં ઉઠતી ઉત્કંઠા અને અભિલાષાનું શાબ્દિક ચિત્ર કવિવરે વહેતું મૂક્યું છે. શક્તિને આવકારવા ગુરુદેવના શબ્દો ભક્તિ બનીને આ રચનામાં વહ્યા છે. જગત જનની, મહિષાસુર મર્દિનીના આગમન ટાણે મા જગદંબા સર્વેને અન્યાયનો સામે લડી લેવાની શક્તિ આપે તેવી પ્રાર્થના સાથે જ મારી કલમને વિરામ આપું. આશા રાખું છું કે તમે પણ આ ગીતમાંરજુ થતી સંવેદનોની સરવાણીમાં ભીંજાયા  હશો. તમારા માર્ગદર્શન અને પ્રતિભાવોની અપેક્ષા સહ, 

    અલ્પા શાહ 

હેલીના માણસ – 35 | સાચી મૈત્રી | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-35 ‘સાચી મૈત્રી’ એની 34મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ :

મળવું હો તો આનાકાની નહીં કરવાની, 

આમ મહોબત છાનીમાની નહિ કરવાની. 

 

આગનું કારણ ચિનગારીને પૂછી આવો, 

ખાલી ખોટી વાત હવાની નહિ કરવાની. 

 

તારી સુગંધ ખુદ આપી દેશે ઓળખ એની, 

કોઈ રૂમાલે કોઈ નિશાની નહિ કરવાની. 

 

ગઝલબઝલ તો ભલે લખો પણ, મારી માફક, 

આખી આ બરબાદ જવાની નહિ કરવાની. 

 

જરૂર પડે તો ખલીલ આ માથું દઈ દેવાનું, 

મિત્રતામાં પાછી પાની નહિ કરવાની. 

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ –

ઘણીવાર કેટલીક શોગાતો આપણાં પાલવમાં અનાયાસ આવી મળતી હોય છે. આવા સમયે આનાકાની કરવી તો ઠીક નથી. કોઈ યુવકને કોઈ મુગ્ધા યુવતી ગમી જાય ને એ તેને ચાહવા લાગે તેવું બને. પણ આ વાત ક્યાં સુધી ગુપ્ત રહી શકે? અને શકે પણ ક્યાંથી? સ્નેહ તો આંખોની પ્યાલીમાંથી સતત છલકાયા કરે! અને યોગ્ય સરનામે મળી જ જાય! પછી તો ન કશું અજાણ્યું રહે ન કશું અછતું! આવામાં છાનુંમાનું કશું ના ચાલે, એટલે તો કવિ કહે છે, 

મળવું હો તો આનાકાની નહિ કરવાની, 

આમ મહોબત છાનીમાની નહિ કરવાની. 

કોઈ એક ઘટના બને ત્યારે આસપાસ અનેક લોકો ટોળે વળી જાય. દરેક જણ પોતપોતાના મનમાં આવે તે રીતે તેનાં કારણો શોધીને તે બાબત ચર્ચા કરવા લાગે. ખરેખર તો ઘટના માટે જવાબદાર કોણ છે? તેનું કારણ શું હશે? તેની જાણકારી મેળવવી જ હોય તો ચર્ચા કરવાને બદલે યોગ્ય વ્યક્તિને પૂછવામાં આવે તો કંઈક સાચી વાત સમજાય. કવિ પણ આ શેરમાં કહે છે કે, આગ લાગી હોય તો ખાલી હવાને પૂછપરછ કરવાથી કશું નહીં મળે. તેનું કારણ તો ખુદ ચિનગારીને જ ખબર હોય. 

આગનું કારણ ચિનગારીને પૂછી આવો, 

ખાલી ખોટી વાત હવાની નહિ કરવાની. 

કોઈ બાગમાં પ્રવેશ કરીએ અને મીઠી મધુરી મહેક આપણને આવકારે તો તરત જ સમજાય કે, બાગમાં ગુલાબનાં પુષ્પો હોવાં જોઈએ કે પછી મોગરાનાં! સુગધ પરથી જ ક્યાં ફુલો હશે તે ઓળખાઈ જાય એના માટે છોડની નજીક જઈને કયું ફુલ છે તે જોવાની જરૂર નથી પડતી. એવું જ માશુકાની મહેકનું પણ હોવાનું. એની ઓળખ માટે કોઈ નિશાનીની શું જરૂર? 

તારી સુગંધ ખુદ આપી દેશે ઓળખ એની, 

કોઈ રૂમાલે કોઈ નિશાની નહિ કરવાની. 

યુવાવસ્થામાં ઘણાં યુવાનો પાગલપણાંની હદે માશુકાને ચાહવા લાગે છે. પણ કહ્યું છે ને કે, અતિ સર્વત્ર વર્જયેત. એ સમજણ રાખીને દુનિયાનાં બીજાં બધાં કાર્યોની જેમ પ્રેમ પણ માઝામાં રહી ને કરવો જોઈએ. ઠીક છે, તમે માશુકાને રિઝવવા કોઈ ગઝલ કે પ્રેમગીત લખી નાખો કે, ગાઈ પણ નાખો પણ એના માટે રોજીંદા કામો પણ છોડીને, મજનુ બનીને, પુરી યુવાવસ્થા વેડફી નાખો તે ન ચાલે. એ વખતે કરવાનાં કામો, જેવાં કે, ભણવું, ઉંચી લાયકાત મેળવવી, કમાવું વગેરે ચૂકી જાવ પછી આગળની જિંદગી દોહ્યલી થઈ પડે. 

ગઝલબઝલ તો ભલે લખો પણ, મારી માફક, 

આખી આ બરબાદ જવાની નહિ કરવાની. 

અંતીમ શેરમાં ખલીલ સાહેબ મિત્રતાની સાચી સમજ આપે છે. આપણી આસપાસ જુદા જુદા મિત્રો રહેતા હોય છે. કેટલાક આપણું કામ પડે ત્યારે મિત્ર બની જાય અને કામ પત્યા પછી ગાયબ થઈ જાય. એને જો ખબર પડે કે, આપણને તેની જરૂર પડશે તો તો બિલકુલ ભૂગર્ભમાં! ઘણા તાલીમિત્રો હોય. વાતચિત કરે આગળ કશું નહીં. પણ શેરમાં કવિ કહે છે કે, મિત્રતા તો એવી કરવાની જો મિત્રને જરૂર પડે તો માથું આપી દેવામાં પણ પાછી પાની નહીં કરવાની. 

જરૂર પડે તો ખલીલ આ માથું દઈ દેવાનું, 

મિત્રતામાં પાછી પાની નહિ કરવાની. 

આ ગઝલમાં કવિ કહે છે કે, તાલી મિત્રો તો અનેક મળી આવે પણ એ બધામાં ખરો દોસ્ત મુશ્કેલ સમયમાં ઓળખાતો હોય છે. બધા જ્યારે સાથ છોડવા લાગે ત્યારે સાચો મિત્ર જ ટકી રહેશે અને સાથ આપશે. આવા મિત્રો મળવા એ તો ભાગ્યની વાત છે. પણ તમે કોઈના આવા સાચા દોસ્ત જરૂર બની શકો. ખરુને? આવી જ મજેદાર ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 34 | અંતવિહીન લાલસા | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-34 ‘અંતવિહીન લાલસા’ એની 33મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ

આકાશ પર ભલેને નજર હોવી જોઈએ, 

રસ્તાની ધૂળનીય કદર હોવી જોઈએ!

