એક સિક્કો બે બાજુ : 27) કૂપ મંડૂક દેશ!


ભારત દેશના ભૂતકાળની વાત આપણે આ કોલમમાં કરી રહ્યાં છીએ : શું થઇ રહ્યું હતું આપણા દેશમાં કે જે થકી એ ગુલામ બન્યો ?

એક દેડકો અને એનું આખું કુટુંબ એક કુવામાં રહેતું હતું . એક દિવસ એક નાનકડું દેડકું કોઈ છોકરી પાણી ભરવા આવી ત્યારે એના ઘડામાં ભરાઈ ગયું અને કુવામાંથી બહાર આવ્યું !! અને ઓહોહો ! એણે જોયું કે આ આકાશ તો બહુ મોટું છે ! એણે જોયું કે અહીં કૂવાની બહાર એક આખી દુનિયા વસે છે જે કૂવાના નાનકડાં વર્તુળ કરતાં ઘણી જ મોટી છે !! એટલે એ દેડકાએ પાછા કુવામાં જઈને બીજા દેડકાઓને મોટા આકાશની વાત કરી . સૂરજ અને ચાંદા સાથે રાત્રીએ દેખાતાં અગણિત તારલિયાઓની વાત કરી અને વિશાળ ધરતી આજુબાજુના ખુલ્લા મેદાનો , મકાનો , વૃક્ષઓ અને વાહનો એ સૌની વાત કરી !!
હવે તમે કહો , આગળ શું બન્યું હશે?
તમે કહેશો કે સૌ વડીલ દેડકાંઓએ એ નાનકડાં દેડકાનું સન્માન કર્યું હશે અને આવી સારી સાચી હકીકત જણાવવા એનો આભાર માન્યો હશે ! બધાં દેડકાંઓએ બહારની દુનિયા જોવા માટેનો પ્લાન ઘડ્યો હશે અને પોતાની વિચાર શક્તિને વિશાળ કરી હશે અને વર્તનમાં પરિવર્તન આણ્યું હશે , ખરું ને ?
પણ , આ તો સત્તરમી અઢારમી ઓગણીસમી સદીના ભારત દેશની વાત છે !
અખાને એટલે તો લખવું પડ્યું ; “ કોઈ આવીને વાત જો સૂરજની કરે , તો આગળ જઈ ચાંચ જ ધરે:
અમારે આટલાં વર્ષ અંધારે ગયાં અને તમે આટલાં ડાહ્યાં ક્યાંથી થયાં?
હા , દેશ આખ્ખો અંધકારમાં ગરક થઇ ગયો હતો ..
દેશની આબાદી અને પ્રગતિને કારણે વિશ્વમાંથી સૌ ભારતમાં ભણવા , વહેપાર ઉદ્યોગ કરવા અને ઉચ્ચ સંસ્કૃતિ અનુભવવા આવતાં હતાં , પણ એમણે જોયું કે અહીં તો દેશ સાવ રેઢિયાળ પડ્યો છે ! સૌ પોતપોતાના અહમને સંતોષવા જ્ઞાતિ – જાતિ અને ઊંચ નીચ નાં વાડા કરીને બેઠું છે ! આપણે ત્યાં ચાર વર્ણ – જાતિની પ્રથા હોવાથી ક્ષત્રિઓના હાથમાં રાજ વહીવટ હતો ; અને એટલે એમની પ્રશંશા કરનાર ચારણ વર્ગ રાજાને ખમ્મા ખમ્મા કહેવા ઉભો થઇ ગયો !
બ્રાહ્મણ વર્ગ વિદ્વાન અને દિવ્ય વિચાર ધરાવનાર હતો એટલે એમણે સંસ્કૃતમાં શ્લોક સંહિતાઓ ઉચ્ચારણ સાથે યજ્ઞો કરવા માંડ્યાં.. ફલાણું ફળ અને ફલાણું ફૂલ આ ભગવાનને ધરાવો , અમુક જાતનો રુદ્રાક્ષ મણકો અમુક રીતે માળામાં મૂકીને માળા કરો .. એમ માત્ર બાહ્ય આડંબરોમાં એ સમાજ રચ્યો પચ્યો રહેવા લાગ્યો ! બિચારા વણિક વર્ગને પૂરું અક્ષર જ્ઞાન ના હોય એટલે એ વહેપાર તો કરે પણ બ્રાહ્મણને સાથે રાખે જે વાંચવાનું અને વ્રત વિધિનું કામ કરે !
ને સૌથી ખરાબ દશા પેલા ક્ષુદ્ર વર્ગની થઇ ! બિચારાં બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિય અને વણિક વર્ગની સેવા કરવા કાયમ ક્ષુધાતુર – છતાં હવે સૌના અહંકાર અને અભિમાનને લીધે ત્યાજ્ય બન્યા ! એટલી હદે કે હવે એ લોકોને અસ્પ્રુશ્ય ગણીને અડવાણી પણ મનાઈ !
અને સ્ત્રીઓનું શું થયું ?
દેશમાં ધર્માન્ધ પરદેશીઓએ આક્રમણો કરવા માંડ્યાં ત્યારે સૌએ ભેગાં થઈને દુશમનોનો સામનો કરવાને બદલે પોતપોતાનાં વાડાઓમાં બેસી રહીને પડોશી રાજ્યને પડવા દીધું ! સ્ત્રી વર્ગ માટે જાત સાંભળવા એક જ રસ્તો હતો – કેસરિયા કરવા ! સતી થવું ! ને જે રાજ્ય ગુલામ બન્યું ત્યાં પર ધર્મીઓથી બચાવ પરદા પ્રથા આવી ગઈ !
હવે જીવનમાંથી સૌનો રસ ઉડી ગયો . આત્માનું કલ્યાણ કરો અને આવતે ભવે સુખ મળશે એવી ભાવનાથી દેશ ટકી રહ્યો ..પંડિતોએ પણ હાથમાં શસ્ત્ર લેવાને બદલે માત્ર યજ્ઞો પૂજા પાઠ કરીને ઉપરથી ભગવાન શિવ કે કૃષ્ણ કે પોતાના અન્ય ઇષ્ટ દેવને ધરતી પર બોલાવવા અરજ કરવા માંડી!! કૃષ્ણે ગીતામાં જયારે ગાયું હતું :
યદા યદા હી ધર્મસ્ય ગ્લાનિર ભવતિ ભારત ; અભ્યુત્થાન અધર્મસ્ય સંભવામિ યુગે યુગે ‘ એ રીતે સૌ યજ્ઞો કરતાં બેસી રહ્યા; “ હમણાં ભગવાન અવતાર લેશે અને આ દુષ્ટોને મારી નાખશે !”
બસ એમ એ યાદ કરીને સૌ બેસી રહ્યાં હાથ જોડીને !! સોમનાથનું મંદિર જયારે લુંટાતુ હતું ત્યારે મંદિરના પુજારીઓ આંખ બંધ કરીને ભગવાનને પ્રાર્થના કરતાં હતાં; “. અમને બચાવો !” શું ભગવાન એમ ઉપરથી ઉતરીને આવવાના હતાં ?
પણ એ સાથે એક બીજો વર્ગ પણ ઉભો થયો : તે હતો ભણેલ ગણેલ સુધારક વર્ગ .
પ્રિય વાચકમિત્રો ! આપણે ત્યાં જયારે ગાંધીજી સાઉથ આફ્રિકાથી પાછા આવ્યા ત્યારે એમણે એક વર્ષ સમગ્ર ભારતમાં મુસાફરી કરી હતી , એમણે વિચાર્યું અજગરની જેમ ઘેરી ઊંઘમાં ઊંઘતા આ દેશને જગાડવો કેવી રીતે ?
પણ એ ઊંઘતા – આત્મશ્લાઘામાં ડૂબેલ દેશને જગાડવાનું કામ નરસિંહ મહેતાથી માંડીને અખો અને કબીર એમ ઘણા કવિઓએ કર્યું છે .. પણ અહીં તો કૂપમંડૂક પ્રજા હતી !
કૂવાના દેડકાને જેમ કૂવામાંથી માત્ર નાનકડું આકાશ જ દેખાય તેમ આ દેશમાં પણ લોકો બસ એજ અંધશ્રદ્ધામાં સબડતા મંત્ર તંત્ર અને દોરા ધાગા અને જાપ તપમાં ડૂબી ગયાં હતાં !
આજન્મ મરણાન્તામ ચ ગંગા આદિ તટિનીસ્થિતઃ
કૂપ મંડૂક પ્રમુખઃ યોગિનઃ તે. ભવતિ કિમ ?
અર્થાત – આખી જંદગી ગંગા જેવા સ્થળને કિનારે રહેનાર દેડકાઓ શું યોગી બની શકે ખરાં?
ભારતના પૂર્વ ભાગમાં રાજા રામ મોહનરાય ( ૧૭૭૨- ૧૮૩૩ ) જેવા સુધારકો અઢારમી સદીમાં થયા
અને પશ્ચિમમાં દયાનંદ સરસ્વતી જેવી પ્રતિભા જન્મી ( તેઓ સૌરાષ્ટમાં જન્મેલ ૧૮૨૪ -1883) ઓગણીસમી સદીમાં – એમને આર્ય સમાજની સ્થાપના કરી .મૂર્તિ પૂજામાં જે દુષણો ભરાઈ ગયા હતાં તેની સામે તેઓએ વિરોધ કર્યો !
“કાના ને માખણ ભાવે , કાનાને મિસરી ભાવે “ એમ ભોગો ધરાવી ધરાવીને સમાજ ગરીબોના આસું પર પોતાના સ્વર્ગની કોઈ અલૌકિક કલ્પનામાં સ્વપ્નમાં રાચતો હતો !
બિચારાં ગરીબોને મોઢેથી લઈને શિવલિંગ ઉપર દૂધનો અભિષેક થતો !
આ બધાં સુધારક લોકોએ ખોટા જાતિવાદ- ઊંચ નીચના ભેદ મિટાવવા હાકલ કરી .
“કોઈ ધર્મમાં મૂર્તિ પૂજા નથી – માત્ર એક જ ભગવાન છે -તેની માનસિક પૂજા કરો “ એ કહે .
કુર્વન્તો વિશ્વમ આર્યમ ! એમણે સમગ્ર વિશ્વને આર્યમ- સુધરેલું બનાવવા બીડું ઝડપ્યું . જો કે એમને પુરી સફળતા ના મળી કારણકે એમનું અકાળે મૃત્યુ થયું . (એની પણ એક રસપ્રદ વાત છે :એમના રસોઇયાએ કોઈની ચઢવણીથી દયાનંદ સરસ્વતીને દૂધમાં ઝેર આપ્યું, પણ પછી એને પસ્તાવો થયો એટલે એણે સાચી વાત કહી દીધી . દયાનન્દે એને પૈસા આપ્યા અને સવારે કોઈ પકડવા આવે તે પહેલાં એને ભગાડી દીધો , પણ એને કહ્યું કે મારે જે સુધારા કરવા છે તે હવે હું કરી શકીશ નહીં ) દોઢ મહિના સુધી ઝઝૂમ્યા બાદ એ મૃત્યુ પામ્યા અને એમનું કાર્ય અધૂરું રહ્યું ..
તો વિવેકાનંદ જેવી તેજસ્વી પ્રતિભાએ પોતાના ગુરુ રામકૃષ્ણ પરમહંસની યાદમાં રામકૃષ્ણ મિશનની સ્થાપના કરી ..( ૧૮૯૨માં ) બાળ લગ્નો અટકાવવા , છોકરીઓને દૂધ પીતી કરવાના દુષણો , પરદા પ્રથા , સતી કરવાના રિવાજો સામે આ સૌ કટી બધ્ધ થયા છે , પણ બહુ ઓછો બદલાવ લાવી શક્યાં છે . વિધવાઓને ફરીથી લગ્ન કરવાની છૂટ આપવી જોઈએ , એમને ભણવાનો હક્ક હોવો જોઈએ વગેરે વગેરે હિમાયતો એ સૌ સુધારકોએ કરી ..
પણ , આપણા ધર્મે તો સૌને કૂપ મંડુકતાં બતાવી : દરિયો ઓળગવાની જ મનાઈ ! બહાર જાઓ તો બહારની દુનિયાનો ખ્યાલ આવે ને ?
ગાંધીજી ૧૯૧૫માં દેશમાં આવ્યા ત્યારે આ બધાં સુધારકોની મહેનત છતાં દેશ અંધકાર યુગમાં ઊંઘતો હતો .. ગાંધીજીએ ઇંગ્લેન્ડ નિવાસ દરમ્યન અને પછી સાઉથ આફ્રિકામાં જોયું હતું કે ત્યાંની સ્ત્રીઓ તો આસાનીથી બધાં સાથે વાતો કરે છે ! એ કોઈ પરદામાં રહેતી નથી . એ કોઈ સ્ત્રી માત્ર ઘરમાં જ બેસી રહેતી નથી . છૂટથી હરે છે , ફરે છે અને પર પુરુષ સાથે વાતો પણ કરે છે .. તો આપણો દેશ તો સ્ત્રીની પૂજા કરતો હતો . સ્ત્રી શક્તિનું ગૌરવ કરતો હતો તે આવો કેવી રીતે બની ગયો ?
અને દેશમાં નવો પવન ફુંકાયો . જે કામ પહેલાં કોઈ જ કરી શક્યું નહોતું તે – દેશમાં સ્ત્રીઓ પણ ઝંડા હાથમાં લઈને ;
“ સૌ ચાલો જીતવા જંગ બ્યુગલો વાગે “ એમ ગાતી બહાર આવી . અને દેશમાં આઝાદીનો પવન ફુંકાયો
માતા તારો બેટડો આવે ; આશાહીન એકલો આવે !
જ્વાળામુખી એને કાળજડે રે , ને આંખમાં અમૃત ધાર !
ભેળાં કાળ નોતરાં લાવે , માતા તારો બેટડો આવે!” એકલે હાથે ઝઝૂમવાની આ vat ગાંધી યુગમાં ઝવેરચંદ મેઘાણીએ લખી છે . બસ , દેશમાં ચૈતન્ય આવ્યું . ને પછી આઝાદી પણ આવી .
હા , દેશની આઝાદીમાં સ્ત્રીઓએ પણ અમૂલ્ય ફાળો આપ્યો છે . સિક્કાની એ બીજી બાજુની વાત આવતે અંકે !

