હળવેથી હૈયાને હલકુ કરો-૧૯

      અમારૂં કુટુંબ એટલે સુખી કુટુંબ. ‘છોટા પરિવાર, સુખી પરિવાર’. કારણ અમે બે અને અમારા બે. તે પણ એક દીકરો અને એક દીકરી એટલે ભયો ભયો. હું પોતે ભણેલી એટલે શિક્ષણનું મહત્વ સમજુ એટલે બંનેને સરખું શિક્ષણ અને સંસ્કાર મળે એની તકેદારી રાખી હતી. તેમાય દીકરી તો વહાલનો દરિયો અને પાછી પારકી થાપણ એટલે તેને લાડ તો લડાવ્યા જ હોય કારણ ઉંમરલાયક થતા ચરક્લી ઉડી જવાની.
       સમય થતા આ ફરજ પણ પૂરી કરી. અમને એક બીજાની હૂંફ અને સથવારો હતો પણ તેના લગ્ન બાદ તેના અન્ય શહેરમાં જવાથી એક ખાલીપો થઈ ગયો, જાણે શરીરનું એક અંગ વિખૂટું પડી ન ગયું હોય? ભલે ગમે તેટલી માનસિક તૈયારી હોય પણ માનું કોમળ હૃદય એમ થોડી સાંત્વના અનુભવે? એક માના જે વિચારો દિકરીના સાસરે ગયા પછી આવે તેવા વિચારોથી હું પણ બાકાત ન હતી. કેટલાય દિવસો સુધી ઉચાટ રહ્યો હતો કે તે સાસરે સુખી હશે? ત્યાં તે નવા વાતાવરણમાં મૂંઝાઈ તો નહી ગઈ હોય ને? બધા સાથે મનમેળ થાય તેવું ઇચ્છવું પણ સ્વાભાવિક હતું મારા માટે. બહારગામ રહેતી હોય તેને વારેઘડીએ ફોન કરવો તે કદાચ ત્યાના લોકોને અજુગતું તો નહી લાગે વિચારી અચકાતી. છતાં બે-ચાર દિવસે તે કરી લેતી અને થોડોક હાશકારો અનુભવતી.
       જ્યારે પણ આવે ત્યારે નિરાત ન હોય. આવી શું અને ગઈ શું એવો ઘાટ ઘડાય. આવી છે તો બે-ચાર દિવસ વધુ રોકાઈ જા એમ કહું તો નનૈયો જેને માટે કોઈને કોઈ કારણ આપી દીધું હોય. વળી તેની સાસુના જાપ જપાતા હોય. હવે તો તે જ તેની મમ્મી. એક રીતે સંતોષ થતો કે તે સાસરે ગોઠવાઈ ગઈ છે અને સુખી છે. તો પણ આટલા વર્ષોનો સાથ એમ થોડો અવગણાય? જો કે આ બધું જોઈ મને ઇતિહાસનું પુનરાવર્તન થયું જણાયું કારણ મેં પણ મારા લગ્ન બાદ મારી મા સાથે પણ આમ જ કર્યું હતું ને? મારી સાસુએ મને વહુ તરીકે નહી પણ દીકરી તરીકે જ રાખી હતી અને એટલે મને મારૂં સાસરું સાસરું નહી પણ ઘર જણાયું હતું. આ જ વિચારો મેં મારી દીકરીને સમજાવ્યા હતા અને મને આનંદ હતો કે તે તેને પચાવી શકી અને કોઈ ફરિયાદને સ્થાન આપવા દીધું નથી.
     દીકરો પણ વધુ અભ્યાસ કરવા વિદેશ ગયો પણ ત્યાં કાયમ રહેવાનો ન હતો. જો કે તેના ગયા બાદ સૂનકારો અનુભવ્યો પણ દીકરીની વિદાયને કારણે આવી સ્થિતિથી ટેવાઈ ગયેલી એટલે અને સમય થતા તે પાછો આવવાનો છે એટલે પણ તેના ગયાનો બહુ અફસોસ ન હતો.
    તેના ગયા પછી અમે બે એકલા અટૂલા થઈ ગયા. મારા એવણ તો એ ભલા અને એમનું કામ ભલું. મારે હવે પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વર્તવું રહ્યું તેની સારી સમજ હતી એટલે અન્ય પ્રવૃત્તિઓ પ્રત્યે મેં ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. આપણે તો રસોઈના, યોગના એવા વર્ગો શરૂ કર્યા અને તેમ કરતાં દિવસ ક્યાં પસાર થઈ જતો તેની પણ જાણ ન રહેતી. વળી ઘરમાં પણ બે જણને કારણે કામ ઓછું રહેતું એટલે તેની પણ કોઈ ચિંતા ન રહેતી.
      ભણતર પૂરૂં કરી દીકરો પાછો તો આવ્યો પણ પછી લગ્ન થયા એટલે તેમની સ્વતંત્રતા સચવાય સમજી જુદા રહેવાનું નક્કી થયું. શરૂઆતમાં તો માના હાથની રસોઈનો હેવાયો એટલે અવારનવાર આવે પણ જવાબદારી વધી તેમ જ કામકાજનો બોજો પણ વધ્યો એટલે તે પણ ઓછું થઇ ગયું. હવે તો આવનારીના હાથની રસોઈ તેને પ્રિય થઈ ગઈ હતી એટલે મા પાસે જલદી જલદી આવવાનું કોઈ નિમિત્ત પણ ન હતું. પણ હું તો આવી પરિસ્થિતિથી ટેવાઈ ગઈ હતી એટલે બહુ લાગણીશીલ થયા વગર બધું સ્વીકારી લીધું.
     સંબંધોની પળોજણમાં આવી પરિસ્થિતિમાં ફસાયેલા અન્યોને સહેલાઈથી આપણે સલાહ સૂચન કરતા હોઈએ છીએ પણ સ્વ પર તે વેળા આવે છે ત્યારે તે સ્વીકારતા જરા અઘરૂ થઈ પડે છે. તેમ છતાં મનને વાળી લીધું અને નિર્ણય લીધો કે દીકરા-દીકરીના સંસારમાં કોઈ દખલ ન કરવી કારણ તેઓ મારી યોગ્ય ઉછેરને કારણે પોતાની રીતે જીવવાને સમર્થ છે. તેમનો અને મારો સંગાથ આમ સંપૂર્ણ થઈ ગયો છે. તેમના તરફથી લાગણીના તારની વધુ અપેક્ષા ન રાખતા મારે મારૂ જીવન મારી રીતે જીવવાની શરૂઆત કરવી રહી. ભલે તેઓ દૂર રહે પણ તેમના તરફની મારી હમદર્દી ઓછી નહી થવા દઉં. તેમને આપેલી સ્વતંત્રતા જ મને તેમની નજીક રહેવા દેશે. આ જ તો ખૂબી છે વેગળાપણાની. પ્રેમ કરો પણ વળગણ નહી.
         આ અપનાવવાથી મારામાં સહનશક્તિ વધી અને જીવન સ્વસ્થ થઈ જીવવા લાગી. જો આ જ સિદ્ધાંત અન્યો માટે પણ અપનાવું તો? અને તે પણ મેં અમલમાં મૂકી દીધું. અન્ય કુટુંબીજનો અને અડોશપડોશમાં રહેતા લોકો સાથે પણ મેં મારૂં વર્તન સકારાત્મક કરી દીધું. તેઓ જેવા છે તેવા સ્વીકારવામાં મને મુશ્કેલી ન પડી અને મારા આ બદલાયેલા વર્તનને કારણે હું તેમની પાસેથી હવે વધુ પ્રેમભર્યું વર્તન પામવા લાગી. મેં તો પ્રભુને પ્રાર્થના પણ કરી કે મને લાગણીશીલ, સહનશીલ અને પ્રેમાળ બનાવી રાખજે જેથી હું અન્યોને મદદરૂપ થઈ રહું અને તેમની મૂંઝવણ લઈને મારી પાસે આવે ત્યારે સ્વસ્થતા અનુભવે અને મને તેમને માટે યોગ્ય સલાહ આપી શકવાની શક્તિ આપે.
     જો આ અનુભવ અન્ય મહિલાઓ પણ અપનાવે તો તેઓ પોતાના જીવનમાં આવેલા ખાલીપણાનો યોગ્ય સામનો કરી શકશે.

નિરંજન મહેતા

મિત્રો પરિસ્થિતિ ને સ્વીકારવાથી મનનું વંટોળ સમી જાય છે.પીડા સામે સઘર્ષ કરીને તેનો પ્રતિકાર કરીને કે નકારીને અંતે તો વેદના જ ઉપજે છે વાત સ્વીકાર કરી ને જીવનને કમળની જેમ ધીરે ધીરે ખીલવવાની છે.જીવનની પ્રત્યેક ક્ષણ મહત્વની છે.તેમ પ્રત્યેક જણ કંઈકને કંઈક આપણને આપે છે. હા તમારી પાસે પણ જો આવી કોઈ વાત કે કોઈ ઘટના હોય તો જરૂર થી મોકલજો હૈયું પણ હળવું થશે.

હળવેથી હૈયાને હળવું કરો-૧૨-નિરંજન મહેતા

હૈયાને હળવું કરવું એટલે તેનો અર્થ કે હૈયું ભારે છે. કોઈ મૂંઝવણ સતાવે છે જે આર્થિક, સામાજિક કે કૌટુંબિક હોઈ શકે. આ મૂંઝવણ ન કહેવાય કે ન સહેવાય એવી હોય ત્યારે તેનો બોજો અસહ્ય થઇ પડે છે. આ માટે કોઈ એવી વ્યક્તિ હોવી જોઈએ જેના ખભે માથું ટેકવી આંસુ સારી અવરની વ્યથા કહી હૈયાને હળવું કરી શકાય. આ વ્યક્તિ મિત્ર હોય શકે કે કૌટુંબિક કે જેના પર વિશ્વાસ રાખી વાત કરી શકાય અને મૂંઝવણમાં રાહત મેળવી શકાય.

 હું પણ  આવો જ મૂંઝારો અનુભવી રહી હતી. પણ તે મૂંઝવણ એવી હતી કે ન કહેવાય ન સહેવાય એટલે કોની આગળ દિલ ખોલું તેની મને  સમજ ન હતી અને અંદરને અંદર હિજરાઇ રહી હતી.

 મારા લગ્નને ત્રણેક વર્ષ થવા આવ્યા હતા. આમ તો અમે બન્ને એક જ કોલેજમાં ભણતા હતા પણ એમની સાથે કોઈ ખાસ નિકટતા નહીં અને એ પણ અભ્યાસમાં મગ્ન. કોઈ છોકરી સાથે તેનું નામ ન લેવાતું એટલે કોઈ સાથે પ્રેમલગ્નનો સવાલ જ ન હતો. પણ નિયતિ ક્યારે શું કરશે તે કોણ જાણે છે? એમના કુટુંબની કોઈ વ્યક્તિ મારા પિતાને ઓળખતી હતી અને તેમને ખબર હતી કે મારા માટે મારા વડીલ મુરતિયો શોધી રહ્યા છે એટલે તેમણે મારા પિતાને એમના દીકરા માટે કહેણ મોકલી વાત કરી. બંને બાજુ યોગ્ય ચકાસણી બાદ અને જરૂરી વાતચીત બાદ આ સંબંધ નક્કી થયો અને સમય વીત્યે લગ્ન લેવાઈ ગયા.

 લગ્ન પહેલા જ્યારે અમે પહેલીવાર મળેલા ત્યારે અમે એક જ કોલેજમાં હોવાની જાણ થઇ હતી. ત્યારે મેં એમને  કહ્યું હતું કે જો તે વખતે મિત્રતા થઇ હોત તો અન્ય કોલેજીયનો પ્રેમલગ્ન કરે છે તેમ કરવાની તક મળી હોત જે આપણે ગુમાવી. આ ઉપર અમે બંને હસ્યા પણ હતાં.   

લગ્નના શરૂઆતના દિવસો તો દરેક નવદંપતિ માટે હોય છે તેવા જ રહ્યા. મારા પતિ એક કંપનીમાં સારા હોદ્દે હતા એટલે ઠીક ઠીક કમાઈ લેતા એટલે મને કોઈ નોકરી કરવાની જરૂર ન રહી. હું ગૃહસ્થીની જવાબદારી ખુશીથી અને સુપેરે નિભાવતી હતી. ઘરમાં સાસુ સસરા, જેમની જરૂરિયાતોનો ખાસ ખ્યાલ રાખતી અને આમ તેમને માટે પણ પ્રિય પાત્ર બની ગઈ હતી. આમને આમ બે વર્ષ ક્યાં વીતી ગયા તેની અમને ખબર ન રહી પણ હજી સુધી પોતાના કુટુંબને વધારવાનો સમય નથી એમ તેઓ માનતા. અન્યો પણ તે વાત સમજતા. પણ ત્યારબાદ ક્યારેક સાસુ તરફથી આ વિષે આડકતરો ઈશારો થયા કરતો પણ તે તરફ હું વધુ ધ્યાન ન આપતી.