તોપોની પણ કલમ તો ખુશામત કરે નહીં, 

તારી કલમ તો યાર નીડર હોવી જોઈએ! 

સાચા હ્રદયની ભાવના પહોંચે ખુદા સુધી, 

ટૂંકી દુવામાં લાંબી અસર હોવી જોઈએ! 

ઊભા છે ચાંદ કેટલા લાંબી કતારમાં, 

એ વાતની તને ય ખબર હોવી જોઈએ! 

હું ના કહું, દુવામાં મને યાદ રાખજે, 

માની દુવાય માંગ્યા વગર હોવી જોઈએ! 

મૃત્યુ પછી ય લાલસા ઓછી થતી નથી, 

આવી નહીં ને આવી, કબર હોવી જોઈએ! 

આશા ઉપર આ જિંદગી આખી નભી ગઈ, 

આશા ખલીલ સૌની અમર હોવી જોઈએ! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

રસાસ્વાદ –

માનવી પ્રગતિ કરતો રહે તે સ્વાભાવિક છે. વધુ ને વધુ પ્રગતિ માટે તે પ્રયત્નશીલ હોય તેમાં ય કશું ખોટું તો નથી જ. પરંતુ આ માર્ગે પહોંચવામાં અને આગળ વધતા રહેવામાં એક નહીં, અનેક જણનો ફાળો હોઈ શકે. આ સૌ આરંભ સમયના સાથીઓને  ભુલાય નહીં, તે યાદ રાખવું પડે. નજર ભલે ઉપર આકાશને નિહાળતી રહે પણ પગ નીચેની ધુળની પણ કદર કરવી જોઈએ આખરે ઉભા રહેવાની જગ્યા તો ત્યાં નીચે જ હોવાની ને? 

આકાશ પર ભલેને નજર હોવી જોઈએ, 

રસ્તાની ધૂળનીય કદર હોવી જોઈએ!

લેખક કે કવિ જ્યારે લખવા બેસે ત્યારે જે યોગ્ય લાગે અને સમાજ માટે ઉપયોગી હોય તેવું લખવાનું પસંદ કરે. ઘણીવાર આવાં લખાણનો વિરોધ પણ થાય. આઝાદી પહેલાના સમયમાં તો સ્વાધિનતાની વાત લખવી તે ગુનો ગણાતો અને લેખક દોષી. અને ગુનેગારોને સજા ફટકારવી તો સામાન્ય વાત ગણાય. આવા સંજોગોમાં કાચા પોચા માણસો તો ડરના માર્યા લખવાની આવડત

હોવા છતાં લખવાનું  છોડી દે કે, પછી એવું જ લેખન કરે જે વાંધાજનક ન હોય. પણ ખરેખર તો કલમને કોઈનો ડર ન હોવો જોઈએ. તોપનો પણ નહીં ને સત્તાનો પણ નહીં ટુંકમાં મૃત્યુનો પણ નહીં! લખાણ કોઈને ખુશ કરવા કે ખુશામત કરવા લખવું  પડે તે ન ચાલે, એ તો ગુલામી થઈ. 

તોપોની પણ કલમ તો ખુશામત કરે નહીં, 

તારી કલમ તો યાર નીડર હોવી જોઈએ! 

પ્રાર્થના કરવાથી આપણને ઓછામાં ઓછા બે લાભ થાય. એક તો પ્રાર્થના કરવા બેસીએ ત્યારે એકાગ્રતાથી ભગવાનમાં ચિત્ત લાગે તેવો પ્રયાસ રહે, તેનાથી શાંતિની અનુભૂતિ થાય. અને બીજું જો ભગવાન આપણી પ્રાર્થના સાંભળે તો આપણું એ કામ પણ થઈ જાય. પરંતુ એને માટે  સાચા હ્રદયની ભાવના હોવી જોઈએ તો ઓછા શબ્દોમાં કરેલી પ્રાર્થના પણ પ્રભુ સુધી પહોંચે. એમાં ય જો પ્રાર્થના અન્ય કોઈ માટે હોય તો અસર પણ જલ્દી થાય. 

સાચા હ્રદયની ભાવના પહોંચે ખુદા સુધી, 

ટૂંકી દુવામાં લાંબી અસર હોવી જોઈએ! 

કોઈ સુંદર યુવતી પ્રેમીને દાદ ન આપતી હોય તો એ પણ ક્યાં સુધી ચાલે? બનશે તેટલી વિનંતી કરશે, મનાવશે, હક જતાવશે. શક્ય તેટલી રીતો અજમાવી જોશે પણ તેમ છતાં અક્કડ રહે તો છેવટે તે કહી દેવા મજબુર થશે કે, તારા જેવા અનેક કતારમાં છે. તું નહીં ઓર સહી. એવી જ રીતે કોઈ જવાબદારી સંભાળવાની હોય તેને માટે એક જણ ના પાડે તો કામ અટકી ન પડે બીજાની નિમણૂક થઈ જ જાય. અને જેની પાસે એટલી ખબર કે સમજ ના હોય તો પછી પરિણામ ભોગવે. 

ઊભા છે ચાંદ કેટલા લાંબી કતારમાં, 

એ વાતની તને ય ખબર હોવી જોઈએ! 

માતા જ્યારે પણ પ્રાર્થના કરતી હશે તેમાં સૌથી પહેલું નામ સંતાનોનું જ હોવાનું. સૌથી પહેલી દુવા બાળક માટે જ માંગશે. વગર માગ્યે મળતી દુવા તો માતાની જ. અને છતાં  ઘણીવાર આપણે માને કહીએ કે, આજે મારી પરીક્ષા છે તું પ્રાર્થના કરજે મારું પેપર સારું જાય. જીવનમાં લાલસા જેટલી રાખીએ તેટલો તેમાં વધારો થતો જાય. એક વસ્તુ મળે એટલે બીજીની લાલસા, પછી ત્રીજીની અને એમ લીસ્ટ લાંબુ થતું જ જાય તે છેક અંતવિહીન બની રહે. ઘણાં પોતાના  જીવતાં જીવતચર્યા કરાવતાં હોય છે. ખલીલ સાહેબ તો એમ પણ કહી દે છે કે, માણસની લાલસા એટલી હદે હોય કે, મૃત્યુ પછી મારી કબર કરાવો તે આ પ્રકારની હોવી જોઈએ તે પણ નક્કી કરી લે! 

મૃત્યુ પછી ય લાલસા ઓછી થતી નથી, 

આવી નહીં ને આવી, કબર હોવી જોઈએ! 

અહીં એક જાણીતી પંક્તિ યાદ આવે છે. ‘લાખો નિરાશામાં એક અમર આશા છુપાઈ છે.’ આપણું જીવન આશાઓની આંગળી પકડીને જ આગળ વધતું હોય છે. બધી આશાઓ પૂર્ણ થાય જ એવું  પણ નથી હોતું. પણ પછી તરત બીજી એક આશા જન્મ લઈ લે અને જીવવા માટેનું કારણ બની જાય. જીવનમાં આશા ન હોય તો જીવન ઝેર બની જાય. 

આશા ઉપર આ જિંદગી આખી નભી ગઈ, 

આશા ખલીલ સૌની અમર હોવી જોઈએ! 