એક સિક્કો બે બાજુ :26) હે જી તારાં આંગણિયા પૂછીને જો કોઈ આવે તો –


તમે કહેશો , “ એ પંક્તિઓ તો અમને આવડે છે : હે જી તારા આંગણિયા પૂછીને જો કોઈ આવે તો આવકારો મીઠો આપ જે! “
હા , આપણી સંસ્કૃતિ અતિથિ ને દેવ સમાન ગણે છે ; અને ગરીબ , હતાશ , દુઃખી જનને પ્રેમથી આવકારવા પ્રેરે છે .
કેવી ઉમદા વાત ! કેવું ઉમદા તત્વજ્ઞાન ?
પણ , આ ઉમદા સિક્કાની બીજી બાજુનો વિચાર તમે કર્યો છે , ક્યારેય ?
ઉત્તમ વસ્તુ અધિકાર વિના મળે , તદય અપિ અર્થ ના સરે !
આ વર્ષે આપણો ભારત દેશ સ્વતંત્ર્યનાં ૭૫ વર્ષ પુરા કરે છે ત્યારે દેશના ઇતિહાસ પર એક નજર કરીએ – આપણી ભલમનસાઈ ( અને બીજા અવગુણો પણ ખરા ) એને લીધે દેશ કેવી પરતંત્રતામાં સદીઓ સુધી સબડયો હતો !!
આમ તો આપણી સઁસ્કૃતિ ઉજ્જવળ , દિવ્ય અને ખેડાયેલી !
ઋષિ મુનિઓએ વર્ષો સુધી તપ કરીને ભારત ભૂમિને દિવ્ય બનાવેલ .
આપણે ત્યાં શાસ્ત્રો અને શસ્ત્રોના અભ્યાસ માટે દેશ વિદેશથી – દૂર દૂરથી લોકો ભણવા આવતાં અને પોતાને દેશ જઈને આ સઁસ્કૃતિની વાતો કરતાં. વ્યાપાર ઉદ્યોગમાં પણ આપણો દેશ પારંગત હતો ! અને કેમ ના હોય ? અહીં રાજાઓ રાજ્ય કરતાં , ક્ષત્રિયો દેશનું રક્ષણ કરતાં , બ્રાહ્મણો સૌને વિદ્યા પ્રદાન કરતાં અને વૈશ્યો વેપાર કરતાં ! અને એક વર્ગ ક્ષુદ્ર – એટલે કે ક્ષુધા આતુર – અર્થાત જે તરસ્યો છે તે : અર્થાત સ્વામીની સેવા કરનારો ,સમાજની સેવા કરનારો , રાજ્યની સેવા કરનારો ,સેવક વર્ગ ! અને રાજા , વેપારી અને વિદ્યા ગુરુ સૌ એની સંભાળ રાખે , એનાં કુટુંબનું ભરણ પોષણ કરે !
બસ , બધું જ વ્યવસ્થિત ! સરસ ! સુંદર !
સ્ત્રીઓને દેવી સમાન ગણવામાં આવે – યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજ્યન્તે , રમન્તે તત્ર દેવતાઃ!
રાજાઓમાં ક્યારેક કોઈ એવો રાજા આવે જે પ્રજાનું કલ્યાણ કરવામાં આળસ કરે , તો ઋષિ મંડળ રાજાને સલાહ આપે , ને રાજાએ તે સ્વીકારવી પડે . સ્ત્રીઓનું ગૌરવ જળવાય અને માતા સ્વરૂપે એનું પૂજન થાય .
બાળકોના ઉછેર માટે પણ સ્પષ્ટ વિચાર : લાલયેત પંચ વર્ષાણિ, દશ વર્ષાણિ તાડયેત , પ્રાપ્તે તું સોડશે વર્ષે , પુત્રમ મિત્રમ સમ આચરેત !
પણ આ બધું જ કાળના પ્રવાહમાં ધીમે ધીમે બદલાવ માંડ્યું !
ધીમે ધીમે વેપાર કરવા આવતાં પરદેશીઓને બદલે હવે દેશ પચાવી પાડવાના ઈરાદાથી લૂંટારાઓ આવવા મંડ્યા !
આપણી સંસ્કૃતિ તો કહે :
પર દુઃખખે ઉપકાર કરો ; અને – પરધન નવ ઝાલો હાથ રે !
પીડ પરાઈ જાણો અને પર સ્ત્રી ને માતા સમાન ગણો ! કેટલા ઉમદા વિચારો !
પણ , દશમી અને અગિયારમી સદીથી દેશમાં ઉત્તર દિશાથી આવનાર લોકો એમ ભણી ગણીને કે વહેપાર કરીને પાછા જનારાં નહોતાં. એ તો લૂંટ કરવા આવેલાં. એ લોકોએ બળજબરીથી દેશની પ્રજાનું ધર્મ પરિવર્તન કરવા માંડ્યું . સ્ત્રીઓને બળજબરીથી પોતાના જનાન ખાનામાં રાખી અને લોકોને ગુલામ બનાવવા માંડ્યાં.
જે સઁસ્કૃતિ ‘જીવો અને જીવવા દો’ એમ વિચારતી હતી તેમાં ઋષિ મુનિઓ આ બીજી બાજુનો વિચાર કરવાનું ભૂલી ગયાં હતાં !
ધર્માન્ધ વિધર્મી હુમલાઓ સામે ટકી શકવાનું આપણી પાસે બળ જ ક્યાં હતું ?
આપણે ત્યાં ભગવાન બુદ્ધ અને મહાવીર જેવા સંતો થઇ ગયાં જેમણે બૌદ્ધ ધર્મ અને જૈન ધર્મની સ્થાપના કરી હતી , જેઓએ એ શાંતિ સંદેશ વિશ્વમાં પહોંચાડવા સંઘ મોકલ્યાં હતાં . હિન્દૂ ધર્મની નબળીઓમાંથી ઉભા થયેલ એ બે ધર્મ દેશમાં જ ઉત્પન્ન થયેલ છતાં એ સમયે પણ દેશની એકતા ટકી રહી હતી .
પણ , અગિયારમી સદીથી શરુ થયેલ હુમલાઓમાં દેશ હચમચી રહ્યો હતો .
પણ , પાંચસો વર્ષ સુધી એ હુમલાઓ અને તેમાંથી મોગલ સામ્રાજ્ય સ્થપાયું ; જો કે તેમ છતાં સમગ્ર ભારત વર્ષ ગુલામ બન્યું નહોતું ..
આજે ચારે તરફ દેશની ૭૫મી વર્ષગાંઠની ઉજવણીઓ થઇ રહી છે ત્યારે યાદ કરીએ કે કેવી કફોડી પરિસ્થિતિમાંથી દેશ પસાર થયો હતો !
“ પણ , જે થઇ ગયું છે તેને વાગોળવાનો શો અર્થ ?” તમે પૂછશો . તમે કહેશો કે ડાહ્યા માણસો કહી ગયાં છે કે ગતમ ન શોચન્તિ ! ગઈ ગુજરી તો બ્રાહ્મણેય ના વાંચે . આપણે ભૂતકાળને તો બદલી શકવાના નથી , તો તેની પાછળ સમય વેડફવાનું શું કામ છે ?”
ઈતિહાસનું પણ મહત્વ છે . આપણા ભૂતકાળ રૂપી પાયા ઉપર તો ભવિષ્યની ઇમારત ચણાય છે !
જે ભૂલ આપણે ભૂતકાળમાં કરી તે ફરીથી ના કરીએ એટલે ઇતિહાસ જાણવો જરૂરી છે .
હા , બ્રિટિશ સત્તા હેઠળ આપણે બસ્સો વર્ષ ગુલામ રહ્યાં – એનાં પાયામાં શું હતું ? આપણી ભલમાનશાઈ અથવા તો આપણી જ મૂર્ખાઈ !
નહીં તો અવળો મોટો દેશ ગુલામ બને કેવી રીતે ? અને તે પણ મુઠ્ઠી ભર પરદેશીઓના હાથે ? ચાલો જરા વિચારીએ .
આપણાં આંગણિયા પૂછીને વિશ્વભરમાંથી લોકો આવતાં હતાં .
એ રીતે સોળમી સદીમાં અંગ્રેજો પણ આવ્યાં..
બ્રિટન ( ઈંગ્લેન્ડથી ) વેપાર કરવા એક ગ્રુપ આવ્યું ભારતમાં .
ઇંગ્લેન્ડમાંથી એ જ અરસામાં એક ગ્રુપ અમેરિકા ગયેલું . એ લોકોને ઇંગ્લેન્ડના રાજાની જો હુકમી ગમતી નહોતી એટલે એ સૌ નવા શોધાયેલ દેશ અમેરિકામાં ગયાં .
પણ , જેમ આપણે અહીં અમેરિકામાં રહીએ છીએ છતાં માતૃભૂમિ ભારતનું આકર્ષણ રહે છે એ જ રીતે એ અમેરિકન અંગ્રેજોને પણ પોતાના દેશનું મમત્વ હતું . અમેરિકાથી સારી સારી ચીજ વસ્તુઓ ઇંગ્લેન્ડ મોકલાવે… અને ઇંગ્લેન્ડના રાજાએ અમેરિકા ઉપર પોતાનું પ્રભુત્વ સ્થાપી દીધું હતું . જો કે સો દોઢસો વર્ષ બાદ , અમેરિકાની પ્રજાએ બળવો કર્યો : અમે તમને ટેક્સ નહીં આપીએ , અમારું પ્રતિનિધિત્વ ઈંગ્લેન્ડમાં જો નહીં હોય તો !!
અમેરિકાના લોકોએ યુદ્ધ કર્યું અને 1776માં અમેરિકા ઇંગ્લેન્ડ સાથેના યુદ્ધમાં જીત્યું .
અમેરિકા સ્વતંત્ર દેશ બન્યો !!
વાહ ! ઇંગ્લેન્ડની રાજ સત્તા, જે સમગ્ર વિશ્વમાં પોતાનો પગ જમાવી રહી હતી , એ , અમેરિકા સામે ફાવી શકી નહીં .
પણ , ત્યારે , ભારતમાં શું થઇ રહ્યું હતું ?
દેશમાં સોળમી સદીમાં દિલ્હીમાં જહાંગીરનું રાજ હતું . ઇંગ્લેન્ડની ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીએ વહેપાર કરવાની પરવાનગી માંગી .
એ સમયે દેશમાં ફ્રેન્ચ લોકો , પોર્ટુગીઝ લોકો , ડચ અને સ્વીડિશ લોકો બધાં માન પાન સાથે વેપાર કરતાં હતાં . પશ્ચિમમાં સુરતમાં , પૂર્વમાં કલકત્તા અને દક્ષિણમાં મદ્રાસ એમ ધીમે ધીમે કમ્પનીએ જમાવટ કરી લીધી . આપણે લોકો સુતરું કાપડ , રેશમી જાજમ , મસાલા , ખાંડ વગેરે વેચીએ અને બદલામાં ચાંદીના સિક્કા મેળવીએ !
દેશ સમૃદ્ધ હતો , સામાન્ય પ્રજાએ મુસ્લિમ સત્તા સામે સમજૂતી કરી લીધી હતી :
ચિત્ત તું શીદ ને ચિંતા કરે , કૃષ્ણે કરવું હોય તે કરે !
સાથે આપણે આપણા નસીબને દોષ આપવા મંડ્યો : હશે , આ ગયાં જન્મના પાપનું ફળ છે … ચાલો પાપનું પ્રાયશ્ચિત કરીએ ; યજ્ઞો કરીએ , અપવાસ અને એકટાણાં કરીએ , બકરીનો બળી ચઢાવીએ અને નાળિયેર વધેરીએ … વગેરે વગેરે ક્રિયા કાંડથી સન્તોષ લેવા મંડ્યો !! જહાંગીર પછી એનો પુત્ર શાહ જહાં ગાદીએ આવ્યો. ( જેણે તાજ મહેલ બંધાવ્યો ) અને તેનો દીકરો ઔરંગઝેબ ગાદીએ આવ્યો ત્યાં સુધીમાં દેશ પાયમાલ થઇ ગયો !

ઇંગ્લેન્ડના રાજાએ ૧૭૦૮ સુધીમાં આ ફૂલી ફાલી કમ્પની પોતાને હસ્તક લઇ લીધી . હવે આ લોકોની સત્તા વધી ગઈ .
યુદ્ધો થયાં અને પરદેશી બીજી પ્ર્જાઓને હરાવીને અંગ્રેજો સત્તાએ આવ્યાં !!!
ને આપણે શું કરતાં રહ્યાં ? પરદેશીઓ તો આપણી આ સ્થિતપ્રજ્ઞતા જોઈને ચકિત થઇ ગયાં હશે ને ?
આપણાં દેશનો ઇતિહાસ એટલો કરુણ છે , એટલો વિચિત્ર છે કે સારી સઁસ્કૃતિની જાણે કે મજાક હોય તેમ લાગે !
એક વખત કુંભ મેળામાં ૪૦ લાખ લોકો ભેગાં થયેલાં ત્યારે એક અંગ્રેજ સેનાપતિએ તેના ઉપરીને કહ્યું ; “ આટલાં બધાં લોકોને અહીં એક સ્થળે ભેગાં થવા માટેની પરવાનગી આપીને આપે ભૂલ કરી છે . આ બધાં ભેગાં થઈને જો આપણી ઉપર હુમલો કરશે તો ?”
અને ઇતિહાસમાં લખ્યું છે કે પેલા સેનાપતિએ વ્યંગ કરતાં કહ્યું હતું : “ તમે એની ચિંતા તો છોડી જ દો . એ લોકો નદીમાં ડૂબકીઓ મારશે , ઉભા રહીને કાંઈક પાણી ઢોળશે , પણ એ લોકોને સંગઠિત થવાનો વિચાર જ નહીં આવે ; એ લોકો પોતાના આત્માના સુખની ચિંતા કરે તેવી પ્રજા છે !!!”
કેટલું ભયન્કર અપમાન આપણી સંસ્કૃતિનું ! પણ , આ પણ સિક્કાની જ એક બાજુ છે ને ?
ને પછી શું થયું ?
એ વાત આવતે અંકે

એક સિક્કો બે બાજુ : 25) હરખ હવે તું હિન્દુસ્તાન !

