નરસિંહ મહેતા-પી, કે, દાવડા

(આજથી પાંચ દિવસ, આજથી ૬૦૦ વર્ષ પહેલા, નરસિંહ મહેતાએ આપેલા તત્વજ્ઞાનની વાતો કરીશ. ૬૦૦ વરસ પછી પણ એમણે કહેલી વાતો કસોટીની એરણ ઉપર સાચી ઉતરે છે.)

*****************************************************************************

નરસિંહ મહેતા-૧

વિશ્વના બધા ધર્મગ્રંથો, એ સ્થળ અને એ કાળની સંસ્કૃતિ, સમાજ,રીતરિવાજ અને માન્યતા ઉપર રચાયા છે. પરિવર્તનશીલ જગતમાં પ્રત્યેક ક્ષણે પરિવર્તન આવે છે, સમાજ બદલાય છે, અને સમાજના નિતીનિયમો પણ બદલાય છે. તેમછતાં જૂના ધર્મગ્રંથોને આગળ કરી આને વિશ્વભરમાં વિવાદો અને વિખવાદો ચાલે છે. આ વિવાદોને હવા આપવાવાળા વર્ગને આપણે ધર્મગુરૂઓ કહીયે છીયે. હિન્દુ ધર્મની જ વાત કરૂં તો જગદગુરૂ શંકરાચાર્યો, આચાર્યો, સંતો, બાબાઓ અને બાપુઓ અને આવા બીજા અનેક નામધારી લોકો ધર્મગ્રંથો સમજાવવાના બહાને, સમાજમાં અથડામણો ઊભી કરે છે. આવા અતિવિશાળ અનુયાયી ધરાવતા અનેક સંતો છેલ્લા દશ-બાર વરસમાં ઉઘાડા પડી ગયા છે. એક શંકરાચાર્ય ખૂનના આરોપમાં જેલમાં જઈ આવ્યા છે, તો બીજા શંકરાચાર્યની નજર શીરડીના સાંઈબાબા ટ્રસ્ટની આવક ઉપર બગડી છે. એક બાપુ બળાત્કારના આરોપસર જેલમાં છે.ગણત્રી કરવા બેસું તો પાનું ભરાઈ જશે.

આ બધા ધર્માચાર્યો આપણને આપણા ધર્મગ્રંથો સમજાવવા બેઠા છે.કેટલાકે એનું અધ્યતનનામ Art of Living રાખી, કરોડો રૂપિયાની વાર્ષિક ફીની આવક ઊભી કરી છે, તો કેટલાક યોગ શીખવી અને આયુર્વેદિક દવાઓ વેંચી કરોડો રૂપિયાની આવક ઊભી કરી છે. કોઈ વિમાનમાં કે સબમરીનમાં લાખ લાખ રૂપિયા ફી લઈ રામકથા સંભળાવે છે, તો કોઈ ચમત્કારો બતાવી કરોડૉ રૂપિયા કમાય છે. બધા પોતપોતાની સમજ પ્રમાણે ધર્મગ્રંથોનો સાર સમજાવે છે. હવે તો આવા સંતો રાજકારણીઓના હાથા બની, ચૂંટણીમાં કેટલાક ઉમેદવારોને ફાયદો પહોંચડાનું કામ પણ કરે છે. આવા સમયે મને યાદ આવે છેનરસિંહ મહેતા.

આજથી ૬૦૦ વર્ષ પહેલા, એક અભણ, ગરીબ, નાગર બ્રાહ્મણે,પ્રભુભક્તિમાં રચેલા પદો અને કાવ્યોમાં, સામાન્ય માણસને સમજાય એવા શબ્દોમાં બધા ધર્મગ્રંથોનો સાર આપી દીધો છે. આજે જે વાત હું લખવા બેઠો છું, એ વાત તો એણે બે પંક્તિઓમાં ૫૦૦ વર્ષ પહેલા જ કહી દીધી છે.

“ગ્રંથ ગડબડ કરી વાત ન કરી ખરી, જેહને જે ગમે તેને પૂજે;

મનકર્મ વચનથી આપ માહી લહે, સત્ય છે એ જ મને એમ સૂઝે.”

આ ધર્મગ્રંથોમાં કહેલી વાતો ને એના સાચા સવરૂપે સમજાવવાના બદલે, પોતાના મતલબનો અર્થ કરનારાઓએ ગડબડ કરી છે. જેને જે ગમ્યું, તેને જ આગળ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો. સમાજમાં વિવાદ અને વિખવાદ પેદા કર્યા. આનો સરળ ઉપાય બતાવતાં નરસિંહ કહે છે,ખરાદિલથી પોતે જ વિચારે તો એને પોતાને જ સાચું શું છે એ સમજાઈ જશે, કોઈપણ ગુરૂની મદદ વગર.

રામાયણે ભારતમાં રામ જેવા રાજા, લક્ષમણ અને ભરત જેવા ભાઈ,સીતા જેવી પત્ની અને હનુમાન જેવા સેવક કેટલા પેદા કર્યા, એ તો હું નથી જાણતો, પણ રામસેતુનો વિવાદ ઊભો કરી, ભારતના પૂર્વ અને પશ્ચિમ કિનારા વચ્ચેનો ટુંકો જલમાર્ગ રોકી રાખ્યો છે, અને અયોધ્યામાં રામમંદિર બાંધવાની જીદ લઈ, દેશને વિભાજીત કરી દીધો છે. આ ગ્રંથે દેશમાં ગડબડ તો કરી છે.

-પી, કે, દાવડા

*************************************************************

નરસિંહ મહેતા-૨

“જેહના ભાગ્યમાં, જે સમે જે લખ્યું,

તેહને તે સમે, તે જ મળશે.”

નરસિંહ મહેતાની આ વાત અને શ્રી કૃષ્ણે ભગવદગીતામાં કહેલી વાત,

“કર્મણેવ અધિકારસ્તે, મા ફલેષુ કદાચ ન” માં કેટલું સામ્ય છે?મોટાભાગના લોકો શ્રીકૃષ્ણની વાતનો સાચો અર્થ કરતા નથી. આવાલોકો એમ માને છે કે ભગવાને કહ્યું છે કે માત્ર તને કામ કરવાનોઅધિકાર છે, કામનું વળતર મેળવવાનો નહિં. હકીકત આવી નથી. એકદાખલો આપીને સમજાવું. એક ખેડૂત હળ ચલાવે છે, વાવણી કરે છે,કારણ કે આ બન્ને એના હાથની વાત છે. હવે સમયસર વરસાદ નઆવે તો? બિલકુલ જ વરસાદ ન આવે તો? અતિવૃષ્ટીથી પાક ધોવાઈજાય તો? પૂર આવે તો? આમાનું કંઈપણ એના હાથમાં નથી. તો શુંએણે વાવણી ન કરવી?

બસ કૃષ્ણ આ જ વાત કહે છે, તું તારૂં કામ તો કર, અમુક ચીજો તારાહાથમાં નથી, તારો એ ચીજો ઉપર અધિકાર નથી, જે થવાનું હશે એથશે. તું તારૂં કામ કર. નરસિંહ પણ આ જ વાત કહે છે, જેના નશીબમાંજે લખ્યું હશે તે જ એને મળશે. એ તો એક ડગલું આગળ વધીને કહેછે કે જે સમયે મળવાનું હશે ત્યારે જ મળશે. ભગનાવે સમજાવેલીવાતમાં પણ એણે એક વધારે વાત ઉમેરી છે.

અહીં નરસિંહે ભાગ્ય ચમકે એની રાહ જોઈને બેસી રહેવાની વાત નથીકરી, એણે માત્ર એટલું જ કહ્યું છે કે તમે તમારૂં કામ કરો, બદલો થોડોવધારે-ઓછો મળશે, અદાચ વહેલો-મોડો મળશે. કૃષ્ણે તો નરસિંહકરતાં વધારે કડક ભાષામાં કહ્યું છે, તું તારૂં કામ કર, બદલો આપવો કેનહિં એ મારા અધિકારની વાત છે. ભગવાન કરતાં ભક્ત વધારે દયાળુછે.

-પી, કે, દાવડા

*****************************************************************88

નરસિંહ મહેતા-૩

“આપણો ચિંતવ્યો અર્થ કંઈ નવ સરે

તે  તણો  ખરખરો  ફોક  કરવો”

નરસિંહ મહેતાની આ વાત બહુ બારિકાઈથી સમજવા જેવી છે. જ્યારે આપણે જાણતા હોઈએ કે અમુક ઘટના અટળ છે, એને આપણે રોકી શકીયે એમ નથી, એ ઘટના અંગેનો નિર્ણય આપણો નથી, અને એ નિર્ણય આપણે ફેરવી શકીયે એમ નથી, તો પછી એનો અફસોસ કરવાથી શું વળશે?

પ્રત્યેક માણસ એક Expiry Date લઈને આ જગતમાં આવે છે. આપણા શાસ્ત્રોમાં લખ્યું છે કે “નામ છે, એનો નાશ છે.” તો પછી એ ઘટના બન્યા પછી તેને યાદ કરી લાંબા સમય સુધી વિલાપ કરવો એ કેટલી હદે યોગ્ય છે? તમારામાં જીવ છે ત્યાં સુધી જીવન ચાલતું રહેવાનું છે,તેને કેમ ચલાવવું એની આ વાત છે, બાકીનું જીવન અફસોસ કરવામાં પસાર કરી દેવું, કે કંઇક રચનાત્મક કામ કરવું?

આ જ અર્થવાળી વાત એક ભજનમા પણ નરસિંહ મહેતાએ કહેલી છેઃ

“સુખ દુખ મનમા ન આણીએ, ઘટ સાથે રે ઘડિયાં,

ટાળ્યા  તે કોઈના નવ  ટળે, રધુનાથના  જડીયા”

બીજા ઘણાં કવિયોએ આ જ વાત અલગ અલગ રીતે કહી છે,

“સંસારની આ ઘટમાળ એવી, દુઃખ પ્રધાન સુખ અલ્પ થકી ભરેલી” અને

“ગુજારે જે શીરે તારે જગતનો નાથ તે સહેજે.”

પણ નરસિંહ મહેતાએ આપણી રોજની બોલીમાં એ સરસ રીતે કહી છે.

-પી. કે. દાવડા

રસાસ્વાદ-અનંત જુગ વિત્યા રે પંથે રે હાલતાં-વિનોદ પટેલ

   vinod patel         અનંત જુગ વિત્યા રે પંથે રે હાલતાં …. નરસિંહ મહેતા

મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના એક સર્વ શ્રેષ્ઠ ભક્ત કવિ નરસિંહ મહેતાની કૃષ્ણ ભક્તિ શબ્દોમાં વર્ણન ના થઇ શકે એવી ભવ્ય હતી. એમના આરાધ્ય દેવ શ્રી કૃષ્ણનું નામ અને સંકીર્તન જ એમના જીવનનું જાણે કે એક ધ્યેય બની ગયું હતું. એમનું આખું જીવન કૃષ્ણમય બની ગયું હતું જેની ઝાંખી આપણને એમનાં અનેક પ્રભાતિયા, રાસ, રસિક પદો વિ.રચનાઓમાંથી  થાય છે .