ખરેખર  જીવનપ્રવાહ અસ્ખલિત વહે તેને માટે  આશાનું  એક નાનામાં નાનું કિરણ પણ બસ થઈ રહે. અને હકીકત તો એ છે કે. આ ફાની દુનિયામાં દરેક વસ્તુ  નાશવંત છે. પણ આશા અમર છે. મિત્રો છે ને? બિલકુલ હકારાત્મક અભિગમ! અને એ જ જિંદગીને જીવવાનું બળ આપે છે. કેટલી સુંદર વાત! આવી જ મઝાની બીજી ગઝલ સાથે મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર. 

– રશ્મિ જાગીરદાર 

હેલીના માણસ – 33 | જિંદગી મદારી છે | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-33 ‘જિંદગી મદારી છે’ એની 32મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ –

ઓસરીના દીવા પર આપને ખુમારી છે,

મેં ય વાવાઝોડાની આરતી ઉતારી છે.

 

સાવ ખાલી હાથે પણ આલીશાન જીવ્યો છું

મેં સતત ગઝલ માફક, જિંદગી મઠારી છે.

 

શાણપણ કહે છે કે દિલ તો સાવ પાગલ છે

દિલ કહે છે, બુધ્ધિ તો બેશરમ ભિખારી છે

 

જંગલોના સન્નાટા ક્યાં મને ગણાવે તું?

મેં નગરના કરફ્યુમાં જિંદગી ગુજારી છે

 

એ ગુંલાટો ખવડાવે, નાચ પણ નચાવી દે

જિંદગી નથી ઓછી, જિંદગી મદારી છે.

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ –

અમુક વ્યક્તિઓની વાત સાંભળીએ તો વિચારમાં પડી જઈએ. એણે પોતે કરેલા કામની કે પછી ઘરનાં બાળકોની પ્રગતિની વાતો એવી રીતે કરે કે જાણે દુનિયામાં બીજું કોઈ તો આવું મહાન કામ કરી જ ના શકે. આવી વૃત્તિની પાછળ અજ્ઞાનતા કારણરૂપ હોય છે. બહાર નીકળીને બધાને મળે, જાણકારી મેળવે તો તેને ખ્યાલ આવે જ કે, પોતે જેને મહાન કાર્ય માને છે તે તો સામાન્ય છે. કેટલાય જણ કરી ચૂક્યા છે એટલું જ નહીં એનાથી મોટાં પણ કેટલાંય કામો લોકો કરી લેતાં હોય છે. અહીં આપણને કૂપમંડુકતા યાદ આવી જાય. પોતાની દુનિયાની બહાર પણ એક દુનિયા છે. તે ના સમજે તેના જેવી અજ્ઞાનતા બીજી કઈ હોઈ શકે! એ વાત આ એક જ શેરમાં કેટલી સરસ રીતે કહેવાઈ છે તે જુઓ. 

ઓસરીના દીવા પર આપને ખુમારી છે,

મેં ય વાવાઝોડાની આરતી ઉતારી છે.

ખલીલ સાહેબ કહે છે કે, બહાર વાવાઝોડું છે ને એની સામે ઓસરીમાં રાખેલો દીવો પ્રગટેલા રહ્યો એમાં શું? આથી મોટા વાવાઝોડાંનો સામનો મેં કરેલો છે. જિંદગી કેવી રહેશે તેનો આધાર ઘરની પરિસ્થિતિ પર હોય છે? કે પછી આપણી પાસે કેટલું ધન છે, કેટલી સમૃધ્ધિ છે તેની પર? કે પછી દુનિયામાં આપણું સ્ટેટસ કેટલું ઉંચું છે તેના પર? અને ધારો કે આ બધું જ આપણી પાસે હોય તો? તો શું જિંદગી શાનદાર જાય એમ? ના બિલકુલ નહી. એનાથી ઉલટું શાનો શોકત ના હોય મોભો ના હોય, ધન વૈભવ ના હોય, સામાન્ય સ્થિતિ હોય છતાં જિંદગી આલીશાન રીતે જીવી શકાય. ખલીલ સાહેબની ગઝલો શબ્દોની પાલખીથી, ગમ્ય અર્થોના આભૂષણોથી તેમજ કાફિયા અને રદિફની કમાલ પસંદગી અને ગોઠવણીથી સજ્જ હોય છે. તેઓ કહે છે કે, જિંદગીને પણ મેં ગઝલની જેમ શણગારી છે. 

સાવ ખાલી હાથે પણ આલીશાન જીવ્યો છું

મેં સતત ગઝલ માફક, જિંદગી મઠારી છે.

કેટલીયે વાર આપણી સમક્ષ એવી ઘડી આવીને ઉભી રહે છે કે, આપણે અસમંજસમાં પડી જઈએ. શું કરવું તેની મથામણ કરતાં જ રહીએ અને માર્ગ જડે જ નહીં. આવા સંજોગોમાં મન અને મગજ વચ્ચે એક સ્પર્ધા યોજાય છે. મન કંઈ જુદું કહે ને મગજ દર વખતે મનની વાતને રદિયો આપી દે. દિલ કે મન પણ મગજની દલીલને રદિયો આપે! હવે આવામાં કયો નિર્ણય લેવો તે નક્કી થાય જ નહીં. ઉદાહરણ જોઈએ તો, ક્યારેક આપણું બાળક અનુચિત માંગણી કરીને જીદ કરે છે. આપણને ખબર હોય કે, એ તેને માટે નુકશાનકારક છે. એટલે બુધ્ધિ તે માંગણી નકારશે પણ બાળક પ્રત્યેના પ્રેમને લીધે મન તેને ખુશ કરવાનું વિચારશે. આ સમયે આપણું ડહાપણ આપણી મદદે આવે છે. તે આપણને સમજાવે છે કે, ભાઈ, દિલ તો પાગલ છે અને બુધ્ધિ બેશરમ! તું વિવેકબુદ્ધિ વાપરજે. 

શાણપણ કહે છે કે દિલ તો સાવ પાગલ છે

દિલ કહે છે, બુધ્ધિ તો બેશરમ ભિખારી છે

આપણને ખબર છે કે, જરૂર પડે ત્યારે કરફ્યુ લાદવામાં આવે છે. આવા માહોલમાં રસ્તા સાવ ખાલી હોય. ન કોઈ વાહન, ન કોઈ માણસ. ચારેબાજુ ડરામણી શાંતિ અને નિર્જનતા! આવા એકાંત અને ડરામણા માહોલમાં રહેવાની આદત જેને હોય તેને જંગલના સન્નાટાની બીક હોય? આવું જ તકલીફોનું છે. જિંદગીમાં આગળ એટલી બધી તકલીફો વચ્ચે જીવીને જેઓ સ્થિરતા પામ્યા હોય એની સામે ફરી એકાદ મુશ્કેલી આવીને ઊભી રહે તો એ અડગ રહીને સંભાળી લેશે. આવી તો કેટલીયે કરામતો કરીને જિંદગી આપણને એટલી હદે વ્યસ્ત રાખે છે કે, આપણે બસ દિવસ અને રાતની રમતમાં અટવાઈ જઈએ છીએ. ખબર જ નથી પડતી દરેક દિવસ અને રાત ક્યારે આપણને બાળકમાંથી યુવાન અને પછી વૃધ્ધ બનાવી દે છે! જેમ મદારી માંકડાને નચાવે તેમ જિંદગી પણ આપણને નચાવે છે. 

એ ગુંલાટો ખવડાવે, નાચ પણ નચાવી દે

જિંદગી નથી ઓછી, જિંદગી મદારી છે.