હમણાં એક ગ્રુપની પિકનિકમાં અંતાક્ષરીના કાર્યક્રમમાં એક વડીલે આ પંક્તિઓ ઉચ્ચારી ;
દેખ બિચારી બકરીનો પણ કોઈ ન જાતાં પકડે કાન,
એ ઉપકાર ગણી ઈશ્વરનો , હરખ હવે તું હિન્દુસ્તાન
અને દિલ માતૃભૂમિના ઇતિહાસમાં સરી પડ્યું : શું સાચે જ એવો સમય આવ્યો હતો જયારે હિન્દુસ્તાન એટલું નિર્ભય હતું ? શું એવો સમય હતો કે જયારે પ્રજા તો શું પણ ગરીબ બકરી ને પણ જરા પણ ભય નહોતો ?
આપણાં અર્વાચીન કવિ દલપતરામની આ પંક્તિઓ છે .
હા , ૧૮૨૦માં જન્મેલ દલપતરામ નવા વિચારવાળા – સુધારક સ્વભાવના હતા . એમના પિતાજી ચુસ્ત વેદાંતી હતા એટલે ખુબ જ પ્રતિભાશાળી , નૂતન વિચારણા ધરાવતા દલપતરામે માત્ર ૧૨ વર્ષની ઉંમરે ઘર છોડ્યું અને એક સાધુ સાથે ચાલી નીકળ્યા .. અને પાછળથી એ નવા વિચાર ધરાવતા સ્વામિનારાયણ સમ્પ્રદાય અને અંગ્રેજોના સહવાસમાં આવ્યા. આ એ સમય હતો કે જયારે છોકરીઓને દૂધ પીતી કરવામાં આવતી , વિધવા છોકરીઓને ફરજિયા સતી કરીને જીવતી બાળી નાખવામાં આવતી , શિક્ષણ જેવું કાંઈજ ન હોતું અને અંધ શ્રદ્ધામાં સમગ્ર દેશ ડૂબેલો હતો ..હા , તેવા સમયે નવા વિચારના દલપતરામે શરૂઆતમાં વ્રજ ભાષામાં લખવાનું શરૂ કર્યું કારણકે એ સમયે ગુજરાતી ભાષાની કોઈ જ કિંમત નહોતી..
તો , દલપતરામને માતૃ ભાષા ગુજરાતીનું ગૌરવ વધારવા માટે પ્રેરણા આપનાર કોણ હતું , એ તમને ખાબ છે ?
અમદાવાદમાં એ સમયે બ્રિટિશ વહીવટી અમલદાર જેમ્સ એલેક્ઝાન્ડર ફોર્બસની નિમણુંક થઇ હતી , જે દલપતરામના મિત્ર હતા . એમણે દલપતરામને તેમની માતૃ ભાષામાં લખવા પ્રેરણા આપી . પોતે પણ ગુજરાતી શીખ્યા અને ગુજરાતી વર્નાક્યુલર સોસાયટીની સ્થાપના કરી જેમાં દલપતરામન સહ સ્થાપક બન્યા !( ૧૮૪૮ ) હાલમાં એ ગુજરાત વિદ્યા સભા નામે ઓળખાય છે . તેઓએ બુદ્ધિ પ્રકાશ મેગેઝીન પણ શરૂ કર્યું .
સૌરાષ્ટ્રમાં જન્મેલા અને અમદાવાદ ને કર્મ ભૂમિ બનાવનાર કવિ દલપતરામ ડાહ્યાભાઈ ત્રવાડી અને સુરતમાં જન્મેલ કવિ નર્મદ (૧૮૩૩ નર્મદાશંકર દવે ) એ જ સમય ગાળામાં અને સમાજ સુધારક , છતાં ભિન્ન વિચારસરણી ધરાવતા બે કવિઓ હતા .. નર્મદે પણ ‘ડાંડિયો’ નામનું પખવાડિક સામાયિક શરૂ કર્યું હતું , અને ગુજરાતી ભાષાનું ગૌરવ વધારવા પ્રતિજ્ઞા કરી હતી : “ જ્યાં સુધી ગુજરાતી ભાષાને ગૌરવ નહીં અપાવું ત્યાં સુધી માથે પાઘડી નહિ પહેરું ! એમણે કહ્યું એટલું જ નહીં , વિધવા વિવાહની હિમાયત કરતા નર્મદે વિધવા સ્ત્રીને આશરો પણ આપ્યો હતો . એમની સામાજિક આધુનિકતાને લીધે બ્રાહ્મણ જાતિએ એમને થોડો સમય નાત બહાર મૂક્યા હતા . ને આર્ય સમાજના સ્થાપક દયાનંદ સરસ્વતીને પણ એ એ જ અરસામાં મળેલ.
આ બંને ગુજરાતી સાહિત્યયના ઓગણીસમી સદીના સુધારાવાદી સાહિત્યકારો , બન્ને માં ઘણી સામ્યતા અને છતાં બંને ભિન્ન ભિન્ન વિચારધારા ધરાવતા હતા . નર્મદ અંગ્રેજ વહીવટકારોની વિરુદ્ધમાં હતા . એક વખત મુંબઈમાં આ બે કવિઓ વચ્ચે મુલાકાત થયેલ જેને સમાચાર પત્રોએ ડિબેટ – ચર્ચા સભાને જાણે કે ઝગડા સભા જેવું ચિત્રણ કરેલું .
પણ સિક્કાની આ તો માત્ર એક બાજુ જ છે . એની બીજી બાજુ તો છે એ સમયનું રાજ તંત્ર .
દલપતરામે તો ફોર્બ્સ અને અન્ય અંગ્રેજો સાથેની મૈત્રીને લીધે લખી દીધું :
દેખ બિચારી બકરીનો પણ કોઈ ન જાતાં પકડે કાન,
એ ઉપકાર ગણી ઈશ્વરનો , હરખ હવે તું હિન્દુસ્તાન .. પણ શું સાચે જ આપણા દેશમાં એવું “ હરખાવા જેવું સુંદર શાશન હતું ખરું ?
શું અંગ્રેજો દેશને , દેશની જનતા અને જમીનને પ્રેમથી રાખતાં હતાં ખરાં?
એક સિક્કો : એની બે બાજુ એ કોલમમાં આપણી માતૃભૂમિના ઇતિહાસ તરફ પણ નજર કરવાની તક લઉં છું ..
જે દેશની જાહોજલાલી સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ હતી , જ્યાં ગરમ મસાલા , ખનીજ તત્વો , કિંમતી હીરા માણેક વગેરે પુષ્કળ પ્રમાણમાં મળતાં હતાં અને વિશ્વભરમાં તેની નિકાસ થતી હતી , જ્યાં વિશ્વની સૌથી મોટી તક્ષશિલા જેવી વિદ્યાપીઠ આવેલી હતી જ્યાં સાહીઠ હજ્જરથી પણ વધારે વિદ્યાર્થીઓ ભણવા આવતાં હતાં , જ્યાં જીવો અને જીવવા દો ની દિવ્ય ભાવના હતી , જ્યાં નરસિંહ મહેતા જેવાએ ત્રણસો વર્ષ પૂર્વે ( ચૌદમી સદીમાં ) લખ્યું હતું : આપણે આપણો ધર્મ સાંભળવો , કર્મ નો મર્મ લેવો વિચારી ..બસ , પ્રેમથી , આદરથી , મનુષ્ય દેહને અનુરૂપ સુંદર જીવન જીવવું’ એવો ઋષિ મુનિઓએ બોધ આપ્યો હતો , ત્યાં , શું એવું દિવ્ય રાજ્ય હતું ખરું કે જેને લીધે દલપતરામને એ અંગ્રેજી શાસનના ગુણ ગાન ગાવાનું મન થયું ?
પ્રિય વાચક મિત્રો , આ સિક્કાની બીજી બાજુ અનેક રીતે તપાસી શકાય .
આપણે અંગ્રેજ શાસન વિષે ઘણું ઘણું સારું ભણ્યાં છીએ . અંગ્રેજોએ આપણા દેશ પર બસ્સો વર્ષ રાજ્ય કર્યું . એમણે ઘણું ઘણું સારું કર્યું છે , આપણા દેશમાં જો અંગ્રેજી શિક્ષણ ના હોત તો આજે આપણે જે પ્રગતિ કરી છે તે શક્ય નહોતી .
અંગ્રેજોએ આવી ને સૌથી સારું કામ કર્યું તે રેલ વે શરુ કરી તે છે . સમગ્ર દેશને રેલ વે દ્વારા એક કર્યો .પણ , જુઓ , એનાથી માલ ઝડપથી સ્થાનાંતર કરી શકે ! તેથી દેશનું ખનીજ ધન પરદેશ- યુરોપના દેશોમાં બંદરેથી દરિયા માર્ગે મોકલવાનું સરળ પડે , એટલે ! જે રીતે અંગ્રેજોએ દેશને લૂંટ્યો છે તે એમની અગાઉ આવેલ મુસ્લિમ શાસકોથી સૌ અલગ રીત હતી .
દેશમાંથી સોના ચાંદીની લૂંટ સાથે ધર્મ પરિવર્તન કરાવતા મુસ્લિમ શાસકોથી આ અંગ્રેજ રાજ્યાધિકારીઓ જુદા હતાં ..ને એટલે જ તો આપણા ગુજરાત જેવડો નાનકડો દેશ ઇંગ્લેન્ડ ત્યારે સમગ્ર વિશ્વ પર રાજ્ય કરી શક્યો !
જો કે એ રાજનીતિ અમેરિકા સામે ઝાઝું ચાલી નહીં . અમેરિકાની પ્રજાએ બળવો કર્યો અને ઇંગ્લેન્ડની રાણીને કહી દીધું ; “ જો રાજનીતિમાં અમારો અવાજ નહીં તો અમારા કરવેરા પણ નહીં .” અમેરિકાની પ્રજાએ સંગઠિત થઈને ઇંગ્લેન્ડના શાસન સામે વિરોધ કર્યો . યુદ્ધ થયું અને અમેરિકા સ્વતંત્ર દેશ બન્યો (૧૭૭૬ ) .. પણ , આપણા દેશની વાતતો સૌથી ન્યારી અને શરમ જનક છે .
છછૂંદર માટે કહેવાયું છે કે તે માણસને ફૂંકી ફૂંકીને કરડે છે . એટલે કે એનું કરડવું આપણને જણાતું નથી ! અંગ્રેજોએ પણ દેશના શાસન માટે જરૂરી વ્યવસ્થાઓ ઉભી કરી .. યુનિવર્સીટીમાં શિક્ષણ લીધેલ સ્નાતક ત્યાર પછી દેશ માટે જ કામ કરે ને? દેશની કોર્ટ કચેરીઓમાં સર્વોચ્ચ નહીં પણ તેનાથી બીજા સ્થાને કામ કરવા આ ભણેલ વર્ગ કામમાં આવ્યો . ઉચ્ચ સ્થાને એકાદ અંગ્રેજ અમલદારને મૂકી , એની નીચે આ ભણેલ લોકો કામ કરે તેથી રાજ્ય વ્યવસ્થા પણ જળવાઈ રહે !
જો કે , તમે પૂછશો , કે અંગ્રેજો આપણા દેશમાં પગ પેસારો કરી શક્યાં ત્યારે જ તો આપણો દેશ ગુલામ બન્યો ને ?
મુઠી ભર અંગ્રેજો સામે કરોડોની વસ્તી ધરાવતો આપણો દેશ હાર્યો કેવી રીતે ?
આ એક એવા સિક્કાની આપણે વાત કરીએ છીએ કે એને માત્ર બે બાજુ નહીં , અનેક બાજુઓ છે . કરોડો લોકોની વસ્તી ધરાવતો દેશ ગુલામ બનીને સદીઓ સુધી સબડતો રહ્યો ? કેમ ? કેવી રીતે ? શા માટે ?
પણ આ બધી બાજુઓને અત્યારે ઉખેળવાનો શો અર્થ ?- તમે પૂછશો . ગતમ ન શોચન્તિ ! જે બની ગયું છે તેની પાછળ વ્યર્થ સમય બરબાદ કરવાનું કારણ શું ?
કારણ સરળ છે : કેન્સર થયું હોય તો એની ટ્રીટમેન્ટ શરુ કરીએ , સાથે સાથે કારણની પણ તપાસ કરીએ , જે થી કરીને ભવિષ્યમાં ફરીથી એવી ભૂલ કરતાં અટકીએ .
આપણે ત્યાં દશમી સદીથી ( છેલ્લા હાજર વર્ષથી ) પરદેશીઓના આક્રમણો શરુ થયાં. તે પહેલાં – આજથી લગભગ બે હાજર વર્ષ પૂર્વે – એલેઝાન્ડર – ગ્રીસથી ચઢી આવ્યો હતો . પણ ચાણક્યની ચાણક્ય નીતિને લીધે એ ફાવી શક્યો નહીં ! નહિ તો બે હાજર વર્ષ પહેલાં જ આપણે ગુલામ બની ગયાં હોત !
પણ , સિક્કાની પહેલી બાજુનો અભ્યાસ થોડા ઊંડાણથી કરીશું આપણે આવતે અઠવાડીએ .. કોઈએ સાચું જ કહ્યું છે કે ઇતિહાસના એક પાના પાછળ સો પાનાંનું તર્કશાસ્ત્ર છુપાયેલ છે !
શક્ય છે કે આવી રહેલ આ એકવીસમી સદીમાં ભવિષ્યની પેઢીને આ જ્ઞાન કદાચ ઉપયોગી થઇ પડે …. ને નૂતન ઇતિહાસ રચવાની પ્રેરણા મળે !

એક સિક્કો બે બાજુ : 24) એક પ્રાર્થના બે રીત !


