૭.”જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર…

નમસ્કાર મિત્રો,

પ્રેમની અભિવ્યક્તિના મહિના ફેબ્રુઆરીના અંત તરફ આપણે સૌ આગળ ધપી રહ્યા છીએ. ફેબ્રુઆરી મહિનાનો અંત આવશે પણ પ્રેમની ધારા તો શાશ્વત છે અને અનંતકાળ સુધી વહેતી રહેશે. “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” લેખમાળા અંતર્ગત આજે આ અનંત અને અતોનાત પ્રેમને ઉજાગર કરતી, કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર લિખિત એક ખુબ ભાવપૂર્ણ બંગાળી કવિતા જેનું શીર્ષક છે ” কতবার ভেবেছিনু” અથવા “કેટલી વાર કરું વિચાર…”નો  ભાવાનુવાદ અને રસાસ્વાદ માણીશું.આ કવિતામાં  ગુરુદેવે જેણે પ્રેમનો પ્રત્યક્ષ એકરાર કર્યો નથી એવા પ્રેમીના મૃદુ મનોભાવોનું  ખુબ બારીકાઈથી આલેખન કરેલું છે. આ કાવ્યના બંગાળી શબ્દો and English transliteration તમે આ લિંક પર જોઈ શકશો. http://anondogaan.blogspot.com/2014/01/kotobaro-bhebechhinu-lyrics-translation.html

ગુરુદેવની ગૂઢ અને ગહન અર્થ ધરાવતી કવિતાઓને સંપૂર્ણપણે સમજવાની મારી કોઈ પાત્રતા નથી છતાંય અત્રે મેં આ કવિતાનો પદ્ય ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે જે હું રજુ કરું છું.

આ કવિતામાં ગુરુદેવે પ્રેમની પરાકાષ્ઠા સમાન દાસ્ય ભાવે પ્રેમ કરતા પ્રેમીના ભાવજગતનું તાદ્રશ વર્ણન કર્યું છે.  કાવ્યની પ્રથમ બે પંક્તિઓ પરથી એવું ફલિત થાય છે કે અહીં પ્રેમીના પોતાના મનમાં જ રચાયેલો સંવાદ રજુ થયેલ છે. ગુરુદેવની કલમે અહીં પ્રિયજનને દેવ અને પ્રેમને પૂજા તરીકે પ્રસ્થાપિત કર્યા છે. દાસ્ય ભાવે એકપક્ષીય પ્રેમની પાવક જ્વાળામાં પ્રજ્વલિત થતા પ્રેમીની વેદના અને વ્યથા આ કાવ્યના શબ્દે શબ્દમાં નીતરે છે. કાવ્યની છેલ્લી બે પંક્તિઓ દ્વારા એવું ફલિત થાય છે કે આ પ્રેમ અવ્યક્ત રહેવાજ સર્જાયેલો છે અને એજ આ પ્રેમની અંતિમ નિયતિ છે.

ગુરુદેવની કલમે અવતરેલું આ સુંદર કાવ્ય એક ખુબ પ્રખ્યાત બંગાળી ગીત તરીકે પરિવર્તિત થયું છે. આ ગીતનું સ્વરાંકન પણ કવિવરે પોતે કરેલું છે. કવિવરે આ કાવ્યની રચના  એક English song પરથી પ્રભાવિત થયા બાદ કરી હતી.આ કાવ્યમાં કવિવરે મૂળ ગીતનું હાર્દ જળવાઈ રહે તેવી રીતે બંગાળી શબ્દોની શબ્દગૂંથણી કરી છે. This song is based on the English song titled “To Celia” written by famous English playwright and poet Benjamin Jonson and first published in 1616. This English song is famous as “Drink to me only with thine eyes” song.  You can find the lyrics of the original English song here. https://www.poetrybyheart.org.uk/poems/song-to-celia/. કવિવરે બંગાળી ગીતનું સ્વરાંકન પણ English song પ્રમાણેજ કરેલું છે. આ બંગાળી ગીતનું હિન્દીમાં પણ રૂપાંતર થયેલું છે અને તેનું સ્વરાંકન પણ English song પ્રમાણેજ થયેલું છે અને મેં પણ આ ગુજરાતી ભાવાનુવાદમાં શબ્દોની ગૂંથણી એ જ સ્વરાંકન પ્રમાણે કરવાનો પ્રયત્ન કરેલ છે.