મિત્રો, ખરેખર લાગે છે ને કે, જિંદગી પોતે જ મદારીનો રોલ ભજવે છે અને એની મરજી મુજબ આપણને નચાવે છે? જિંદગીને તમે મદારી તરીકે ક્યારેય નહીં કલ્પી હોય ખરું ને? આવાં અનેક કલ્પનો યુક્ત ગઝલ લઈને ફરી મળીશું આવતા એપીસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર. 

રશ્મિ જાગીરદાર



હેલીના માણસ – 32 | સફળતાનો નશો | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-32 ‘સફળતાનો નશો’ એની 31મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ –

મેં રદિફને ઊભી રાખી વાટમાં, 

આવવા દે કાફિયાને ઘાટમાં!

એ હવાના વેશમાં આંધી હતી, 

ઓળખાઈ ગઈ હતી સુસવાટમાં! 

ના, હું સ્વપ્નમાં નથી બોલ્યો કશું, 

નામ  તારું દઈ દીધું ગભરાટમાં! 

હું મને ભૂતકાળમાં જઈને મળ્યો, 

પોઢ્યો ‘તો બિસ્તર વગરની ખાટમાં! 

શાંતિ, એકાંત જેવું કંઈ નહીં, 

મેં ઘણી ગઝલો લખી ઘોંઘાટમાં! 

હું ખલીલ અણનમ રહ્યો બહેક્યો નથી, 

છું સુરક્ષિત દાદના તરખાટમાં! 

– ખલીલ ધનતેજવી 

રસાસ્વાદ –

ઘણાં ખરાં લોકો કોઈ ને કોઈ કારણસર ચહેરા પર મહોરૂં પહેરી રાખતાં હોય છે. એમાંનાં કેટલાક પોતાની ગ્લાનિ છુપાવવા એક આછા સ્મિતનું આવરણ ઓઢી લે છે. એ તો આપણે માટે હાનિકારક નથી હોતું પણ જ્યારે કોઈ શત્રુ, મિત્રનું મુખોટું પહેરીને આપણી સમક્ષ આવે તો આપણે તે ઓળખવામાં થાપ ખાઈ જઈએ. કેટલોક સમય તેની સાથે વિતાવીએ અને આપણે કોઈ પળે નબળાં પડીએ  ત્યારે તેનું મુળ લક્ષણ આપણી સમક્ષ આવે અને તે આપણને સકંજામાં લે ત્યારે થાય અરે! આ તો! મિત્ર કે શત્રુ? જેમ હવા સામાન્ય રીતે મંદ મંદ વહેતી હોય પણ જ્યારે એ સુસવાટાભેર વહે ત્યારે એ આંધી બને છે. હવા તો એની એ જ છે પણ ક્યારે આંધી બનશે એની ક્યાં ખબર છે! મિત્ર તો એ જ છે, ક્યારે શત્રુ બનશે એની ક્યાં ખબર છે? 

એ હવાના વેશમાં આંધી હતી, 

ઓળખાઈ ગઈ હતી સુસવાટમાં! 

મન શાંત હોય, કોઈ ઉતાવળ કે, કોઈનો ડર ન હોય, આમ થઈ જશે તો? એવી કોઈ દહેશત ન હોય તો એવા સંજોગોમાં આપણે ખરેખર જે કરવું હોય તે કરી શકીએ, જે કહેવું હોય તે જ કહી શકીએ. આથી ઉલટું, મન સ્વસ્થ ન હોય ત્યારે ગભરાટમાં ન બોલવાનું બોલાઈ જાય તેવી શક્યતા રહેતી હોય છે. પણ તિર છુટી ગયા પછી પાછું ફરે? નિકળેલા બોલનું પછી કરવું શું? 

ના, હું સ્વપ્નમાં નથી બોલ્યો કશું, 

નામ  તારું દઈ દીધું ગભરાટમાં! 

જેણે જીવનનો શરૂઆતનો કેટલોક કાળ ગરીબીમાં વિતાવ્યો હોય તે પાછળથી અઢળક સંપત્તિનો માલિક બને ત્યારે તો દોમદોમ સાહ્યબી ભોગવતો હોય. ભોજનમાં પકવાન, ફરસાણ માણતો હોય, મશરૂના ગાદી તકીયા પર પોઢતો હોય. પણ તેને જ્યારે સપનુ આવે ત્યારે તે બાળપણના સ્થળે પોતાને જોતો હોય છે. ત્યાં પહોંચીને તે પોતાના ભુતકાળમાં જઈને પોતાને મળે છે. ભલે પોતે ખરેખર તો છત્રપલંગ પર  સુતો હોય પણ સપનામાં પોતે ખુદને ક્યાં જોશે? બિસ્તર વગરની ખાટમાં! 

હું મને ભૂતકાળમાં જઈને મળ્યો, 

પોઢ્યો ‘તો બિસ્તર વગરની ખાટમાં! 

સામાન્ય રીતે કવિને લખવા માટે ખાસ પ્રકારનું વાતાવરણ જોઈએ. આસપાસમાં કોઈ ઘોંઘાટ કે કલબલાટ ના હોય, ચારે તરફ શાંતિનું  સામ્રાજ્ય હોય ત્યારે શાંત અને સ્વસ્થ મનમાં અવનવા વિચારો સ્ફુરે અને ગીત કે ગઝલ સર્જાય. પણ દરેક રચનાકારને  આવી સગવડ ક્યાં મળે છે? રચના ગમે તેવા સંજોગોમાં લખાઈ હોય પણ જ્યારે લોકોને તે સમજાય ત્યારે મળતી દાદ કવિને વધુ ને વધુ રચનાઓ લખવા પ્રેરે છે. વધુ ઉત્તમ કક્ષાનુ લખવાનો ઉત્સાહ પુરો પાડે છે. 

શાંતિ, એકાંત જેવું કંઈ નહીં, 

મેં ઘણી ગઝલો લખી ઘોંઘાટમાં! 

ગઝલ લખનારને એવો અનુભવ થતો હોય છે કે, રદિફ નક્કી કરી લે. પછી એને અનુરૂપ અને અર્થસભર કાફિયાનો મેળ પણ એવીરીતે બેસાડવો પડે કે, આખો શેર અને શેરિયત ખૂબ સુંદર બની રહે. આવા શેર જ્યારે મહેફિલોમાં રજુ કરવામાં આવે ત્યારે ભાવકો તેને મન ભરીને માણે છે અને ગઝલકારને તાળીઓના ગડગડાટથી વધાવી લે છે. અને આ પળો જ એવી છે જે ગઝલકારને સાર્થક લાગે છે. પણ સાથે સાથે આવી દાદ પામીને તટસ્થ રહેવું અનિવાર્ય છે. એનાથી પ્રોત્સાહિત થવાય પણ એનાથી છકી ન જવાય તે જરૂરી છે. ખલીલ સાહેબ આ શેરમાં આપણને એ વાતથી વાકેફ કરે છે. 

હું ખલીલ અણનમ રહ્યો બહેક્યો નથી, 

છું સુરક્ષિત દાદના તરખાટમાં! 

સફળતાનો પણ નશો હોય છે. એ નશો ઘણાંને એવો ચઢે કે, વ્યક્તિ સાતમા આસમાનમાં વિહરવા માંડે. છકી જાય અને ત્યાંથી જ પડતીની શરૂઆત થઈ જાય. ખલીલ સાહેબની આ ગઝલ આપણને સંયમના પાઠો શીખવાડે છે. બીજી આવી દમદાર ગઝલ સાથે મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. 