આ કોરોના સમયમાં સ્થગિત થયેલ જન જીવન હવે ફરીથી શરૂ થઇ જશે . વડીલ વર્ગ જેની કાગ ડોળે રાહ જોઈ રહ્યો છે તે છે આપણાં મંદિરો ! શનિ રવિ સિનિયર મિત્રોથી જીવંત રહેતાં મંદિરો હવે ફરીથી ધમધમી ઉઠશે ! સિનિયર મિત્રોને જીવન બક્ષતાં મંદિરો- એમાં બિરાજતી મૂર્તિઓ પણ હવે સૌની આવન જાવનથી ભક્તોનાં ધરાવેલ ફળ ફૂલ નૈવેદ્યથી જીવન્ત લાગશે ! ને તેમાંયે ભક્તિ રસની પરાકાષ્ઠા આવે રવિવારે !
મને યાદ આવે છે રવિવારની સાંજ ! ધાંધલ ધમાલ અને ઘોંઘાટ ગર્દી!
જો કે , સાચું કહું ? જો આ બધું ના હોય , ને મંદિરો બધાં શાંત હોય , બધું જ વ્યવસ્થિત હોય , બહાર બુટ ચંપલ બધાં લાઈન બદ્ધ ગોઠવેલાં હોય , બાથરૂમમો બધી ચોખ્ખી અને સુઘડ હોય , ચારે તરફ અને માત્ર શાંતિ જ -નિરવ શાંતિ જ હોય, બધાં હાથમાં માળા લઈને બંધ આંખે ભક્તિ કરતાં હોય તો આપણને પણ કૈક અજુગતું લાગે , ખરું ને ?
આપણે ત્યાં મંદિરો અનેક તબક્કે કામ કરે છે :
દેશમાં તો જરા બપોર ઢળે એટલે વડીલ વૃદ્ધ સમુદાય ઘરમાંથી નીકળીને મંદિર તરફ પ્રયાણ કરે . ત્યાં ઓટલે બેસે . નાનાં છોકરાંઓ પણ દાદા દાદી સાથે આંગળીએ વળગેલાં હોય ; એ સૌ ત્યાં દોડાદોડી ને પકડાપકડી કે સંતાકૂકડી ને છેવટે ઝગડાઝગડી કરે !
આ આપણું પ્રાર્થના સ્થળ ! ભગવાનને ભજવાનું સ્થળ સાથે બેબીસિટીંગ અને સોસ્યલ પ્લેટફોર્મ પણ થઇ જાય .
ને અહીં , પરદેશમાં તો એ સમય મેરેજ બ્યુરો , બિઝનેસ પ્રમોશન , જોબ સર્ચ વગેરેનું માધ્યમ પણ બને !
મંદિરમાં મહારાજને જે બોલવું હોય તે બોલે , આપણે તો જે કરવું હોય તે જ કરવાનું .
કોઈ ફૂલની માળા ( ભગવાન માટે જ, હોં ) બનાવતું હોય તો કોઈ નવી થયેલ ઓળખાણને સાચવવા એમનો ફોન નંબર ટપકાવતું હોય ; તો કોઈ ફોનના મેસેજ ચેક કરતું હોય !
ને પછી , આવે ભજન અને આરતી ટાણું ! બાળકોને તો આરતીનો ઘોંઘાટ બહુ ગમે ; એ સમયે બધાં જગ્યા પરથી ઊભાં થાય એટલે એ લોકોને ત્યાં જ સંતાકૂકડી ને થપ્પો રમવાની મઝા પડે ! જો કે , આપણાં ભગવાન પણ બધાં આપણાં જેવાં જ છે હોં! કાનુડાના તોફાનોની વાર્તાઓ અને વ્યાખ્યાનોથી તો આપણાં મંદિરોની કેટલીયે સભા જીવંત બની હશે !
પણ ,
દરેક સિક્કાને બીજી બાજુ હોય છે જ . એ રીતે , ભક્તિ ભાવ પ્રગટ કરવાની બીજી રીત – જોયેલી , તે વર્ષો પહેલાંના મારા અનુભવો અહીં યાદ આવે છે !
ત્યારે અમે આ દેશમાં હજુ નવાં જ આવેલાં. અમારાં ઘરની સામે એક સરસ મઝાનું ભવ્ય ચર્ચ હતું . નામ હતું સેન્ટ જ્હોન બાસ્કો ચર્ચ .દર રવિવારે લોકો ત્યાં સુંદર કપડાં પહેરીને પ્રાર્થના કરવા જાય . કાંઈક કુતુહલ અને નવું જાણવાની જીજ્ઞાશાથી અમેં પણ ત્યાં જવાનું શરુ કર્યું .. અંદરથી તો આ ચર્ચ ઘણું જ વિશાળ લાગ્યું . એની સ્ટેઇન ગ્લાસ વિન્ડો – રંગ બે રંગી કાચની દીવાલોમાંથી સૂર્ય કિરણો ચળાઈને અલૌકિક ભાવ ઉત્પન્ન કરતા હતા .. ક્યારેક બહાર સ્નો વર્ષા હોય , ત્યારે તો જાણે સદેહે કૈલાસ પર્વતમાં શિવજીની અનુભૂતિ થાય તેમ લાગે ! અને અદભુત શાંત વાતાવરણમાં સૌ હાથમાં રોઝરી ( માળા ) લઇ પ્રાર્થના કરે !
હું પણ આંખ બંધ કરીને ૐ નમઃ શિવાય ના જાપ જપું !
મેસ ( ચર્ચની સભા ) શરૂ થવાને વાર હોય ત્યારે ચર્ચમાં જો પચાસ માણસ પોતપોતાની જગ્યાએ બેસીને માળા કરતાં હોય તો પણ ગજબની શાંતિનો અનુભવ થાય !
મંદિરમાં જેમ બાલ સંસ્કાર વર્ગ હોય તેમ ત્યાં પણ બાળ વર્ગ હતા જેમાં અમારાં બાલમંદિરની ઉંમરનાં બંને બાળકો જાય.
જો કે ત્યાં ય દોડાદોડી કરવાની મનાઈ . ચર્ચમાં મોટેથી બોલાય નહીં . વાતો કરવા બહાર જવાનું . જેમ તેમ બેસાય નહીં . જેવાં તેવાં કપડાં પહેરીને ત્યાં અવાય નહીં . આ તો ભગવાનને મળવા જઈએ છીએ – ભગવાનના લાડકા પુત્ર જીસસ અને એમની માતા મેરીને ભલામણ કરવાની છે કે ભગવાન સુધી અમારો આ સંદેશો પહોંચાડજો . ત્યાં વ્યવસ્થિત રીતે જ જવાય ને ?
અને આપણે ત્યાં ભજનો ગવાય તેમ અહીં પણ ગાસ્પલ ગવાય . મારુ પ્રિય ગીત , મને આજે પણ યાદ છે :
He got the whole world in his hands ;
He got the itty bitty baby in his hands …

પ્રભુ ! એના હાથમાં આ સકલ વિશ્વ છે !
ને સાથે પિયાનો ઉપર મ્યુઝિક પણ હોય , પણ આ બધું જ સૌમ્ય , સુંદર અને સરસ લાગે ! મધુરું ભાસે ! જાણે કે કોઈ અગમ્ય શક્તિ સાથે તાદાત્મ્ય થતું હોય તેવી અનુભૂતિ થાય !
ને આપણે ત્યાં ?
આપણે ત્યાં ય સાક્ષાત્કાર થાય – મેં આગળ જણાવ્યું ને એમ – જયારે આરતી વેળાએ ઢોલ વાગે… બધાં મગ્ન બની ભાવ વિભોર થઇ નાચવા લાગે !આપણા ભગવાનને કદાચ આવું ગમતું હશે ; પણ બાળકોને તો બસ મઝા જ પડે !
ને આપણે ત્યાં આરતી પછી ચરણામૃત ને પ્રસાદ હોય , તેમ ચર્ચમાં કમ્યુનિયન નો વારો આવે !
પ્રિસ્ટ એક ડીશમાંથી બધાંને ક્રેકર કે બ્રેડ અને પ્યાલીમાં દ્રાક્ષનો જ્યુસ કે વાઈન ( દારૂ ) આપે .
જો કે આ કમ્યુનિયન મને ખુંચે , કારણ કે પ્રિસ્ટ કહે કે આ તોડેલી બ્રેડ એ જીસનું શરીર અને વાઈન એ એમનું લોહી છે .. પૂરું સમજ્યા વિના એક વખત મેં પેલો બ્રેડનો ટુકડો મારા મોઢામાં મુક્યો ; ને પ્રિસ્ટે એ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા ! ને એ ટુકડો ગળામાં જ અટવાઈ ગયો !! આપણે તો શાકાહારી છીએ ! મેં વિચાર્યું .
પછી એક વખત પ્રિસ્ટએ મને બાઇબલ ક્લાસમાં સમજાવ્યું કે જિસસે મૃત્યુ પહેલાની છેલ્લી રાત્રીએ એમના અનુયાયીઓ સાથે ભોજન લીધું ત્યારે શાંત્વના આપતા કહ્યું હતું કે તમે દુઃખ ના કરશો ; હું તમારી સાથે જ છું એમ સમજજો . આ બ્રેડ એ હું છું અને આ પીણું જે છે તે મારું લોહી છે એમ સમજ જો !
આપણો હિન્દૂ ધર્મ સનાતન ધર્મ છે . એમાં માત્ર કોઈ એક વ્યક્તિનું તત્વજ્ઞાન નથી , એ તો અનેક જ્ઞાની જનોના અનુભવ નિચોડનો અર્ક છે .
ઊંચા પહાડોની ઊંડી ગુફાઓમાં જઈને શાંતિથી સમાધિ લગાડનાર સંતો પણ અહીં છે અને ઢોલ ના નાદે પ્રભુ ખોજનાર સામાન્ય જન પણ અહીં છે ! સત્યની શોધમાં લોહીનું પાણી કરનાર સાધુઓ પણ છે અને બકરીના લોહીથી દેવી રીઝવનાર સમાજ પણ અહીં છે !
મંદિર હોય કે મસ્જિદ હોય કે ચર્ચ હોય ; કે જૈનોના અપસરા કે પારસીઓની અગિયારી ; માનવી માત્ર પોતાનાથી ઉપર કોઈ શક્તિ છે તેને સ્વીકારે છે , તેને પૂજે છે , તેની પાસે યાચના કરે છે . દરેકની રીત જુદી હોય છે , રિવાજ જુદા હોય છે , પણ અંતે તો એ શ્રદ્ધાથી કરેલી પ્રાર્થના જ છે !
પ્રાર્થના શબ્દમાં પ્ર- એટલે મૂળ , અને અર્થ એટલે ધન . ધનનો અર્થ થાય પૈસો , સંપત્તિ , ધાન્ય- અનાજ . વગેરે .
તમે શાકાહારી હો કે માંસાહારી : તમે આસ્તિક હો કે નાસ્તિક , તમે તમારી જાતને બહુ ભણેલ , જ્ઞાની સમજો છો કે અભણ – ગમાર : પ્રત્યેક વ્યક્તિની પ્રાર્થનાની રીત જુદી હોઈ શકે , પણ આખરે તો પામર માનવીની એક પરમ શક્તિ પ્રત્યેની પ્રેમથી કે ભયથી કરેલી એક અરજ એટલે પ્રાર્થના !

એક સિક્કો બે બાજુ : 23) ધર્મ અને ધર્મનો આભાસ !


તમે કહેશો કે એક સિક્કોની એક બાજુએ જો ધર્મ હોય તો બીજી બાજુએ અધર્મ હોવો જોઈએ ; પણ આ વળી કેવું શિર્ષક? સિક્કાની એક બાજુએ ધર્મ અને બીજી બાજુએ ધર્મનો આભાસ ? એ વળી શું ?
પણ મારી જ જેમ સદીઓ પહેલાં આપણા ગુજરાતી જ્ઞાની કવિ અખાએ પણ આવું જ કંઈ કહ્યું હતું , યાદ છે ?
અખાએ લખ્યું હતું :
એક માણસને એવી ટેવ , પથ્થર એટલાં પૂજે દેવ !
તુલસી દેખી તોડે પાન , પાણી દેખી કરે સ્નાન!
ને કોઈ જો આવી વાત સૂરજની કરે , તો સામે જઈ ચાંચ જ ધરે;
‘ અમારે આટલાં વર્ષ અંધારે ગયાં, ને તમે આવાં ડાહ્યાં ક્યાંથી થયાં?
હા , પ્રિય વાચક મિત્રો ; જ્ઞાની કવિ અખો જે સમજાવતા હતા તે હતી ધર્મ – માનવ ધર્મની વાત , અને એ દર્શાવતા હતા તે હતી ધર્મના આભાસની વાત !
હવે કોરોના મહામારી બાદ જીવન થોડું વ્યવસ્થિત થઇ રહ્યું છે ત્યારે , ઘણાં માણસો મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં મુકાયાં છે ત્યારે આપણો સાચો ધર્મ શું એવો પ્રશ્ન થાય !
જે તે ભગવાનની મૂર્તિઓને માત્ર હરિ ૐ હરિ ૐ કરીને પૂજવાથી કાંઈ ભગવાન પ્રસન્ન થતા નથી – આજે કોરોના મહામારીમાં ઘણાં કુટુંબો કપરી સ્થિતિમાં છે , તેમને તરછોડીને માત્ર માત્ર મૂર્તિઓની પૂજા કરવાથી ભગવાન પ્રસન્ન નથી થવાના .
પણ , આપણને શું એની સમજ છે ખરી ?
ઘણી વખત ધર્મને નામે માનવી ઘણું અધાર્મિક કાર્ય કરતો હોય છે .
આપણને જો ખબર હોય કે આ કાર્ય અધાર્મિક છે , તો આપણે એવું કાર્ય ના કરીએ . કહીએ , “ ભાઈ , અમે એવું અધાર્મિક , અમાનુષી કામ નહીં કરીએ !” કોઈના ઘરમાં ચોરી કરવી કે સ્ટોરમાંથી કોઈ ચીજ પૈસા આપ્યા વિના લઇ લેવી એ ખોટું કામ કહેવાય . અધાર્મિક કામ કહેવાય .
“ પણ સ્ટોરમાં કોઈ ચીજ પ્રમોશન માટે મફતમાં આપવામાં આવતી હોય તો તે શું અધાર્મિક પગલું કહેવાય ?” તમે પૂછશો .
મંદિરમાં ભગવાનની મૂર્તિ પર દૂધનો અભિષેક કરવો એમાં કાંઈ ખોટું નથી , પણ , કોઈ ગરીબ બાળક એ દૂધ પીવા પામે તો એ સાચો ધર્મ – માનવ ધર્મ કહેવાય ! અને ત્યારે , પેલો શિવલિંગ પર કરેલ દૂધનો અભિષેક એ માત્ર ધર્મનો આભાસ બની જાય .
શું ધર્મ છે અને શું અધર્મ કહેવાય એ માટેની મથામણમાંથી જન્મેલ છે ધર્મ આભાસ !
યુનાઇટે નેશન્સ – એમાં વિશ્વના દેશોએ ભેગા થઈને ‘અધર્મ’ ની વ્યાખ્યા બનાવવા પ્રયત્ન કર્યા છે પણ આજ સુધી એમને સફળતા મળી નથી ! ને એમાં એક શબ્દ ; “ આતંકવાદ” વિષે આ સૌ રાષ્ટ્રો એક વ્યાખ્યા બનાવવા મથી રહ્યા છે ; ‘આતંકવાદ એટલે શું ? કોને તમે આતંકવાદ કહેશો , અને કોને સ્વર રાષ્ટ્રની રક્ષાર્થે કરેલ હુમલો કહેશો ? વળી હુમલો એટલે શું ?વગેરે વગેરે શબ્દોમાં એ સૌ હજુયે લડતાં – ઝગડતાં – વાદવિવાદમાં પડ્યાં છે !
વિશ્વમાં હમણાં કોરોના મહામારીનો મોટો જંગ ખેલાઈ રહ્યો હતો . ધીમે ધીમે પરિસ્થિતિ કાબુમાં આવતી જાય છે , પણ જે થયું એના પરિણામો , એની હવે પછી થવાની સમાજ ઉપર , કુટુંબ ઉપર અને વ્યક્તિ ઉપરની અસર -વિષે ચર્ચાઓ થઇ રહી છે ..
એવી જ એક ચર્ચામાં અમારાં એક મિત્રે જણાવ્યું ; “ અમારાં કુટુંબમાં કોરોનમાં એક વ્યક્તિનું મૃત્યુ થયું . એમની અંતિમ ક્રિયામાં ( અંત્યેષ્ઠી) માટે આવેલ એમનાં સગાંને કોરોના થયો અને એમનું પણ આખરે , થોડા અઠવાડિયા બાદ મૃત્યું થયું .. સરકારે સખ્ત લોક ડાઉન જાહેર કરેલું ,પણ એ લોકોએ ગણકાર્યું નહોતું .. એ લોકો કહે મૃતાત્માને શાંતિ મળે એ માટે આટલી વિધિ તો કરવી જ પડે ..
ભારતમાં પરિસ્થિતિ હાથ બહાર થઇ ગઈ હતી , તે માટે ઘણાએ સરકારને જવાબદાર ગણી , પણ ; લગ્નોત્સવોમાં વરઘોડામાં જઈને પૂર જોશમાં નાચનાર સૌ એને પોતાનો ધર્મ સમજીને , પોતાની ફરજ સમજીને જ ત્યાં ગયાં હતાં ને ? લગ્ન પ્રસંગે વરઘોડો તો કાઢવો જ પડે . આ વિધિ તો કરવી જ પડે ! લગ્નમાં ગણેશ સ્થાપનમાં કન્યાના મામાએ તો હાજરી આપવી જ પડે , અને ફલાણાના મૃત્યું બાદ અમુક લોકોએ ગરુડ પુરાણ સાંભળવું જ પડે એમ કહેનારાઓ ,કોરોના ચારે તરફ ફેલાવવામાં ભાગીદાર બન્યાં છે . આને તમે ધર્મને નામે બજાવેલી ફરજ કહેશો કે ધર્મનો આભાસ ?
કોરોના મહામારીમાં ઘણાં કુટુંબોએ ઘરનું છત્ર ગુમાવ્યું . સરકારે સમજાવ્યું હતું કે જીવન જરૂરિયાતની ચીજ વસ્તુઓ સિવાય સામાજિક કારણોને લીધે બહાર નીકળવું નહીં . પણ ‘ આ જરૂરી છે ‘ એમ કહીને બિન જરૂરી કારણોસર લોકો બિન્દાસ સોસ્યલ ડિસ્ટેનશ – છ ફૂટની દુરી ભૂલીને , બહાર ફરતાં હતાં.. પરિણામે ઘણાં બાળકો માં કે બાપ વિનાનાં થઇ ગયાં ! શું એ લોકોને એવું કરવાની ઈચ્છા હતી ? ના , હરગીઝ નહીં ! પણ , સાચું સમજીને – એ તો જરૂરી છે એમ સમજીને -ખોટું પગલું લીધું !
આપણાં ભારત દેશનો ઇતિહાસ પણ આવાં જ ધર્મ આભાસોથી જ તો રચાયો છે !!
સાચું સમજીને ખોટું કરતાં રહેવું ! અને દુઃખ એ વાતનું છે કે જે લોકો સમજુ હતાં એને સાચું કરવા તરફ વળતાં હતાં એ લોકોને શિક્ષા પણ આ જ કહેવાતાં ધાર્મિક ‘પંચ- પરમેશ્વરો કરતાં રહ્યાં છે !
ગાંધીજી ૧૮ વર્ષની ઉંમરે ભણવા માટે પરદેશ ગયાં એટલે વૈષ્ણવ સમાજે એમને ન્યાત બહાર મૂક્યાં હતાં ! શું વિદ્યાભ્યાસ માટે દરિયો ઓળગવો એ ગુનો છે ? ના . આને છતાંયે , આ જાતનાં કહેવાતાં ધર્મ ને લીધે દેશનું ઘણું અહિત થયું છે .
રાજા રામમોહનરાયે વિધવાઓની સતી પ્રથા નાબૂદ કરવા ભેખ લીધો હતો પણ એમનો વિરોધ કરનારાઓ શું ઓછાં હતાં ?
સદીઓ પહેલાં જયારે દેશ પર પરદેશીઓના આક્મણ થવા માંડ્યાં ત્યારે તેમની સામે લડવા માટે માત્ર એક જ વર્ગ હતો : ક્ષત્રિય ! માત્ર ક્ષત્રિય પ્રજા જ લડવા જાય !! તો શું બીજાં બધાં હાથ જોડીને બેસી રહે?
હા ! બ્રાહ્મણો માત્ર પૂજા અને યજ્ઞો કરીને દેવોને આહવાહન આપે , કે હે ભગવાન હવે તું આવીને દુશમનને મારી નાંખ !!
ને આ બધું ધર્મને નામે થતું !! આ ધર્મનો આભાસ કહેવાય .
સાચો ધર્મ દોરા ધાગા કે યજ્ઞો કે આરતી ભજનોમાં નથી , નથી . હા , માનવીને શાંતિ માટે આ જાતનું મેડિટેશન , યોગ , ભજન કીર્તન વગેરે જરૂરી છે , પણ માત્ર તુલસી દેખી તોડે પાન, પાણી દેખી કરે સ્નાન – એમ અખાએ કહ્યું છે તેમ , આ બધાં ઉપકરણો સાચો ધર્મ નથી . જેમ કોરોના સામે લડવા એની પ્રતિકાર શક્તિ કેળવવી પડે છે , અને એ રસી દ્વારા – વેક્સિનેશન દ્વારા આવે છે , ત્યાં માત્ર યજ્ઞો કરવાથી કાંઈ કામ ના સરે , એ જ રીતે સાચો ધર્મ માત્ર મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠા કરવાથી નહીં , માનવ સેવાથી જ સાર્થક થાય છે ..
સિક્કાની આ બાજુ છે .. ધર્મ ને બીજી તરફ છે ધર્મનો આભાસ. !