આશરે ૬૦૦ વર્ષ પહેલાંના રૂઢીચુસ્ત સમાજમાં જ્યારે મરજાદી લોકો હરિજનોને અડવું એ એક પાપ ગણતા હતા એવા સમયે એમની ઉચ્ચ નાગર કોમના રોષની જરાયે પરવા કર્યા વિના હરીજનવાસમાં જઈને ભજન કીર્તન કરનાર નરસિંહ મહેતાની ભક્તિ,આંતરિક શક્તિ અને હિંમતને સલામ કરવાનું મન થાય છે..

નરસિંહ મહેતાની હૃદય પૂર્વકની આરાધનાથી પ્રસન્ન થઈને શ્રી હરીએ એમના આ પ્રિય ભક્તના સામાજિક પ્રસંગો જેવા કે પુત્ર શામળ શા ના વિવાહ, દીકરી કુંવરબાઈનું મામેરું , પિતાનું શ્રાધ એમ અણીના સમયે હજરાહજૂર થઈને એમની લાજ રાખી હતી એ આપણે  જાણીએ છીએ .

કાવ્ય તત્વની દ્રષ્ટીએ નરસિંહ મહેતાના પદો એ આપણા સાહિત્યની એક ઉત્તમ વિરાસત સમાં છે . કૃષ્ણને પામવા માટેની ગોપીઓની વિરહ વ્યાકુળતામાં ભક્તિ રસની સાથે શૃંગાર રસ પણ જોવા મળે છે . ઘણા પદોમાં આપણને સારું જીવન જીવવાની શીખ પણ જોવા મળે છે .જેમ કે વૈષ્ણવ જન તો એને કહીએ જે પીડ પરાઈ જાણે રે . ગાંઘીજીના આ પ્રિય ભજનમાં નરસિંહ મહેતાએ સારા માણસ બનવા માટે કયા લક્ષણો જરૂરી છે એનો સરસ માર્ગ ચીંધ્યો છે . સુખ દુખ મનમાં ના આણીએ જેવાં પદોમાં એમણે કેટલો સરસ બોધ આપ્યો છે !

નરસિંહ મહેતાના ઘણાં પદોમાના ઊંડા ચિંતનથી તેઓ એક તત્વજ્ઞાની તરીકે આપણને જોવા મળે છે . સાધુસંતોનો સંપર્ક અને ભાગવતના વેદાંતની અસર નરસિંહના સર્જનમાં જોવા મળે છે. નરસિંહ મહેતાના આવા પ્રકારના જે અનેક પદો છે એમાંથી મને પસંદ નરસિંહ મહેતાનું અનંત જુગ વિત્યા રે પંથે રે હાલતાં નામનું એક બોધદાયક અને ભાવ અને અર્થથી સભર પદ નીચે રજુ કર્યું છે .મને આશા છે મને  ગમ્યું એવું તમને પણ એ જરૂર ગમશે . આ પદમાં તત્વજ્ઞાનની સાથે સાથે  શ્રી કૃષ્ણને પામવા માટે શી શી જરૂરીઆતો છે એનો હરીનો ભક્ત નરસૈયો આપણને માર્ગ ચીંધે છે. આ પદનો મને સુજ્યો એવો એનો રસાસ્વાદ કરાવવાનો મેં નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે .

 …. નરસિંહ મહેતા

અનંત જુગ વિત્યા રે પંથે રે હાલતાં,તો યે અંતર રહ્યું છે લગાર

પ્રભુજી છે રે પાસે રે, હરિ નથી વેગળા રે ,આડો પડ્યો છે એન્કાર .

દિનકર રૂંધ્યો રે જેમ વાદળે રે ,મત્યુ અજવાળું ને થયો અંધકાર ,

વાદળ ખસ્યું ને જેમ લાગ્યું દીસવા રે ,ભાનું કાંઈ દેખાયો તે વાર .

લોકડિયાની લાજું રે બાઈ ,મેં તો ના’ણીઓ રે,મેલી કાંઈ કુળ તણી મરજાદ ,

જાદવાને માથે રે , છેડો લઈને નાખીયો રે ,ત્યારે પ્રભુવર પામી છઉં આજ .

નાવને સ્વરૂપે રે , બાઈ ,એનું નામ છે રે ,માલમી છે એના સર્જનહાર ,

નરસૈયાનો  સ્વામી રે, જે કોઈ અનુભવે રે ,તે તો  તરી ઉતારે ભવ પાર .

ચાલો , હવે નરસિંહ મહેતાની આ એક સરસ રચનાનો દરેક ચાર કંડિકાઓ વાર રસાસ્વાદ કરીએ .

અનંત જુગ વિત્યા રે પંથે રે હાલતાં,તો યે અંતર રહ્યું છે લગાર

પ્રભુજી છે રે પાસે રે, હરિ નથી વેગળા રે ,આડો પડ્યો છે એન્કાર .

શ્રી હરિને મેળવવા માટેના માર્ગમાં મનુષ્યે જેનો કોઈ અંત ન આવે એમ જુગો જુગ સુધી જન્મો જન્મ ફેરા કર્યાં પણ એનું કોઈ પરિણામ ના મળ્યું .હરિ અને એનું છેટું પડી ગયું . હરિ ના મળી શકયા . બધા જન્મો જન્મના ફેરા વ્યર્થ ગયા . આનું શુ કારણ એ અંગે આ આદ્ય કવી ખુલાસો કરે છે કે  પ્રભુને મેળવવા માટે દુર જવાની કોઈ જરૂર નથી  , એ કઈ આપણાથી છેટા નથી પણ આપણી નજીક જ એનો વાસ છે .આમ હોવા છતાં હરિને પામી શકાતું નથી એનું કારણ એ છે કે આપણામાં હું પદ , એન્કાર એટલે કે અહંકાર ઠાંસી ઠાંસીને ભર્યો છે . પ્રભુને મેળવવાના માર્ગમાં આ અહંકાર જ એક મોટું નડતર છે . ‘હું કરુ હું કરું એ જ અજ્ઞાનતા , શકટનો ભાર જ્યમ સ્વાન તાણે ‘’ માં પણ આ જ ભાવ છે . એટલે અહંકારને દુર કરવો એ જ એક માત્ર ઉપાય છે . ભક્ત કબીરે પણ એની એક સાખીમાં આવા જ  મતલબની જ વાત કહી  છે કે  જબ મૈ થા ,તબ હરિ નહી , …..પ્રેમ ગલી અતિ સાંકરી , તામે દો ન સમાહી .   એટલે કે જો મનમાં હું પદ હોય તો હરિ નથી , ભગવાનને પામવાની સાંકડી ગલીમાં હું અને હરિ નો સાથે સમાવેશ થવો મુશ્કેલ છે .

દિનકર રૂંધ્યો રે જેમ વાદળે રે ,મત્યુ અજવાળું ને થયો અંધકાર ,

વાદળ ખસ્યું ને જેમ લાગ્યું દીસવા રે ,ભાનું કાંઈ દેખાયો તે વાર .

આકાશમાં જયારે વાદળોનો ઢગ છવાઈ ગયો  હોય છે ત્યારે થોડા સમય માટે દિનકર એટલેકે સૂર્ય વાદળાંના આવરણને લીધે જોઈ શકાતો નથી ,અંધારું છવાઈ જાય છે . જેવું વાદળોનું આવરણ હટી જાય છે ત્યારે સૂર્યનો પ્રકાશ બધે જ ફેલાઈ જાય છે .કંઇક આવી જ રીતે મનુષ્યોમાં પડેલું મોહ,માયા , અહંકાર વી.નું જે આવરણ પડેલું છે એનાથી સૂર્ય રૂપી પરમાત્મા જોઈ શકાતા નથી. સૂર્યની જેમ માધવ તો યુગોથી હજરાહજૂર છે એને શોધવા જવું પડે એમ નથી .

કવિ કાલીદાસ એમની ઉપમાઓ માટે જાણીતા હતા. નરસિંહ મહેતા પણ ઉપમાઓનો સુંદર ઉપયોગ કરી જાણે છે . એમના આરાધ્યદેવ શ્રી કૃષ્ણને એમણે સ્વયં પ્રકાશિત દિનકર-સૂર્યની અને મોહ માયાના આવરણને વાદળોના આવરણો સાથે સરખાવીને કેવી કમાલ કરી છે ! શ્રી કૃષ્ણ એમની કૃપા રૂપી પ્રકાશ યુગો યુગોથી  જગત ઉપર સૂર્યની જેમ પાથરી રહ્યા છે . જો આ સ્વયમ પ્રકાશિત સૂર્ય જેવા માધવની ઝાંખી કરવી હોય તો એની આડે મોહ, માયા , અહંકાર રૂપી વાદળોનું આવરણ જે આ ઝાંખી કરવામાં નડતર રૂપ છે એને  દુર કરીએ ત્યારેજ એ  શક્ય બને અન્યથા નહિ .

લોકડિયાની લાજું રે બાઈ ,મેં તો ના’ણીઓ રે,મેલી કાંઈ કુળ તણી મરજાદ ,

જાદવાને માથે રે , છેડો લઈને નાખીયો રે ,ત્યારે પ્રભુવર પામી છઉં આજ .

આ પંક્તિઓમાં હરિભક્ત નરસૈયાના ગોપી હૃદયની ઓળખ મળે છે .એક ગોપી બનીને ગોપીઓને ઉદ્દેશીને તેઓ  ‘બાઈ ‘ નું સંબોધન કરતા કહે  છે લોકો શું કહેશે , કેવા મહેણાં મારશે એવી લોકલાજની બીકને લીધે મેં મારા પ્રીતમની મારા પ્રત્યેની પ્રીતની પરીક્ષા ના કરી , એને બરાબર નાણી ના જોયો . લોક્લાજનો પડદો આડે આવ્યો .ગોપીઓના હૃદયમાં  મિલનની તીવ્ર ઝંખના પડેલી છે એને આ લોક્લાજનો પડદો ક્યાં સુધી રોકી શકે ! તેઓ કહે છે મારા જીવતરનો છેડો મારા માથેથી મેં તો હરિને માથે જ નાખી દીધો અને એટલે જ મારા વ્હાલાએ એને અપનાવી લીધો અને એટલે જ હું આજે મારા પ્રભુવરને પામી છું.

નાવને સ્વરૂપે રે , બાઈ ,એનું નામ છે રે ,માલમી છે એના સર્જનહાર ,

નરસૈયાનો  સ્વામી રે, જે કોઈ અનુભવે રે ,તે તો  તરી ઉતારે ભવ પાર .

નરસિંહ વધુમાં ગોપી બનીને બીજી ગોપીને કહે છે કે હે બાઈ, મારા વ્હાલા હરિનું નામ જ ભવસાગર તરવા માટેની એક નાવને સ્વરૂપે હાજર છે . આ નાવનો માલમી એટલે કે એનો સુકાની આ જગતનો સર્જનહાર હરી છે એવો અનુભવ સૌ કોઈએ કરવાનો છે . એના નામ સ્મરણ વિના બીજો કોઈ આરો નથી .નરસૈયાના સ્વામી હરિનું નામ જ તમને આ ભવસાગર પાર કરાવશે. પ્રભુ  જાતે તરીને પણ આપણને તારશે .જે નાવનું સુકાન સર્જનહારના હાથમાં હોય તો પછી ચિંતા રાખવાની શી જરૂર છે . જીવન નૌકાને મારો સ્વામી પેલે પાર જરૂર લઇ જશે એવી મારા મનમાં અડગ શ્રધા છે .