આમને આમ વધુ છ-સાત મહિના પસાર થઇ ગયા પણ પરિસ્થિતિ જેમની તેમ રહી એટલે સાસુએ એક દિવસ મને સીધું જ પૂછ્યું કે હવે ક્યારે આ ઘરની વસ્તીમાં વધારો કરવાની છે. મારી પાસે કોઈ જવાબ ન હતો એટલે હજી સમય છે કહી વાત તો ટાળી પણ મને પણ લાગ્યું કે હવે સમય આવી ગયો છે માતૃત્વપદ પ્રાપ્ત કરવાનો. જો કે હજી સુધી તેવા કોઈ ચિન્હ જણાતા ન હતાં.

 એક સ્ત્રી એમ જ માને કે તેનામાં કોઈ ખોડ હશે એટલે હજી સુધી માતૃત્વ મેળવવાનું તેના નસીબમાં નથી. મેં પણ તેમ જ માની વિચાર્યું કે આ વ્યથા કોને કહેવી.દરેક દીકરી આવી વ્યથા એક જ વ્યક્તિને કહી શકે અને તે તેની મા. એટલે એક દિવસ મેં માને અચકાતા અચકાતા બધી વાત કરી. મા પણ સમજદાર. તેણે સલાહ આપી કે આ મૂંઝવણ કોઈ સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાત જ દૂર કરી શકે એટલે અમે એક નજીકના સ્ત્રીરોગ નિષ્ણાતની મુલાકાત લીધી.

 બધી જરૂરી તપાસ પછી તેમણે જણાવ્યું કે હું મા બનવા માટે સક્ષમ છું.. એનો અર્થ એમ થયો કે જો કોઈ ખામી હોય તો તે કદાચ મારા પતિમાં હોય શકે. પણ કોઈ પણ પુરૂષને તે નપુંસક છે તેમ સીધેસીધું તો ન જ કહેવાય. વળી તેમ છે કે કેમ તે જાણવા માટે યોગ્ય તપાસની જરૂર રહેવાની અને તે માટે તે પુરૂષને તૈયાર કરવો પડે. પણ આ વાત મારા માટે સરળ નહોતી. તેમની પાસે વાત છેડતાં પહેલાં કેટલો વિચાર કરવો પડે? વળી કોઈ મારફતે તેમને વાત કરવી એટલે પુરુષના મગજમાં અવિશ્વાસની લાગણી પેદા થવાની. આ વાત પણ હું સારી રીતે જાણતી હતી. આટલા સમયના સહવાસ બાદ હું એમના સ્વભાવને સમજી શકી હતી. અન્ય સમસ્યાઓ માટે તો હું નિખાલસપણે એમને વાત કરી શકતી પણ કોણ જાણે કેમ માતૃત્વની વાત કરતાં હું અચકાતી હતી અને તેમાં પણ એમની ચકાસણી કરાવવાની વાત કરવી તે તો અતિ મુશ્કેલ. તો હવે કરવું શું? સાસુની પણ આમાં મદદ લેવી યોગ્ય ન હતી અને મારી માએ તો કહ્યું કે આ તમારા પતિ-પત્ની વચ્ચેની વાત છે એટલે હું જમાઈરાજ  સાથે કોઈ ચર્ચા નહીં કરૂં.

આમ બધા તરફથી આવો પ્રતિભાવ મળ્યો એટલે મારી માતૃત્વ માટેની મૂંઝવણ મારા હૃદય પર બોજ બની બેઠી હતી. હવે સાસુ આ વાત કાઢતા ત્યારે આકરું લાગતું પણ મારા માટે વાત ટાળવી હવે શક્ય નહોતી. તેમ કોઈની મજાક પણ સોંસરવી ઉતરી અજાણતા જ મને પીડા આપતી હતી. આમને આમ થોડા વધુ દિવસ પસાર થઇ ગયા બાદ મને લાગ્યું કે હવે હું વધુ વખત આ બોજ સહન નહીં કરી શકું. કોઈ પણ હિસાબે એમની સાથે વાત કરી હૈયાને હળવું કરવું જ રહ્યું અને એક દિવસ હું વાત કરીને રહી.

એક રાત્રે જમીપરવારી જ્યારે હું બેડરૂમમાં ગઈ ત્યારે તેઓ હજી જાગતા હતા અને ઓફિસના કોઈ કાગળો વાંચતા  હતા. મેં ધીરેથી કહ્યું કે મારે એક વાત કરવી છે જે કેટલાય દિવસથી મારા હૈયાનો બોજ બની ગઈ છે. પણ તેમના તરફથી કોઈ પત્રીભાવ ન દેખાણા,કયાંથી મળે?તેઓ કાગળ જોવાનું બાજુ પર રાખે તો તે વાત કરી શકાય ને ! હું એમને જોતી રહી અને થોડીવારે તેમણે કાગળિયાં બાજુ પર મુક્યા અને મેં અચકાતા વાત માંડી. મેં કરાવેલી તપાસની વાત કહી. એમણે કહ્યું સારું..મેં આગળ વાત કરી કે મેં ડોક્ટરને પુછ્યું બધું બરાબર છે તો હું મા હજી સુધી કેમ નથી થઇ શકી? એટલે ડોકટરના જવાબ મુજબ જો આપ પણ તપાસ કરાવો તો ખબર પડે. જો બધું બરાબર હોય તો બાળક ન થવાના શું કારણો છે તેની તપાસ કરી યોગ્ય પગલાં પણ લઇ શકાય અને આ સમસ્યાનો હલ મળી જાય. મારી વાત સાંભળી એ મલકાયા અને કહ્યું કે બસ, આટલી જ વાત છે? અને તું આજ સુધી મારી આગળ દિલ ન ખોલી શકી? શું આપણા સંબંધો એવા છે? અરે, મને પહેલાં કહ્યું હોત તો ક્યારનો તપાસ માટે તૈયાર થઇ ગયો હોત. કદાચ તપાસમાં મારામાં કોઈ ખામી જણાઈ હોત તો શું થઇ ગયું? આજનું મેડિકલ વિજ્ઞાન એટલું આગળ વધ્યું છે કે તે દૂર કરવા માટે પણ રસ્તા છે. હું તો ત્યાં સુધી કહીશ કે છેલ્લે કોઈ પણ માર્ગ કારગત નહીં નીવડે તો યોગ્ય બાળક દત્તક લેવા પણ હું તૈયાર છું. આ સાંભળી મારું હૈયું કાબુમાં ન રહ્યું અને તે જ વખતે હું એમને વળગી પડી ને મારા હૈયાને અશ્રુધારા વડે હળવું કર્યું.

આગળ ઉપર તો બધું થાળે પડી ગયું. એમનામાં જ ખામી હતી તે સમય જતાં દૂર થઇ અને હું  યોગ્ય સમયે એક સુંદર પુત્રની મા બની. જો મેં હિંમત હારી પોતાના હૈયાની વાત એમને ન કરી હોત તો? એટલે જ સ્વજન આગળ સંકોચ ન રાખતા હૈયાને હળવું કરવું હિતાવહ છે. અને હા, એમણે પણ વાસ્તવિકતાને સ્વીકારી સહકાર આપ્યો. આમ જિંદગીમાં સ્નેહ,સહકાર સ્વીકાર કેટલા પાસા બદલી શકે છે.

મિત્રો વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર કરવાથી જિંદગીની અનેક સમસ્યા ઉકેલી શકાય છે બસ માત્ર તેને સ્વીકારવાનું જીગર કેળવવાનું છે તમને કે તમારી આસપાસ અનેક વ્યક્તિ હશે જેમના હ્યુદયમાં કદાચ એક વાત ડુમો બની પડી હશે તો ક્યારેક તેમના હ્યુદયની વાત હળવેકથી ખોલાવી એમને હળવા કરજો. એમની એ વાત કદાચ કોઈને માર્ગ સુજાડશે.