એક સિક્કો બે બાજુ : 22) શિક્ષા અને ઇનામ !


હમણાં તાજેતરમાં એક વડીલે વાત વાતમાં પોતાના મનની વાત જણાવી .
કહે ; “ રેસ્ટોરન્ટમાં અમે ઓર્ડર આપીને રાહ જોતાં બેઠા હતાં પણ વેઈટર ઘણો મોડો આવ્યો અને તે પણ ઓર્ડર આપેલ તેનાથી કાંઈ જુદું જ બધું લઇ આવ્યો ! બરફવાળું ઠંડુ પાણી અને ઘી ચોપડેલી રોટલીઓ – જેની મનાઈ કરી હતી, એ બધું જ જેમ તેમ લઇને આવ્યો ! હવે તમે જ કહો કે એના માટે મેનેજરને બોલાવીને ફરિયાદ નોંધાવી જોઈએ કે નહીં ?” એ વડીલ મિત્રે હૈયા વરાળ ઠાલવતાં કહ્યું ;
“ વેઇટરોનેય મફતમાં ટીપ જોઈએ છે , ને ઓર્ડર પર ધ્યાન એવું નથી ! પણ આશ્ચર્યની વાત છે કે અમારાં ઘરનાં બધાં જ મારી વિરુદ્ધમાં થઇ ગયાં અને મને જ વઢવા માંડ્યાં! શો જમાનો આવ્યો છે ? સાચાને સાચુંય કહેવાતું નથી” એમણે કહ્યું .
ઘણી વખત એક જ પ્રસંગને તદ્દન જુદા અભિગમથી જોનારાં બે જૂથ હોઈ શકે છે .
જે વ્યક્તિનું કામ સૌને ખાવાનું આપવાનું છે , તે વેઈટર જો ભૂલ કરે તો એની સામે , એના માટે બળાપો વ્યક્ત કરવામાં કાંઈ વાંધો ના હોય , પણ કઈ રીતે એ વાત એના સુધી પહોંચાડીએ છીએ તે પણ મહત્વનું છે .
આપણું ખાવાનું એ જ તો લઈને આવવાનો છે ને ? એની સાથે ઝગડો કરશો તો એ કેવું ખાવાનું લઇ આવશે ? કાંઈ કહેવાય નહીં !
હાર્વર્ડ યુનિવર્સીટીનો એક સર્વે કહે છે તે મુજબ , લાંબા સમય સુધી ઘણું કામ કરીને થાકી જતા એમ્પ્લોયીને વઢવાથી કોઈ જ હેતુ નહીં સરે; ઉલ્ટાનું વાત બગડવા સંભવ છે ..ઘણી વખત રેસ્ટોરન્ટમાં માલિક વધારે નફો કરવાના ઈરાદાથી ઓછો સ્ટાફ રાખે ત્યારે વેઈટર ઉપર કામનો બોજો વધી જાય તે સ્વાભાવિક છે .
એ વડીલના કુટુંબી સભ્યે કહ્યું ; “ એને બદલે એ જ વ્યક્તિની પ્રશંશા કરીને જે કાર્ય એ કરી રહ્યો છે એને વધાવી લેવાથી ખાવામાં મીઠો સ્વાદ આવ્યો હોય . પણ દાદાએ ગુસ્સો કર્યો એટલે વાત વણસી !”
કોઈની ટીકા કરવી કે કોઈની પ્રશંશા કરવી એ એક જ ક્રિયાના બંને જુદા જુદા અભિગમ છે એટલે પરિણામ પણ જુદાં જુદાં જ આવવાનાને?
જેમ બાળકને શારીરિક શિક્ષા કરવાથી એના કુમળા મન પર અસર કરે છે અને લાંબા ગાળે એનો આત્મ વિશ્વાસ પણ ડગમગી શકે , એજ રીતે નકારાત્મક વલણથી સામેની વ્યક્તિ અંદરથી બળવો કરવા પ્રેરાય છે .
આજ કાલ શાળા કોલેજોમાં ગ્રેજ્યુએશનના કાર્યક્રમો ચારે બાજુએ થઇ રહ્યા છે ; વિદ્યાર્થી આટલાં બધાં વર્ષ ભણે પછી એની મહેનતનું બહુમાન કરવાનો પ્રસંગ એટલે ગ્રેજ્યુએશન પાર્ટી!
કેટલું જ્ઞાન લીધું , કયો ક્લાસ કે ગ્રેડ મળ્યા એનો મહિમા નહીં , માત્ર એણે મહેનત કરી તેનો મહિમા !
ગ્રેજ્યુએશનની ઉજવણીઓ એ જ તો દર્શાવે છે ! અમારો દીકરો કે દીકરી આટલું ભણ્યા એનો ઉત્સવ !
બાળકને પ્રોત્સાહન મળે એ માટેની ઉજવણી !
બાળમંદિરોમાં પણ હવે ગ્રેજ્યુએશન જેવી ઉજવણીઓ થાય છે : “અમારા વર્ગના ટોનીને ક્લાસમાં વાર્તા કહેતા આવડે છે એટલે એને આ સર્ટિફિકેટ આપવામાં આવે છે !”
“ અમારા વર્ગની શેફાલીને નર્સરી રાઈમ બાલ ગીત ગાતાં આવડે છે એટલે એને આ સર્ટિફિકેટ આપવામાં આવે છે ..
અમારા બાલમંદિરની સોનિયાને સુંદર સ્માઈલ આપવા બદલ , કે એ બી સી ડી ગાવા બદલ પ્રમાણ પત્ર આપવામાં આવે છે ..
વગેરે વગેરે સર્ટિફિકેટ આપીને નાનકડાં બાળકોને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે , જેથી એમનો આત્મવિશ્વાસ વધે , એમને નવું નવું શીખવાનો ઉત્સાહ થાય અને બાળક આનંદી બને !
જેમ નાનકડાં બાળકોને પ્રોત્સાહન આપીએ તે એમને ગમે છે એજ રીતે વેઇટર્સ અને અન્ય વિદ્યાર્થીઓને પણ એમને પ્રોત્સાહન આપીએ એ ગમે જ ને ? પ્રસંશા તો ભગવાનને ય પ્યારી છે !
ઓ ઈશ્વર ભજીએ તને , મોટું છે તુજ નામ !
ગુણ તારાં નિત ગાઈએ થાય અમારાં કામ !
દલપતરામે સાચું જ લખ્યું છે ને ?
“ પણ , તો શું જે રેસ્ટોરન્ટમાં જમવા ગયાં હોઈએ ને વેઈટર જે તે ખાવાનું લઇ આવે તોયે એને કાંઈ કહેવાનું નહિ ?” વડીલ દાદા પૂછશે !
“ કહેવાનું ; પણ જરા જુદી રીતે ! કાણાંને નવ કહીએ કાણો; કડવાં લાગે વેણ! હળવે રહીને પૂછીએ શીદને ખોયાં નેણ? વેઈટરને એના હાર્ડ વર્ક માટે – એની મહેનત માટે બિરદાવીએ ; ભાઈ તું કેટલી બધી મહેનત કરે છે ? બની શકે કે એ યુવાન એની કોલેજની ફી ભરવા માટે નોકરી કરતો હોય ; કદાચ પોતાનું ઘર માંડવા પૈસા ભેગાં કરતો હોય કે કદાચ નવી ગાડી ખરીદવા આ નોકરી કરતો હોય ! એની પરિસ્થિતિ સાથે અનુરૂપ થવાથી , અને પછી એને એની ભૂલ બતાવવાથી એક સર્જનાત્મક ટીકા થઇ શકે ! એને કહી શકાયું હોત કે જો ભાઈ તું કેટલા બધાં કલાકોથી સતત કામ કરે છે ! પણ હા , તું ભૂલમાં અમારા માટે બરફવાળું ઠંડુ પાણી લઇ આવ્યો છું ..”
માત્ર ટીકા નહીં – એમાંથી બહાર નીકળવાનો રસ્તો પણ બતાવી શકાય ! એને વઢવાથી તો વાત વધુ વણસશે ; અને ધાર્યું કામ કરાવી શકશો નહીં .
પોતાને થયેલ શિક્ષાને આશીર્વાદમાં બદલનાર વિરલાઓને આપણે જાણીએ છીએ . ગાંધીજીને અંગ્રેજોએ જયારે જયારે જેલમાં મૂક્યા ત્યારે ત્યારે ગાંધીજીએ કાંઈક નવું , સર્જનાત્મક પગલું લીધું છે ! સાઉથ આફ્રિકાની ભયન્કર કમરતોડ જેલમાં એ હતા ત્યારે એમણે આપણાં દક્ષિણ ભારતનાં તમિળ લોકોની તમિળ ભાષા શીખવા પ્રયત્ન કર્યો હતો. ગાંધીજીએ પોતાની આત્મકથામાં લખ્યું છે તેમ , “ સાઉથ આફ્રિકાની જેલમાં તમિળ અને મહારાષ્ટ્રની યરવડા જેલમાં ઉર્દુ શીખવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો .
એમણે ભગવદગીતાનો અભ્યાસ પણ કોઈ ટીકાને લીધે જ શરૂ કર્યો હતો .. અઢાર વર્ષની ઉંમરે જયારે રાજકોટથી એક શરમાળ, શાંત પ્રકૃતિનો છોકરો ઇંગ્લેન્ડ આવે છે ત્યારે પોતાના શાકાહારી ખોરાકને લીધે એ એવી એક મંડળીમાં જોડાઈ જાય છે જેનું નામ હતું થિયોસોફિકલ સોસાયટી . એ ગ્રુપમાં ઓલકોટ નામના બે ભાઈઓ સઁસ્કૃતમા લખાયેલ ભગવદ ગીતાનો અભ્યાસ કરતા હતા , સાથે એડવિન અરનોલ્ડનું અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર પણ હતું . એમણે આ મોહન ગાંધીને – એ ભારતીય હોવાથી ભગવદ ગીતા વિષે પૂછ્યું , પણ ગાંધીજીએ તો એનો જરાયે સઁસ્કૃત કે ગુજરાતી ભાષામાં શાસ્ત્રીય અભ્યાસ કર્યો નહોતો ! પેલા લોકોએ એમની ટીકા કરી . બે કડવાં શબ્દો પણ કહ્યા .એ ટીકાને ગંભીર રીતે સકારાત્મક અભિગમમાં બદલીને ગાંધીજીએ એનો અભ્યાસ શરૂ કર્યો ! એટલું જ નહીં , પછી તો વિશ્વના ધર્મો વિષે જાણવા પ્રયત્નો શરૂ કર્યા – બાઇબલનો પણ અભ્યાસ કર્યો .. અને સામાન્ય મોહનદાસ ગાંધી માંથી મહાત્મા ગાંધી બનવાનાં માર્ગ ખુલ્યા!
બસ , સિક્કાને બંને તરફથી જોવાનો અભિગમ કેળવીએ ; ટીકાને પણ આશીર્વાદમાં ફેરવાની શક્તિ આપણાં સૌમાં છુપાયેલી છે . દરેક વ્યક્તિ ઇતિહાસનું એક પાનું છે , એ પાનું સુંદર કે કુત્સિત બનાવવાની શક્તિ આપણાં સૌમાં છે ..ક્યાં અને કઈ બાજુથી પહોંચવું એ આપણે નક્કી કરવાનું છે ! અસ્તુ !