વિનોદ પટેલ….સાન ડીયેગો, કેલીફોર્નીયા

આસ્વાદ-“જ્યાં લગી આતમા-તત્વ ચીન્યો નહી, – હેમાબેન પટેલ

“જ્યાં લગી આતમા-તત્વ ચીન્યો નહી, ત્યાં લગી સાધના સર્વ જૂઠી “                                          .

ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યમાં ચમત્કાર સર્જી જનાર કવિને ભૂલવા અશક્ય છે,ભક્તશીરોમણિ નરસિંહમહેતાની  આ સુંદર રચના એક્વીસ મી સદીમાં પણ સમાજ અને ધર્મ સામે અડીખમ આંગળી નિર્દેશ કરતી ક્રાંતિની જ્યોત પ્રગટાવતી ઉભી છે આજે પણ સાડા છસો વર્ષ જુનો નરસિંહ ધર્મના નામે થતા ધતિંગ ને ખુલ્લા પડવાનું સામર્થ્ય આ પદ દ્વારા  ધરાવે છે નરસિંહને જીવન ઉપયોગી ક્રાતિકારી વિચારો આપવાનું સુજ્યું કઈ રીતે ? તો તેઓ એ પોતાની જાતને ટપારી છે  . અંતમાં નવા દ્રષ્ટિકોણ તરફ વળતા તત્વદર્શન નું મહત્વ પોતાને સમજાયું તે અનુભવે આપણ ને પણ સમજાવે છે…પરમતત્વ જાણ્યા સિવાય જીવનનું રહસ્ય નહીં સમજાય. આમ નરસિંહ મહેતાના ભજનો જીવનનો ભેદ પદ રચતા રચતા  ખોલે છે…  

                 જ્યાં લગી આતમા-તત્વ ચીન્યો નહી, ત્યાં લગી સાધના સર્વ જૂઠી

                  માનુષાદેહ તારો એમ એળે ગયો, માવઠાનો જેમ વૃષ્ટિ વૂઠી.

જે તત્વદર્શનના સિદ્ધાંત અને વિજ્ઞાનને સમજશે, અ૫નાવશે. તે જ રત્નચિંતામણિ સમો મનુષ્ય જન્મને  સમર્થ કરશે .કેટલી મોટી વાત સરળ ભાષામાં સમજાવી રહ્યા છે અને તે પણ સહજતાથી.આ રચનામાં દરેક પાસા વણી લીધા છે. એક પણ વસ્તુ બાકી રાખી નથી.પૂજા પાઠ ના માધ્યમથી પોતાની જાતને શ્રેષ્ઠતાના માર્ગ ૫ર ચાલવા ની પ્રેરણા લેવાની છે પરંતુ સામાન્ય રીતે લોકો આ  ભ્રમમાં ગૂંચવાયેલા રહે છે.જે ક્રિયા આત્મિક સુખમાં અવરોધ ઊભો કરતી હોય તે શું કામની  ?

ભક્ત પોતે કૃષ્ણ પ્રેમમાં તરબોળ સતત ક્રિષ્ણમાં લીન એક એવી ઉચાઈએ પહોચ્યા છે કે જ્યાં ક્રિયા કાંડ ની જરૂર જ નથી જણાતી આત્મને જાણ્યા પછી  ભક્ત અને ભગવાનમાં કોઈ અંતર રહ્યું નથી.જેણે તત્વદર્શન કરી  પરમતત્વની પ્રાપ્તિ કરી છે,એજ વાત પોતાને સમજતા કવિ આપણને પણ જાગૃત કરે છે  નરસિંહ કહે છે જ્ઞાન દરેક પાસે છે. સંસાર કેટલા બધા જ્ઞાની પંડિતોથી ભરેલો છે પરંતું તે જ્ઞાન શું કામનુ ? જ્યારે મનના બધા વિકારો દુર થઈ મનનો મેલ દુર થાય, મનના શત્રુ નાશ  ન  પામે ?શું માત્ર ક્રિયામાં આત્મશાક્ષાત્કાર શક્ય છે.?  પૂજા-પાઠ, જપ-તપ-દાન-તિલક,તીરથ,સ્નાન વગેરે વગેરે બધું જ બહારનો ખોટો દેખાવ માત્ર।..વ્યર્થ છે નરસિંહને બ્રહ્મ સત્ય જગત મિથ્થા ની વાત સ્પષ્ટ પણે સમજાય છે. માણસ સાંસારિક પ્રવૃત્તિથી સર્વત્ર ઘેરાયેલો છે. તેમાંથી નીકળવાનો સરળ માર્ગ  શોધે ..આવા  આવરણમાં આત્માને ક્યાં ઓળખવાના છીએ. ?.ધર્મના કે ભક્તિના નામે ડોળ કરીને ખોટા ઢૉગ કરીને ભક્તિના ખોટા પ્રપંચ કરીને પોતાના આત્માને છે.ક્યાં સુધી છેતરીશ ?.આ.નરસિંહમહેતા કોઈ સ્કુલ-કોલેજમાં ડીગ્રી લેવા માટે નથી ગયા પરંતુ તેમની પાસે પરમાત્માની કૃપાથી ઉચ્ચ કોટીનુ જ્ઞાન અનુભવે  હતું.નરસિંહની કવિતામાં અનેક પ્રશ્નો છે ….

               માત્ર શું થયું સ્નાન, પૂજા ને સેવા થકી ? શું થયું ઘેર રહી દાન દીધે ?

                શું થયું ધરી જટા ભસ્મ લેપન કર્યે ? શું થયું વાળ લોચન કીધે ?

             શું થયું તપ ને તીરથ કીધા થકી ? શું થયું  માળા ગ્રહી નામ લીધે ?

              શું થયું તિલક ને તુલસી ધાર્યા થકી ? શું થયું ગંગાજળ પાન કીધે ?

               શું થયું વેદ વ્યાકરણ વાણી વદ્યે ? શું થયું રાગ ને રંગ જાણ્યે ?

 શું થયું ખટ દરશન સેવ્યા થકી ? શું થયું વરણના ભેદ આણ્યે ?

અહી શબ્દોના રૂપક નથી કે બુધ્ધિવિલાસ નથી. સાચી કવિતા આત્માનો પ્રકાશ છે  કવિનું ધ્યાન સૃષ્ટિના પરમરહસ્યના ઉકેલ તરફનું છે। ..અહી પ્રશ્નો થકી મથામણ છે અને ક્ષિતિજપારના રહસ્યોને જાણવાની તાલાવેલી છે,. સમગ્ર રચનામાં નરસિંહ જાતને પ્રશ્નો દ્વારા ટપારે છે.અને તેમાંથી જ આપણને એક પ્રકારના દર્શનની અનુભૂતિ થાય છે.તત્ત્વવિચાર કે અનુભવવિચારને સરળતાથી સમજવા માટે કવિ પોતાની સાથે આપણ ને પણ તાલાવેલી જગાડી અંતમાં અનુભવ દ્વારા રહસ્ય સમજાવે છે.અહી નરસિંહની ભાષાપ્રયોજન શક્તિના પણ દર્શન થયા વિના રહેતા નથી….

 એ છે પરપંચ સહુ પેટ ભરવા તણા, આતમારામ પરિબ્રહ્મ ન જોયો.

                ભણે નરસૈયો કે તત્વદર્શન વિના, રત્નચિંતામણિ જન્મ ખોયો..  

આમ  આત્મજ્ઞાનથી પોતાની કવિત્વશક્તિ નો પરચો નરસિંહ અહી  કરાવે છે ચરમ પ્રગતિ સુધી ૫હોંચવાની અંત પ્રેરણા નરસિંહ જગાડે છે. પૂજા ઉ૫ચારથી ઉ૫ર ઊઠીને ૫રમાત્મા વિશે યથાર્થવાદી નિર્ધારણ અ૫નાવવું જોઈએ. આ જ સાચો માર્ગ છે ,.નરસિંહમહેતા આપણને આ જ્ઞાન આપીને જગાડે છે. જ્યાં સુધી આપણા આત્માને ન ઓળખીએ ત્યાં સુધી પરમાત્માની પ્રાપ્તિ થતી નથી અને અંતમાં .નરસિંહ કહે છે જે વ્યક્તિ  ભક્તિ કરે પરંતું જેને તત્વ દર્શન ન થયા તેણે અતિ કિમતી અણમોલ રત્નચિંતામણિ સમાન આ મનુષ્ય જન્મ ગુમાવ્યો છે.આ દુર્લભ મનુષ્ય જન્મ વારંવાર નથી મળતો. માટે નરસિંહ તું જાગ  સાથે આપણ ને પણ જગાડે છે..

હેમાબેન પટેલ- હ્યુસ્ટન

 

આસ્વાદ :જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને,-દિનેશ ઓ. શાહ

_DSC0015
પ્રિય મિત્રો ,
મિત્રો આપ સહુ દિનેશભાઈ થી ખુબ પરિચિત છો  આપણી  બેઠકમાં પણ આવ્યા હતા અને બધાને લખવાનું ખુબ પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું  એમણે નરસિંહ મહેતાની કવિતાનો એક સુંદર આસ્વાદ આપતા ખુદ પ્રેરણા લઇ  ચાર પંક્તિ પણ લખી મોકલી છે ,અહી સવાલ આસ્વાદ કે કવિતા કરતા નરસિંહની રચનાને વિષે વિચારીએ તો વિચાર થાય કે સાડા છસ્સો  વર્ષ પહેલાનો એક ચાર ચોપડી ભણેલો માણસ આજે પણ એક ભણેલા ગણેલા દિનેશભાઈ જેવા સાયન્સ ના વિજ્ઞાની ને પણ વિચાર કરતા મૂકી દે। ..
કહેવું પડે  નરસિંહને…  આ કાવ્ય એ કેવળ સાંભળવાનું નથી, પણ અંતરની આંખથી ઉકેલવાનું છે એ વાત દિનેશભાઈ કહે છે…..  
કાવ્યશાસ્ત્રના દરેક ક્ષેત્રમાં દક્ષતા અને ગહન આંતરસુઝ નરસિંહને આવી કયાંથી? આ કાવ્યનું સર્જન કર્યું તેનો વિચાર કરીએ તો સમજાય છે કે તેઓ જમાનાથી કેટલા આગળ હતા,ભક્તકવિએ સંસારમાં રહીને તથા લોકો વચ્‍ચે ઉજળા જીવન જીવીને સહજ રીતે તથા સરળ ભાષામાં જ્ઞાનનો પ્રવાહ લોક સુધી પહોંચાડ્યો.
 