 ગુરુદેવે આ કાવ્ય કેવા સંજોગને સંદર્ભમાં રાખીને લખ્યું હતું તેની તો મને ખબર નથી પણ ઋજુ લાગણીઓને દર્શાવતા આ કાવ્યમાં જે એકપક્ષીય, અવ્યક્ત પ્રેમ unexpressed love નું આલેખન થયેલ છે એ કદાચ સૌથી વધુ પીડાદાયક પ્રેમ ગણી શકાય. અહીં સામેનું પાત્ર તમારી તેના પ્રત્યેની લાગણીઓથી તદ્દન અજાણ હોવાથી પ્રેમનો પ્રતિસાદ સાંપડતો નથી. The most painful love there is, is the love left unshown and an affection left unknown. And the most painful thing about such unexpressed love is, it never fades away. આ અવ્યક્ત પ્રેમ માત્ર સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે જ હોય એવું જરૂરી નથી, દુનિયાના કોઈ પણ સંબંધમાં અવ્યક્ત પ્રેમનું અસ્તિત્વ હોઈ શકે.

મારી દ્રષ્ટિએ પ્રેમ એતો લાગણીઓનું વહેતુ ઝરણું છે. આ પ્રેમના ઝરણામાં જો સામેની વ્યક્તિ ભીંજાય નહિ તો પ્રેમનું સાતત્ય અપૂર્ણ રહે છે. Any type of relationship is meaningless if you do not express your genuine emotions and feelings through your actions, gestures, and words. એટલે એનો મતલબ એવો નહિ કે જેને તમે પ્રેમ કરતા હોવ એને તમારે સતત I love you કહેવું પડે. સામેની વ્યક્તિ તરફનો પ્રેમ તમારા વાણી, વર્તન અને વ્યવહારમાં અભિવ્યક્ત થવો જોઈએ. સામેની વ્યક્તિને તમારા પ્રેમનો અહેસાસ થવો જોઈએ. ઘણીવાર અડોઅડ રહીને પણ બે વ્યક્તિઓ જળકમળ રહે છે અર્થાત પ્રેમની છાલકે ભીંજાતા નથી અને ઘણી વાર માઈલો દૂરથી બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે પ્રેમની ઉષ્માનો અનુભવ થાય છે. મનોવિજ્ઞાન પણ કહે છે કે લાગણીઓને તો પ્રદર્શિત કરવીજ જોઈએ. પ્રખ્યાત મનોવિજ્ઞાની Sigmund Freud  કહે છે કે Unexpressed emotions will never die. They are buried alive and will come forth later in uglier ways. માટે વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિએ પણ પ્રેમને, લાગણીને અભિવ્યક્ત કરવી જરૂરી બની રહે છે. અને આ પ્રેમને અભિવ્યક્ત કરવા માટે કારણ હોવું પણ જરૂરી નથી. અકારણ અભિવ્યક્તિનો આનંદજ અનેરો છે – આપણા માટે અને સામેની વ્યક્તિ માટે. Just try it out. Without any reason, express your love and feelings with genuine affectionate words to someone you love and see how their face lit up!!

તો ચાલો, આજે જીવનના દરેક સંબંધમાં કારણ-અકારણ પ્રેમ અને લાગણીની અભિવ્યક્તિ કરવાનો નિર્ણય કરીએ અને ગુરુદેવની આ સુંદર રચનાના બંગાળી ગીત  અને  “Drink to me only with thine eyes” ની મેડલી સ્વાગતલક્ષ્મી દાસગુપ્તાના મધુર સ્વરમાં સાંભળતા સાંભળતા મારી કલમને વિરામ આપું છું. આવતા અઠવાડિયે એક નવા વિષયની કવિતા સાથે ફરી મળીશું. તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે.

– અલ્પા શાહ

૬ .”જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર…

નમસ્કાર મિત્રો,

પ્રેમના પમરાટની આ પુરબહાર ખીલેલી મોસમમાં આપ સૌ પણ ભીંજાતા હશો. “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” લેખમાળા અંતર્ગત આજે હિન્દી ભાષાના સુપ્રસિદ્ધ કવિયત્રી મહાદેવી વર્મા  દ્વારા લિખિત એક હિન્દી કવિતા “जो तुम आ जाते एक बार…” નો ભાવાનુવાદ અને રસાસ્વાદ માણીશું.આ નાનકડા સુંદર કાવ્યમાં કવિયત્રીશ્રીએ પોતાના પ્રેમીજનનું સંભવિત આગમન થાય ત્યારે થતી પરિકલ્પનાઓનું  ખુબ સરળ પણ ભાવવાહી શબ્દોમાં આલેખન કર્યું છે. આ કવિતાની મૂળ હિન્દીમાં રજૂઆત આપ આ લિંક પર માણી શકશો. https://www.bharatdarshan.co.nz/magazine/literature/109/jo-tum-aa-jate-ek-baar.html

અત્રે મેં આ કવિતાનો પદ્ય ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે જે હું રજુ કરું છું.