એક સિક્કો બે બાજુ : 21) ઈર્ષા કે પ્રગતિનો પડકાર ?


આજ મૈં ઉપર , આસમાં નીચે , આજ મૈં આગે જમાના હૈ પીછે !
એવા કોઈ ઉત્સાહ ઉમંગ અને આનંદ સાથે બે યુવતીઓ અમદાવાદથી સિત્તેર કિલોમીટર દૂર આવેલા નાનકડા ગામ તલોદ જવા ટ્રેનના ડબ્બામાં મુસાફરી કરી રહી હતી .ત્યાં બંનેને ગુજરાતી અને હિન્દી વિભાગમાં ખંડ સમયના પ્રાધ્યાપકની નોકરી મળી હતી . હજુ તો હમણાં જ તેઓને અમદાવાદના ભાષા ભવનમાંથી માસ્ટર્સની ડિગ્રી એનાયત થઇ હતી .
એ બંને પાસે એક એક બિસ્ત્રો હતો જેમાં ભાડે રાખેલ રૂમમાં સુવા માટેનું ગાદલું હતું .
તલોદ સ્ટેશ પર બીજા ડબ્બામાંથી પણ બે નવયુવાનો ઉતર્યા . આ બંને યુવતીઓને તો એમ થયું કે પેલા બંને યુવાનો આવીને એમને મદદ કરશે ; પણ એમણે તો સહજ રીતે પોતાનો સામાન ઝટપટ ઉતાર્યો અને ગર્વ સાથે પોતાનો સમાન લઈને આ યુવતીઓ પાસેથી પસાર થતા સીધો જ પ્રશ્ન આ છોકરીઓને પૂછ્યો ; “ કોલેજમાં જોબ મળી છે ને ? શી જરૂર છે તમારે છોકરીઓએ નોકરી કરવાની ? શાંતિથી ઘેર બેસીને ટ્યુશનો કરો ; નાહકની તમારી આ બે સીટ જે કોઈ જરૂરિયાત વાળાને મળત તે તમે લોકોએ લઇ લીધી !” એક યુવાને કહ્યું , “ હવે ઉંચકો આ બિસ્તરો જો તમારામાં તાકાત હોય તો !”
એ લોકો તો ચાલ્યા ગયા પણ એ બે યુવતીઓ ગુસ્સામાં રાતી પીળી થઇ રહી . યુનિવર્સીટીમાં સારા માર્ક્સ લાવવાની મહેનત એ બંને યુવતીઓએ એટલી જ કરી હતી જેટલી બીજા બધા યુવાનોએ કરી હશે . શું પોતાનું ભવિષ્ય બનવવાનો તેમને હક્ક નહોતો ? પરાણે , ઘણી મહેનતે બન્ને જણ અડધો માઈલ દૂર આવેલી ઓરડીએ પહોંચ્યાં. કદાચ પેલા બે યુવાનોની ઈર્ષા પણ થઇ હશે .
“ એ છોકરાઓ છે એટલે તેઓ આપણને આવું કહી ગયા ને ?”
થોડી વાર માટે આ નવી જગ્યાના થાક અને ઈર્ષાની આગમાં એ લોકો બળતાં રહ્યાં પણ પછી ગાંઠ વાળી કે એ બંને એ પુરી મહેનત કરીને સમાજને અને ખાસ તો પેલા પ્રાધ્યાપકોને બતાવી દેવું , બતાવી દેવું પોતાનું ખમીર , પોતાની હોંશિયારી, પોતાની તાકાત ..
ઈર્ષા હિ મન પાપિષ્ઠાં , નિત્ય ઉદ્વેગ કરી, નૃણામ,
અધર્મ બહુલા ચૈવ , વિના અગ્નિ દહતે નૃણામ !
અર્થાત ઈર્ષા જ મનમાં પાપ કરાવે છે , ઉદ્વેગ – વ્યાકુળતા – ચિંતાને લીધે ઘણી વાર અધર્મ થાય અને ઈર્ષા અગ્નિ વિના વ્યક્તિને બાળી મૂકે છે !
ઈર્ષા શામાંથી જન્મે છે ? શંકા , ભય અને ક્રોધમાંથી .
જયારે વ્યક્તિમાં આત્મવિશ્વાસનો અભાવ હોય અને એક પ્રકારનો પઝેસીવનેસનો ભાવ હોય તો ઈર્ષા કે અદેખાઈ ઉભાં થાય .
હા, પેલા બંને યુવાનોનો. ગુસ્સો કે ઘૃણા સાવ અસ્થાને નહોતા-એની પાછળ એક કારણ હતું !
વર્ષ હતું ૧૯૭૫નું . અને જુલાઈ મહિનાનો સમય હતો . કોલજ શરૂ થઇ ગઈ હતી . અને હજુ બાવીસ વર્ષ પણ હમણાં જ પૂરાં કરશે એવી આ બે યુવતીઓએ ઇન્ટરવ્યૂમાં જે ઉમેદવારોની સામે પોતાની ગુણવત્તા બતાવેલી એ પેલા બંને યુવાનોના મિત્રો હતા .. એક પ્રકારનો ઉપહાસ , ઉદાસીનતા અને ગુસ્સો એ લોકોમાં આ રીતે આવી જ ગયો હતો ..
હા , વાચક મિત્રો ! જીવનના જંગમાં ઘણા પડાવો આવતા હોય છે : એમાંનો આ એક વણનોંતર્યો ફણગો ફૂટ્યો હતો !
આખી જિંદગી જે સ્વપ્નાં સેવ્યાં હતાં , આખી જિંદગી સતત એક જ ઝંખના હતી – કોલેજમાં પ્રોફેસર બનવું : એ સ્વપ્નું કેટલી મુશ્કેલીઓ બાદ સાકાર થયું હતું ! પ્રોફેસરગીરી !
ભલે માત્ર પાર્ટ ટાઈમ – અઠવાડિયામાં ત્રણ દિવસની નોકરી હતી , પણ તે માટે નાનકડા ગામમાં રૂમ પણ રાખી હતી !અને વિદ્યાર્થીઓ માટે લેક્ચર્સ તૈયાર કરવા સતત મહેનત પણ કરી , પણ હવે આ બે સહ અધ્યાયીઓ અને તેને લીધે બીજાં પણ અન્ય અધ્યાપકોનો ખોફ જ વહેવો પડશે ? અમે વિચાર્યું ..
હા હું , ગીતા પાઠક અને મારી સખી તરુલત્તા તિવારી ; અમને ગુજરાતી અને હિન્દી વિભાગમાં અમારી સ્વપ્નમાં જોયેલ પ્રાધ્યાપકની નોકરી મળી હતી – અમદાવાદથી ઘણે દૂર અને અન્ય વાહન વ્યવહારનો અભાવ હોવાથી અમે અમારાં કુટુંબીજનોને સમજાવીને છેવટે રૂમ પણ રાખી , પણ આ ઈર્ષાના બીજને કેવી રીતે દબાવવું ?
ઈર્ષાને લીધે સારા સબંધો પણ તૂટી જઈ શકે છે . અને ક્યારેક નાનકડો એ તણખો આખું જંગલ પણ બાળી દે !
“ તું એવી પંચાતમાં પડવાનું મૂકીને , બસ , તારું જે ધ્યેય છે તેને વળગીને આગળ વધ !” મારા બાપુજીએ મને સમજાવ્યું ,”ઘણી વાર કેટલીક પરિસ્થિતિ આપણા હાથમાં નથી હોતી . જે પણ ભાઈઓને તમારી નોકરીથી વાંધો આવ્યો છે તેમને તો તમે બે બહેનો બદલી શકશો નહીં , પણ પ્રામાણિકતાથી જો તમે બંને બહેનો કાર્ય કરશો તો તમારું કામ જ તમારા વતી બોલશે ..” અમને અમારાં કુટુંબી જનોએ સમજાવ્યું .
ખરાબ વિચારોથી દૂર રહીને , સારી વ્યક્તિઓના સહવાસથી, ઈર્ષાના છાંટાઓથી દૂર રહી શકાય – પણ હા તમારી જાત સાથે પ્રામાણિક રહેવું જરૂરી છે ..” એમણે કહ્યું .
“ જો કે , કોઈ તમારી ઈર્ષા કરે એ મને વધારે ગમે ;” બાએ અમને જીવનનું વાસ્તવિક સત્ય સમજાવ્યું : “ કોઈ તમારી દયા ખાય તેને બદલે ઈર્ષા કરે એ વધારે સારું છે , કારણકે તમારી પાસે એવું કૈક છે જે તેઓ પણ ઝંખે છે ..” બાએ સમજાવ્યું .
પણ , વાચકમિત્રો , આ તો સત્ય હકિકત હતી; પછી આગળ શું બન્યું એ જાણવામાં તમને રસ હશે જ , બરાબર ને ?
તો , અમે એ નવી નોકરીમાં સફળ થવા કમર કસી . ઘણાંને અમારાં માટે ઘણી જાતની ઈર્ષા થતી હશે , પણ અમે કોઈની લીટી ભુંસવાને બદલે અમારી લીટી લાંબી કરવા કૃતનિશ્ચયી બન્યાં! વિદ્યાર્થીઓને ભાષા અને સાહિત્યનું જ્ઞાન આપવા ઉપરાંત અમે ઈતર પ્રવૃત્તિઓ પણ શીખવાડવાનું નક્કી કર્યું . થોડા જ સમયમાં દિવાળીનો તહેવાર આવતો હતો , અમે તલોદ કોલેજે ક્યારેય જોયો ના હોય તેવો સુંદર , સરસ પ્રોગ્રામ વિદ્યાર્થીઓ પાસે તૈયાર કરાવ્યો . ગુજરાતી વિભાગની છોકરીઓએ ગરબા ,અને હિન્દી વિભાગની વિદ્યાર્થીનીઓએ લાવણી નૃત્ય સાથે અમે બંને બેનપણીઓ ખુબ રસ લઈને સમૂહગીતો વગેરે સુંદર ગીતો પણ તૈયાર કરાવ્યાં.. અમદાવાદથી બધાં માટે ભાડે ડ્રેસ લઇ આવ્યાં અને પ્રોગ્રામ તો સરસ જ થયો , પણ સાથે સાથે જે નકારાત્મક ભાવ અમારાં તરફ હતો એ દૂર થઇ ગયો – અથવા તો અમે એ નકારાત્મક વાતાવરણથી ઉપર આવી ગયાં !
જીવનની શરૂઆતમાં જ એક મોટો પદાર્થપાઠ શીખવા મળ્યો : કિસીકે દીયે કી રોશની દેખ હૈરાન મત હો ;
દિયા તેરા ભી જલા, હવા કિસી એક કી તો નહીં !
કોઈની સફળતાથી તું હેરાન ના થા , પ્રયત્ન કર સફળતા તને પણ મળશે !
ઈર્ષા આગ સમાન છે , પણ , એ જ ઈર્ષાને એક નાનકડા દીવડામાં ઢાળીને પ્રગતિનું પગથિયું કેમ ના બનાવી શકાય ?
કોઈએ કાંઈક સારું કર્યું હોય તો એમાંથી શીખ લઈને આપણે પણ એવું સારું કામ કેમ કરી શકીએ નહીં ?
ક્યારેક કોઈ સુંદર સુડોળ , સપ્રમાણ શરીરની સ્ત્રીને જોઈને એની અદેખાઈ કરવાને બદલે એની જેમ કસરત કરવાની , એની જેમ સમતોલ આહાર ખાવાની , વજન કંટ્રોલમાં રાખવાની અને શરીરની સંભાળ રાખવાની પ્રેરણા લઇએ તો ઈર્ષા આપણને આશીર્વાદ સમ લાગે – કારણકે એને લીધે આપણને પ્રેરણા મળે છે !
શેક્સપિયરે હેમ્લેટમાં એને મોઢે જ બોલાવે છે ; Jealousy thy name is woman !“. અદેખાઈ! સ્ત્રીનું બીજું નામ છે !” જો કે , અદેખાઈ કે ઈર્ષા માત્ર સ્ત્રીમાં જ હોય છે એમ નથી , મનુષ્ય માત્રમાં હોવું સ્વાભાવિક છે , પણ એનો કેવી રીતે ઉપયોગ કરવો એ પ્રત્યેક વ્યક્તિના હાથની વાત છે !
કોઈ સારું કમાતું હોય , સારો પૈસો હોય , કે કોઈની પાસે સારો ધંધો હોય , સારી હેલ્થ હોય , કોઈ પાસે સૌંદર્ય હોય તો કોઈની સારી શારીરિક તાકાત હોય , કોઈ પાસે સરસ મઝાનું મિત્ર મંડળ હોય .. આ બધાની ઈર્ષા કરી શકાય – પણ માત્ર એટલા માટે જ ઈર્ષા કરવાની કે જેને લીધે આપણને પ્રગતિ કરવાનું મન થાય !
કોઈ શાણા માણસે સાચું જ કહ્યું છે કે તમારી જાતને કોઈની સાથે સરખાવવાનું બંધ કરો , તમને ખબર નથી એને જીવનમાં કેટલાં પ્રશ્ર્નો છે !
આપણે આપણી જાતને જોરથી કહી દઈએ : એ જીતશે એટલે હું હારું છું એવું નથી જ નથી ! Their win is not my loss! Their beauty ,money , or success is not my loss !
તો કોઈની પ્રગતિ જોઈને તેમની ઈર્ષા કરવાને બદલે તેમાંથી પ્રેરણા લેશોને ?
સિક્કાની આ પણ એક બીજી બાજુ છે ને ?

એક સિક્કો બે બાજુ :વાડી રે વાડી ! શું કહો છો દલા તરવાડી ?