જે ગમે જગત ગુરુ’  નરસિંહ મહેતાની આ કવિતામાં માનવીનાં  વિચારોમાં રહેલા અહમને દુર કરવાનો પ્રયાસ છે. છ પંક્તિઓ માં લખાયેલી આ કવિતા નરસિંહ મહેતાની વિચારસરણી આપણને સમજાવે છે.  મને વૈજ્ઞાનિક તરીકે તેમજ એક કવિ તરીકે આ કવિતા કેમ ખુબ ગમી તે આપ સૌને સમજાવતાં મને ઘણો આનંદ થાય છે
જે ગમે જગત ગુરુ દેવ જગદીશને,
તે તણો ખરખરો ફોક કરવો;
આપણો ચિંતવ્યો અર્થ કંઇ નવ સરે,
ઊગરે એક ઉદ્વેગ ધરવો … જે ગમે જગત
પહેલી કડીનો સારાંશ છે કે જે વસ્તુ જગતના ગુરુને એટલે કે ઈશ્વરને ગમે છે તે વાત કે વસ્તુનો આપણે અફસોસ ના કરવો.  ચિંતા કરવાનો કશો અર્થ નથી અને જે પરિણામ આપણા પ્રયત્નોનું આવે તેને અપનાવી લેવું.
હું કરું, હું કરું, એ જ અજ્ઞાનતા,
શકટનો ભાર જેમ શ્વાન તાણે;
સૃષ્ટિ મંડાણ છે સર્વ એણી પેરે,
જોગી જોગેશ્વરા કો’ક જાણે … જે ગમે જગત
બીજી કડીમાં મહેતાજી સમજાવે છે કે જયારે માનવી પોતે કર્તાની લાગણી અનુભવે છે ત્યારે એણે સમજવું જોઈએ કે આ અજ્ઞાનતા છે,  જેમ ગાડાની   નીચે ચાલતો કુતરો એવું માને   કે પોતેજ આ ગાડાનો ભાર ખેંચે છે. આખી સૃષ્ટિ ઈશ્વરે ઘડી છે  તે વાત માત્ર થોડા યોગી અને યોગેશ્વરો જાણે છે.
નીપજે નરથી તો કોઇ ના રહે દુઃખી,
શત્રુ મારીને સૌ મિત્ર રાખે;
રાય ને રંક કોઇ દૃષ્ટે આવે નહિ,
ભવન પર ભવન પર છત્ર દાખે … જે ગમે જગત
ત્રીજી કડીમાં મહેતાજી કહે છે કે જો માનવીના પ્રયત્નોથીજ બધું થતું હોત તો કોઈ માનવી દુ:ખી જ નાં રહે. સૌ પોતાના શત્રુઓને મારી માત્ર મિત્રો જ રાખતા. કોઈ ગરીબ કે તવંગર નજરમાં ન આવતા અને બધાનાં ભૂવનો ઉપર ધજાઓ ફરકતી હોત  !
.ઋતુ લતા પત્ર ફળ ફૂલ આપે યથા,
માનવી મૂર્ખ મન વ્યર્થ શોચે;
જેહના ભાગ્યમાં જે સમે જે લખ્યું,
તેહને તે સમે તે જ પહોંચે … જે ગમે જગત
ચોથી પંક્તિમાં મહેતાજી સમજાવે છે કે જેમ ઋતુ ,વેલા , પાંદડા ,ફળ અને ફૂલ , માનવીના આદેશ પ્રમાણે નહિ પરંતુ ઈશ્વરના નિયમ પ્રમાણે થાય છેતેજ રીતે જેમના ભાગ્યમાં જે લખાયું હોય તે પ્રમાણે જ તે વ્યક્તિને તે સમયે મળે છે.  અહી મહેતાજી જે અણધાર્યું થાય છે   તે બધું જ ઈશ્વરની ઈચ્છા પ્રમાણે છે તેમ માને છે.    ઘણીવાર એમ પણ બને કે પ્રયત્નોનું ફળ ના પણ મળે તે પણ ઈશ્વરના હાથમાં છે.
ગ્રંથ ગરબડ કરી વાત ન કરી ખરી,
જેહને જે ગમે તેને પૂજે,
મન કર્મ વચનથી આપ માની લહે
સત્ય છે એ જ મન એમ સુઝે … જે ગમે જગત
પાંચમી પંક્તિમાં મહેતાજી એ સમયની વાસ્તવિકતા બતાવે છે. ગ્રંથો વાંચીને ગરબડ કરે, જેને જે ગમે તેને પૂજે કારણકે આપણે ઘણા દેવ દેવીઓમાં માનીએ છીએ. આપણે જે માનીએ તે પ્રમાણે મન, વચન અને કર્મ કરીએ છીએ.
સુખ સંસારી મિથ્યા કરી માનજો,
કૃષ્ણ વિના બીજું સર્વ કાચું;
જુગલ કર જોડી કરી નરસૈંયો એમ કહે,
જન્મ પ્રતિ જન્મ હરિને જ જાચું … જે ગમે જગત
છેલ્લી પંક્તિમાં મહેતાજી કહે છે કે સર્વે સંસારી લોકો એટલું સમજજો કે સંસારી સુખો નકામા  છે. હાથ જોડીને મહેતાજી કહે છે કે હું જન્મો જનમ હરીનેજ યાદ કરું  અથવા એની જ ભક્તિ કરું તેવું ઈશ્વર પાસે માગું છું.
આખું ગીત આમતો ઘણું સરળ છે પણ તેમાં ઘણો ઊંડો સંદેશ છુપાયેલો છે.  એક દિવસ સવારના ચા પિતા મારા આઈપોડ માં આ ગીત વાગતું હતું  .અને જયારે શકટનો ભાર જેમ શ્વાન તાણે વાક્ય સાંભળ્યું ત્યારે મનમાં મેં મહેતાજીને સવાલ કર્યો કે આ વાક્ય કુતરાને લાગુ પડે છે પણ જો બળદ આવું કહે તો ખોટું શું? ત્યારે મહેતાજીએ જવાબ આપ્યો કે બીજી ક્ષણે એ બળદને ઠોક્કર વાગે અને એક પણ પગલું આગળ ના ચાલી શકે તો એની તાકાત ક્યાં ગઈ આ ગાડું ખેચવાની? ત્યારે મને લાગ્યું કે જો આપણે એવું જ વિચારીએ કે આપણું ગાડું બળદ વિનાજ દોડે છે તો અહં કે અભિમાન નો સવાલ જ  ઉભો ન થાય. મેં તરત જ એક ગીત લખ્યું જે આપ સૌ નીચેની લીન્ક  વાપરી સાંભળી શકશો.
                                                                            હેજી મારું બળદ વિનાનું દોડે જુનું ગાડું રે
પ્રભુજી તારી અકળ લીલા ના જાણું રે …..
સઘળી ચિંતા છોડીને મુજ કરતાલ વગાડું રે
તારા ભરોસે આગળ હાંકુ
હું જ બળદ તું બળ મારું રે …………..
દિનેશ ઓ. શાહ , ગેઇન્સવિલ , ફ્લોરીડા
 dineshbhai

The First Charles Stokes Professor of Chemical Engineering and Anesthesiology and Founding Director Emeritus of the Center for Surface Science and Engineering (1984-2008), 425 Chemical Engineering Dept. 
University of Florida, Gainesville, FL 32611 USA
Email: dineshoshah@yahoo.com       Phone (Cell) 352-871-4993   
Dinesh O. Shah, Founding Director (2008-Present)
Shah-Schulman Center for Surface Science and Nanotechnology,
Dharmsinh Desai University, Nadiad, 387001 Gujarat, India 
Phone: 91- 94290 62293

Citation Index:
http://scholar.google.co.in/citations?user=j-8lAu0AAAAJ

“Judge each day not by the harvest you reap but by the seeds you plant “

 

જાગો ને જશોદાના જાયા !.પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

picture004આદ્ય કવિ નરસિંહ મહેતા એટલે  શબ્દ અને સાધનાની ધુણી ધખાવી અક્ષરના માધ્યમ થી અંતરના નાદને સંભાળનાર ,વેદ અને ઉપનીષનું પ્રબોધ જ્ઞાન ,સાદી  સરળ ભાષમાં રજુ કરનાર ભક્ત કવિ.ભાવનગર જીલ્લાના તળાજા ગામના સાધારણ નાગર કુટુંબમાં જન્મેલા નરસિંહ માત્ર ગુજરાતના નહિ પરંતુ ભારતના ઉત્તમ સંત કવિની હરોળમાં આવે છે. નરસિંહ મહેતા સમય દ્રષ્ટિએ નહિ, પરંતુ ગુણવત્તાની દ્રષ્ટિએ મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યના શ્રેષ્ઠ આદિ ભક્તકવિ છે અને તેથીજ કાળના અવિરત પ્રવાહ સામે આજે પણ ઝળહળતી તેમજ પ્રેરણાના પિયુષ પીવરાવતી  નરસિંહ ની દેરેક રચના અડીખમ ઊભી છે. તેમની રચનામાંથી મળતું સમાજને પોષણ અને સ્પંદનો આજે પણ આપણે અનુભવીએ છીએ.સાધુ સંતોના સંઘમાં સમય વ્યતિત કરતા નરસિંહ સામાન્ય સમાજની વ્યક્તિના સતત સંપર્કમાં રહેતા અને તેથીજ  નરસિંહની કાવ્યબાનીમાં લોકઢાળ ,લોક્લય અને લોકબોલીની અસર દેખાય છે તેમજ ઘરગથ્થુ શબ્દો છલકાય છે. .સામન્ય રીજીંદા વહેવારિક વાતો , શબ્દો કહી નરસિંહ આધ્યાત્મ ને શિખરે લઇ જાય છે..

  • જાગો ને જશોદાના જાયા ! વ્હાણલાં રે વાયા‚..
  • તમારે ઓશીકડે મારાં ચીર તો ચંપાયા…જાગો ને જશોદાના જાયા ! વ્હાણલાં રે વાયા…૦
  • પાસું રે મરડો તો વા’લા ! ચીર લઉં હું તાણી રે‚
  • સરખી રે સૈયરું સાથે જાવું છે પાણી રે…જાગો ને જશોદાના જાયા ! વ્હાણલાં રે વાયા…૦
  • પંખીડા બોલે રે વા’લા ! રજની રહી થોડી રે‚
  • સેજલડીથી ઊઠો વા’લા ! આળસડાં મરોડી રે…જાગો ને જશોદાના જાયા ! વ્હાણલાં રે વાયા…૦
  • તું ને સાદ રે પાડું તો વા’લા ! સૂતાં લોકું જાગે રે‚
  • અંગુઠો મરડું તો મારા દલડામાં દાઝે…જાગો ને જશોદાના જાયા ! વ્હાણલાં રે વાયા…૦,
  • સાસુડી હઠીલી વેરણ‚ નણદી મારી જાગે રે‚
  • પેલી રે પાડોશણ ઘેરે વલોણું ગાજે…જાગો ને જશોદાના જાયા ! વ્હાણલાં રે વાયા…૦
  • જેને જેવો ભાવ હોયે‚ તેને તેવું થાવે રે‚
  • નરસૈયાના સ્વામી વિના વ્હાણલું ના વાયે…જાગો ને જશોદાના જાયા ! વ્હાણલાં રે વાયા…૦