 નિરંજન મહેતા 

3-જીવન મને ગમે છે.-નિરંજન મહેતા  

વિષયના શબ્દો જ જીવન પ્રત્યેના હકારાત્મક અભિગમને વ્યક્ત કરે છે. જો આ શબ્દો પાછળ પ્રશ્નાર્થચિન્હ મુકાયું હોત તો? તો આખો સંદર્ભ ફરી જાત કેમકે ના-હાના અવઢવમાં વ્યક્તિ ફસાઈ જાતે અને યોગ્ય જવાબ નહીં આપી શકતે. પરંતુ આમ ન કરવાથી ફક્ત હકારાત્મક વિચારો જ આવશે અને તે જ આનો સાચો ધ્યેય છે તેમ મારૂં માનવું છે.  
જીવન એટલે મનુષ્યના જન્મ અને મરણ વચ્ચેનો સમયગાળો. વ્યક્તિ સમજણી થાય ત્યારથી તેની જીવવાની એષણા બળવત્તર થતી જાય છે. જીવનના અનેક રંગો માણવા છતાં તે ધરાતો નથી, મૃત્યુ નિશ્ચિત છે તે જાણવા છતાં. આ બધામાં મદદરૂપ થાય છે સાંસારિક સાધનો અને મળતી સગવડો.
મનુષ્યો જ શા માટે? પશુ પક્ષીઓ પણ પોતાની જિંદગીને એટલો પ્રેમ કરે છે કે અબોધ હોવા છતાં શક્તિશાળી અન્યોથી જીવ બચાવવા તે ભાગે છે અને બને તેટલી મહેનત કરે છે તેનાથી છૂટવાની. પણ જોરાવર આગળ નબળાની શી હેસિયત? અંતે તે જીવન ગુમાવે છે.   
એવું નથી કે ફક્ત સુખ જ મનુષ્યના નસીબમાં હોય છે. દુ:ખ પણ બરાબરનું ભાગીદાર છે. કેટલાકનું તો સુખ કરતાં દુ:ખનું પલ્લું ભારે હોય છે છતાં તે હવાતિયા મારીને પણ જીવવાની જીજીવિષાને વળગી રહે છે. આ જીવન જ એવું છે કે ભલભલાં તેમાં કોઈપણ હિસાબે ખૂંપી રહેવા તૈયાર છે. હા, થોડા એવા વિરલા(!) હોય છે જે જીવનને સમાપ્ત કરવા તત્પર હોય છે – કોઈ પણ માર્ગે. તેમાં કેટલાક સફળ થાય છે તો કેટલાક અસફળ.
આ તો થઇ જીવનની સામાન્ય વાત. પણ જીવન ગમે છે તેના અનેક કારણ હોઈ શકે.
વાત અહીં એવા લોકોની છે જે જીવવા માંગે છે – પોતાના માટે નહીં પણ અન્યો માટે. જગતમાં અગણિત દાખલા છે જેમાં તેઓ સમાજ માટે પોતાની જાતને સમર્પિત કરી દે છે અને તે માટે વધુને વધુ લાંબુ જીવવાની પ્રાર્થના પણ કરે છે. ન કેવળ તે વ્યક્તિ પણ તેના સંપર્કમાં આવનાર પણ તેના દીર્ઘાયુ માટે પ્રાર્થના કરે છે કે ઈચ્છા ધરાવે છે જેથી તેનો સમર્પણ યજ્ઞ વધુને વધુ પ્રજ્વલ્લિત બની રહે.
જીવન પ્રત્યેનો ગમો અણગમો જે તે વ્યક્તિ પર નિર્ભર છે. જે પોતાના જીવનને હકારાત્મક દ્રષ્ટિથી જુએ છે તેને માટે જીવન એક આનંદદાયક સફર બની રહે છે. પણ જે વ્યક્તિ નિરાશાત્માક સૂરો સાથે જીવતો હોય છે તેને માટે જીવન એક દુ:ખભર્યું પ્રકરણ જ બની રહેવાનું.
પુરાણકાળથી કહેવાય છે કે જન્મ જન્મના ફેરામાં મનુષ્યનો જન્મ એ છેલ્લો ફેરો છે અને તેથી તેને યોગ્ય રીતે જીવી જાણવો જેથી ફરીને તમે મોક્ષ પામો અને પુનર્જન્મ ન મેળવો. આ માટે પુરાણકાળથી ધર્મધ્યાનને બહુ મહત્વ અપાયું છે કારણ લોકો અભણ અને જ્ઞાનથી વંચિત હતાં. આજના સમયે પણ સારા જીવન માટે ધર્મધ્યાનને મહત્વ અપાયું છે ભલે આજે જ્ઞાન અને વિજ્ઞાનની પ્રગતિ થઇ હોય તેમ છતાં, કારણ તેનાથી જીવન સુખમય અને જીવવા યોગ્ય છે એમ મનાય છે.   
જીવવાનો સકારાત્મક અભિગમ જો અપનાવાય તો તે જીવન સાર્થક બની રહે છે. ન કેવળ સકારાત્મક અભિગમ પણ અગાઉના સમય કરતાં મળતી સારી સગવડો પણ જીવન ગમવા માટે પૂરતાં છે. આને કારણે દુ:ખ, માંદગી, આર્થિક સમસ્યાઓ વગેરે જેવી અડચણો સામે મનુષ્ય ઝઝૂમે છે અને તેનું જીવન જીવવા લાયક બની રહે તેને માટે તે પ્રયત્નશીલ રહે છે. આવી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી જાણે તે જ જીવન જીવી જાણે બાકી બીજા પોતાના નસીબને અને સર્જનહારને કોસવામાથી ઉંચા નહીં આવે.
જીવન એક અમુલ્ય ભેટ છે સર્જનહારની. તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરશો તો તમારા અહીં આવવાનું પ્રયોજન સફળ ગણાશે. સવાલ એ છે કે જીવન જીવવું કેમ ગમે છે. એક તો મૃત્યુ નિશ્ચિત હોવા છતાં તે ક્યારે આવશે તેની કોઈને જાણ નથી હોતી તેવા સમયે મળેલું જીવન સારી રીતે જીવાય તેવા પ્રયત્નો કરાય છે. આમાં કુટુંબ, મિત્રો, સમાજ વગેરે તો મદદરૂપ થાય જ છે પણ સારો અભ્યાસ, સારી સગવડોની ઉપલબ્ધિ, વગેરે સારા અને સરળ સાધનો સારૂં જીવન જીવવા માટે સહાયરૂપ બની રહે છે અને એટલે જ જીવન જીવવાનું ગમે છે અને તે જીવવાની ઈચ્છા પ્રબળ બની રહે છે.
આ તો થઇ સામાન્ય વાત પણ વિષય છે જીવન મને ગમે છે એટલે હવે મને તે શા માટે ગમે છે તેની વાત.
દરેક વ્યક્તિમાં ગુણો અને અવગુણો હોય પણ તેમાંથી અવગુણને અવગણીને ગુણોને સંવારે તો તે વ્યક્તિનું વ્યક્તિત્વ નીખરી આવશે અને અન્યો તેને જુદી દ્રષ્ટિથી જોશે.
બસ, આ જ મેં મારા જીવનમાં ઉતાર્યું છે. ૭૫+ની ઉંમરે પણ મારી જે સીમિત શક્તિઓ છે તે અન્યોને સહાયરૂપ કેવી રીતે બને તેનો હંમેશા વિચાર કરીને અમલ કરૂં તો મારૂં જીવન જીવવા યોગ્ય છે એમ માની હું જીવન પ્રત્યે સકારાત્મક અભિગમ રાખું છું. અન્યોને તેમની મુશ્કેલીમાં થોડો પણ સહાયરૂપ થઇ શકું તો તેનો મને અત્યંત આનંદ મળે છે. મારા અનુભવો, શિક્ષણ અને જ્ઞાનનો જેટલો સદુપયોગ કરી શકું તેટલું હું મારી જાતને ધન્ય માનું છું. અજાણ્યા લોકોને પણ યોગ્ય માર્ગદર્શન આપતાં એક સારું કામ કર્યાનો સંતોષ અનુભવું છું અને તેથી મને જીવન ગમે છે અને હજી જે કાંઈ જીવન બચ્યું છે તેને આ દિશામાં સમર્પિત કરૂં એવી મારી ઈચ્છા છે.
હાલના સમયમાં નવી નવી જાણકારી મળતી રહે છે. આ જાણકારી મેળવતાં મારા જ્ઞાનમાં તેનો વધારો થાય છે તેને કારણે પણ મને જીવન જીવવું ગમે છે કારણ તે નવું જ્ઞાન, નવો અનુભવ મળ્યા પછી હું અન્યો વચ્ચે તે વહેંચવા ઉત્સુક રહું છું જેથી વધુને વધુ લોકોના જ્ઞાનમાં વધારો થાય અને તે માટે તેમને હું સહાયરૂપ થઇ શકું.
એટલે જે વ્યક્તિ નકારાત્મકતા છોડી ફક્ત સકારાત્મક અભિગમ અપનાવશે તો તેને પણ જીવન ગમશે એમ હું ચોક્કસપણે કહી શકું.
નિરંજન મહેતા  

૨૩-વાર્તા સ્પર્ધાની એક વાર્તા ‘ કુટુંબ અને કારકિર્દીના ‘ ક્ષેત્ર –વચ્ચેનો સંઘર્ષ અને સમતુલન-નિરંજન મહેતા

સ્ત્રીસમોવડી

કાનન અને દિવ્યેશ કોલેજમાં સાથે હતાં અને ત્યારબાદ MBA પણ એક જ સંસ્થામાંથી કર્યું એટલે સ્વાભાવિક છે કે તેમની વચ્ચે નિકટતા હોવાની. એક જ અભ્યાસ અને સરખી વયના એટલે વિચારોમાં પણ મેળ બેસે એટલે જો તેઓએ એકબીજાને પસંદ કરી લગ્ન ન કર્યા હોત તો લોકોને નવાઈ લાગતે. વળી બંનેના માતા-પિતાને પણ આ સંબંધમાં કોઈ વાંધો ન હતો કારણ તેઓ પણ વર્તમાન સમયને સારી રીતે સમજતાં હતાં. તેઓ વિરોધ કરીને બંનેની જિંદગી બગાડવાના વિરોધમાં હતાં કારણ વયસ્ક યુવાન-યુવતીઓ ઉપરવટ થઇ ધાર્યું કરે તેના કરતાં સમજી વિચારીને હા પાડવામાં જ બધાની ભલાઈ છે તેમ વડીલોને લાગ્યું.

આમે ય તે કાનન અને દિવ્યેશ સારી રીતે સમજતા હતાં કે ભાગીને લગ્ન કરવા કરતાં માબાપની સંમતિથી કરેલા લગ્ન આનંદમય બની રહે છે. તેવા લગ્નજીવનનો ઉમંગ પણ અનેરો હોય છે. ભલે તેમની સંમતિ મળતા વાર થાય પણ રાહ જોવા માટે બંને તૈયાર હતાં જો કે આ રાહ બહુ લાંબી ન રહી અને યોગ્ય સમયે લગ્ન થઇ ગયા.

લગ્ન પહેલા કાનન એક ઓફિસમાં કામ કરતી હતી. લગ્ન પછી પણ તે ચાલુ રાખવાનો નિર્ણય લેવાયો. બંને એકબીજા સાથે થોડો સમય વિતાવી એકબીજાની વધુ નજીક આવવા માંગતા હતા એટલે સંતાન માટે ઉતાવળ ન કરવાનો પણ બંનેએ નિર્ણય લીધો હતો. વર્ષોથી એકબીજાને જાણતા અને સમજતા હતા એટલે એમની નિકટતા વધુ નીખરી અને બંને તે કારણે મિત્રો અને સગાઓમાં દ્રષ્ટાંતરૂપ બની રહ્યા. બંને પોતપોતાની ઓફિસમાં પણ કાર્યકુશળતાને લઈને તરક્કી કરતાં રહ્યાં જે સોનામાં સુગંધ બની રહી. આમ બંને એક સુખી અને આનંદી યુગલ બની રહ્યા.

એમના લગ્નના બે વર્ષ બાદ દિવ્યેશના પિતાનું મૃત્યુ થઇ ગયું એટલે હવે દિવ્યેશ પોતાની માતાને પોતાની સાથે રહેવા સમજાવી શક્યો. શરૂઆતમાં તો તેની માતા નિર્મળાબેન થોડોક મૂંઝારો અનુભવતા કારણ પુત્ર અને પુત્રવધુ કામને લઈને ઘરની બહાર રહે અને આજુબાજુ પણ ફ્લેટ સિસ્ટમને કારણે કોઈ સાથે મળવા કરવાનું નહીં. પણ તેમના આવ્યાના ત્રણ મહિનામાં કાનન મા બને તેવા એંધાણ વર્તાયા. આ જાણી નિર્મળાબેન રાજી થઇ ગયા કે હવે તેઓ વ્યસ્ત રહી શકશે.

જો કે કાનન આ પરિસ્થિતિ માટે અંદરખાને થોડી નારાજ હતી કારણ હાલમાં જ તેને પ્રોમોશન મળ્યું હતું અને સાથે સાથે આવનારની દેખભાળની જવાબદારી પણ માથે આવી પડી હતી. પોતાના મનની વાત તેણે દિવ્યેશને કરી પણ દિવ્યેશ બાપ બનવાની ખુશાલીમાં કાનનની લાગણીઓને કાં તો સમજ્યો નહીં અને સમજ્યો હોય તો તેની તરફ આંખ આડા કાન કરી લીધા. બે-ત્રણ વાર આ વાત ઉખેળ્યા પછી કાનને લાગ્યું કે દિવ્યેશે આવનારને માટે પોતાના હૃદયમાં સ્થાન આપી દીધું છે એટલે તેની કોઈ દલીલો દિવ્યેશ નહીં સ્વીકારે.

એક દિવસ આ વિષે ચર્ચા કરતાં કાનને પોતાના મનની વાત ખુલ્લી કરી કે તેને પ્રસુતિ પછી બહુ બહુ તો ત્રણ મહિનાની રજા મળે પણ ત્યાર પછી શું? પોતાના આવનાર શિશુને તે કોઈ પરાયી કામવાળી પાસે ઉછેરવા નથી માંગતી. જે કાંઈ તેણે જાણ્યું છે અને વાંચ્યું છે તે પરથી તે સમજે છે કે શિશુના શરૂઆતના વર્ષો તેની મા જે રીતે ઉછેરે તેવી રીતે પારકી સ્ત્રી ન કરી શકે. તેણે કહ્યું એ પણ કહ્યું કે શિશુની માને બદલે અન્ય નારીના હાથમાં બાળકનો ઉછેર થાય તો તે બાળકનો વિકાસ જુદી રાહ અપનાવે છે.

કાનનની વાત શાંતિથી સાંભળ્યા બાદ દિવ્યેશ બોલ્યો કે તું તેની ચિંતા ન કર. મા છે ને. તે તો રાજી રાજી છે અને ખુશીથી આવનારનો ઉછેર કરશે. જે રીતે તેણે મારો ઉછેર કર્યો છે તે જોતાં મને નથી લાગતું કે તારી ચિંતા અસ્થાને છે. વળી આપણે તેમને મદદરૂપ થાય એવા કોઈ બેનને પણ રાખી લઈશું જેથી તેમના પર ઓછો બોજો પડે અને બાળકનો ઉછેર પણ યોગ્ય થાય. સવાર સાંજ આપણે તો હાજર રહેવાના એટલે તે રીતે આપણે પણ આપણી રીતે બાળકના ઉછેરમાં યોગ્ય પ્રદાન કરી લેશું. તેમ છતાં તારૂં મન ન માનતું હોય તો ચાલ આપણે માને વાત કરીએ કે નવજાત આવે કે નહી અને આવ્યા પછી તું ઓફિસ જવાનું ઈચ્છે તો તેને કોઈ વાંધો છે? તે જો જવાબદારી લેવા રાજી ન હોય તો આપણે આગળનો વિચાર કરશું.

પણ નાના જીવને શરૂઆતમાં બીમારી આવે ત્યારે તેને આપણી જરૂર હોય અને જો આપણે બંને રજા ન લઇ શકતા હોઈએ તો? કાનને શંકા વ્યક્ત કરી.

તારી શંકા ખોટી છે એમ હું નહીં કહું કારણ આ બાબતમાં અજાણ્યા થવાનો કોઈ અર્થ નથી. પણ એકબીજાના સાથ અને સહકારથી આ તકલીફનો પણ આપણે વખત આવ્યે સામનો કરી શકશું તેની મને ખાત્રી છે.