નાનપણમાં – એટલેકે બાલમંદિરમાં અમે બાળકોએ એક નાટક કર્યું હતું : વાડી રે ભાઈ વાડી !
શું કહો છો દલા તરવાડી?
રીંગણાં લઉં કે બે ચાર ?
અરે ભાઈ , એમાં પૂછવાનું શું હોય ? લઇ લો ને દશ બાર !
હા , એ તો નાટક હતું ; વાડીના માલિકને પૂછ્યાં વિના રીંગણાં લેનારા દલા તરવાડી ની વાત હતી .
છાના માંના રીંગણાં લેવાની એમને ટેવ પડી ગઈ હતી !
હા , એ પોતે જ કહે છે તેમ ; “ કોઈની વાડી માંથી એમ માલિકને પૂછ્યાં વિના રીંગણાં લેવાય નહીં , એટલે વાડીને જ પૂછી ને પછી પોતે રીંગણાં લેવા જોઈએ . એટલે પોતે વાડીને પૂછીને રીંગણાં લેતા , પણ તોયે પછી તો એમને શિક્ષા થઇ !
બસ , એવી એક સાચુકલી વાત હમણાં અહીં બની ગઈ !
પણ , આપણે જાણીએ છીએ તેવા પરિણામથી સાવ જુદા જ અંત વાળી!
સિક્કાને બે બાજુ હોય છે , તો આ વાડી અને દલા તરવાડી ની વાર્તાને ય બીજી બાજુ હોઈ શકે , એનો તો મને ખ્યાલ જ નહોતો !
તો વાત માંડીને જ કહું ને ?
અમેરિકામાં ઉનાળાની મઝા જ કાંઈ ઓર હોય છે ; નિશાળોમાં રજા પડવા માંડે અને લોકો વેકેશન લેવાની તજવીજમાં હોય, પણ સુંદર હવામાનને લીધે લોક પ્રિય થયેલ કેલિફોર્નિયામાં તો ઉનાળો એટલે એક વધારાનો લાભ !
સુંદર અવનવાં ફળફળાદિ લગભગ વસંત ઋતુથી શરૂ થઇ જાય . અને ઉનાળામાં ઘણા બધાં ફળોની નવી ફસલ તૈયાર થાય ! એટલે લણણીની મઝા સૌથી વધુ અનેરી હોય ! માઈલોના માઈલો સુધી ફળ ફળાદીના ખેતરો અને વાડીઓ જોઈને દિલ ખુશ થઇ જાય !
એવી જ રીતે સૌનાં ઘરોની બહાર પણ અનેક પ્રકારનાં ફળ ફૂલ શાકભાજી થાય ..
આવી જ રીતે હમણાં અમારાં નેબરહૂડ બ્લોગમાં એક શાક ભાજી વિષયક ચર્ચાએ મારુ ધ્યાન ખેંચ્યું :
આમ તો અહીં સૌનાં ઘરની બહાર આગળ – પાછળ ફ્રૂટ્સ ટ્રી- ફળનાં વૃક્ષો હોય છે .પિચ, પેર, એવોકાડો અને સફરજન સાથે અંજીર અને બેરી – જુદા જુદા પ્રકારની બોર જેવી બેરી અને લગભગ દરેક ઘરમાં લીંબુ અને ઓરેન્જનાં એક બે ઝાડ હોય જ ! શાક ભાજી અને અમુક ઔષધિઓ – ફુદીનો , તુલસી – કે તુલસી જેવા દેખાતાં બેસિલના છોડ ઘરના પાછળના ભાગમાં નાનકડાં કૂંડાઓમાં કે ક્યારો કરીને વાવ્યાં હોય ! અને વાલોળ પાપડી જેવા શાકભાજીના વેલા ઘરની પાછળ વ્યવસ્થિત રીતે બાંધ્યા હોય! લટાર મારવા નીકળીએ અને જયારે એક એક વૃક્ષ ઉપર ચાલીસ પચાસ ઓરેન્જ – કે દાડમ કે જામફળ લાગેલા જોઈએ એટલે એ જોઈને જ જાણે કે દિલ ખુશ થઇ જાય !
પણ નેબરહૂડના બ્લોગ પર કોઈએ ચર્ચા માટે પ્રશ્ન મુક્યો હતો :
પ્રશ્ન હતો : “અમારાં ઘરનાં આંગણામાં અમે ઓરેન્જનાં બે નાનાં નાનાં ઝાડ વાવ્યા છે , ને કોઈ અજાણ બહેન આજ કાલ આવીને અમારાં ઝાડ પરથી અને કેટલીક નીચે પડેલી ઓરેન્જ- નારંગીઓ લઈ જાય છે.
અમારો પ્રશ્ન છે : તમે આને શું કહેશો ? અને અમારે એમની સાથે કેવું વર્તન કરવું જોઈએ ?
સ્વાભાવિક રીતે જ મારું મંતવ્ય હતું – જે કદાચ ઘણાં વાચક મિત્રોનું પણ હશે : “ આવી રીતે મકાન માલિકને પૂછ્યાં વિના કોઈના આંગણામાંથી , કોઈના ઝાડ પરથી ફ્રૂટ્સ લઇ શકાય નહીં . આંગણામાં , નીચે પડેલ ફળ પણ લઇ શકાય નહીં , એ ચોરી કરી કહેવાય ! સીધી ને સરળ વાત છે – એ બહેન રોજ આ રીતે પારકાના ઘર આંગણેથી ફળ લઇ આવતી હતી , કોઈની એ મંજૂરી લીધા વિના ! આ અણહક્કનાં, ચોરીનાં ફળ કહેવાય .”
પણ , મારાં આશ્ચર્ય વચ્ચે ઘણાએ સિક્કાઇ બીજી બાજુનો અભ્યાસ કરવાની તસ્દી લીધી હતી !!
એટલે ઘણાં બ્લોગર્સનો સામો પ્રશ્ન હતો : ઘરની બહાર , આંગણામાં વાવેલ વૃક્ષો ઉપરનાં લોભામણાં ફળ ગમે તેને લેવા લલચાવે ! વળી આટલી બધી ઓરેન્જ તમે ખાઈ શકો છો ખરાં? જો પુષ્કળ ફાલ ઉતરતો હોય તો કોઈ ફ્રૂટ્સ લે તેમાં તમને શો વાંધો ?
કોઈએ કાયદાની દ્રષ્ટિએ વિશ્લેષણ કર્યું હતું : ઝાડ ઉપરથી પડેલ ફ્રૂટ્સ અમુક જગ્યાએ હોય – આંગણાની બહાર હોય તો એના ઉપર સાર્વજનિક અધિકાર કહેવાય. એમણે કોમેન્ટ બોક્સમાં લખ્યું , તો કોઈએ લખ્યું; “ જો તમારી પાસે ખુબ ફળ હોય અને બીજા પાસે એ ના હોય તો એ ફ્રૂટ બીજાને વહેંચીને ખાવાં જોઈએ ! આ પાડોશી ધર્મ છે !
સાવ નજીવી વાત ,પણ સૌની વિચાર સરણી અલગ અલગ !
સોક્રેટીસે આ આખા પ્રશ્નને નીતિ અને ધર્મ અર્થાત માનવતાના તત્વ સાથે ચર્ચ્યો છે . “ યુથીફ્રો” માં સોક્રેટીસે પૂછ્યું છે કે દેવ દેવીઓ સારા લોકોને , ભલા , માણસાઈવાળા લોકોને શા માટે ચાહે છે ? કારણકે એ લોકો ભલાં છે એટલે ?
કે એ લોકોને દેવ દેવીઓ ચાહે છે અને પ્રેમ કરે છે એટલે એ લોકોમાં માણસાઈ અને ભલમનસાઈ છે ?
પ્રશ્ન ફરીથી વાંચો .
આ પ્રશ્નનો ઉત્તર આપણે આપી શકીએ કે નહીં પણ , અમારા પાડોશીઓના એ બ્લોગમાંના જવાબો વાંચીને મને સાનંદ
આશ્ચર્ય જનક અનુભૂતિ થઇ !
એક જણે લખ્યું હતું કે જે સ્ત્રી ફ્રૂટ્સ લઇ જતી હતી એને જરૂરિયાત હશે , કદાચ એને કોઈ માનસિક – એકલતા કે વિષાદ જેવી લાગણીઓ પણ હોઈ શકે ! દુઃખી કે ડિસ્ટર્બ પણ હોઈ શકે ! આ કોરોના સમયમાં એની પરિસ્થિતિ આર્થિક રીતે ખરાબ હોઈ શકે , નહીં તો સામાન્ય સંજોગોમાં કોઈ કોઇનાં ઘર બહારથી એમ ફળ શા માટે લે ? એક જાણે તો એટલી હદે લખ્યું કે ,’ મને એ બેનનું સરનામું આપો તો હું એને મારાં ઘરનાં ફ્રૂટ્સ આપીશ ! કોઈએ એના માટે સોસ્યલ સર્વિસિસનો સંપર્ક કરવા સૂચવ્યું હતું તો કોઈએ મનોચિકિત્સક માટે સૂચન કર્યું હતું !!
આવું હકારાત્મક વલણ મેં કદાચ કલ્પ્યું નહોતું .
દલા તરવાડી અને વશરામ શેઠની વાર્તામાં તો રીંગણાં લઉં કે બે ચાર ? એમ દલા તરવાડીજી પૂછે છે અને પછી પોતે જ વાડી બની ને જવાબ આપે છે ..
અને ત્યાર પછી આવે છે વશરામ શેઠ – વાડીનો માલિક; એ દલા તરવાડીને કુવામાં ડૂબકીઓ ખવડાવે છે :
કુવા રે ભાઈ કુવા !
શું કહો છો વશરામ ફુવા !
આમને ડુબીકો ખવડાવી શું બેચાર ? અરે , ભાઈ ખવડાવો દશ બાર !
હં ! દલા તરવાડીને કદાચ આમ અણ હક્કના રીંગણાં લેવા પાછળ માનસિક બિમારીનું કારણ હોઈ શકે ? હું આવું કાંઈ વિચારું છું ત્યાં સિક્કો જ પોતાની બીજી બાજુથી બોલી ઉઠ્યો ; “ કોઈના ઘરના આંગણામાંથી ફળ ઉપાડવા એ , અને વાડીમાંથી શાક ચોરવું એ બે અલગ વાત છે !”
સિક્કો જ બોલ્યો એટલે મારે હવે મૌન રહેવું જ ઉચિત છે !

એક સિક્કો – બે બાજુ :19) મુખમેં રામ બગલમેં છૂરી !


‘ઝાંઝવાનાં જળ ભર્યો સાગર નિહાળ્યો – એ સમય ;
ને દિલ તણાં સાગરમાં આવી’તી સુનામી – એ સમય !’
એક સિક્કો : બે બાજુ ! આ કોલમમાં આજે વાત કરવી છે જે બહુ જ ચર્ચાઈ છે અને વગોવાઈ છે તે , માણસાઈ મૂકીને કોરોનામાં કાળાબજારિયાઓની ! એક બાજુએ આ મહામારીના કપરા સમયમાં ક્યાંક ક્યાંક માનવતા પ્રગતિ રહી હતી, તો મુખમેં રામ બગલમે છૂરી ની જેમ શેતાનિયતનાં બનાવો પણ બહાર આવી રહ્યા છે !
હજ્જારો માણસો ટપોટપ મરતાં હતાં ત્યારે કેટલાક તક સાધુઓ આ તકનો લાભ લઈને પૈસા કમાવામાં લાગી ગયાં હતાં ! કેટલાક અમાનુષી લોકોએ મદદ કરવાને બહાને લોકોને લૂંટી લીધાં , કેટલાકે સત્તાના જોરે વધુ શક્તિશાળી બનવા ઓક્સિજનના સિલિન્ડરો કબ્જે કરી લીધા ,અને કેટલાકે આવી પરિસ્થિતિમાં અનાથ બાળકોને મદદને બહાને અઘટિત વ્યવહાર કર્યા !
એક તરફ માનવતાનો સાદ પડ્યો હતો , બીજી તરફ એ જ સાદનો સોદો થઇ રહ્યો હતો !
દેશમાં લોકો ટપોટપ ઓક્સિજનના અભાવે મરી રહ્યાં હતાં ત્યારે કોઈ એક સદ્ગૃહસ્તે પોતાની કાર વેચીને લોકોને ઓક્સિજન સિલિન્ડર મળી રહે તે માટે જન સેવા શરૂ કરી હતી , અને ધીમે ધીમે પાંચ સિલિન્ડર મોકલવાની દિવ્ય ભાવનામાંથી સાતસો સિલિન્ડરો , દવાઓ ,અને ક્યાં કઈ હોસ્પિટલમાં કેટલી સુવિધા પ્રાપ્ત છે એવી માહિતીનું સંચાલન મોટા પાયે થવા માંડ્યું હતું … એક વ્યક્તિમાંથી અનેક સ્વયંસેવકોએ ભેગા થઈને આ ઉમદા કાર્ય ઉપાડી લીધું જેમાં દેશ વિદેશથી પણ ફાળો મળવા માંડ્યો! એ મૂક સેવકોએ લગભગ સાત હજજાર લોકોને મુંબઈમાં જીવન દાન દીધું ! આ થઇ મહામારી સમયની ઉજળી બાજુ !

અને એ જ મુશ્કેલીના સમયમાં જીવન બચાવવા જરૂરી દવાઓ અને ઓક્સિજનના કાળાબજાર કરનારાઓ પણ ફૂટી નીકળ્યા !
ઘણાં લાગવગ લગાવનારાઓ અને સત્તાધારીઓએ ઓક્સિજનના સિલિન્ડરો ઘરમાં સંઘરી રાખ્યાં ! દેશ પરદેશથી આવેલ ઓક્સિજનના સિલિન્ડરો અને ઓક્સિજન હવામાંથી મેળવી શકાય તેવાં જનરેટર વગેરે લોકો સુધી – હોસ્પિટલો સુધી પહોંચાડવાને બદલે પોતાનાં સગાંઓને કામમાં આવશે , કે કોઈ રાજકારણીને વ્હાલા થવા કામમાં આવશે એમ ગણતરીથી સઁગ્રહી રાખ્યા નાં કિસ્સાઓ પણ બહાર આવ્યા છે ! તો કોઈએ દશ ગણા ભાવમાં વેચીને એ તકનો લાભ લીધો ..એવું પણ ઠેર ઠેર બની રહ્યું !
લોભિયા વૃત્તિથી , લોકોના જીવન સાથે રમત રમનારાઓ , ભેળસેળ કરીને દવાઓ , ઇન્જેક્શનો અને જીવન જરૂરિયાતનો પ્રાણવાયુ વેચનાર પણ ઓછા નહોતાં! દવાને બદલે માત્ર ગ્લુકોઝનો પાવડર કે બનાવટી ઇન્જેક્શન પણ માર્કેટમાં મૂકીને આ ધૂતારાઓએ લોકોના જીવન સાથે રમત રમવામાં જરાયે ખચકાટ નાં અનુભવ્યો !!
દિલ્હીમાં એક ભયન્કર કિસ્સો બહાર આવ્યો !
વર્ષા એન્જીનીઅરીંગ નામની કંપની પાસેથી દિલ્હીની હોસ્પિટલે ઓક્સિજનના સિલિન્ડરોની માંગણી કરી ત્યારે પચાસ કે બહુ તો સો ડોલરનાં એ સિલિન્ડરના જયારે એ લોકોએ બસ્સો ડોલર માંગ્યા ત્યારે કોઈ ચેરિટી સંસ્થાએ એ કંપની બાબત તપાસ હાથ ધરી , કે આ કંપની કોણ છે , ક્યાંથી આ ઓક્સિજનનું ઉત્પાદન કરે છે , એના સિલિન્ડરો ક્યાંથી આવે છે વગેરે વગેરે .
પણ , પોલીસ રેડમાં ખબર પડી કે આગ હોલવવા માટે જે સિલિન્ડર રાખવામાં આવે છે એ સિલિન્ડરોને રંગી . ઓક્સિજન સિલિન્ડર જેમ ખપાવવામાં આવતાં હતાં! ફાયર એક્સટિગ્યુશર એટલા બધાં સ્ટ્રોંગ હોતાં નથી ! વળી આગ હોલવવા માટેના આ સિલિન્ડરોમાં માત્ર અંગારવાયુ જ નથી હોતો ; એને સાચવવા માટેનો કોઈ પાવડર પણ એમાં ભેળવેલો હોય છે ; ત્યારે એ જ સિલિન્ડરોમાં ઓક્સિગજન ભરવાથી દર્દી બિચારો મૃત્યુ પણ પામી શકે છે ! વળી ઓક્સિજન સિલિન્ડર એક સખ્ત હવાચુસ્ત વાલ્વથી સાચવવાના હોય છે ; એમાં સહેજ પણ ગફલત થાય તો દર્દીનું અને આજુબાજુની અન્ય વ્યક્તિનું પણ મૃત્યુ થઇ શકે છે !
આવડી મોટી છેતરપિંડી ?
ચેરીટેબલ સંસ્થાના સ્વયંસેવક શ્રી મુકેશ ખન્ના નાં જણાવ્યા પ્રમાણે એ છેતરપિંડી કરતી વર્ષા એન્જીનીઅરીંગ કંપનીના માલિકને આ જીવન જેલની સજા ફટકારવા અરજી કરી છે ; અને હા , આજે એવા અનેક ઠગ , લુચ્ચા ધુતારાઓ જેલમાં છે , મુકેશ ખન્ના જેવા પરમાર્થીઓની સહાયથી ! પણ આવાં ખતરનાક લોકોથી તમને ગુસ્સો અને અરેરાટી સાથે ઘૃણા પણ ઉત્પન્ન થઇ હશે , નહીં ?
પણ , આ ભેળસેળ , છેતરપિંડી , દગો , એ સૌથી વધારે ખતરનાક , હચમચાવી નાખનારી વાત હવે આવે છે : કોરોના મહામારીમાં બંને માતાપિતા ગુમાવનાર બાળકોને ઘર મળે એ હેતુથી દત્તક આપનાર ગવર્મેન શાખાઓ અને પ્રાઇવેટ કમ્પનીઓએ આ ક્ષેત્રમાં પણ અનિષ્ટ થતું અટકાવવા સજાગ પ્રયત્નો કર્યા છે .
હૈદરાબાદમાં અનાથ બાળકોને દયા ભાવથી દત્તક લેનાર સારાં લોકો હશે જ , પણ , નાની છોકરીઓને વેશ્યા બનવા મજબુર કરનાર એવી એક અન્ડગ્રાઉન્ડ ટોળકીને પકડી પડી છે .. સારું ઘર મળશે એ ભાવનાથી છોકરીઓને લઇ જઈને ગમે ત્યાં વેચી દેવાની , અનૈતિક કામ કરવા મજબુર કરવાની ??માણસાઈને નામે અમાનુષી વર્તન ?