નમસ્કાર 

રશ્મિ જાગીરદાર.



ગીતબિતાન (“Garden of songs”) গীতবিতান૨૨: અલ્પા શાહ

રબીન્દ્રસંગીતમાં છલકાતી મેઘધનુષી સંવેદનાઓનું આચમન…

નમસ્કાર મિત્રો, “ગીતબિતાન” શ્રેણીમાં ફરી એક વાર આપ સૌનું ભાવભર્યું સ્વાગત છે. રબીન્દ્રસંગીત દ્વારા માનવ મનની મેઘધનુષી સંવેદનાઓની સફર આગળ વધારતા, ચાલો આજે એક ખુબ પ્રખ્યાત રચનાને જાણીએ અને માણીએ.

“ગીતબિતાન” ની રચનાઓમાં સ્વદેશ વિભાગમાં લગભગ 40 રચનાઓનો સમાવેશ થાય છે. ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન આ રચનાઓ દ્વારા કવિવરે કલમ થકી પોતાનું યોગદાન આપેલ છે. કવિવરની દેશ પરત્વેના માન,અભિમાન અને સન્માનને આલેખતી સંવેદનાઓને આ રચનાઓ દ્વારા વાચા મળી છે. આજે જયારે દેશ-વિદેશમાં ભારતની સ્વતંત્રતાનો અમૃતમહોત્સવ ઉજવાઈ રહ્યો છે અને દેશભક્તિનો જુવાળ ચરમસીમા પર છે ત્યારે આ ઉલ્લાસ અને જુસ્સામાં ઉમેરો કરતી એક ખુબ પ્રખ્યાત પ્રસંગોચિત રચનાને આજે જાણીએ અને માણીએ. 1905માં રચાયેલી આ રચનાનું શીર્ષક છે ও আমার দেশের মাটি (O Amar Desher Mati) જેનું ભાવાનુવાદિત શીર્ષક છે “મારા દેશની માટી…  ”. જેનું સ્વરાંકન કવિવરે પીલું રાગ અને બાઉલ ઢાળ માં કર્યું છે અને તેને દાદરા તાલ દ્વારા તાલબદ્ધ કરેલ છે.

આ રચનાના સર્જન પાછળ એક રસપ્રદ ઇતિહાસ રહેલ છે. જયારે 1905માં બ્રિટિશ રાજ દરમિયાન લોર્ડ કર્ઝન દ્વારા અખંડ બંગાળ રાજ્યને  પૂર્વ બંગાળ અને પશ્ચિમ બંગાળ એમ બે વહીવટી રાજ્યોમાં  વિભાજીત કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. વહીવટી સરળતાના બહાના હેઠળ બ્રિટિશ રાજ બંગાળની પ્રજામાં divide and conquerની કુટનીતિથી ભાગલા પડાવવા માંગતું હતું. સંજોગોમાં ગુરુદેવ દ્વારા આ કાવ્યની રચના થઇ હતી. બંગાળની પ્રજાને આ નિર્ણય મંજુર ન હતો અને સમગ્ર બંગાળમાં પ્રચંડ લોકવિરોધ ફાટી નીકળ્યો. આમજનમાં પોતાની સાચી માંગણી માટે જોમ અને જુસ્સો જગાવવામાં આ રચનાએ મહત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો હતો.પ્રચંડ લોકવિરોધને કારણે  માત્ર છ જ વર્ષમાં જ આ વિભાજનનો બ્રિટિશ રાજ દ્વારા અંત આણવામાં આવ્યો  હતો.જે બ્રિટીશરાજ માટે એક ઐતિહાસિક પીછેહઠ હતી. અને ફરી બંગાળ થોડા સમય માટે અખંડ બન્યું.1947માં અખંડ બંગાળ ફરી ખંડિત થયું અને પૂર્વ બંગાળને એક સ્વતંત્ર દેશ- બાંગ્લાદેશ  તરીકે વિભાજીત  કરવામાં આવ્યું. મેં આ રચનાનો ગુજરાતીમાં પદ્ય સ્વરૂપે ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયત્ન કર્યો છે તે દ્વારા આપણે આ રચનામાં રહેલી સંવેદનાઓમાં ભીંજાવાનો પ્રયત્ન કરીશું. 

ગુરુદેવની દેશભક્તિ અને દેશપ્રેમની વ્યાખ્યામાં વૈશ્વિક વિશાળતા જોવા મળતી હતી. ધર્મ, વર્ણ, કુળ જેવા સંકુચિત વિચારોને તેમના વૈચારિક વિશ્વમાં સ્થાન ન હતું. કવિવરને મતે સ્વતંત્રતા એટલે માત્ર દેશ બ્રિટિશ રાજના સકંજામાંથી આઝાદ બને તેટલે સુધી સીમિત ન હતી પણ કવિવર દેશનો પ્રત્યેક આમજન નૈતિક,વૈચારિક અને ભાવાત્મક રીતે સ્વતંત્ર બને તેવી ખેવના ધરાવતા હતા.બ્રિટિશ રાજની વિરુદ્ધ આમ જનતામાં આ વૈચારિક સ્વતંત્રતા જગાવવાના કારણથી જ આ કવિતાની રચના થઇ હતી.

 જયારે મેં આ કવિતામાં રહેલા ભાવને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો, ત્યારે ગુરૂદેવમાં રહેલા નિર્મળ દેશપ્રેમના ભાવને આ શબ્દોમાં વહેતો જોઈને મારુ હૈયું ગદગદિત થઈ ગયું અને માતૃભૂમિની એ માટીને અહીં માઈલો દૂરથી પણ નતમસ્તક વંદન થઇ ગયા. હું અને મારા જેવા અનેક, જે દાયકાઓથી ભલે માતૃભૂમિથી દૂર વસ્યા છીએ, પણ અમારા સૌના એકેએક શ્વાસમાં ભારતની માટીની સુગંધ હજુ પણ વહે છે. ભારતનું નામ પડતાંજ અમારી આંખોમાં અચાનક ચમક આવી જાય છે. અને જેમ આદરણીય પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદીજીએ અમને સૌ NRIsને આહવાન આપ્યું હતું કે “Be a Brand Ambassador of India” તેમ, અમે જ્યાં છીએ ત્યાંથી ભારતની મહત્તા અને મહત્વ વિશ્વ સાથે વહેંચી રહ્યા છીએ. આ ભાવાનુવાદમાં ગુરુદેવની સંવેદનાઓ સાથે મારી એટલે કે દેશથી માઈલો દૂર વસેલા વિદેશમાં વસેલા ભારતીયની સંવેદનાઓ પણ ઠલવાઇ છે. ભારતની ભૂમિ કે જે હજુય અમારા મૂળિયાને ટેકો આપી રહી છે અને તેની મમતાનો પાલવ અમારા મસ્તકે ધરી રહી છે તે ભૂમિના અમે સૌ કરજદાર છીએ અને આ રચના દ્વારા હું એ ભારતની માટીને વારંવાર વંદન કરું છું. 

તો ચાલો, આજે હું આ પ્રેરણાદાયી કવિતાના હાર્દને મમળાવતા મમળાવતા મારી કલમને વિરામ આપું. આશા રાખું છું કે તમે પણ આ ગીતમાં રજુ થતી સંવેદનોની સરવાણીમાં ભીંજાયા  હશો. તમારા માર્ગદર્શન અને પ્રતિભાવોનીઅપેક્ષા સહ,    

અલ્પા શાહ 

હેલીના માણસ – 31 | મોતને માત | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-31 ‘મોતને માત’ એની 30મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

ગઝલ :

ઝેરનો તો પ્રશ્ન ક્યાં છે, ઝેર તો હું પી ગયો,

આ બધાને એ જ વાંધો છે કે હું જીવી ગયો !