આટલી ચર્ચા પછી પણ કાનનની માનસિક સ્થિતિ ડહોળાયેલી રહેતી જોઈ દિવ્યેશે નિર્મળાબેનને બધી વાત કરી. શાંતિથી વાત સાંભળી નિર્મળાબેન કાનન પાસે આવ્યા અને ધીરજ આપી કે તારી મૂંઝવણ હું સમજી શકું છું. પણ આવનાર બાળકને કારણે જે વાતાવરણ બદલાઈ જશે તેનો અનુભવ કર્યા પછી તું પણ તારી જાતને ધન્ય માનશે એક માતા હોવાનો. હા, પ્રસુતિ પછી તું જ્યારે ફરી ઓફિસ જવાનું ચાલુ કરશે ત્યારે વખત પ્રમાણે આપણે જરૂરી વ્યવસ્થા કરી લઈશું જેથી બાળકના ઉછેરમાં કોઈ કમી ન રહે અને તારી કારકિર્દી પણ સચવાઈ જાય એટલે તું નચિંતપણે આગળ વધ.

આ વાત સાંભળી કાનનને એક રીતે થોડી શાંતિ તો થઇ પણ કહ્યા વગર ન રહી કે મમ્મી તમને આ ઉંમરે આવી તકલીફ આપવી ઠીક નથી. જવાબમાં નિર્મળાબેને કહ્યું કે બેટા ફરી મા જેવા લાભ લેવાની તક મળતી હોય તો આ તકલીફ પણ ક્ષમ્ય છે. તું મારી ચિંતા ન કર અને તારી તબિયતની પુરતી સંભાળ લે જેથી બધું સમયસર અને સારી રીતે પતી જાય.

અને યોગ્ય વખતે કાનને એક સુંદર બાળકને જન્મ આપ્યો. ત્રણેય બહુ ખુશ થયા અને તેના ઉછેરમાં મસ્ત બની ગયા.

હવે કાનનને ફરી ઓફિસ જવાનું આવ્યું. આટલા દિવસો શિશુ સાથે વિતાવ્યા એટલે મન નહોતું માનતું પણ ફરજ અને જવાબદારીએ તેને હાજર થવા મજબૂર કર્યા. શરૂઆતમાં તો કામમાં મન ન લાગે અને દિવસમાં બે ત્રણ વાર ઘરે ફોન કરી બધું ઠીક છે ને? એમ પૂછવાનું ન છોડતી. પછી વખત જતા બધું થાળે પાડવા માંડ્યું અને નાનો ધૈર્ય પણ દાદીના લાડમાં મોટો થવા લાગ્યો.

પણ સારા દિવસો હંમેશા નથી હોતા. કુદરત આગળ માનવીનું કશું નથી ચાલતું. આ જાણવા છતાં જ્યારે દુ:ખ આવી પડે છે ત્યારે માનવી ઘાંઘો થઇ જાય છે. કાનન અને દિવ્યેશના કિસ્સામાં પણ આમ જ થયું. ધૈર્ય લગભગ દસ મહિનાનો હતો અને એક સવારે નિર્મળાબેન અચાનક બેભાન થઇ ગયા. ડોકટરે તપાસી તરતને તરત હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવા સૂચવ્યું. પણ ત્યાં પહોંચતા પહોંચતામાં તો બધું સમાપ્ત.

આ કારમા ઘામાંથી કાનન અને દિવ્યેશને બહાર આવતાં થોડો સમય લાગ્યો પણ અંતે જેમ દરેકે જીવનધારામાં પાછું આવવું પડે છે તેમ તે લોકો પણ સ્વના જીવનમાં પુન: આવી ગયા. પરંતુ હવે મોટો પ્રશ્ન હતો ધૈર્યના ઉછેરનો. કાનને વિચાર્યું કે ધૈર્યની ઉંમરને લઈને તેના ઉછેર માટે બહારના કરતાં તેની વધુ જરૂર છે કારણ સાધારણ રીતે શિશુના ઉછેરમાં માતાના હેત અને સંભાળ વધુ યોગ્ય ગણાય છે. પણ તે માટે તેણે કુરબાની આપવી પડે. પણ જો તે નોકરી છોડી દે તો ઓફિસમાં પોતાનું સ્થાન ગુમાવી બેસે અને કાબેલિયત પણ વેડફાઈ જાય. ઘરમાં આવતી કમાઈ પણ ઓછી થઇ જાય તે વધારાનું. તો કરવું શું? જો તે દિવ્યેશને પોતાના વિચારો જણાવે અને કહે કે તેની ઈચ્છા નોકરી ચાલુ રાખવાની છે તો તે જરૂર માતાની જવાબદારીઓની ફિલસૂફી આગળ કરશે અને અંતે તેણે નમવું પડશે. પણ વાત નહીં કરે તો પણ સમસ્યા ઊભી જ છે.

પણ કાનનને ઓફિસમાં ફરી પાછા જવાનો દિવસ નજીક આવી ગયો એટલે હિંમત કરી દિવ્યેશ સાથે વાત માંડી. ઓફિસમાં તેનું સ્થાન, પગાર વગેરે દિવ્યેશની જાણ બહાર ન હતાં એટલે કાનને સીધું જ સમસ્યા પર આવી તેનું મંતવ્ય જાણવા માંગ્યું. કાનનની વાત સાંભળી દિવ્યેશે મંદ સ્મિત આપ્યું એટલે કાનનને નવાઈ લાગી અને કહ્યું કે હું એક ગંભીર પ્રશ્ન તને કહું છું જેનું આપણે સાથે મળી તેનું નિરાકરણ કરવાનું છે અને તને હસવું આવે છે?

જવાબ મળ્યો કે શું હું આ પરિસ્થિતિ ઊભી થવાની છે તેનાથી અજાણ છું? અરે મેં તો તેનો ઉપાય પણ ૨૪ કલાક પહેલાં શોધી લીધો છે.

તેં વિચાર્યું જ હશે તે હું માનું પણ તેનો ઉપાય પણ શોધી રાખ્યો અને મને કહ્યું પણ નહીં?

તું ક્યારે મારી સામે હાજર થઇ તારા મનની વાત કરે છે તેની રાહ જોતો હતો અને એટલે જ જ્યારે તેં વાત કાઢી ત્યારે આપોઆપ સ્મિત રેલાઈ ગયું.

તો શું ઉપાય છે તે હું જાણી શકું?

તું નિરાંતે તારી ઓફિસ જઈ શકે છે.

અને ધૈર્યનું શું?

તેને માટે હું છુને.

તારે પણ ઓફિસમાં જવાનું છે તો હું છુને કહીને તું શું કહેવા માંગે છે?

એ જ કે હવેથી હું ઘરે રહી કામ કરીશ. ઘણા વખતથી એક સ્ટાર્ટ અપ કંપની ઉભી કરવાનો વિચાર હતો તે હવે ફળીભૂત થશે. તેને લગતી બધી વ્યવસ્થા સમયાંતરે કરી લઇશ. એટલે ઘરનું ઘર અને ઓફિસની ઓફિસ.

અરે પણ ધૈર્યને સંભાળવાનું તું કરી શકીશ?

કેમ, ફક્ત સ્ત્રી જ બાળઉછેરમાં માહેર છે? તારી જાણ બહાર મેં ઘણી બધી જાણકારી મેળવી લીધી છે અને તને ખબર તો છે કે કેટલીયે વખત તેના બાળોતિયાં પણ બદલાવ્યા છે. રહી વાત રસોઈની તો શરૂઆતમાં તું બનાવીને જજે અને ધીરે ધીરે હું પણ તારી પાસે બધું શીખી લઈશ એટલે પછી તે ચિંતામાથી પણ તને મુક્તિ. રહી વાત આવકની તો હા, શરૂમાં થોડી તકલીફ પડશે અને બચત પણ ઓછી થશે પણ સમય જતાં મારૂં કામ વ્યવસ્થિત થઇ જશે એટલે આવકનો પ્રશ્ન પણ મહદ અંશે હલ થઇ જશે. જ્યારે તારી જરૂર હશે ત્યારે તું ક્યા દૂર છે? એક ફોન જ કરવાનોને?

દિવ્યેશ, આટલું બોલી કાનન આંખમાં અશ્રુ સાથે તેને વળગી પડી એટલે દિવ્યેશ બોલ્યો કે આજના જમાનામાં નારીઓ પુરૂષ સમોવડી થવાના પ્રયત્નો કરે છે તો પુરૂષે સ્ત્રી સમોવડી થવામાં અચકાવું શા માટે? બસ, હવે નચિંત થઇ ધૈર્ય પાસે જા કારણ લાગે છે કે તેને ભૂખ લાગી છે એટલે તે રડી રહ્યો છે.

નિરંજન મહેતા

વીનું મર્ચન્ટ વાર્તા અને નિબંધ સ્પર્ધા-3-નિરંજન મહેતા

“અષાઢની મેઘલી રાત”.

સમીસાંજથી આકાશ ગોરંભાયું હતું તે રાત થતાં થતાંમાં તો કાળું ડિબાંગ બની ગયું. વરસાદ આવશે આવશેની રાહ જોતા લોકો વાદળીયા હવામાનને કારણે ઘામ અનુભવી રહ્યા હતાં જેમાં રાજન પણ બાકાત ન હતો. પણ તેની આ આ પરિસ્થિતિ માટે એકલું કુદરતનું વાતાવરણ કારણ ન હતું. તેની મનોદશા પણ કેટલેક અંશે જવાબદાર હતી.

બહારના વાતાવરણને લઈને આજે તેને નીનાની યાદ વધુ સતાવતી હતી જેને કારણે જ તેની મનોદશા ખળભળી ઉઠી હતી. તેને યાદ આવી બે વર્ષ પહેલાની આષાઢની આવી જ એક મેઘલી રાત. તે રાત હતી તેની અને નીનાની સુહાગરાત.

કોલેજમાં સાથે ભણતાં આ પ્રેમીપંખીડાનાં સદનસીબે બંને કુટુંબોની સંમતિ હતી એટલે લગ્નમાં કોઈ વિઘ્ન ન આવ્યું અને તેને કારણે સુહાગરાતની જે અપેક્ષા હોય તેમાં ઓર વધારો તેઓ બંને અનુભવી રહ્યાં હતાં. કોલેજના દિવસો વાગોળતાં વાગોળતાં તેમને પોતાના આર્ટ્સનાં અભ્યાસક્રમમાં વાંચેલ કવિ કાલીદાસ રચિત ‘મેઘદૂત’ યાદ આવ્યું અને તે સાથે યાદ આવી તેની પંક્તિઓ.

आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्‍लिष्टसानुं|
वप्रक्रीड़ापरिणतगजप्रेक्षणीयं ददर्श॥

આ યાદ આવતાં રાજન બોલ્યો હતો કે આશા રાખું છું કે આપણા જીવનમાં પણ યક્ષના જેવો વિરહયોગ ન આવે. નીનાએ ત્યારે તેના મુખ પર હાથ રાખી કહ્યું હતું કે આજની આ અવર્ણનીય રાતે આવું અમંગળ કેમ વિચારે છે?

હવે રાજનની સ્મૃતિ પોતાના કોલેજકાળનાં સમયમાં પહોંચી ગઈ. આર્ટ્સનાં જીવડાં અને પાછો સાહિત્યમાં રસ એટલે તેની અને નીના વચ્ચે અવારનવાર કોલેજમાં સાહિત્યની વાતો થતી અને સારા સારા પુસ્તકોની આપલે થતી. બંનેના મનગમતાં ઘણા સાહિત્યકારો એટલે તેમને સાહિત્યની વાતો અને ચર્ચા કરવામાં સમય ક્યા પસાર થઇ જતો તેનું પણ ધ્યાન બહાર રહેતું અને કોઈક વાર તો કોલેજનો ક્લાસ પણ ચૂકી જતાં.

બંનેમાંથી જેણે કશુક સારું વાંચ્યું હોય તો તરત જ ફોન દ્વારા બીજાને તેની ખબર અપાઈ જતી. આમ કરતાં કરતાં તેઓ એકબીજાની નિકટ આવવા માંડ્યા. અન્યો તેમની આ નિકટતાની ચર્ચા કરવાં લાગ્યાં હતાં પણ તેની રાજન અને નીના પર કોઈ અસર ન હતી કારણ તેઓ તો એકબીજાને સારાં મિત્રો જ માનતાં હતાં. વળી કોલેજનું ભણતર હજી પૂરૂં થયું ન હતું એટલે તે પૂરૂં થયા વગર ભવિષ્યનો વિચાર કરવાનો આ સમાંજ્દારોને પણ ખયાલ આવ્યો ન હતો.