ક્યારેક વિચાર આવે છે કે નરસિંહ માં આકર્ષણ તત્વ શું ? એની  સચ્ચાઈ ,શ્રધા, નીડરતા કે સહજતા.આમ જોવા જઈએ તો બધુ જ।  સ્વયં અનુભવેલી પ્રભુ સાથેની એક્મ્યતા નરસિંહના પદની લાક્ષણીકતા છે.એની શ્રધા અને  સહજતા પણું એમને ક્યારેક યશોદા તો ક્યારેક રાધા અને ગોપી બનાવતા.ક્યારેક સ્વય સ્ત્રી બની કૃષ્ણ ને પ્રેમ કરતા ,જગડતા, ફરિયાદ કરતા, રીસાતા,આજ પ્રિયસી ભાવ પ્રભુ સાથેનું એકત્વ આ પ્રભાતીયામાં છલ્કાય છે  અને અંતમાં સાધકના ચિત્તને પરિવર્તિત તરફ વાળે છે…. અને આજ નરસિંહનો ઇલ્મ આપણને આખું અસ્તિત્વ એકાકાર તદ્રુપ ચૈતન્યમય ની અનુભૂતિ કરાવે છે અને  ચમત્કાર થતા નરસિંહની જેમ  આપણને ગાઢ નિદ્રામાંથી જગાડી દે છે.પોતે જ સ્ત્રી પાત્ર બની શબ્દોમાં નિરૂપણ કરવું.. આટલી  હદ સુધીનું પ્રભુ સાથેનું તાદાત્મય સાધવું એ બહુ ઊંચી કક્ષાની સાધના જ કહી શકાય.આ લીલાજગતમાં આપણે સૌ રત છીએ. મનુષ્ય જ્યાં સુધી જાગતો નથી ત્યાં સુધી ભોગોમાંજ ભટક્યાં કરે છે.ત્યારે આજ નરસિંહની પરમ અનુભૂતિ – જાગૃતિ ની આ ક્ષણે અનાયાસે સરી પડેલું આ કાવ્ય …દરેકને આધ્ત્મના ઊંચા શિખર સર કરાવે છે.. નરસિંહ જેવા જ્ઞાની ભક્ત જ એમાંથી જગાડી શકે.નરસિંહ માટે  ભજન તો એક સાધન છે। ..પરંતુ  એટલેથી ન અટકતા નરસિંહ ની જેમ આજે પણ તેમના  ભજન ગાતા સાધકને પ્રભુ પરાયણ થવામાં સાધન મદદરૂપ થઇ શકે.સાથે સમાજને પોષણ દેનારો છે એમાં કોઈ શંકાને સ્થાન નથી  સાધકના ચિત્તને પરિવર્તિત કરવાની શક્તિ આવાં પ્રભાતીયામાં અવશ્ય દ્રષ્ટિગોચર થાય છે  નરસિંહની રચના અનુભવવાણી છે.અને એટલે જ શ્વાસ લેવા જેટલી સહજતાથી નરસિંહ પદો રચતા સ્રી સહજ શરમનું વર્ણન કરતા નરસિંહ આધ્યાત્મમાં ભાવનો અર્થ સમજાવે છે….

તમારે ઓશીકડે મારાં ચીર તો ચંપાયા…

પાસું રે મરડો તો વા’લા ! ચીર લઉં હું તાણી રે..

પ્રથમ દ્રષ્ટી આ અટપટા ભોગ અને ઊંઘમાં દેખાતી લીલા નું વર્ણન છે પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ સાથે સંયોગ શ્રીંગાર નું જે વર્ણન કર્યું છે …અને પછી નરસિંહ હિંમતભેર તે વખતનાં સમાજનાં બંધનો એટલે  સાસુ અને ..નણદીને પણ આલેખી ઉંગલીનિદેશ કરે છે.નરસિંહનું કદાચ એ જમનાં ના કવિનું  ક્રાંતિકારી પગલું કહી શકાય. નાગર જ્ઞાતિને તેના શૃંગાર રસના પદો સાથે વાંધો હતો, પણ આ પદોય આધ્યાત્મિક ઉંડાણ વાળા જ છે. આ શૃંગાર રસ વાળા પદો આપણા ચોખલીઆ સાહિત્યકારોએ જાણીજોઇને આપણા સુધી આવવાજ નથી દીધા।….કવિના આધ્યાત્મિકપદો આપણે સમજ્યાં નથી અને શૃંગાર કાવ્યો વાંચ્યા જ નથી।… ભોગ ત્યજીને આપણે આપણા ધર્મ સંભાળવા  એવી વાત નરસિંહ અહી  કરે છે એટલે , ભાવ કર્મનો મર્મ સમજાવતા . આધાયાત્મમાં ભાવનો મહિમા ગાયો છે, માનવીનાં જીવનનાં મૂલ્યો એના ઓશીકા નીચે જ પડ્યાં છે જેને મેળવવા માટે ઓરડા જેવી આખી દુનિયામાં ફાંફાં મારે છે, પરંતુ ખુદનાં તકિયાને તપાસતો નથી.જેની ભાવના શુદ્ધ હશે.. તે તૃપ્ત હશે અને વિવેકી પણ હશે..પ્રજ્ઞાવાન પુરુષનું ત્રીજું લક્ષણ એનો શુદ્ધ ભાવ છે. ભાવનો અર્થ અહીં કિંમત બદલે મૂલ્ય કરવાનો છે અને એ પણ કોઈ ચીજનાં બજારું મૂલ્યની વાત નથી પણ જીવનનાં મૂલ્યોની વાત છે. મૂલ્યનિષ્ઠ જીવનમાં જેનો ભાવ શુદ્ધ છે, અણીશુદ્ધ છે તેવાં માણસની વાત છે.જીવ માંથી  શીવ તો, માનવી ઇચ્છાએ થાય છે , એ વાત  આ પંક્તિમાં કહી છે.અધ્યાત્મમાં શું બાકી છોડ્યું છે આ અવધુતે ?.

જેને જેવો ભાવ હોયે‚ તેને તેવું થાવે રે”

ઊર્મિ,ભક્તિ અને જ્ઞાન એમ ત્રણે વાત નરસિંહ એવી વણી લીધી છે કે વાત જ ન પૂછો। ..નરસિંહ પ્રભાતિયા ગાતા કારણ   એ જાગૃતિ લાવનાર હતા સંગીત અને અક્ષરના માધ્યમ થી નરસિંહ અંતરના નાદને સાંભળી શકતા.

(ભજન કીર્તન પ્રભાતિયા- is free energy is to reach the transition state..)

પ્રજ્ઞા દાદભાવાળા

જ્યાં લગી આતમાં ….પદ્માબેન કનુભાઈ શાહ

DSC_2263

  • જ્યાં લગી આત્મા તત્વ ચીન્યો નહિ,ત્યાં લગી સાધના સર્વ જૂઠી,

મનુષ્ય-દેહ તારો એમ એળે ગયો,માવઠાની જેમ વૃષ્ટિ જૂઠી.
શુ થયું સ્નાન, સંધ્યા ને પૂજા થકી,શું થયું ઘેર રહી દાન દીધે ?
શુ થયું ધરી જટા ભસ્મ લેપન કર્યે,શું થયું વાળ લુંચન કીધે ?
શું થયું તપ ને તીરથ કીધા થકી,શું થયું માળ ગ્રહી નામ લીધે ?
શું થયું તિલક ને તુલસી ધાર્યા થકી,શું થયું ગંગાજલ પાન કીધે ?

શું થયું વેદ વ્યાકરણ વાણી વદ્યે,શું થયું રાગ ને રંગ માણ્યે ?                                                                     શું થયું ખટ દર્શન ભેદ સેવ્યા થકી,શું થયું વરણના ભેદ આણ્યે ?                                                                 એ છે પ્રપંચ સહુ પેટ ભરવા તણા,જ્યાં લગી પરમ પરબ્રહ્મ ન જોયો;                                                          ભણે નરસૈંયો કે તત્વદર્શન વિના,રત્ન-ચિંતામણિ જન્મ ખોયો.      – નરસિંહ મહેતા

લોક કવિ નરસિંહ મહેતા જેઓ ચારસો વર્ષ અગાઉ થઇ ગયા.જેઓ મોટા ક્રાંતિકારી સંત ભક્ત હતા.તેમના કાવ્યોમાં સમાજમાં ફેલાએલા રૂઢિગત ધર્મ મહી વ્યાપેલા પાખંડ નો વિરોધ કરતા,તેમના વર્તન અને વાણીમાં એકતા હતી.એ જે વસ્તુમા માનતા તેજ કહેતા અને તેજ કરતા.

ચોર્યાશી લાખ યોનિમા આ મનુષ્ય જન્મ મળવો અતી દૂર્લભ છે.માનવ જીવન અતી અમૂલ્ય છે.એ સુખ દુઃખ દયા અને વેદના અનુભવી શકે છે.ફક્ત મનુષ્ય જ સહાનુભૂતિ, સમતા,દયા જેવા ગુણ બીજી વ્યક્તિ માટે અનુભવી શકે છે.એનુ નામજ આત્મ તત્વને ઓળખવો તે કહેવાય છે,તે સમજવાથી આત્માની અનુભૂતિ થાય છે,ઈશ્વરને પામવા માટેની ‘સાધના’,ક્રિયાકાંડ,પાઠ પૂજા વિ.અગત્યનુ નથી.આ બધુ જ વ્યર્થ છે ધર્મને નામે આડંબર છે.

આપણને મનુષ્ય અવતાર મળ્યો છે તો બીજી વ્યક્તિઓની વેદના દુઃખ અને ત્રાસ ને સમજવા જોઈએ અને તે દૂર કરવા તેજ મનુષ્ય ધર્મતથા ફરજ અગત્યનુ જીવન કાર્ય છે,જેમ કમોસમના વરસાદનુ માવઠું પડીને અટકી જાય અને કમોસમ નો વરસાદ એળે જાય છે,એજ પ્રમાણે ક્રિયાકાંડ તિલક ત્રિપુંડ તુલસીની માળા રૂદ્રાક્ષની માળા ફેરવવી વિ. નિરર્થક છે.સમયનો દૂર ઉપયોગ છે.