 

હું કોઈનું દિલ નથી, દર્પણ નથી, સ્વપ્નું નથી,

તો પછી સમજાવ કે હું શી રીતે તૂટી ગયો.

 

માછલીએ ભરસભામાં ચીસ પાડીને કહ્યું,

તેં મને વીંધી છે મારી આંખ તું ચૂકી ગયો.

 

એમ કંઈ સ્વપ્નામાં જોયેલો ખજાનો નીકળે ?

એ મને હેરાન કરવા મારું ઘર ખોદી ગયો.

 

ને ખલીલ, એવું થયું કે છેક અંતિમ શ્વાસ પર

મોતને વાતોમાં વળગાડીને હું સરકી ગયો.

– ખલીલ ધનતેજવી 

 

રસાસ્વાદ 

જીવન એટલે આમ જુઓ તો ઝંઝાવાતોનો ઢગ! એક મુશ્કેલી પાર કરો ને હજુ હાશકારાનો અહેસાસ કરો તે પહેલાં તો બીજી મુસિબત તમારે બારણે ટકોરા પાડતી ઊભી જ હોય! આ બધું, ઝેર પીવાના કપરા કામ કરતાં જરાય સહેલું ક્યાં હોય છે? તમે મુશ્કેલીમાં મુકાયા હો, ચારે તરફથી બરાબર ઘેરાયા હો અને એમાંથી સિફતપૂર્વક બહાર આવો તો એ પાછું કેટલાક લોકોને નથી ગમતું. અથવા તો તમે ઉગરીને બહાર આવી શક્યા એનો જ વાંધો હોય છે કદાચ! આવડી મોટી આફતને માત દઈને તમે નીકળી ગયા! એ વાત તેઓને પરેશાન કરે છે. ખલીલ સાહેબ આ હકીકતને આ સરળ શેરમાં ચોટદાર રીતે કહી દે છે. 

ઝેરનો તો પ્રશ્ન ક્યાં છે, ઝેર તો હું પી ગયો,

આ બધાને એ જ વાંધો છે કે હું જીવી ગયો !

કાચ હોય તો તુટે, ધાતુ તો ન તુટે, સપનું તુટે, ને દિલ પણ તુટે. તુટે તેવી કોઈ પણ વસ્તુ હોય અને તુટે એ તો સ્વાભાવિક છે પરંતુ ઘણીવાર તો તકલીફોનો સામનો કરતાં કરતાં માણસ પોતે તુટી જાય છે. હારી જાય છે. હવે એ તો કોઈ તુટી શકે તેવી વસ્તુ છે નહીં! અને છતાં પહાડ જેવો મજબૂત માણસ તુટી જાય ત્યારે આશ્ચર્ય થાય! એવું શું બન્યું હશે? પહાડ જેવી મુસીબત કે પછી જેને પોતાના ગણ્યા હોય તેમના તરફથી મળતા ઘા, ખુદ માણસને તોડી નાખવા માટે સક્ષમ હોય છે. અહીં આપણને આ ગીત યાદ આવે છે. 

‘શીશા હો યા દિલ હો આખીર… તૂટ જાતા હે!’

ખરેખર તો કોઈ વાતથી મન ઘવાય ત્યારે દિલ તુટી જાય છે અને એ તુટેલું દિલ માણસને તોડી નાખે છે. 

આ શેર જુઓ.

હું કોઈનું દિલ નથી, દર્પણ નથી, સ્વપ્નું નથી,

તો પછી સમજાવ કે હું શી રીતે તૂટી ગયો.

લક્ષ્યની પ્રાપ્તિ કરવી કે, લક્ષ્યનું નિશાન સાધીને તેને વિંધવું, એમાંનું કશું સહેલું નથી. નિશાન ચુકી જવું એટલે બીજા જ સ્થળે ચોટ લાગવી. જીવનમાં પણ એવી ઘટના સહજ હોય છે. શહેરોમાં બહુમાળી ઈમારતો બાંધવાનો ટ્રેંડ ચાલી રહ્યો છે. લક્ષ્ય તો બહુમાળી ઈમારત બાંધવાનો જ છે પણ એ ઈમારત જ્યાં બાંધવી છે ત્યાં જો ઝુંપડપટ્ટી હોય તો પહેલાં તે તોડી નાખવામાં આવે! લક્ષ્ય પાર પાડવામાં અન્યને થતાં મોટા નુકસાનનું શું? 

માછલીએ ભરસભામાં ચીસ પાડીને કહ્યું,

તેં મને વીંધી છે મારી આંખ તું ચૂકી ગયો.

‘સત્તા આગળ શાણપણ નકામું’ આ કહેવત અનુસાર કોઈ ગરીબ કે સામાન્ય માણસ જો કોઈ સત્તાધારી પક્ષની કે વ્યક્તિની પોલ જાણી જાય અને તેની ભાળ જો એ સત્તાધારીને પડી જાય અથવા તેના પર એવી શંકા થાય તો? તો એ બદલો લેવા માટે તે કોઈ પણ હદ સુધી જઈ શકે. કોઈ પણ સજા વગર વાંકે કરી શકે. તેને જેલમાં પુરી શકે, તેના મકાન પર બુલડોઝર ચલાવી તેની રહીસહી સંપત્તિને હતી ન હતી પણ કરી દે.  આ બધાના મુળમાં માત્ર શંકા! આતો એવું થયું ને, કોઈએ સપનું જોયું હોય કે અમુક સ્થળે ખજાનો છે. તે શોધવા માટે એ સ્થળે રહેલું બીજાનું એક માત્ર રહેઠાણ તોડી પાડવામાં આવે અને એમ કરવામાં પેટનું પાણી પણ ન હાલે. 

એમ કંઈ સ્વપ્નામાં જોયેલો ખજાનો નીકળે ?

એ મને હેરાન કરવા મારું ઘર ખોદી ગયો.

કહેવાય છે કે, અણી ચુક્યો સો વર્ષ જીવે. માંદગી ઘણીવાર એટલી હદે વધી જાય છે કે, મટવાનું નામ ન લે. સગા સંબંધીઓમાં તો નિરાશા એટલી હદે વ્યાપી જાય કે, જિંદગીની આશા છુટી જાય. તેમ છતાં જો એ બચી જાય તો પછી કહે છે એ તો સો વર્ષ જીવી જાય! આ શેરમાં ખલીલ સાહેબ એ વાત કેવીરીતે કહે છે તે જુઓ. 

ને ખલીલ, એવું થયું કે છેક અંતિમ શ્વાસ પર

મોતને વાતોમાં વળગાડીને હું સરકી ગયો.

ખલીલ સાહેબ કહે છે કે, છેક અંતિમ શ્વાસ સુધીની સ્થિતિમાં હું પહોંચી જ ગયો હતો. પાછા ફરવાની કોઈ ગુંજાઈશ હતી જ નહીં પણ પછી હું તો મોતને વાતે વળગાડીને ત્યાંથી ભાગી આવ્યો! આવી ગજબની, મઝાની વાતો કહેતી આ ગઝલ આપ સૌને જરૂર ગમી હશે. આવી જ અનોખી વાતો લઈને આપણે મળીએ આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. નમસ્કાર.