અંતે આવા કિસ્સાઓમાં થાય છે તેમ મોડી મોડી બંનેને સમજ પડી કે આપણે તો ‘એક દુજે કે લિયે’ છીએ. પણ શું તેમના કુટુંબો આ નવા સંબંધને માન્ય રાખશે? આમ તો અવારનવાર કોલેજકાળ દરમિયાન પુસ્તકોની આપલેને કારણે એકબીજાને ઘરે પણ જવા આવવાનું થતું એટલે બંનેના વડીલોને તેમની મૈત્રીની આછી પાતળી જાણ ખરી પણ તે મિત્રતાથી વધુ કશુક છે તેવું તેઓ પણ વિચારતાં નહીં.

પરંતુ વિધિના વિધાનને કોણ ટાળી શકે છે? ધાર્યું ધણીનું થાય છે એમ કહેવાય છે તેવું રાજન અને નીનાના કિસ્સામાં પણ બન્યું જે સર્વ વિદિત હતું. બહુ ચર્ચા બાદ બંનેએ પોતાના વડીલોને પોતાના મનની વાત કરી અને તેઓની મંજૂરી મેળવી લીધી. અમે તો જાણતાં જ હતાં કહેવાવાળા કહેતા રહ્યા અને બંને તો મધુરજની મનાવવા ઉપડી ગયા.

પછી તો જેમ સામાન્ય રીતે બને છે તેમ બંને થોડો સમય એકબીજામાં ખોવાયેલા રહ્યા અને વખત જતાં સંસારની ઘરેડમાં જોતરાઈ ગયા. હા, રાજન પાસે જે વિચારશક્તિ હતી તે વિચારોને તેણે કાગળ ઉપર ઉતારવા માંડી. આ વિચારોએ લેખો અને વાર્તા સ્વરૂપે જન્મ લેવા માંડ્યો. ધીરે ધીરે તેની રચનાઓ સામયિકોમાં પ્રકાશિત થવા લાગી. આ બધી રચનાઓને સારો પ્રતિસાદ મળવા લાગ્યો. નીના પણ તેના આ નવા સ્વરૂપને સરાહતી રહી. દરેક રચનાની પહેલી હક્કદાર નીના. તેના અભિપ્રાય બાદ જ રાજન તેને પ્રકાશન માટે મોકલતો.

સારી એવી નામના પ્રાપ્ત થઇ હતી એટલે નીનાએ તેને વાર્તા લખવામાંથી બહાર આવી નવલકથા તરફ ધ્યાન આપવા જણાવ્યું. રાજનને પણ આ વિચાર તો આવ્યો હતો પણ હજી સુધી અમલમાં મુકવાની હિંમત કરી ન હતી. હવે નીનાએ જ્યારે આમાં હામી ભરી ત્યારે તે પણ એ નિર્ણય પર આવ્યો કે હવે પછીની મારી રચના એક નવલકથા હશે. કેટલાક સમય પહેલાં એક કથાવસ્તુનું બીજ મનમાં પાંગરી રહ્યું હતું તેને હવે તે નક્કર સ્વરૂપ આપવા તૈયાર થયો.

છ મહિના બાદ તેની પ્રથમ નવલકથા હપ્તાવાર એક પ્રસિદ્ધ અઠવાડિકમાં પ્રકાશિત થવા લાગી જેને વાચકોનો સારો પ્રતિસાદ સાંપડ્યો. પ્રેમ અને રહસ્યના તાણાવાણાવાળી નવલકથા હપ્તે હપ્તે લોકોમાં ઉત્કંઠા જગાવતી જેમાં એક મહિલા વાચક હેમાનો પ્રતિભાવ જરા આગળ પડતો હતો.

દર સપ્તાહે નવા પ્રકરણ બાદ તેનો પ્રતિભાવ તે ફોનથી આપતી. કોઈ કોઈવાર તો સૂચન પણ કરતી. રાજન અને નીના તે સાંભળી હસી કાઢતા કારણ તે સૂચનો તેમણે વિચારેલા વાર્તાના બીજથી વેગળાં રહેતાં, પણ તેઓ હેમાને દર વખતે ધીરજથી સાંભળતાં કારણ તેના જેવા વાચકોનાં સૂચનો જ રાજનની લેખન પ્રવૃત્તિમાં મદદરૂપ થતા.

પણ વાત આગળ વધી અને હેમા તક મળતાં રાજનને ઘરે આવી ગઈ.

અચાનક તેને આવેલી જોઈ પ્રથમ તો રાજન અને નીના અવાચક થયાં પણ વિવેક્બુદ્ધિએ તેમને સભાન કર્યાં અને હેમાને આવકારી. ઘણો વખત બેસીને હેમાએ વાતો કરી અને રાજનની લેખન પ્રવૃત્તિને સરાહી,

પોતાને મળેલો આવકાર જાણે હેમાને કોઠે પડી ગયો હોય તેમ તે ત્યાર પછી પણ અવારનવાર આવી ચઢતી. શરૂઆતમાં તો નીના તેને આવકારતી પણ પછી તેને લાગ્યું કે આ વધુ પડતું થઇ રહ્યું છે. એક-બે વાર તેણે હેમાને આડકતરી રીતે પોતાની નારાજગી દેખાડી પણ હેમાએ તે અવગણી. રાજન પણ જાણે હેમાથી પ્રભાવિત થયો હોય તેમ નીનાને બદલે હેમાનો પક્ષ લેતો. આથી નીનાની નારાજગીમાં ઓર વધારો થયો. તેને લાગ્યું કે રાજન હેમા તરફ ઢળતો જાય છે. પોતાની આ માન્યતા રાજન આગળ વ્યક્ત પણ કરી પણ રાજને તે હસી કાઢી એમ કહીને કે સારા લેખકોને ઘણા પ્રસંશકો હોય છે. તેમને સાંભળીએ તો લેખકને નવી નવી વાત જાણવા મળે અને નવા કથાબીજ પણ મળી આવે.

નીનાને આ વાતથી સંતોષ ન હતો પણ મન મારીને બેસી રહી. પણ જ્યારે એક બેવાર હેમા તેની ગેરહાજરીમાં પણ આવી હતી અને ઘણો સમય રાજન સાથે વિતાવ્યો હતો ત્યારે તેના મનમાં શંકાનો કીડો સળવળવા લાગ્યો. અવારનવાર આ બનવા લાગ્યું એટલે નીનાએ રાજન પાસે તે બાબતની ચર્ચા કરી પણ વ્યર્થ. રાજન પોતાના વિચારોને વળગી રહ્યો અને નીનાને કહ્યું કે તે મનનો ચોખ્ખો છે અને તેના અને હેમા વચ્ચેના સંબંધો માટે ખોટી શંકા કરે છે.

આ બાબતમાં જ્યારે પણ ચર્ચા થતી ત્યારે બંનેમાંથી કોઈ પોતાના મંતવ્યમાંથી ચસકતા નહીં.

હવે નીનાને લાગ્યું કે આનો એક જ રસ્તો છે અને તે છે રાજનને છોડીને અમદાવાદ મા પાસે જતી રહે.

આમ જ એક દિવસ જ્યારે ચર્ચા કાબુ બહાર ગઈ અને બંને બચ્ચે હેમાને લઈને ઉગ્ર બોલાચાલી થઇ ત્યારે નીનાએ પોતાનો ઘર છોડી અમદાવાદ જવાનો નિર્ણય જણાવ્યો. બહુ સમજાવ્યા છતાં નીના હવે મક્કમ હતી એટલે રાજન પાસે કોઈ ચારો ન હતો તેને જવા દેવા સિવાયનો. તેના ગયા પછી રાજને નીનાના સંપર્ક માટે ઘણીવાર પ્રયત્નો કર્યા પણ અસફળ.

આ બધું બન્યું ત્યાર બાદ હેમા પણ અચાનક આવતી બંધ થઇ ગઈ. રાજનને થયું શું તેને બનેલ અણબનાવની જાણ થઇ ગઈ?

આ વાતથી અજાણ હેમા લગભગ છ મહિના પછી મળવા આવી. કારણ પૂછતા કહ્યું કે તે ચાર મહિના અમેરિકા ગઈ હતી. નીનાની ગેરહાજરી જણાતા તે વિશ્હે પૂછ્યું. શરૂઆતમાં તો રાજને વાત ટાળી પણ બહુ આગ્રહ પછી નીનાની ગેરહાજરી અને શંકાઓ વિષે જણાવ્યું.

શું તે નીનાભાભીને સંપર્ક કરી શકે? તેનો ફોન નંબર મળી શકે?

બહુ વિનંતી પછી હેમા તે મેળવવા સફળ થઇ.

આ બધી યાદોને કારણે માનસિક અશાંતિ અનુભવતા રાજનના કાને એકદમ મોબાઈલની રિંગ સંભળાઈ. તે વર્તમાનમાં આવી ગયો અને ફોન હાથમાં લીધો. જોયું તો સ્ક્રીન પર સ્વીટીનું નામ વંચાયું. સ્વીટી, અરે મારી નીના. આટલા વખતની જુદાઈ પછી આજે એકદમ તેણે સામેથી ફોન કર્યો? આમ કેમ?

એક મિનિટ તો રાજન આ વિચારમાં ખોવાયો અને તે ફોન ચાલુ કરવાનું ભૂલી ગયો એટલે આપોઆપ તે બંધ થઇ ગયો. અરે, મેં આ શું કર્યું? નીનાએ સામે ચાલીને ફોન કર્યો અને મેં જવાબ ન આપ્યો? તે શું ધારશે? હું હજી પણ તેનાથી નારાજ છું? હવે તેણે પહેલ કરી છે તો મારે પણ યોગ્ય પ્રતિસાદ આપવો રહ્યો જેથી તેને કોઈ ગેરસમજ થઇ હોય તો તે દૂર થાય. આમ વિચારી તેણે સામેથી ફોન જોડ્યો.

‘સોરી, નીના હું વોશરૂમમાં હતો.’ નાછૂટકે રાજનને ખોટું કહેવું પડ્યું. ‘બહાર આવી ફોનમાં જોયું તો તારું નામ વાંચ્યું. એક મિનિટ તો ન મનાયું કે તું મને ફોન કરશે પણ પછી સમજાયું કે આટલા સમય બાદ ફોન કર્યો એટલે કદાચ છૂટાછેડાનો વિચાર આવ્યો હશે કેમ?’

‘ના એવું નથી. કેટલાક વખતથી તને ફોન કરવાનો વિચાર તો કરતી હતી પણ હિંમત નહોતી ચાલતી. પછી થતું કે તું કદાચ મને ફોન કરશે તો સારું લાગશે એટલે પણ ફોન કરતાં અચકાતી હતી.’

‘વાહ, હજી પણ આપણા વિચારોમાં મેળ ખાય છે. હું પણ આમ જ વિચારતો અને તારા ફોનની રાહ જોતો. મને લાગે છે કે મારું રાહ જોવું આજે સાર્થક થયું.’

‘રજુ, જે હોય તે પણ આજે મન મક્કમ કરી લીધું હતું કે હું જ પહેલ કરીશ અને તને ફોન કરીશ. હેમાબેને મને ફોન કર્યો હતો. તેમની વાત સાંભળી મને લાગ્યું કે આપણે એકવાર મળવું જરૂરી છે જેથી બધી ગેરસમજ દૂર કરી શકાય. વાંક કોનો છે અને શા કારણે આપણું મનદુ:ખ થયું એ હવે એક ભૂતકાળ છે. બહુ વિચારને અંતે મને લાગ્યું કે ભૂતકાળને વાગોળીને હતાશાની ગર્તામાં રહેવા કરતાં તે બધું ભૂલી જો આપણે ફરી એકવાર મનમેળ કરીને સહજીવન શરૂ કરી શકીએ તો તે માટે શું કામ હું જ પહેલ ન કરૂં? એટલે મેં તને ફોન કર્યો.’

‘કેટલાક વખતથી મને પણ લાગતું હતું કે આપણે મમતમાં રહી આપણી જુવાની વેડફી રહ્યા છીએ. દરેક દંપતિના જીવનમાં ઘર્ષણ થવાના અને આપણે તેમાં અપવાદ નથી. પણ જો સમજી વિચારીને આપણે તેને પાર કરીશું તો આપણું ભણતર અને સહવાસ લેખે લાગશે. તે ઉપરાંત આપણા બંનેના કુટુંબો જે આપણું હંમેશા ભલું ઈચ્છે છે તેઓ પણ નિરાંતનો શ્વાસ લઈ શકશે. પરંતુ હું ફોન કરતાં અચકાતો હતો કારણ અગાઉની જેમ તું વાત પણ ન કરે તો? બસ, આ જ કારણસર આજસુધી મનની ઈચ્છા મનમાં ઢબેરી રાખી હતી. હવે તારી સાથે આજે વાત થઇ એટલે મન બેકાબુ બની જાય તો નવાઈ નહીં.’