રોજ સવારે ગંગાજળમાં સ્નાન કરી કંકુકેસર અને ફૂલથી પૂજા કરવી,માથાના વાળ મુંડાવવા,ઉપવાસ કરવા,તિર્થયાત્રા કરવી,તુલસીની અને રુદ્રાક્ષ ની માળા પહેરવી,પવિત્ર ગંગાયમુના જળનું પાન કરવાથી મનુષ્યત્વ પૂર્ણ થતુ નથી,સવારના ઉઠીને સંસ્કૃત શ્લોકનું રટણ કરવાથી યા કાંદા લસણ કે જમણમા મસાલા યુક્ત ખાનપાન ખાવાથી યા છોડી દેવાથી સાચુ મનુષ્યત્વપ્રાપ્ત થતુ નથી.ઉંચ નિચ,બ્રાહ્મણ વૈશ્ય ક્ષુદ્ર ના વર્ણ ભેદ અનુસરવાથી માનવતા ગણાતી નથી.આ બધા દંભ છે.કવિ નરસિંહ ના શબ્દોમાં કહીએ તો દંભ યાઆડંબર છે

આ બધાજ બ્રાહ્મણત્વ તથા સમાજના ઉંચા કૂળના છીએ તેવુ દેખાડવાના પ્રપંચ છે.ભક્ત નરસૈયો કહેછે કે સમાજમાં ઉંચનીચના ભેદભાવ અને વર્ણ ભૂલી મનુષ્ય જન્મ મળ્યો છે તો બીજાની અવગણના કર્યા વગર પ્રભુના બ્રહ્માંડના સુન્દર સર્જન ને હૃદય થી ઓળખીને સમતા ધારણ કરી, મનુષ્ય જન્મ સાર્થક કરવો એજ સાચો માનવ ધર્મછે.જો સાચા મનુષ્ય ધર્મને નહી અમલમાં મુકીએતો ચોર્યાશી લાખ યોનિમાંથી આ પારસમણી જેવા મનુષ્ય

જન્મ એળે ન  જાય તેજ સભાળવાનું છે. કવિ નરસિંહ મહેતાના શબ્દોમાં  કહીએ તેમ આ મનુષ્ય  જન્મ સફળ કરવાનો છે.

પદ્માબેન કનુભાઈ શાહ -સનીવેલ -કેલીફોર્નીયા

 

નાગર નંદજીનો લાલ … પદ્મા-કાન

padma- kantનરસૈયો

નાગર  નંદજીનો  લાલ  રાસ  રમંતાં  મારી  નથની  ખોવાણી

નાગર નંદજીના  લાલ,  રાસ  રમંતાંમારી નથની ખોવાણી

કાના જડી હોય તો આલ, રાસ રમંતાં મારી નથની ખોવાણી

                                            નાની નાની નથનીને માહી ઘણેરા મોતી,

                                            નથની કારણ હું નિત્ય ફરું છું જોતી, જોતી, જોતી,     —નાગર

નરસિંહમહેતા  એટલે કે ગુજરાતના  કવિઓમાં  તેમનું  નામ  શિખરે  કહીશકાય.  હુલામણુંનામ  ‘’નરસૈયો’’  પ્રેમી  ભક્ત  કવિ  આપણને  મળ્યા  તેનો  ગર્વ  સાથે આનંદઆપણાહૃદય  પટ  પર  છવાઈ જાય  છે. તેનો આસ્વાદ આજે આપણે માંણી રહ્યા છીએ..કૃષ્ણની રાસ લીલાએ નરસિંહને  આત્મ જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું અને  રાસ રમંતાંરાધાકૃષ્ણના રાસમાં નરસૈયાને જે આનંદની અનુભૂતિ થઇ તે આનંદનું લેખન તેમણે આ ગરબામાંકર્યું છે જે આજે પણ ગુજરાતણો રાસ રમતા માણે છે,

આ રાસ એટલે કે કોઈ  સામાન્ય રાસ નો’તો, મહારાસ હતો, ને તેમાં છુપું રાઝ પણહતું.નેકહેવાય છે કે તે રાસ જોવા શિવજી પણ વેશપલટો કરી ગોપી બનીને આવ્યા હતા.એકએક ગોપી સાથે એકએક કાહન એમ પોતાનું સ્વરૂપ પ્રગટ કરીને દરેક ગોપી સાથેએવા મસ્તાન બની ઘૂમ્યા પ્રેમરસમાં તરબોળ કરીને અલોઉંકિક આનંદની અનુભૂતિકરાવી.રાધાજીને અને સર્વે ગોપીઓને એમજ લાગતું કે કાનો તો માત્ર મારી સાથેજ રમી રહ્યો છે.ને રાસ રમતા રમતા તેના નાકની નથની જેમાં ઘણા મોતી અને કીમતી હીરા જડેલા હતા, તે  ક્યારે અને ક્યાં ખોવાઈગયા તેની સુધ ના રહી. આ એક સામન્ય અર્થ તારવી શકાય ..

નાની નાની નથનીને માહી જડેલા હીરા

નથની આપોને મારા સુભદ્રાના વીરા, વીરા, વીરા,——નાગર

નાનેરું પહેરું  મારા નાકે તો  નાક સોહાય

મોટેરુ પહેરું તો મારા મુખ પર ઝોલા ખાય, ખાય, ખાય,—–નાગર

પરંતુ નરસિંહ અહી આટલેથી અટકતા નથી.એનો ગુઢ અર્થ તરવો તો। ..નથની એટલે નાકે પહેરવાનું ઘરેણું, નાકનીશોભા અને નાક એટલે દેહની પ્રતિષ્ઠાનું ચિહ્ન,અહમ ભાવ એમ પણ કહી શકાય. રાસ રમંતાંરમતા એમનો અહમ ભાવ ક્યારે ઓગળી ગયો તે ખબર ના પડી. આપણા અંતરમાં રહેલાં જીવનનાં પરમ તત્વો સાથે આપણો સંવાદ સધાયો હોયછે. તે અહમભાવ ઓગળીજવાથીતે તત્વ સાથે આપણે એકરૂપતા અનુભવતા હોય છીએ. ને આવોઅનુભવ આ ગરબામાંજોવામળે છે. અહીંયાભક્તિની પરાકાષ્ઠા બતાવી છે. એ રાસ એટલે  આત્માનું પરમાત્મામાં લીનથવું, ભક્ત અને ભગવાનનું મિલન હતું. આનંદ પરમાનંદ હતો.તો વળી ભગવતગીતામાંએમ કહે છે કે રાસ રમ્યા પછી પ્રભુ એટલે કૃષ્ણ રાધાજીને પૂછે છે રાસ રમવામાં ખૂબ આનંદ આવ્યોને?  હવે કોઈ  ઈચ્છા બાકી છે/ત્યારે રાધાજી કહેછેકે મને તમારા ખભા પેર બેસાડો.રાધાજીને કૃષ્ણ તેમના ખભા ઉપરબેસાડીનેઘૂમે છે. રાધાજીના મનમાં અભિમાન થયું. કૃષ્ણએટલે ફક્ત મારા જ. મને જ માત્ર પ્રેમ કરે છે. મારા સિવાય કોઈને પ્રેમ ન કરી શકે, મારાવિના ન રહી શકે. રાધાજીનો આ ભાવ [અભિમાન] કૃષ્ણ જાણી ગયા. રસ્તે જતા વચ્ચે એકવૃક્ષ આવતા રાધાજીને એ વૃક્ષની ડાળીએ લટકાવીને પોતે નીચેથી સરકી ગયા. એટલે જયારેજયારે ભક્તોને અભિમાન આવેછે ત્યારે એમનું અભિમાન ભગવાન ઓગાળી નાખે છે. ને મૂળસ્થિતિમાંભોતિક સ્થિતિમાં આવી જતા તેને પસ્તાવો થાય છે. નથનીમાં રહેલાં કીમતીમોતીને હીરા જેવી કીમતીક્ષણો હવે જીવનમાં પાછી ક્યારે મળશે? એ ભક્તિનો આનંદ પરમાનંદહતો, આત્મા ,પરમાત્માનું મિલન હતું. હવે એકક્ષણનો પણ વિયોગ વિના એ ભક્તિ કાયમમાટે મળી જાય તેના માટે વારંવાર વિનંતી કરે છે, હે કાના તું મને શોધીનેઆપ. એ ભક્તીરસનું પાન કરાવ. બહુ આજીજી કર્યા પછી રાધાજી એમ પણ  કહેછે, નાની કે મોટી નહિ, ઓછીકે વધારે નહિ જેટલીભક્તિ આપી છે તે યોગ્ય છે

.આંબે બોલે કોયલડી ને  વનમાં બોલે મોર

રાધાજીનો નથનીનો શામળિયો છે ચોર, ચોર, ચોર,——-નાગર

નથનીને કારણયે મેં ધુન્ડ્યું વૃંદાવન

નથની આપોને તમે મારા પ્રાણ જીવન, વન, વન, વન,——નાગર

નથની આપોને પ્રભુ નંદના કુમાર

નર્સયાના સ્વામી ઉપર જાવ બલહાર ,હાર, હાર, હાર,——નાગર

ફળોમાં આંબો શ્રેષ્ઠ ને સ્વાદ પણ અનોખો, સ્વરમાંકોયલનો ટહુકો એ મને જીવનમાં ક્યારે મળશે?એ ભક્તિરસ પાન માટે જીવનરૂપી વનમાં ભટકી રહી છું. તમે અમારા પ્રાણના આધાર છો. આપનીઆંગળ અમે હાર માનીએ છીએ. ભક્તોની લાગવગથી કદાચ પ્રભુ કૃપા થાય સમજીને પ્રભુનેનરસૈયાના સ્વામી  કહીને પુકારે છે. કોઈપણ રીતે આજીજી,વિનવણીથી પ્રભુની કૃપા નથી થતીત્યારે એક મિત્રની  મિત્રને ,એકપ્રિયતમાને તેના પ્રીતમની ટેવની, ખાસિયતની જાણ હોય છે.ત્યારે તે ખાતરીપૂર્વક  કહે છે બીજું કોઈ નહિ માત્ર શામળિયો જ નથનીનો ચોર છે. તેમાં પણએક આનંદ છુપાયો છે.સાધના કરવા શરૂઆતમાં બની શકે કે સાધકનું મન તે સ્વરૂપમાં ધ્યાન ન લાગે તો ક્યારેક ક્યારેકઆવીલીલાઓનો સહારો લેવો પડે છે.કૃષ્ણાવતારમાં જ અનેક પ્રકારની લીલા કરીને ભગવાનેભક્તો માટે પ્રભુને પામવા માટેનો માર્ગ સરળ બનાવ્યો છે. સરળ રસ્તો એટલેભક્તિ ભર્યું હૈયુંને શુદ્ધ કરી ભાવના જીવન સફળ કરી લઈએરે. કૃષ્ણની બાળલીલા જેમકે માખણ ચોરવું ગોપીઓના વસ્ત્ર હરન કરવું મટકી ફોડવી માર્ગ રોકીનેગોપીઓનેસતાવવું આમ પ્રેમ,મસ્તી અને આનંદભર્યુ જીવન હતું.