દરેક સિક્કાને બે બાજુ હોય છે . દયા , પ્રેમ , લાગણી , માણસાઈ આ બધું આજે કપરા કાળમાં સજ્જનોના કાર્યમાં જણાઈ આવે છે ; પણ એટલું જ દુર્જન પોતાની શક્તિ પરિસ્થિતિનો ગેરલાભ લેવામાં વાપરે છે .. અને આવું સમગ્ર વિશ્વમાં બનતું હોય છે , અહીં અમેરિકામાં પણ આવાં સમાચારો સાંભળીએ છીએ : કાગડા તો બધે કાળા જ હોવાના , ને ? કોઈ જગ્યાએ થોડા તો ક્યાંક ઘણા કાગડાઓની જમાત હોવાની . બસ , એને પકડવા આકાશમાં બાજ પક્ષીઓ હોય એટલે બસ ! ,
હા , ક્યારે કઈ પરિસ્થિતિમાં કેવું વિચારવું એ વ્યક્તિગત હોવા છતાં જીવનમાં કેટલાક ઉચ્ચ મૂલ્યો હોવા જરૂરી છે .
મનુષ્યમાં દેવ અને દાનવ બંને બનવાના ગુણ – અવગુણ પડેલા છે . એને પંપાળીને ઉપર લાવવા કે દબાવી દેવા એ માનવીની ઈચ્છા શક્તિ ઉપર અવલંબે છે .
ઉમાશંકરે જોશીની એ કાવ્ય પંક્તિઓ યાદ આવે છે :
વ્યક્તિ માટી હું બનું વિશ્વ માનવી ;
માથે ધરું ધૂળ વસુન્ધરાની !
ક્યારેક માત્ર પોતાનું જ નહીં પણ સમાજનું અને પછી રાષ્ટ્રનું વિચારવાથી અજુગતું થાય તો પણ આપણો અંતરાત્મા આપણને કૈક સારું કર્યાનો હાશકારો આપે છે , એ સદાયે યાદ રાખીએ !
અને એજ ઉમાશંકર જોશીનો પ્રકોપ પણ અહીં જોઈ લઈએ :
‘સ્વપ્નોને સળગવું હોય તો બધીય સગવડ છે :
બજારોના કોલાહલનાં કાષ્ઠ , અને મીંઢા મૌનનો તણખો
-ભળ ભળ બળે સ્વપ્નાં’
ના , આજે અહીં તો સ્વપ્નાં નહીં સાચુકલાં માનવીઓના ઢગલાં બળી રહ્યાં છે .. આ મહામારીની કહાની છે! અસ્તુ !

એક સિક્કો – બે બાજુ :18) સત્ય કે અર્ધ સત્ય ?

‘ તમે સાંભળ્યું ત્યાં મંદિરમાં શું થયું તે ?” એક બેનપણીએ એકાદ બે અઠવાડિયા પહેલાં ફોનમાં પૂછ્યું હતું .
પણ ત્યારે અમને કોઈ સમાચારની જાણ નહોતી , પણ પછી બીજા એક મિત્રનો પણ ફોન આવ્યો એટલે ગુગલ મહારાજને પૂછીને વાત જાણી લીધી : વિશ્વનું સૌથી વધુ સુંદર મંદિર બનાવવા એક સંસ્થાએ બસ્સો જેટલાં કારીગરોને દેશમાંથી બોલાવ્યા હતા . પણ વધુ પડતું કાર્ય નહિવત પૈસાથી કરાવવાનો આક્ષેપ તેઓ ઉપર હતો .વાંચ્યું . અને મન દરેક દિશામાં વિચારવા લાગ્યું .
આપનો દેશ , આપણાં લોકો , આપણી સઁસ્કૃતિ અને એમાં પેસી ગયેલાં સડાઓ ! ઘણી વાર સારું કરવા માટે ખોટો માર્ગ અપનાવવાની લાલચ અને ધર્મને નામે ધતિંગ !
હા , આ બધું જ યાદ આવ્યું .
પણ , પછી બીજી તરફનો વિચાર કરવા પ્રેરણા થઇ .
હં, એ આક્ષેપ હતો ! પણ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે ખરી .
દુનિયામાં ધર્મને નામે જે અધર્મો થયાં છે એટલા બીજા કોઈ કારણથી થયાનું જાણવામાં આવ્યું નથી .
જીસસ ક્રાઈષ્ટને વધસ્થંભ પર ચડાવનાર પાદરીઓ શું વિચારતા હતા ? ‘ આ માણસ બધાને બહેકાવે છે ભગવાનની વિરુદ્ધ , માટે એને ખીલાઓ ઠોકીને મારી નાંખો !’ એ લોકોએ કહ્યું હતું .
ને સોક્રેટીસને ઝેરનો પ્યાલો પી જવા ફરજ પાડનાર કહેવાતા શાણા માણસો શું ખરેખર શાણપણનું કામ કરતાં હતાં ?
અરે દેશ વિદેશની વાતો દૂર રાખો ; આપણી મેવાડની મીરાંને ઝેર પીવડારનારો આપણો જ સમાજ હતો ને ?
અને “ઇન્દ્ર ને બદલે તમે ગોવર્ધન પર્વતની પૂજા કરો” એમ જયારે કહ્યું હતું ત્યારે ખુદ ઇન્દ્રને જ શું ગુસ્સો આવ્યો નહોતો ?
પણ ; આજે વાત મારે એ ધર્મ કે ધાર્મિક્તાની નથી કરવી .
મારે તો ધર્મને નામે અને ન્યાયને નામે આપણાં જ દેશવાસીઓમાં જે ભાગલા પડી રહ્યા છે તેની કરવી છે .
ન્યૂજર્સીના મંદિરમાં જે થયું તે ખોટું છે કે સાચું તેની વાત નથી :
આપણને જે રીતે અંદર અંદર ઝગડાવવાની ચાલ રમાઈ રહી છે તેની વાત કરવી છે .
અમે અમેરિકા નવા નવા આવ્યાં ત્યારે શિકાગોમાં ક્રીશ્ચિયાનિટીનો અભ્યાસ કરતાં હતાં. અમને બાઇબલ શીખવાડવા એ સંસ્થાના પ્રિઇષ્ટ – પાદરી સાહેબ પોતે દર અઠવાડીએ એક વાર એમનો કિંમતી સમય અમને આપતા . એમણે કહ્યું હતું કે અમારા ચર્ચનો નિયમ છે કે બધાંએ સતત ચર્ચનું કાર્ય કરવાનું ; તમને ધર્મનું શિક્ષણ આપીએ છીએ એવી જ રીતે ધર્મનો પ્રચાર કરવા અમુક દિવસો બહાર દૂર દૂર સુધી જવાનું , અને અમુક દિવસે સવારે બાગ કામ કરવાનું . અમુક ચેરીટેબલ સંસ્થાઓને કાયમ મળતા રહેવાનું વગેરે વગેરે એ ચર્ચની આચાર સંહિતા હતી ..
. ક્રીશ્ચિયાનિટીમાં કડક નિયમોનું પાલન કરવાનું હોય છે . એ ચર્ચના સંકુલમાં રહેતી દરેક વ્યક્તિએ કુટુંબની આવકનો અમુક ભાગ ચર્ચને આપવાનો હોય છે .
અમારાં સંતાનોએ કેથલિક સ્કૂલમાં જ અભ્યાસ કર્યો હોવાથી આ સ્વાનુભવ છે .
પણ અહીં પ્રશ્ન ધર્મ ને નામે જે કાર્ય થાય છે તે નથી . જે ભાષા વાપરવામાં આવી છે તે સામે પ્રશ્ન થાય છે .
મૂળ પ્રશ્ર્ન છે કે તેમાં બસ્સો કારીગર કે બસ્સો ભારતીય કે હિન્દૂ નહીં પણ ‘બસ્સો દલિત લોકો’ એમ શબ્દ વાપર્યા છે .
હા; આપણે ત્યાં હજુ આજે પણ બ્રાહ્મણ વાણિયાને ઉંચી કોમ ગણવામાં આવે છે .
મહાત્મા ગાંધીજીએ જીવનના અંત સુધી આ વર્ણ ભેદ અને જાતિ ભેદ , છૂત અછૂત ના ભેદ હટાવવા મહેનત કરી હતી .
એમણે તો એટલી હદે કહ્યું હતું કે જો હું લાબું જીવીશ તો હિન્દૂ ધર્મમાંથી આ વર્ણભેદ હઠાવી દઈશ .
અરે અંગ્રેજોએ તો દેશને આઝાદી આપવા એક દરખાસ્ત પણ મૂકી હતી ; ‘ અમે તમને આઝાદી આપીશું પણ એમાં હરિજનોને અલગ સુવિધાઓ , દલિત વર્ગને અલગ સગવડો આપીશું .’
ત્યારે ગાંધીજીએ એનો વિરોધ કર્યો હતો ; એમને કહ્યું હતું ; “ હરિજન પ્રજા પણ હિન્દૂ પ્રજા છે એટલે તેઓ અમારી સાથે જ શોભે , એમને અલગ કરીને આપવામાં આવતું સ્વરાજ પણ મારે જોઈતું નથી ..”
આ એ સમય છે કે જયારે અમેરિકામાં અશ્વેત પ્રજા માટે અલગ વ્યવસ્થાઓ હતી : એમને બસમાં બેસવા પાછળનું બારણું વાપરવાનું . એમને પાણી પીવા માટે અલગ વ્યવસ્થા .એમના ટોયલેટ પણ અલગ … પાછળથી અમેરિકામાં માર્ટિન લ્યુથર કિંગે ગાંધીજીને ગુરુ માનીને એમને પગલે ચળવળ શરૂ કરી હતી … પણ , એ દિવસે , ૧૯૩૧માં અંગ્રેજોએ આપણાં દેશમાં આ રીતે ભાગલા પડાવવા યુક્તિ કરી હતી …
અને ત્યારે અંગ્રેજોએ મુસ્લિમ પાર્ટી ને મળીને ભારત પાકિસ્તાનના બે ભાગલા કરાવ્યે જ છૂટકો કર્યો !
તોડો અને આગળ વધો’ એ અંગ્રેજોનો ગુણ ધર્મ છે .
અમેરિકામાં ભારતીયોની વધતી જતી લોકપ્રિયતાને તોડવા માટે શબ્દો પણ એ લોકો કેવા વાપરે છે તે જુઓ !
‘બસ્સો દલિતોને કાળી મજૂરી કરવા મંદિરમાં જ ગોંધી રાખવામાં આવ્યા હતાં ;’
બધા સમાચાર પત્રોએ એવું લખીને હિંદુઓને જ અંદર અંદર ઝગડાવી મારવાનું કાવતરું છે .
એના છાંટા અમેરિકામાં ચારે બાજુએ પડ્યા :
સાન ફ્રાન્સિસ્કોને ટાઉન હોલમાં યોજાયેલ ડીબેટ સાંભળવાનું થયું .
સાન્ફ્રાન્સિસ્કોને એક આગળપડતી કમ્પનીમાં બે ભારતીય વ્યક્તિઓ કામ કરતી હતી . તેમાંથી એક વ્યક્તિ જેને પ્રમોશન મળ્યું તે ઉંચી જાતિની હતી , બીજી વ્યક્તિ જે દલિત જાતિની હતી એને પ્રમોશન ના મળ્યું એટલે એણે કેસ કરેલો !!! જો કે એમાં એ ભાઈ હારી ગયો , પણ વકીલોને અને બીજા કહેવાતાં લોકોએ વાતને ચગાવી !!
ઘર ફૂટે ઘર જાય ! પોતાની અણઆવડત ને આ રીતે ડિસ્ક્રિમેશનનું લેબલ લગાડીને વાત ને ચગાવનારાઓ આપણાં જ દેશનું અહિત કરી રહ્યા છે .

એ મિટિંગમાં બધાંએ તરફેણમાં કે વિરોધમાં વક્તવ્ય આપ્યું પણ , આખરે તો આપણા દેશવાસીઓ વચ્ચે જ ઝગડો કરાવ્યા ને ? એક બીજાના પગ ખેંચવાને બદલે આપણે હળીમળીને એક બીજોનો હાથ પકડવાનું ક્યારે શીખીશું ?
સિક્કાની આ પણ એક વિચિત્ર બાજુ છે . કોનો પક્ષ લઈએ છીએ , શા માટે એ પણ વિચારવું જરૂરી છે . ક્યારેક બહારથી સત્ય દેખાતું સત્ય કદાચ અંદરથી કેન્સરગ્રસ્ત જીવલેણ રોગ પણ હોઈ શકે !