‘ઓ સાહિત્યકાર જીવડા, મનને સંભાળો અને કહો કે ક્યારે મળવું છે.’

‘તું હમણાં આવે તો હમણાં જ.’

‘અમદાવાદથી મુંબઈ શું જાતે ઊડીને આવું? કાલ સુધી રાહ તો જોવી પડશે. હું સવારની ફ્લાઈટમાં આવું છું.’

‘એટલે તને ખાત્રી હતી કે હું તને મળવા સંમત થઈશ? અને તે મુજબ તે બધી તૈયારી પણ કરી રાખી હતી?’

‘હું મારાં રજુને જેટલો ઓળખું છું તેના આધારે તો આ નિર્ણય લીધો છે. કાલે સવારે નવ વાગે એરપોર્ટ પર લેવા આવી જજે.’

બહાર રાત જામી હતી આષાદ્ધી વર્ષાની હેલી શરૂ થઇ ગઈ હતી. બારીમાંથી અંદર પાણીની વાછટ આવવા લાગી હતી. વાછટને કારણે રાજન ભીંજાવા લાગ્યો હતો પણ તેની હવે તેને દરકાર ન હતી કારણ આંતરિક ભીનાશની તરબોળતામાં તે ભીંજાતો હતો તે આ બાહ્ય ભીનાશ આગળ નગણ્ય હતી.

હજી મને યાદ છે-૮-નીરુ મહેતા-એ યાદગાર દિવસ

૬૦નો દાયકો, યુવાન વય – ૨૩/૨૪ની, એટલે દરેક યુવાનને સ્વપ્નો હોય, ખાસ કરીને લગ્ન માટે. હું પણ તેમાંથી બાકાત ન હતો. સાહિત્ય અને ફિલ્મોને કારણે પ્રેમલગ્ન વિષે જાણીએ અને બહારથી પણ સાંભળીએ પણ ખુદ માટે તેનો વિચાર જ ક્યાંથી આવે? કારણ શરમાળ સ્વભાવ, સંસ્કાર અને આમન્યા. લગ્નની વાત તો માતા-પિતા જ સંભાળે એટલે રાહ જોવી રહી.

આજ અરસામાં બચપણની સખીને જોઈ. નવા રૂપમાં, બાળામાંથી એક યુવતીના રૂપમાં. કોણ જાણે કેમ બાળસખીને આ રૂપમાં જોઈ ‘કુછ કુછ હોતા હૈ’ અનુભવ્યું.

બચપણમાં સાથે રમેલા, એક જ શાળામાં ભણેલા, પણ બાળસ્વભાવ મુજબનો સંબંધ. યુવા વયે પણ એવો જ સંબંધ હતો પણ અચાનક તે બદલાઈ ગયો – ફક્ત મારા માટે. બાળસખીને તો તેનો અણસાર પણ નહીં. પણ મને મારો શરમાળ સ્વભાવ આડો આવે એટલે મનની વાત મનમાં જ રહે. વાત ન થાય તો સામેનાનું મન પણ ક્યાંથી જાણવા ન મળે? હળવા મળવાનું ચાલુ પણ એક મૈત્રીનો જ મેળાપ કારણ મારા મનની વાત હજી મનમાં હતી. કેમનું કહેવું તે સમજાતું ન હતું.

અંતે વિચાર્યું એક પત્ર લખી વાત પહોંચાડું. પત્ર લખાઈ પણ ગયો અને તે પહોંચાડું તે પહેલા જ મા તરફથી લગ્નનો પ્રસ્તાવ આવ્યો. હવે? સમય માંગવા સિવાય રસ્તો ન હતો. સાથે સાથે હવે તો હિંમત કરી બાળસખીનું મન જાણવું જ રહ્યું એટલે બનતી ત્વરાએ તેને મળવા જણાવ્યું અને અચકાતાં અચકાતાં મારા મનની વાત કરી એ ડર સાથે કે તે આ વાત કેમની લેશે? કદાચ ખરાબ લાગે તો મિત્રતાનો સંબંધ ન પણ રહે.

વાત તો સીધી હતી કે તે હા કહે કે ના. મેં પણ ચોખવટ કરી કે ના કહેશે તો પણ મને વાંધો નથી. અમારા કુટુંબો અને તેમના વિચારોથી વિપરીત આ વાત હતી તેથી કહ્યું કે ના કહેવાથી આપણી મૈત્રીમાં કોઈ પણ ફરક નહીં પડે. આમ કહેવાનું કારણ એ હતું કે હું રહ્યો ગુજરાતી વાણિયો અને તે તમિલ બ્રાહ્મણ. ૬૦ના દાયકામાં પ્રેમલગ્ન અને તે પણ આંતરજાતીય? અને પ્રસ્તાવ પણ એક બોચિયાના મોઢેથી? એકદમ હા કે નાં કહેવાને બદલે તેણે વિચારવાનો સાત દિવસનો સમય માંગ્યો જે મને યોગ્ય હતું.

સાત દિવસનો એ સમય કેમ વિતાવ્યો તે કહેવાની જરૂર છે? હા કહેશે કે ના? આ અવઢવમાં ઓફિસનાં કામકાજમાં પણ ખલેલ પડતી પણ ત્યાં તેની જાણકારી ન પડે તેની પૂરતી તકેદારી રાખી. તો બહાર તો શું ઘરનાને પણ જાણ ન થાય તેની તકેદારી જરૂર હતી. કારણ તેના કુટુંબનાં અમુક સભ્યો રૂઢીચુસ્ત. જો કે આપણે ધારીએ કે કોઈ આપણી આવી વાત નથી જાણતું ત્યારે તે એક ભ્રમ જ હોય છે કારણ અન્યોને તો વાતની ગંધ આવી ગઈ હોય છે અને અનુમાનો પણ થવા માંડે છે.

મા તરફથી ફરી વાત આવી અને મેં સમય માંગી લીધો – સાત દિવસનો.

સાત દિવસ પૂરા થયા અને બાળસખીની મુલાકાતનો – જે એક મારા જીવનનો વળાંક બની શકે – દિવસ આવી ગયો. થોડી આડીઅવળી વાતો પછી તેણે કહ્યું કે બહુ વિચાર પછી તેને પણ લાગ્યું કે અજાણ્યા સાથે જિંદગી ગાળવા કરતા જાણીતા પાત્રને પસંદ કરવું તેને યોગ્ય લાગ્યું છે અને તે મારા પ્રસ્તાવને મંજૂર કરે છે. પણ આ વિષે તેના કારણે ઊભા થતાં પ્રશ્નો અને નિરાકરણ માટે ઊંડાણથી બંનેએ વિચાર કરવો જરૂરી છે અને એટલે ફરી નિરાંતે બેસી તે વિષે વિચારવું રહ્યું એમ કહી અમે છૂટાં પડ્યા.

અને આમ તે દિવસ મારા માટે યાદગાર બની રહ્યો.

આગળની વાતો અહીં અપ્રસ્તુત છે પણ એટલું કહીશ કે આજે ૫૨ વર્ષ વીત્યા બાદ પણ તે સાયુજ્ય મજબૂત છે.

.નીરુભાઈ મહેતા 

 

બાળવાર્તા -(૭)કાચબો અને સસલું-નિરંજનભાઈ

આજે ગટુના ઘરે તેના દાદાના મિત્ર નીરુભાઈ મુંબઈથી USA આવ્યા હતા તે મળવા આવવાના હતા. દાદાએ ગટુને કહ્યું હતું કે આ નીરુદાદા મારા સ્કુલ સમયના મિત્ર છે અને તે બહુ સરસ વાર્તાઓ લખે છે. આ સાંભળી ગટુએ કહ્યું કે તો તો હું તેમને મને અને બટુને વાર્તા કહેવા જરૂર કહીશ. દાદાએ કહ્યું એ તો બાળકો માટે નહિ પણ મોટા માણસો માટે વાર્તા લખે છે. તેમ છતાં તેની પાસે જૂની વાર્તાઓ યાદ હશે તો જરૂર કહેશે.

જ્યારે નીરુદાદા આવ્યા ત્યારે દાદાએ તેને કહ્યું કે આ મારો પૌત્ર ગટુ છે જે વાર્તા કહો વાર્તા કહો કહી તારો જીવ ખાઈ જશે. અરે મને એટલા પ્રશ્નો કરે છે કે હું પણ થાકી જાઉં છું. છતાં બને તેટલી ધીરજ રાખી હું તેની જીજ્ઞાસાને સંતોષવાનો પ્રયત્ન કરું છું.  

નીરુદાદા બોલ્યા કે બાળક છે એટલે તે આમ જ કરશે. પણ તેને વાર્તાનો શોખ છે તે જાણી આનંદ થયો કારણ આજની પેઢીને ક્યા આ બધામાં રસ છે? તેમને તો ટી.વી. અને મોબાઈલની લત લાગી છે એટલે પુસ્તકો પણ નથી વાંચતા. પુસ્તકો તો જ્ઞાનનો ભંડાર છે અને તે દ્વારા જે જ્ઞાન મળે છે તે અમુલ્ય હોય છે.

હવે ગટુથી ન રહેવાયું. ‘તમે બંને વાતો કરીને મને ભૂલી ગયા.’

‘અરે તને એમ ભૂલાય?’ નીરુદાદા બોલ્યા. ‘બોલ, તને કેવી વાર્તા સાંભળવી ગમે?’

‘મને એક તો બટુએ નેપોલિયનની વાર્તા કરી. બીજી એક વાર્તા હતી ક્રેબની. વળી વિનોદદાદાએ ડોન્કીની વાર્તા કરી હતી જેમાં ડોન્કી બહુ ચાલાક એનિમલ છે એમ જાણ્યું. હું તો માનતો હતો કે ડોન્કી ફૂલીશ એનિમલ છે. એમ તો મારા દાદા પણ વાર્તા કહે છે. પણ તેમની પાસે કિંગ અને ક્વીનની વાતો બહુ હોય છે. તમે મને અને બટુને કોઈ નવી સ્ટોરી કહો.’

‘તે કાચબા અને સસલાની વાર્તા સાંભળી છે?’

‘કાચબો એટલે?’

‘કાચબો એટલે ટોરટોઇસ (tortoise) અને સસલું એટલે હેર (hare).’

‘નો, અમે નથી સાંભળી. અમને તે કહોને.’

‘સસલું એક નાનું એનિમલ. પણ તેને બહુ અભિમાન. અભિમાન એટલે એરોગંસ. તેને એમ કે તેના જેવી ઝડપથી એટલે કે સ્પીડથી કોઈ દોડી ન શકે.

‘એક દિવસ તેણે કાચબાને કહ્યું કે મારા જેવી સ્પીડ તારામાં નથી કારણ તું બહુ સ્લો ચાલે છે. કાચબાએ કહ્યું કે ભલે હું ધીમે – સ્લો ચાલુ પણ હું મારા ગોલ પર જરૂર પહોંચું છું.

‘ચાલ આપણે રેસ કરીએ. અહીથી પેલું મંદિર દેખાય છે ત્યાં સુધીમાં કોણ પહેલું પહોંચે છે તે જોઈએ. જો કે પહેલો તો હું જ પહોંચીશ.

‘મંદિર લગભગ હાફ માઈલ હતું. તેમ છતાં કાચબાએ હા પાડી. અન્ય એનિમલ્સ પણ ત્યાં હતા તેમણે કાચબાને રેસ ન કરવા કહ્યું પણ કાચબો તો મક્કમ હતો.’

‘મકકમ એટલે?’ બટુએ સવાલ કર્યો.

‘મક્કમ એટલે ફર્મ (ફર્મ). જે પોતાની વાતને છોડે નહિ તેને મક્કમ મનનો કહેવાય.’ નીરુદાદાએ કહ્યું.

‘આગળ કહો ને શું થયું?’ ગટુએ ઉતાવળે કહ્યું.

‘સસલાને તો પોતાની જાત ઉપર બહુ અભિમાન હતું એટલે એ તો દોડવા માંડ્યું જ્યારે કાચબાએ પોતાની ધીમી ચાલથી શરૂઆત કરી. થોડે દૂર ગયા પછી સસલાએ પાછળ ફરી જોયું તો કાચબાભાઈ બહુ દૂર હતા. ઓપન ગ્રાઉન્ડ હતું એટલે સસલાભાઈ તો દોડીને થોડા થાકી ગયા હતાં એટલે વિચાર્યું કે લાવ થોડી વાર પેલા ઝાડ નીચે આરામ કરું. કાચબાભાઈ આવે તે પહેલા તો હું ફરી દોડીને મંદિરે પહોંચી જઈશ.