– રશ્મિ જાગીરદાર

હેલીના માણસ – 30 | હમસફર | રશ્મિ જાગીરદાર

નમસ્કાર મિત્રો, કેલિફોર્નિયાની બેઠક એટલે વિકસો અને વિકસાવો. હું રશ્મિ જાગીરદાર બેઠકના કલા અને સાહિત્યના આ મંચ પર આપ સૌનું અભિવાદન કરું છું. ‘હેલીના માણસ’ આ શ્રેણીનો ભાગ-30 ‘હમસફર’ એની 29મી ગઝલ અને રસાસ્વાદ. 

આલેખન અને પ્રસ્તુતિ – રશ્મિ જાગીરદાર.  સંકલન – પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

 

ગઝલ – 

સુખચેન તો કર્તવ્ય વગર ક્યાંથી લાવશો? 

તમને દુવા તો મળશે અસર ક્યાંથી લાવશો? 

 

બંગલો તો ઓછેવત્તે ગમે ત્યાં મળી જશે, 

ઘર, ઘર કહી શકાય એ ઘર ક્યાંથી લાવશો? 

 

શત્રુ તો ઉઘાડો છે છડેચોક દોસ્તો।

મિત્રોને પારખે એ નજર ક્યાંથી લાવશો? 

 

શંકરની જેમ નાગને મફલર કરી શકો, 

પણ ઝેર પી જવાનું જિગર ક્યાંથી લાવશો? 

 

મંજિલ ‘ખલીલ’ આવશે રસ્તામાં ક્યાંક પણ, 

સથવારો હોય એવી સફર ક્યાંથી લાવશો? 

– ખલીલ ધનતેજવી

 

રસાસ્વાદ – 

માતાપિતા હંમેશાં પોતાનાં સંતાનોનું ભલું જ ઈચ્છે. સંતાનના ગમે તેવા અપમાનજનક વર્તન છતાં, તેમને માટે કદી બદદુવાઓ તો નીકળે જ નહીં. એવું જ મોટા સંતોનું પણ છે. મહાવીર સ્વામીનું ઉદાહરણ આપણી સમક્ષ છે. કોઈ અજ્ઞાની ગમે તેટલું નુકસાન પહોંચાડે છતાં, તેઓ તેને માફ કરશે, બદલો લેવાની તો વાત જ નહીં. સૌને માટે દુવાઓ જ નીકળે. માબાપ, ગુરૂ કે પછી સંતો, દુવાઓ તો આપે, પણ તે દુવાઓ ફળે, તેવાં આપણાં કર્મો પણ હોવા જોઈએ ને! ગમે તેટલી સુખસગવડ હોય, દોમદોમ સાહ્યબી હોય પણ એ ભોગવવા માટે તન અને મન બન્ને તૈયાર જોઈએ. દુષ્કર્મો કર્યા હોય તો તમે સુખમાં રાચી ન શકો. સતત એ દુષ્કર્મ પડછાયો થઈને તમને ઘેરી વળશે અને સઘળું ભૌતિક સુખ, માત્ર મૃગજળ બનીને તમારાથી દુર જ રહેશે. 

સુખચેન તો કર્તવ્ય વગર ક્યાંથી લાવશો? 

તમને દુવા તો મળશે અસર ક્યાંથી લાવશો? 

તમે જ્યાં રહો તે તમારું રહેઠાણ. આવા ફ્લેટ, ટેનામેન્ટ કે બંગલા તો તમે, ગમે ત્યાં વસાવી શકો પણ શું રહેવાનું ખરું સુખ કે હાશકારો એમાં મળે જ એવું ખરું? ના, એના માટે તો ઘર હોવું જોઈએ. પણ ઘર એટલે શું? રહેઠાણ ઘર ક્યારે લાગે? હા સાચું સમજ્યા, જ્યાં સ્નેહીજન હોય, મધુર કિલકારી કરતાં, ફુલડાં જેવાં બાળકો હોય, વાતે વાતે વ્હાલ વરસાવતાં વડીલો હોય અને સૌ એક સ્નેહ તાંતણે બંધાયેલાં હોય! સૌને એકબીજાની પરવા હોય. આવું ઐક્ય જે કુટુંબમાં હોય એ ઘર જ સાચા અર્થમાં ઘર બની રહે. 

બંગલો તો ઓછેવત્તે ગમે ત્યાં મળી જશે

ઘર, ઘર કહી શકાય એ ઘર ક્યાંથી લાવશો! 

માણસ પાસે જ્યારે વધુ સંપત્તિ હોય ત્યારે તેની આસપાસ ઘણાં લોકો ટોળે વળતાં હોય છે. તમારી પાસે કોઈ કલા હોય કે સત્તા હોય, કોઈ ખાસ સ્કીલ તમે હાંસલ કરી હોય તો પણ ઘણાં લોકો તમારી સાથેની મિત્રતાનો દાવો કરતાં જોવા મળે. આ સૌમાં શત્રુને તો તમે તરત ઓળખી લો કારણ કે, એ તમારી ઈર્ષા કરશે, તમારું ભુડું બોલશે અને તમારી પ્રગતિમાં અવરોધક બનશે. પણ બાકીના લોકોમાં સાચા મિત્રને શોધવા માટે તમારે ખૂબ મહેનત કરવી પડશે. સાચા હીરાની પરખ જેમ સાચો ઝવેરી જ કરી શકે તેમ સાચા મિત્રોને શોધવા માટે ખાસ નજર હોવી જોઈએ. 

શત્રુ તો ઉઘાડો છે છડેચોક દોસ્તો

મિત્રોને પારખે એ નજર ક્યાંથી લાવશો! 

શંકર ભગવાન ગળે તો નાગ વિંટાળે છે પણ સાથે નાગના ઝેરથી પણ વધુ કાતિલ ઝેર પીને તેઓ નિલકંઠ બનેલા છે. હવે કોઈ સામાન્ય માનવી સર્પોનાં સુંદર વનમાં જાય તો ગળે સાપ મુકે તેવું બને. પણ શંકર ભગવાનની જેમ ઝેર તો ન પી શકે ને? એને માટે તો જીગર જોઈએ! કોઈના જેટલાં સારાં કાર્યો માણસ ધારે તો ચોક્કસ કરી શકે. પણ કોઈ જ્યારે સર્વજનહિતાય પોતે નુકશાન વેઠી લે. તેને અનુસરવું અત્યંત કઠીન હોય છે બલ્કે અશક્ય જ હોય છે. 

શંકરની જેમ નાગને મફલર કરી શકો, 

પણ ઝેર પી જવાનું જિગર ક્યાંથી લાવશો? 

ઘરમાંથી નીકળી પડીએ અને ક્યાં જવું છે તે નક્કી હોય તો પછી મંજિલ તો મળવાની જ છે. પણ ત્યાં સુધીનો માર્ગ એકલાં એકલાં કાપવો શું સરળ છે? માર્ગમાં સાથે ચાલનાર કોઈ હમસફર હોય તો? તો સફર સરળ બની જાય, સોહામણી બની જાય અને એ સુહાની સફર ક્યારે પતી જાય એની પણ ખબર ના પડે. પણ એવો સાથ શોધવો ક્યાં સહેલો છે? 