પદ્મા-કાન

 

જશોદા ! તારા કાનુડાને સાદ કરીને વાર રે…ડો.ઇન્દુબેન શાહ

Picture1જશોદા ! તારા કાનુડાને સાદ કરીને વાર રે;

આવડી ધૂમ મચાવે વ્રજમાં કોઇ નહિ પૂછણહાર રે. … જશોદા.
શીકું તોડ્યું, ગોરસ ઢોળ્યું, ઉઘાડીને બ્હાર રે,
માખણ ખાધું, વેરી નાંખ્યું, જાન કીધું આ વાર રે … જશોદા.
ખાંખાંખોળાં કરતાં હીંડે, બીએ નહીં લગાર રે,
મહીં મથવાની ગોળી ફોડી, આ શાં કહીએ લાડ રે …. જશોદા.
વારે વારે કહું છું તમને હવે ન રાખું ભાર રે,

નરસિંહ મહેતાના આ ખૂબ જાણીતા પદમાં ગોપી અને યશોદાના કલહસ્વરૂપે અનન્ય ક્હાન-પ્રેમ ઉજાગર થયો છે.જશોદા તારા કાનુડાને’ કાવ્યને નરસિંહ મહેતાએ બે ભાગમાં વર્ણવેલ છે. એક ભાગમાં ગોપીઓ જશોદા પાસે કાનાની ફરિયાદ કરે છે, અને બીજા ભાગમાં જશોદા તેનાં કાનાનો પક્ષ લે છે અને ગોપીઓની ફરિયાદ કાને લેતી નથી. કાવ્યમાં નરસિંહ મહેતાએ કાનો ઘરની બહાર ગયો નથી તેવું વર્ણવીને બાળ કાનાની  વિરાટતા રજુ કરી છે. બીજી બાજુ અહીં ગોપીઓ પણ ફરિયાદ કરવાનાં બહાને કાનુડાનાં દર્શન કરવા ઇચ્છે છે તેવો ભાવ વ્યક્ત થયો છે

નટખટ કાનુડો એના તોફાન માટે જાણીતો છે. એ શીંકાં તોડે છે, માખણ ખાય ન ખાય અને વેરી નાંખે છે, દહીં વલોવવાની મટકી પણ ફોડી નાંખે છે અને છતાં છાતી કાઢીને કોઈથીય બીતો ન હોય એમ ફરે છે. ગોપીઓ હવે આ નગરમાં રહેવું અને રોજેરોજ અને કેટલું સહેવું એવો પ્રશ્ન કરે છે(આમા ગોપીઓની બીકનો અણસાર છૅ, ક્દાચ તેમના પતિ તેમને વ્રજ બહાર કાઢી તો નહી મુકે?!) ત્યારે માતા યશોદા મારો કાનુડો તો ઘરમાં જ હતો એમ કહીને વળી એનું જ ઉપરાણું લે છે. વાતચીતના કાકુ અને અદભુત લયસૂત્રે બંધાયેલું આ ગીત વાંચવા કરતાં ગણગણવાની જ વધુ મજા આવે છે.

દહીં દૂધનાં તો માટ ભર્યાં, પણ ચાખે ન લગાર રે …

જશોદા.શોર કરંતી ભલે સહુ આવી,

ટોળી વળી દસ-બાર રે,નરસૈંયાનો સ્વામી સાચો, જૂઠી વ્રજની નાર રે …. જશોદા”

આ આખા કાવ્યનો ગુઢાર્થ, નરસૈયાના સ્વામી કૃષ્ણના માખણ ગોરસ ઢોળવાના કામ પાછળનો હેતુમથુરાના રાક્ષસો (દૂધ, દહીં માખણથી વંચિત રહે.)ગોપીઓની ફરિયાદ, તેમની પ્રિયતમ ભક્તિ દર્શાવે છે. હંમેશા પ્રિયતમ પ્રત્યે જ વિષેશ ફરિયાદ હોય છે.પોતાના પ્રિયતમને જોવા માટે ફરિયાદના બહાના હેઠળ રોજ ગોપીઓ જશોદાને ઘેર જાય છે.નરસિંહ નું મુખ્‍ય લક્ષણ તેમની શ્રધ્‍ધા છે. શ્રધ્‍ધાથીજ તેઓ આટલું મોટું પદ મેળવી શકેલા. શ્રધ્‍ધાને એક વિદ્વાને અંત:કરણની આંખ કહી છે. જે વાત બુધ્‍ધિ ન સમજી શકે તે વાત હ્રદય તરત સમજે છે.ગોપીના રૂપે પ્રભુને પ્રેમ કરે છે અને જગાડવાનો ફરિયાદ કરવાનો અધિકાર પણ મેળવે છે,  તેનું કારણ હ્રદયમાં રહેલ શ્રધ્‍ધા છે. એ શ્રધ્‍ધા જેનામાં હોય તેઓ સર્વ નરસિંહ ને વધારે સારી રીતે સમજી શકશે…..છેલ્લી કડીમાં નરસિ ભગતની કૃષ્ણ ભક્તિની ઝાંખી થાય છે.જશોદા માતા પોતાના લાડલાનો બચાવ કેમ કરે છે,

ડો.ઇન્દુબેન શાહ                                                                          

 

 

‘ભોળી રે ભરવાડણ હરિને વેચવાને ચાલી રે,…તરુલતા મહેતા

photo-1-e1399487161796ગુજરાત દિવસે નખ ;શિ ખ ગુજરાતણ હું આપ સૌને શુભેછા પાઠવું છું ,ગુજરાતનો ગોરવભર્યો ઇતિહાસ ,તેજીલો વર્તમાન અને ઝળહળતી આવતીકાલ આપણા હદયને હરખથી છલકાવે છે.આપણી ભાષા અને સંસ્ક્રુતિનો સદાય વિકાસ થતો રહે તે માટે આપણે સૌ તન,મન ધનથી પ્રયત્નશીલ રહીએ એ જ અભ્યર્થના .

નરસિહ  મહેતા અને મીરાં ગરવી ગુજરાતના પ્રાત:સ્મરણીય ભક્તકવિઓ છે.એ આપણું સદભાગ્ય કે ગુર્જરગિરાના પ્રાત:કાલે આવા ઊચા ગજાનાં કવિઓ પ્રાપ્ત થયાં,આજે પાંચસો વર્ષ પછી પણ આપણી સવાર એમના પ્રભુ પ્રીતિથી તરબોળ ભક્તિગીતોથી થાય છે.મધ્યકાલીન સમાજ કે જે સમયમાં નરસિહ મહેતાએ  ભકતિકાવ્યોનું સર્જન કર્યું તેનો વિચાર કરીએ તો સમજાય છે કે તેઓ જમાનાથી કેટલા આગળ હતા,જૂનાગઢની નાગરકોમમાં જન્મેલા તેઓ હરિજનવાસમાં જઈ ભજન ગાય છે ,ભરવાડણને હરિને વેચવા મોકલે છે.,ટીલા ટપકાં કરે, પૂજા પાઠ કરે,મંદીરમાં આરતી કરે પણ પીડ પરાઈ ન જાણે તો બધું ફોક છે ‘વૈ ષ્ણવજન તો તેને રે  ક હીએ જે પીડ પરાઈ જાણે રે ‘ ગાંધીજીનું પ્રિય ભજન, પ્રભુપ્રેમ અને માનવપ્રેમની અદભુત ભાવના દર્શાવનાર આ  ખમાજ રાગમાં ગવાતા ભજનના સર્જક પણ ચિરંજીવ કવિ નરસિહ મહેતા. આજે જે ભજનનો આસ્વાદ કરીશું તે મારી નાની ગાતા  ત્યારે નાનપણમાં સાંભળેલુ ,મારી નાની ગામડે રહેતાં ,મટુકીને સીકામાં લટકાવેલી જોઈ નવાઈ લાગતી ,પછી નાની ગયાં ,મટુકી ગઈ પણ  ‘ભોળી રે ભરવાડણ ‘નું ભજન દિલમાં ગુંજતુ રહ્યું  .

‘ભોળી રે ભરવાડણ હરિને વેચવાને ચાલી રે,ગિરીવરધારીને ઊપાડી,મટુકીમાં ધાલી રે,શેર્રીએ શેરીએ સાદ પાડે,કોઈને લેવા મુરારી રે ,નાથ-અનાથનાને વેચે,ચૌટા વચ્ચે આહિર નારીરે ,

જુઓ,ગીતની પ્રથમ કડીમાં કેવું મોહક,રંગીલું ભોળી ભરવાડણનું ચિત્ર આપણી આંખો સામે જીવંત  થાય છે હરિને મન રાજરાણી ગોપી કે ભરવાડણ સૌ સરખાં,  કલ્પના કરો કે પ્રભુપ્રેમથી ઘેલી ભરવાડણ  એક ગામડું જેનું નાંમ વ્રજ ,એના ધુળિયા મારગેથી ચાટલા જડેલો લાલ મોટા ધેરનો ઘાઘરો,

ચોળિયું અને માથું ઢાંકેલી  પીળી લહેરાતી ઓઢણી પહેરેલી તે સાદ પાડતી  જાય છે, તેને   માથે મટુકીમાં દૂધ,દહીં કે માખણ હોય તે સહજ ગણાય કેમકે ભરવાડી કોમનો જાતિગત ધંધો પશુપાલનનો,મને અને તમને પણ હજી યાદ છે કે ભરવાડણો દૂધ વેચતી,તે જમાનામાં ડેરીઓ નહોતી,નરસિહની ભરવાડણ હરિને  મટુકીમાં ઘાલી વેચવા ચાલી,આ હરિ કે જેણે ગોવર્ધન પર્વત માથે ધર્યો હતો એને મટુકીમાં કેમ ઉપાડાય?પણ નિર્દોષ,કપટરહીત,ભોળા જન પ્રભુને વહાલાં છે.જેના હ્રદયમાં હરિ વસેલાં છે.તેને માટે પ્રભુએ મેવા છોડી ભાજી ખાઘી,અર્જુનના સારથિ બન્યા ,ગોપી સંગ લીલા કરી ,દ્રૌપદીના ચીર પૂર્યા,નરસિહની હુંડી સ્વીકારી .પ્રેમમય ભક્તિથી હરિને પામવાનો  માર્ગ નરસિહ ,મીરાનો છે,તેઓ સ્વયંભુ ભક્તકવિ છે,કહેવાય છે કે શ્રી વ્યાસ મુનીએ મહાભારતનું સર્જન કર્યું પણ તેમને અજંપો અને વિહવળતા રહી,ઊડો સંતોષ મળ્યો નહિ  .નારદજીના કહેવાથી કૃષ્ણના બાળસ્વરૂપ અને ગોપીલીલાનું પ્રેમથી રસતરબોળ આલેખન ‘ભાગવત ‘માં કર્યું ત્યારે ત્રિકાળ જ્ઞાની વ્યાસ મુનિના હેયાને શાંતિ મળી.ભોળી ભરવાડણ બાલ કનેયાની મૂર્તિને મટુકીમાં ઘાલીને વેચે છે.ત્યારે પ્રભુ પ્રસન્ન રહે છે.આજના મંદિરોના ભંડોળમાં પડેલી સંપતિથી ભગવાન રાજી થતા હશે ?

.દુનિયા ભોળા લોકોને મૂર્ખ  ગણે,પણ ભોળાનો ભગવાન,ભોળી ભરવાડણ મુરારીને વેચવા શેરીએ સાદ પાડે છે’.કહેતા ભી દિવાના ઔર સુનતા ભી દિવાના ‘ જેવી વાત થઈ.જે જગતનો નાથ છે,તેને અનાથ એવી ભોળી આહિર નારી વેચવા સાદ પાડે છે.’કોઈને લેવા મુરારી રે’  ગીતમાં ચાલી ,ઘાલી ,નારી વાગી ,લાગી,સ્વામીના મીઠા લાગતા પ્રાસ સહજ છે.