‘પણ ધારીએ કાઈ અને થાય કાઈ. સસલાભાઈ તો એવા થાકી ગયા હતા કે ઘસઘસાટ સુઈ ગયા. હવે ઘસઘસાટનો અર્થ તમને નથી ખબર કેમ? ઘસઘસાટ એટલે ડીપ સ્લીપ. થોડીવારે કાચબાભાઈ ત્યાં આવી પહોંચ્યા અને જોયું તો કાચબાભાઈ ઊંઘે છે એટલે એ તો અટક્યા વગર આગળ ચાલવા લાગ્યા.

‘થોડીવારે સસલાભાઈ જાગ્યા અને જોયું તો કાચબાભાઈ દેખાયા નહિ એટલે માન્યું કે હજી તે બહુ પાછળ છે એટલે હું આરામથી મંદિરે પહોંચી તેની રાહ જોઉં. આમ વિચારી તે મંદિર તરફ દોડ્યો પણ ત્યાં પહોંચ્યો ત્યારે જોયું કે કાચબાભાઈ તો ઓલરેડી પહોંચી ગયા છે અને તેની રાહ જુએ છે. સસલાને નવાઈ લાગી કે આમ કેવી રીતે થયું? એટલે તેણે કાચબાને પૂછ્યું. કાચબાએ કહ્યું કે તું તો ઘસઘસાટ ઊંઘી રહ્યો હતો જ્યારે મેં ચાલવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું એટલે હું ટાઈમસર પહોંચી ગયો. આ  સાંભળી સસલાને બહુ શરમ આવી અને કહ્યું કે મને જે અભિમાન હતું તે હવે નથી રહ્યું.

‘બોલો તમે બંને આ વાર્તામાંથી કાઈ શીખ્યા?’

‘હા,’ ગટુએ કહ્યું, ‘નો એરોગંસ. બીજાની તાકાત ઓછી નહિ ગણવાની.’

તો બટુ બોલી કે મને મારા પપ્પાએ એક વાર કહ્યું હતું કે slow and steady wins the race. પણ તેમને તે વાત સમજાવી ન હતી. આજે નીરુદાદાએ વાર્તા કહી તે પરથી મને એ વાત સમજાઈ ગઈ. હવે હું એક્ષામમાં ઉતાવળ નહિ કરું અને શાંતિથી પેપર લખીશ.’

‘હું પણ તેમ જ કરીશ.’ ગટુએ સાથ આપ્યો.

‘વાહ, તમે બંને તો સમજદાર છો કારણ વાર્તા બરાબર સમજી ગયા.’

‘હજી એક વાર્તા કહોને.’

એટલે દાદા બોલ્યા કે નીરુભાઈ મેં તમને ચેતવ્યા હતા. હવે ભોગવો. પછી કહ્યું કે હવે જમવાનો ટાઈમ થઇ ગયો છે અને પછી નીરુદાદા થોડો આરામ કરશે એટલે બીજી વાર્તા સાંજે કહેશે. બંને બાળકોને આ વાત માનવી પડી અને સાંજ થવાની રાહ જોવા લાગ્યા.

 

નિરંજન મહેતા

આભાર અહેસાસ કે ભાર(6) નિરંજન મહેતા

આભારનો ભાર

પહેલી નજરે લાગે કે આવા સંવેદનશીલ શબ્દનો ભાર કેવો ! પણ પછી વિચાર્યું કે જેમને માટે આભાર વ્યક્ત કરવો એ એક બોજો છે તેમને તે જરૂર ભાર લાગશે અને વિચારશે આ ભાર?

આભાર કહીને આમ જોઈએ તો આપણે આપણી કોઈ પ્રત્યેની એક પ્રકારની લાગણી વ્યક્ત કરીએ છીએ, ખાસ કરીને કોઈએ આપણું એવું કોઈ કામ કરી આપ્યું હોય કે જેને માટે આપણે તેના ઋણી બની જઈએ છીએ અને આપોઆપ ‘થેંક્યું’ શબ્દ નીકળી પડે છે. હવે આ ‘થેંક્યું’ પણ એક અજબ શબ્દ છે. ગુજરાતી હોવા છતાં અને ગુજરાતીમાં વાત કરતા હોવા છતાં આ અંગ્રેજી શબ્દ તમારે મોઢે આવી જ ચડે છે. શું ‘આભાર’ એટલે ભાર માનીને આપણે આમ કરીએ છીએ? કે પછી અંગ્રેજીમાં કહેવાથી તેનું વધુ વજન પડશે એટલે તેમ કરીએ છીએ?

ખેર, આ ચર્ચાનો વિષય નથી. ચર્ચાનો વિશ્હાય છે આભારનો ભાર.

મારું માનવું છે કે ‘આભાર’ કે ‘થેંક્યું’ કાઈ પણ બોલીએ પણ તેમ કરતાં અચકાવું ન જોઈએ કારણ ભલે સામેની વ્યક્તિએ તેની અપેક્ષા ન રાખી હોય પણ તેમ છતાં તે સાંભળીને અંદરથી તો તે રાજી થવાનો અને પછી વિવેક ખાતર કહી પણ બેસે કે એની જરૂર નથી. પણ તમારે તો તે ધ્યાન બહાર જ રાખવું નહિ તો તેની સાથે ચર્ચા વધતી જશે.

પ્રજ્ઞાબેને આ સંદર્ભમાં લખ્યું છે કે જ્યારે આપણે કોઈનો આભાર માનીએ છીએ ત્યારે કુદરતી રીતે આપણા હોઠ સ્મિતમાં રૂપાંતરિત થઇ જાય છે. તે જોઇને સામી વ્યક્તિ પણ સમજે છે કે આપણે દિલથી તેનો આભાર માનીએ છીએ નહી કે કહેવા ખાતર. આ જ મહત્વનું છે. બંને વ્યક્તિ કોઈ ભાર વગર એકબીજાની લાગણીઓને સમજી શકે તો જ કહેલુ સાર્થક છે.

એમણે એમ પણ લખ્યું છે કે આભાર એ અહમને ઓગાળતી એક ક્રિયા છે. કેટલી સાચી વાત. આભાર આ એક શબ્દ કહેતા આખું વાતાવરણ બદલાઈ જાય છે તે તો કહેનાર બરાબર જાણે છે અને અનુભવે છે. જેણે આમ કર્યું નથી તેણે એક સુખદ અનુભવ જેવું કાઈક ગુમાવ્યું છે તે ચોક્કસ વાત છે.

તમે બેંકમાં જતા હો કે રેલ્વેની ટિકિટ લેતા હો અથવા એવી જ કોઈ સાર્વજનિક સેવા પ્રદાન કરતી સંસ્થામાં જાઓ ત્યારે તમે એમ માનો છો કે તમારૂ કામ કરવું એ એમની ફરજ છે એટલે તમને તેઓ જે કોઈ સેવા આપે છે તે માટે આભાર વ્યક્ત કરવાની જરૂર નથી. સામાન્ય રીતે મોટા ભાગના લોકોની આ માન્યતા છે. પણ આ માન્યતાની બહાર જઈ, આભાર/થેંક્યું કહેવું જરૂર નથી એ ભૂલી જઈ, એકવાર તમે આભાર/થેંક્યું કહેશો તો મને નથી લાગતું કે તે અસ્થાને ગણાશે.

જ્યાં આવી સંસ્થાઓમાં તમે નિયમિત જતા હો અને આભાર વ્યક્ત કરવાનું શરૂ કરશો તો બીજી વાર તમે જશો ત્યારે તમને ત્યાં સ્મિતસભર આવકાર મળશે. તે જોઈ તમે પણ ખુશ થશો અને તેને એક નિર્જીવ સંસ્થા ન ગણતા તમે તેને જુદા દ્રષ્ટિકોણથી જોશો.

તરુલતાબેને તેમના લેખમાં લખ્યું છે કે ન કેવળ ‘થેંક્યું’ પણ ‘સોરી’ શબ્દનો પણ છૂટથી ઉપયોગ કરવો જોઈએ. એક રીતે તેમની વાત પણ સાચી છે પણ મારા મત મુજબ ‘સોરી’ શબ્દ ત્યારે વપરાવો જોઈએ જ્યારે ખરેખર તમે તેવી લાગણી અનુભવી છે. નહી તો હાલમાં ‘સોરી’ શબ્દ જે રીતે હાલતા ચાલતા બોલાય છે તેથી લાગે છે કે જાણે કોઈએ જાણી જોઇને તમાચો મારી માફી ન માંગી હોય !

જન્મથી મૃત્યુ પર્યંત ડગલેને પગલે આભાર વ્યક્ત કરવો પડે એવો માહોલ બની ગયો છે. પણ બાળપણમાં તો તેનો ખયાલ ન હોય એટલે તેમ થતું નથી અને સામેની વ્યક્તિ પણ તે સમજે છે અને આભારની અપેક્ષા રાખતી નથી. પણ એકવાર સમજદાર થયા પછી જો આમ કહેવાની ટેવ પડે તો જીવનનો નજારીયો બદલાઈ જાય. જો કે આ માટે તેના વડીલોએ તેને માર્ગદર્શન આપવું જરૂરી છે. યુવાવયે આ વાત આપોઆપ સમજાઈ જાય છે. સિવાય કે શું જરૂર છે માની તે યુવાન આભાર વ્યક્ત ન કરે તો તે જુદી વાત છે.

આ જ રીતે જિંદગીમાં એવા સંબંધો હોય છે જે આપણે Taken for granted કરીએ છીએ અને આભાર વ્યક્ત નથી કરતા. જેમકે પતિ-પત્નીના સંબંધો, મિત્રોના સંબંધો, પિતા-પુત્રના સંબંધો. આવા સંબંધોમાં આભાર વ્યક્ત ન કર્યાનો અફસોસ કે ભાર નથી લાગતો કારણ આ સંબંધો જ એવા હોય છે. તેમ છતાં ક્યારેક આભાર શબ્દ બોલાઈ જાય તો જરૂર તે સામી વ્યક્તિ માટે એક સાનંદ અનુભવ હશે. ક્યારેક અજમાવી જોજો.

પણ સૌથી મહત્વનો સંબંધ છે મનુષ્ય અને ભગવાન વચ્ચે. ભગવાન તો નિરાકાર, નિર્મોહી છે એટલે તે માનવી પાસે આભારની અપેક્ષા ન રાખે પણ આપણે તે ન ગણકારતા તેને યાદ કરીએ તે પણ આભાર વ્યક્ત કરવાનો જ માર્ગ છે. એવું નથી કે મંદિરમાં જઈને દર્શન કરીએ અને ભગવાનને પગે લાગીએ એટલે કામ પતી ગયું. આમ કર્યા વગર પણ સાફ દિલથી જીવન વ્યતિત કરીએ તો તે પણ ભગવાનનો આભાર માનવાનો એક અન્ય માર્ગ છે. એ જ રીતે જરૂરતમંદ લોકોને સહાય કરીને, આમ કરવા ભગવાને તમને સશક્ત બનાવ્યા માની તમે ભગવાનનો ભાર વગરનો આભાર વ્યક્ત કરી શકો છો.  

પરંતુ જ્યાં અનિચ્છાએ પણ આભાર માનવો પડે તે જરૂર ભારરૂપ થઇ શકે છે, કહેનાર માટે અને સાંભળનાર માટે. તો અમુક પ્રક્રિયાઓ ભલે આભાર વ્યક્ત કરવા માટે હોય પણ તે આડકતરી રીતે તો કોઈક પ્રકારનો ભાર ઊતારવાનું જ કાર્ય છે. જેમ કે લગ્નોમાં, પાર્ટીઓમાં રિટર્ન ગીફટની પ્રથા. આમ કરવું જરૂરી ન હોવા છતાં પણ જરૂરી છે એવી માન્યતા કેટલાક સમયથી ઘર કરી ગઈ છે અને વળી આવા પ્રસંગે ભેટ લઇ આવનાર પણ સામેથી  ગીફ્ટ મળશે તેની અપેક્ષા રાખતા થઇ ગયા છે. આમ આ આભારની પ્રથા હકીકતમાં તો ભારરૂપ જ ગણી શકાય. એટલે જ શું હવે લગ્નોમાં ભેટ કે ચાંદલો ન લેવાની પ્રથા આવી ગઈ છે?

અંતમાં એટલું જ કહીશ કે આભાર રાજીખુશીથી કહેવાય તો તે ખરા અર્થમાં કહેવાય છે તેમ માની લેવાય નહી તો તે ભાર જ બની રહે.

નિરંજન
Niranjan Mehta

ચાલો લ્હાણ કરીએ – (૨૦)જિંદગી-નિરંજન મહેતા

 

 

 

જિંદગી એટલે જન્મથી મૃત્યુ સુધીનો સમયગાળો. આપણે તેના અન્ય નામોથી પણ જાણીએ છીએ – જીવન, જીવતર, જન્મારો.