મંજિલ ‘ખલીલ’ આવશે રસ્તામા ક્યાંક પણ

સથવારો હોય એવી સફર ક્યાંથી લાવશો

જિંદગીની સફરમાં આપણી સામે ડગલે ને પગલે આવીને ઉભા રહેતા પ્રશ્નો જેવા કે, આમ તો કરી લઈએ પણ આ ક્યાંથી લાવીશું? એ ખૂબ સરસ રીતે, ખલીલ સાહેબે આ ગઝલ દ્વારા આપણને સમજાવી દીધું નહીં? મિત્રો, આવી જ જીવનને સમજવામાં ઉપયોગી એવી બીજી એક ગઝલ સાથે ફરી મળીશું આવતા એપિસોડમાં ત્યાં સુધી આપ સૌ સ્વસ્થ રહો, મસ્ત રહો, ખુશ રહો. 

નમસ્કાર. 

રશ્મિ જાગીરદાર

 



ગીતબિતાન (“Garden of songs”) গীতবিতান – ૨૧: અલ્પા શાહ

રબીન્દ્રસંગીતમાં છલકાતી મેઘધનુષી સંવેદનાઓનું આચમન…

નમસ્કાર મિત્રો, “ગીતબિતાન” શ્રેણીમાં ફરી એક વાર આપ સૌનું ભાવભર્યું સ્વાગત છે. રબીન્દ્રસંગીત દ્વારા માનવ મનની મેઘધનુષી સંવેદનાઓની સફર આગળ વધારતા, ચાલો આજે એક ખુબ પ્રખ્યાત રચનાને જાણીએ અને માણીએ. “ગીતબિતાન” ની રચનાઓ થકી ગુરુદેવે આપણને માનવજીવનની સંવેદનાઓના મેઘધનુષનો પરિચય કરાવી રહ્યા છે. અત્યાર સુધી આપણે ગુરુદેવની પૂજા અને પ્રેમ વિભાગમાં વર્ગીકૃત થયેલી રચનાઓને માણી. ગુરુદેવે માનવજીવનને સ્પર્શતા લગભગ બધાજ પાસાઓને તેમની રચનાઓ થકી આવરી લીધેલ છે. તો, ચાલો, હવે આપણે ગુરુદેવની સ્વદેશ અને પ્રકૃતિ વિભાગમાં વર્ગીકૃત થયેલી ચૂંટેલી રચનાઓને જાણીશું અને માણીશું.

15મી ઓગસ્ટ એટલે કે ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય દિવસ હવે હાથવેંતમાં છે અને દેશભક્તિનો જુવાળ ચરમસીમા પર છે. આ વખતે તો આઝાદીનો અમૃતમહોત્સવ ઉજવવાનો ઉલ્લાસ કાંઇક અનોખો છે. આ ઉલ્લાસ અને જુસ્સામાં ઉમેરો કરતી એક ખુબ પ્રખ્યાત પ્રસંગોચિત રચનાને આજે જાણીએ અને માણીએ. 1905માં રચાયેલી આ રચનાનું શીર્ષક છે যদি তোর ডাক শুনে (Jodi Tor Dak Shune) જેનું ભાવાનુવાદિત શીર્ષક છે “એકલો ચાલ…  ”. જેનું સ્વરાંકન કવિવરે બાઉલ ઢાળમાં કર્યું છે અને તેને દાદરા તાલ દ્વારા તાલબદ્ધ કરેલ છે 

આ કવિતાનો ભારતની લગભગ દરેક ભાષામાં ભાવાનુવાદ થયેલો છે. શ્રી મહાદેવભાઈ દેસાઈ દ્વારા “તારી હાંક સુણી કોઈ ન આવે…” એ કવિતા રૂપે ગુજરાતીમાં અનુવાદ થયેલો છે. લગભગ બધાજ પ્રખ્યાત ગાયક/ગાયિકાઓ એ આ રચનાની રજુઆત કરી છે અને હિન્દી અને બંગાળી સિનેમામાં પણ આ રચનાની પ્રસ્તુતિ થયેલી છે.  ગુરુદેવની ગૂઢ અને ગહન રચનાઓનો ભાવાનુવાદ કરવાની મારી કોઈજ પાત્રતા નથી પણ છતાંયે અત્રે આ રચનાનો ભાવાનુવાદકરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કરેલો છે. 

ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન રચાયેલી આ કવિતા મહાત્મા ગાંધીજીની અત્યંત પ્રિય રચના હતી.  બાઉલ (baul) ઢાળમાં સ્વરબદ્ધ થયેલ આ બંગાળી ગીત/કવિતા  સાંભળતા જ  ભાષાના સીમાડાઓથી પર એક અનોખા જોમ અને જુસ્સાનો અંગેઅંગમાં સંચાર થઇ જાય છે.

“એકલો ચાલ…  ” – કેટલી ગહન અને ફિલસુફી ભરેલા સરળ શબ્દો…મારા, તમારા, સૌના જીવનમાં લગભગ એવા સંજોગો ઉભા થતાંજ હોય છે જ્યાં તમારે તમારા ધ્યેય સુધી પહોંચવા એકલાજ આગેકૂચ કરવી પડે છે. And the journey towards our goal is going to be full of obstacles and obstructions. ગુરુદેવે એ બધીજ મુશ્કેલીઓ અને વિટંબણાઓને સર કરીને પણ એકલા આગળ વધતા રહેવાની શીખ આપી છે. અને માત્ર એકલા આગળ વધવાનીજ નહિ પણ પોતાના અંતરના અવાજને વાચા આપી અને સ્વયં દીપ બની અજવાળું ફેલાવતા એટલેકે પોતાના કાર્યો અને કર્મોથી ઉજાસ ફેલાવતા આગળ વધવાની શીખ આપી છે.

આપણી  જિંદગીની સફર માત્ર અને માત્ર આપણી પોતાની જ છે. કદાચ આપણી સાથે કોઈક થોડો સમય સાથ આપી શકે, કોઈક થોડો સમય ચાલી શકે પણ છેવટે તો આપણેજ આપણી સફર કાપવાની છે. I love this quote by Rumi.” “It’s your road, and yours alone. others may walk it with you, but no one can walk it for you.” હા, એકલા ચાલતા  ચાલતા ક્યારેક પથમાં  આવતી અડચણોથી નાસીપાસ થઇ જઈએ ત્યારે ગુરુદેવના આ જોમ અને જુસ્સા સાથેના શબ્દો યાદ કરી લઈએ તો ફરી પાછા એકલપંડની આ સફર પર આગળ ચાલી શકીએ.  

આધ્યાત્મિક રીતે વિચારીએ તો પણ આપણે સૌ આ દુનિયામાં એકલા જ આવ્યા અને એકલાજ જવાના…અને આપણી આજુબાજુના આ જે કઈ સબંધો છે તે તો આ શરીરના સબંધો છે બાકી આ અજર અમર અવિનાશી આત્માતો આ સૌ સબંધોથી પર છે અને તેને તો માત્ર પરમાત્મા સાથેજ સબંધ છે. અને આત્માની અનંત ગતિતો એકલપંડે જ હોવાની…  

તો ચાલો, આજે હું આ પ્રેરણાદાયી કવિતાના હાર્દને મમળાવતા મમળાવતા મારી કલમને વિરામ આપું. આશા રાખું છું કે તમે પણ આ ગીતમાં રજુ થતી સંવેદનોની સરવાણીમાં ભીંજાયા  હશો. તમારા માર્ગદર્શન અને પ્રતિભાવોનીઅપેક્ષા સહ,    

અલ્પા શાહ