આ ભજનમાં નરસિહ મહેતા ગોપી સ્વરૂપ થયા છે.નારી હેયાને પ્રભુ પ્રેમમાં લીન થતું દેખાડે છે,  ગામડાની નારીની બોલીના લહેકા માણવા જેવા છે.   .હરિને વેચનાર ભોળી નારી અને કોતુકથી મટુકીમાં શું છે તે પૂછનાર ભોળી વ્રજનારી ,એટલે હવે જુઓ કેવો જાદુ થયો !
વ્રજનારી પૂછે શું છે મહીં,મધુરી મોરલી વાગી રે ,મટુકી ઉતાંરીને જોતાં ,મૂર્છા સૌને લાગી રે
મનોહર કૃષ્ણમુરારિ મટુકીમાં મોરલી વગાડી રહ્યા છે.સૌ ગોપીઓ મૂર્છિત થઈ ગઈ ,મીરાંના હદયમાં અહોદિન મુરલીનો નાદ ગુંજતો,પ્રભુના પ્રેમમાં લીન ઘેલાં ભક્તો  મટુકીમાં શું નિહાળે છે?
બ્રહ્માદિક  ઈન્દ્રાદિક સરખા ,કોતુક ઊભા પેખે રે,ચૌદ લોકમા ન માય તે ,મટુકીમાં બેઠેલ દેખે રે , ભોળી રે….
નરસિહ મહેતા ભોળા ભક્ત સાચા પણ અંતરજ્ઞાની ,આત્મતત્વના અનુભવી  .ગીતાના અગિયારમાં અઘ્યાયમાં શ્રી કૃષ્ણે અર્જુનને દિવ્ય દ્રષ્ટિ આપી ,તેથી તે ભગવાનના અતિ વિરાટ વિશ્વ રૂપનું દર્શન કરી શક્યો,ભોળી વ્રજનારીઓ હરિ પ્રેમની કૃપાથી મટુકીમાં ભગવાનના દર્શન પામી.માતા યશોદાને પણ કૃષ્ણે મો ખોલી વિશ્વરૂપ દર્શન કરાવ્યું હતું.
ભક્તજનોના ભાગ્યે વ્રજમાં ,પ્રગટ્યા અંતરજામી રે ,દાસલડાને લાડ લડાવે,નરસેયાનો સ્વામી રે,ભોળી રે ભરવાડણ  હરિને વેચવાને ચાલી રે  ..
નરસિહ મહેતા પ્રભુના દાસ પણ તે સમયની ઉગતી ગુજરાતી ભાષાના શિરમોર કવિ ,તેમણે લાડકોડથી ગુજરાતી ભાષાને તેમના ભક્તિ રસથી તરબોળ સર્જનમાં પોષી છે.
કવિ કલાપી ને જ્યાં જ્યાં નજર પડે ત્યાં જગતમાં સવર્ત્ર ભગવાનની હાજરી દેખાય છે.હું  જ્યાંરે જ્યાંરે પ્રભુ પ્રેમના ભજનો ,ગીતો કે સાહિત્ય ને માણું છું ત્યારે સર્જકતાની  ઉચ્ચતમ અભિવ્યક્તિને જોઉં છુ,આપણા ભક્ત કવિઓએ ભાષાની અમૂલ્ય સેવા કરી છે.મઘુર કંઠે ગવાતાં ભજનો ,ગીતો આપણા હ્રદયમાં વસી ગયાં છે.
જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોચે કવિ ,જ્યાં કવિ આપણને લઈ જાય ત્યાં પરમ આનદ છે ,શ્રી કૃષ્ણ પૂર્ણ પરમાનન્દ જગતગુરુ ,જગત સર્જક ,કૃષ્ણપ્રેમને ગાતાં આપણા ગુજરાતી કવિ નરસિહ મહેતાના ‘ભોળી રે ભરવાડણ ‘  જેવાં અનેક કાવ્યોથી આનંદવિભોર થઈ જવાય છે.તેમણે કરેલી ગુજરાતીભાષાની સેવાથી નતમસ્તક થવું ઘટે.
જય ગરવી ગુજરાત ,જય ગુર્જર ગિરા  .

તરુલતા મહેતા

રૂડી ને રંગીલી રે વ્હાલા તારી વાંસળી રે લોલ.. દર્શના નાટકરણી

darshanaરૂડી ને રંગીલી રે વ્હાલા તારી વાંસળી રે લોલ
રૂડી ને રંગીલી રે વ્હાલા તારી વાંસળી રે લોલ
વાંસલડી મારે મંદિરિયે સંભળાય જો
આ પાણીડાંની મશે રે જીવણ જોવા નિસર્યાં રે લોલ
આ બેડાં તે મેલ્યા માન સરોવર પાળ જો
આ ઈંઢોળી વળગાડી આંબલિયાની ડાળમાં રે લોલ
આ ગોપી હાલ્યા વગડા તે વનની મોઝાર જો
આ કાન વણખોટીલા કેડો મારો રોકી ઊભા રે લોલ
આ કેડો મેલો પાતળિયા ભગવાન જો
આ સાસુડી હઠીલી મારી નણદલ મેણાં બોલશે રે લોલ
આ વાગે તારા ઝાંઝરનો ઝણકાર જો
આ હળવા હળવા હાલે ચાલે રે રાણી રાધિકા રે લોલ
જીવલડો મારો આકુળ વ્યાકુળ થાય જો
આ અહિયાં તો દીઠાં મેં તો કામણગારા કાનને રે લોલ
આ નીરખી નીરખી થઈ છું હું તો ન્યાલ જો
આ નરસૈંયાના સ્વામી અમને બાયું ભલે મળ્યાં રે લોલ
રૂડી ને રંગીલી વ્હાલા તારી વાંસળી રે લોલ
રૂડી ને રંગીલી વ્હાલા તારી વાંસળી રે લોલ
– નરસિંહ મહેતા
“રૂડી ને રંગીલી રે વ્હાલા તારી વાંસળી”- નરસિંહ કાવ્ય ની ઉપર આસ્વાદ

રૂડી ને રંગીલી રે વ્હાલા તારી વાંસળી રે લોલ 

નરસિંહ ક્રષ્ણ ભક્તા ગોપીઓ સાથે પણ તેઓ નાચ અને ગીતો દ્વારા ક્રષ્ણ ભક્તિ માં ભાગ લેતા.તેમની રચનાઓ માં સ્ત્રીની લાગણીઓનું વર્ણન તેમણે ખુબ નાજુકતા અને erotic રીતે કર્યું છે.  તે જમાના પ્રમાણે તેમની રચનાઓ સાહસિક અથવા bold કહી શકાય

આ કવિતા માં નરસિંહ મેહતાએ ગોપીઓની દ્વિધાની ની વાત કેટલી સુંદર રીતે કહી છે.  ગોપીઓ ને સંસાર માં રહી ને  રોજીંદા કાર્ય ની જવાબદારી તો સંભાળવાની જ. છતા પણ તે ભગવાન ના પ્રેમરસ માં એવી તન્મય થઇ જાય છે કે બીજું બધું ભગવાન ના ચરણો માં સમર્પણ કરીદે છે.  તે વાંસળી ના સાદે ભક્તિ રસ માં એવી તરબોળ થઇ જાય છે કે પછી કાનુડા ને ટીખળ થી ખીજાય છે, કે કાનુડા તમે જ મારો કેડો રોકી ઉભા છો .  નરસિંહ મહેતા એ ગોપીઓ ના ભગવાન પ્રત્યે ના પ્રેમ ની વાત એવી રીતે અભિવ્યક્ત કરી છે કે જાણે પોતે જ ગોપી હોય. તેમણે ગોપીઓ ના પાત્રને ઓઢી, ગોપીમય બની, અને ગોપીઓની લાગણી ને અહી આલેખી છે.  એક પુરુષ આટલા વર્ષો પહેલા સ્ત્રીની કુણી લાગણી જે તેને એક તરફ જવાબદારી નું ભાન કરાવે છે અને બીજી તરફ ભગવાન તરફ ખેંચે છે તેને આવી સુંદર રીતે વર્ણવી શકે તે કવિ વિષે વધારે તો શું કહેવું?
પુરુષ પ્રેમ કરે ત્યારે ઘણી વખત તે તેની સાહસિકતા વ્યક્ત કરે છે, તેની બહાદુરી ઉપર કાવ્ય રચાય છે, તે ચર્ચા નો વિષય બને છે.  પણ ઘણી વખત સ્ત્રી પ્રેમ કરે છે ત્યારે તેને તેની જવાબદારી ને અવગણવા બદલ સમાજ માં કટુ વચનો  સંભાળવા પડે છે, પછી તેના પ્રેમ નું લક્ષ્ય હોય બાળક પ્રત્યે નો પ્યાર, પતિપ્રેમ કે ઈશ્વર પ્રત્યે નો  રસતરબોળ કરી દેતો અલૌકિક પ્રેમ. એટલે એક તરફ મોહ ખેંચે તો બીજી તરફ લાજ રોકે, એમ સ્ત્રીની લાગણી બંને તરફ ખેચાય છે.
આ સાસુડી હઠીલી મારી નણદલ મેણાં બોલશે રે લોલ
આ વાગે તારા ઝાંઝરનો ઝણકાર જો
દાખલા તરીકે નીચેનું ગીત તમે લતાજી ના અવાજ માં સાંભળ્યું જ હશે.  તેની પંક્તિ જુઓ.  અને નરસિંહ મહેતા ના કાવ્ય સાથે સરખામણી માં વાંચો.
મોરા ગોરા અંગ લઇ લે, મોહે શામ રંગ દઈ દે
છુપ જાઉંગી રાત હી મેં, મોહે પી કા સંગ દે દે
યેક લાજ રોકે પૈયા, યેક મોહ ખીંચે બૈયાં
જાઉં કિધર ના જાનું, હમકા કોઈ બતાઈ દે
મજાની વાત એ છે કે કામને જ બહાને, પાણી ભરવાને બહાને ગોપીઓ કાના ને મળવા જાય છે.  કાનુડા ની વાંસળી સાંભળે છે ત્યારે બેડું પાળે મૂકી, ઈંઢોણી ડાળે લટકતી રાખી, તે વાંસળી ના સાદે સાદે ખેંચાય ને જાય છે.  પ્રેમરસ માં રસતરબોળ તે ન્યાલ થઇ જાય છે.  પણ પછી તુરંત જ તેને તેની જવાબદારી નો ખ્યાલ આવે છે, કે જો તેની જવાબદારી ને અવગણશે તો સાસુ, નણંદ ના મેણા સંભાળવા પડશે.નરસંયા ના સ્વામી, કૃષ્ણ કનૈયા ની વાંસળી નો સાદ દિલ માં લઇ ને ઝાંઝર સાથે રણકતા તેના પગલા હળવે હળવે કામ તરફ વળે છે.

નરસિંહ અહી સ્વય ગોપી છે। …નરસિંહ નો પ્રેમ શુદ્ધ અને અલૌકિક છે એમાં રસતરબોળ થઈને પોતાની સાથે આપણને પણ ભીંજવે છે…………પ્રિય ગીતો સાંભળતી વખતની એ ક્ષણો આજે પણ યાદ આવે ત્યારે એ ક્ષણો એ અનુભવેલી અનેરી અવર્ણનીય સુખની અનુભૂતિ ફરી મુખ પર સ્મિત રેલાવી જાય

-DarshanaV. Nadkarni, Ph.D. –

http://darshanavnadkarni.wordpress.com/