પરંતુ દરેક વ્યક્તિની જિંદગી સરળ નથી હોતી. તેમાં ઉતાર ચઢાવ આવતા રહે છે. કોઈને ઓછા તો કોઈની વધારે. જે તેણે તેનો સામનો કરવો પડે છે. જીવનના આ ઉતાર ચઢાવને સમજીને જે જીવી જાણે છે તેનું જીવન સાર્થક ગણી શકાય. આવા ઉતાર ચઢાવને અનુલક્ષીને કેટલાય ફિલ્મીગીતો દ્વારા આપણને ફિલસૂફીનો આસ્વાદ મળે છે. તેમાંના થોડાકનો આ લેખમાં ઉલ્લેખ છે. અહી જણાવાયેલા ગીતો ઉપરાંત વાંચતા વાંચતા કેટલાય અન્ય ગીતો પણ તમને યાદ આવશે તો તેને તમારી રીતે માણી લેજો.

જિંદગીની એક ફિલસુફીને વર્ણવતું ફિલ્મ ‘આનંદ’નું આ ગીત સદાબહાર છે:

જિંદગી કૈસી હૈ પહેલી હાયે

કભી એ હસાયે કભી એ રુલાયે

ઉપર કહ્યું તેમ જિંદગીના ચઢાવ ઉતારને અનુરૂપ આ ગીતમાં કહેવાયું છે કે આપણી જિંદગી એક કોયડો છે. ક્યારે તે આપણને હસાવશે અને ક્યારે રડાવશે તેની આપણને ખબર નથી. આ જાણવા છતાં વ્યક્તિ સપનોની પાછળ ભાગે છે અને પસ્તાય છે.

બહુ જ જૂની ફિલ્મ ‘આહ’નું આ ગીત પણ જિંદગી માટે કહે છે:

છોટી સી યે જિંદગાની રે

ચાર દિન કી કહાની તેરી

હાયે રે હાયે

ગમ કી કહાની તેરી

આપણે સૌ જાણીએ છે કે જિંદગીને ચાર દિવસની ચાંદની સાથે સરખાવાઈ છે અને તે દુ:ખોથી ભરેલ છે. કહેવાય છે કે ચાર દિનની ચાંદની અને પછી ઘોર અંધારું.

જિંદગી જીવતા જીવતા આપણા જીવનની રફતારમાં અનેક લોકો આવે છે અને આવા કેટલાક લોકો આપણને અધવચ્ચે છોડીને જાય છે પણ જ્યારે આ છોડનારની યાદ રહી જાય છે ત્યારે તે આપણને આપણી એકલતામાં તડપાવે છે. પણ આ તો એક કુદરતનો નિયમ છે અને તે જ તો જિંદગીની ખાસિયત છે. આવા અર્થનું ગીત ફિલ્મ ‘મુનીમજી’માં અપાયું છે જેના શબ્દો છે:

જીવન કે સફર મેં રાહી

મિલતે હૈ બિછડ જાને કો

ઓર દે જાતે હૈ યાદે

તન્હાઈ મેં તડપાને કો

આ ગીત ફિલ્મમાં બે વાર છે જેમાં લતાજીએ ગાયેલું ગીત દર્દભર્યા સ્વરમાં છે જે જિંદગીની ફીલસુફીને ઠીક ઠીક ઉજાગર કરે છે.

પણ જિંદગી માટે એક અન્ય ફિલસુફી છે કે આ જિંદગી તો એક સપનું છે. આવા અર્થનું ફિલ્મ ‘જાગતે રહો’નું ગીત પણ માણવા લાયક છે: જિંદગીમાં સાચું શું અને ખોટું શું તેની કોઈને ખબર નથી હોતી એવા ભાવાર્થનું આ ગીત છે:

જિંદગી ખ્વાબ હૈ

ખ્વાબ મેં જૂઠ ક્યાં

ઓર ભલા સચ ક્યાં

પણ જે બેફિકરાઈથી જીવન જીવી જાણે છે તેને માટે તો જિંદગી સુગમ થઇ રહે છે. ફિલ્મ ‘હમદોનો’માં દેવઆનંદ આવા જ કોઈ અંદાજમાં ગાઈ ઊઠે છે:

મૈ જિંદગી કા સાથ નિભાતા ચલા ગયાં

હર ફિક્ર કો ધુએ મેં ઉડાતા ચલા ગયા

કેવી ઝિંદાદિલી !

ભલે આપણે જાણીએ છીએ કે જિંદગીમાં ચઢાવ ઉતાર છે પણ તેને હકારાત્મક દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો તે એક આનંદમય સફર બની શકે. આવી જ ફિલસુફી લઈને રાજેશ ખન્ના ફિલ્મ ‘અંદાઝ’માં કહે છે:

જિંદગી એક સફર હૈ સુહાના

યહાં કાલ ક્યાં હો કિસને જાના

મતલબ કે આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે કાલે શું થવાનું છે તેની કોને ખબર છે. તો પછી જિંદગીની સફરને માણી લો અને મોજ કરો.

પણ આ જ રાજેશ ખન્ના જિંદગીની થપાટ ખાઈને દુ:ખી થાય છે ત્યારે જુદા જ સૂરમાં કહે છે:

જિંદગી કે સફર મેં ગુજર જાતે હૈ જો મકામ

વો ફિર નહિ આતે, વો ફિર નહિ આતે

ફિલ્મ ‘આપ કી કસમ’નું આ ગીત પણ એટલું જ ફિલસુફીભર્યું છે

અન્ય એક ગીતમાં જિંદગીના ગમનો સામનો કરવા સક્ષમ ગુલઝાર કહે છે

યે જિંદગી ગલે લગાલે

હમને ભી તેરે હર એક ગમકો

ગલે સે લગાયા હૈ

ફિલ્મ ‘સદમાં’નું પશ્ચાદભૂમિમાં મુકાયેલ આ ગીત પણ માણવા જેવું છે. આ ગીત એટલે જ ફિલ્મ ‘ડીયર જિંદગી’માં પણ અપાયું છે.

જિંદગી માટેનો એક ઓર અંદાઝ પણ માણવા લાયક છે:

જિંદગી પ્યાર કા ગીત હૈ

ઈસે હર દિલ કો ગાના પડેગા

ફિલ્મ ‘સૌતન’’ના આ ગીતની ફિલસુફીને જે સમજી શકે છે તે ખરેખર આનંદથી જિંદગી વિતાવી શકે છે અને માણી શકે છે.

નિરંજન મહેતા

ચાલો લ્હાણ કરીએ – (15)ભવસાગર-નિરંજન મહેતા

ફિલ્મ ‘રફ્તાર’નું એક ગીત છે:

સંસાર એક નદિયા હૈ

સુખ દુ:ખ દો કિનારે હૈ

ના જાને કહાં જાયે

હમ બહતી ધારા હૈ

એકવાર તો વિચાર થાય કે આપણે સંસારને સાગરરૂપે – ભવસાગર તરીકે જાણીએ છીએ તો પછી કવિ તેને નદી સાથે કેમ સરખાવે છે? પણ થોડો ઊંડો વિચાર કરતા થયું કે ભલે કવિને તે નદી તરીકે લાગે પણ આપણા માટે તો તે સાગર જ છે કારણ નદીના સંકુચિત રૂપ કરતા સાગરનું વિશાળ રૂપ આપણા જીવનની ભવ્યતાને સાર્થક કરે છે.

આમેય તે નદી છેવટે સાગરમાં સમાય છે એટલે નદીનું અસ્તિત્વ વિલીન થાય છે, જ્યારે બીજી બાજુ સાગરના વિશાળ હૃદયમાં કઈ કેટલીએ નદીઓ સમર્પણ કરે છે. તે સાથે તેમાં રહેલો બધો કચરો પણ સાગરમાં ઠલવાય છે અને સાગર તે ખુલ્લા દિલે સ્વીકારી પોતાના પેટાળમાં સમાવી લે છે. આ જ કચરાથી ઉત્પન્ન થતી ઉર્જા મનુષ્ય જાતને જ ઉપયોગી થઇ પડે છે.

તે જ રીતે આપણા સંસારરૂપી સાગરમાં કઈ કેટલાય લોકો નદીની માફક આવે છે. તે બધા માટે આપણે સાગરધર્મ અપનાવીએ અને તેમને જેવા છે તેવા સ્વીકારીએ. જેમ નદીના કચરાને સાગર સમાવી લે છે તેમ અન્યોના અવગુણને પણ આપણે અવગણીને આપણામાં સમાવી લઈએ તો આપણું જીવન પણ જીવવા યોગ્ય બની રહેશે. તેને કારણે આપણી સહનશીલતા વધશે અને અન્યો પ્રત્યે જોવાની આપણી દ્રષ્ટિ પણ સકારાત્મક બની રહેશે. શું આમ કરવાવાળા લોકો જ સાગરપેટા નથી કહેવાતા?

ગીતમાં વર્ણવાયું છે કે નદીને બે કિનારા છે – સુખ અને દુ:ખ. પણ આપણને સાગરનો એક જ કિનારો નજર આવે છે. નજર નાખતા દૂર દૂર સુધી ફક્ત પાણી અને પાણી જ દેખાય છે બીજો કિનારો તો નજરમાં આવતો નથી. જેમ દરિયાખેડુઓ પોતાની નજરમાં આવતા આ કિનારાને ધ્યાનમાં રાખી સાગર ખેડે છે એમ આપણે પણ આપણા સંસારસાગરના કિનારા – સર્જનહારને ધ્યાનમાં રાખી આપણી જીવનયાત્રાની સફર કરતા રહેવું જરૂરી છે કારણ તેમ ન કરતા આ ભવાટવિમાં ક્યાં અટવાઈ જશું તેની ખબર પણ નહી રહે અને તેથી જ સર્જનહારરૂપી કિનારો આપણો આશરો છે.

ગીતમાં કહ્યું છે તેમ જો આપણે સંસારને નદી સ્વરૂપે સ્વીકારીએ તો નદીની જેમ આપણે પણ કોઈ સાગરમાં સમાવાનું છે અને તે માટે આપણે આપણી સંસારરૂપી નદીને કોઈ સાગર શોધવો રહ્યો. વળી જેમ નદીને બે કિનારા છે તેમ આપણા સંસારણા પણ બે કિનારા હોવા જોઈએ. પણ હકીકતમાં તેમ નથી. આપણા માટે તો એક જ કિનારો છે અને તે છે સર્જનહાર. તેને પામવાનો એક જ ધ્યેય આપણા જીવતરને સાર્થક કરશે.

આ સંદર્ભમાં એક અન્ય ગીત યાદ આવે છે ફિલ્મ ‘સાગર’નું.

સાગર કિનારે દિલ યે પુકારે

તું જો નહી તો મેરા કુછ ભી નહી.

આ ગીત પણ જો ફિલસુફીણા અર્થમાં લઈએ તો તે સમજાવે છે કે આ સંસારરૂપી સાગરના કિનારે ઊભા રહી આપણે કર્તાને કહીએ છીએ કે તું જ મારો આધાર છે. તું જો મને નહી મળે તો મારું જીવન સાર્થક નથી તું મને મારું જીવન સુખમય અને શાંતિથી જીવવાની શક્તિ આપ અને અંતે મને તારામાં સમાવી લે.

સાગરમાં જેમ ભરતી અને ઓટ આવે છે તેમ આપણા જીવનસાગરમાં પણ સુખ અને દુ:ખરૂપી ભરતી અને ઓટ આવતા રહે છે. જેમ સાગર આને પોતાનું રોજિંદુ કાર્ય સમજી સરળતાથી નિભાવે છે તેમ આપણે પણ તેને અનુસરીએ અને આવતા સુખ અને દુ:ખને સરળતાથી સ્વીકારીએ તો શાંત સાગરની માફક આપણું જીવન પણ શાંત અને નિર્મળ બની રહેશે. અન્યથા તોફાની સાગરની જેમ આપણું જીવન પણ ઉથલપાથલભર્યું બની રહેશે. સહનશક્તિની સીમામાં રહી જે આ પચાવે છે તે અન્યો માટે દાખલારૂપ બને છે. સંતોનો આદર અમસ્તો કરાય છે?

એમ જોવા જઈએ તો સાગરના અનેક ગુણધર્મો છે અને તેને અનુસરીએ તો આપણે અન્યો કરતા થોડા ઉપર ઊઠી શકીએ. આ જ આપણા જીવનનું ધ્યેય હોવું જોઈએ.

નિરંજન મહેતા