આ નાનકડી કવિતામાં કવિયત્રી પોતાના પ્રેમીજનની પ્રતીક્ષા કરતા કરતા તેના સંભવિત આગમન સમયની પોતાની મન:સ્થિતિની રજૂઆત કરે છે. આ કાવ્યના શબ્દે શબ્દમાં પ્રિયજનના મિલનની તીવ્ર ઝંખના છલકે છે. Every word echo longing of the loved one. પ્રિયજનનું આગમન – આમ તો એક સામાન્ય ઘટના,પણ અહીં તો આ સામાન્ય ઘટના પણ મનોભાવોનો મહાસાગર છલકાવા સક્ષમ છે તેવું પ્રતીત થાય છે. અને એજ તો પ્રેમની સુંદરતા છે. જેને તમે સાચો પ્રેમ કરતા હોવ તેની તો એક ઝલક કે અવાજ પણ તમારા દિલને ઝંકૃત કરવા પર્યાપ્ત છે. આ કવિતામાં શબ્દોની પસંદગી મહાન કવિયત્રીએ જે રીતે કરી છે તે ખુબજ નોંધપાત્ર છે. પોતાના પ્રેમીજનના સંભવિત આગમન માટે લખાયેલી કવિતા વાંચતા એવું લાગે કે આતો જાણે  મીરાંબાઈ પોતાના ગિરિધર ગોપાલ ને ઉદ્દેશીને કહે છે કે શબરી પોતાના પ્રાણાધાર શ્રી રામની પ્રતીક્ષામાં આ શબ્દો ઉચ્ચારે છે.

કવિયત્રી શ્રી મહાદેવી વર્મા હિન્દી સાહિત્યના અગ્રગણ્ય કવિયત્રી હતા. તેઓ હિન્દી સાહિત્ય જગતમાં આધુનિક મીરા તરીકે ઓળખાતા.તેઓ હિન્દી સાહિત્યના છાયાવાદી યુગના( ૧૯૧૪-૧૯૩૮) પ્રમુખ સ્તંભ માનવામાં આવે છે.તેમણે પોતાના જીવનકાળ દરમિયાન પ્રયાગ મહિલા વિદ્યાપીઠના પ્રિન્સિપાલ અને ચાન્સેલર તરીકે ફરજ બજાવી. તેમના કાવ્યોમાં મનુષ્યની અને ખાસ કરીને સ્ત્રીની સૂક્ષ્મ સંવેદનાઓને તેમણે સ્નેહથી શણગારીને રજુ કરી છે. તેમને ૧૯૭૯માં ભારતીય સાહિત્યના સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર – સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર દ્વારા નવાજવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ,૧૯૮૨ માં જ્ઞાનપીઠ એવોર્ડ અને ૧૯૮૮ માં પદ્મવિભૂષણ એવોર્ડ પ્રાપ્ત થયા હતા.હિન્દી સાહિત્યના શિરમોર કવિયત્રીની કવિતાની અહીં રજૂઆત કરતા આજે હું ખુબ હર્ષ અનુભવું છું.

પ્રેમ એક એવું સનાતન સત્ય છે કે જે  માનવ મનની દરેક સંવેદના અને ભાવને સમાવી શકે છે.પ્રેમ ક્યારેક વાત્સલ્યનો મધુર રસ છલકાવે તો ક્યારેક સખ્યનો સહચારનો ભાવ જગાવે. ક્યારેક  દાસ્ય ભાવે શરણાગતિનો રસ રેલાવે તો ક્યારેક ઝંખના અને પ્રતીક્ષાની વિહવળતા પણ વહાવે. આ કવિતામાં પણ કવિયત્રીએ સરળ શબ્દો દ્વારા પ્રેમીજનની પ્રતીક્ષા કરતા કરતા ઉઠતા ભાવોને શબ્દદેહ આપ્યો છે. હિન્દી સાહિત્યના વિવેચકોના મત  પ્રમાણે આ કવિતામાં કવિયત્રીની નિજી જિંદગીની એકલતાની વેદના કલમ દ્વારા અવતરી છે.

આ કવિતામાં કવિયત્રીએ પોતાના પ્રિયજન માટેની પોતાના મનની તીવ્ર ઝંખનાની અનુભૂતિ કરાવી છે. જેવી રીતે મીરાંબાઈ પોતાના ગિરિધર ગોપાલને ઝંખતા હતા તે રીતે!. આ તીવ્ર ઝંખના માટે અંગ્રેજી માં એક સુંદર શબ્દ છે – Longing. A longing is a strong feeling of need or desire for someone or something. Longing એટલે આકર્ષણ નહિ. આ તીવ્ર ઝંખનાના ભાવને શબ્દો દ્વારા વર્ણવવો મુશ્કેલ છે કારણકે એનો તો અહેસાસજ હોય. જાણીતા લેખિકા Sue Monk Kidd એ તીવ્ર ઝંખના અથવા Longing વિષે બહુ સુંદર વાક્ય કહ્યું છે. The soul often speaks through longing. જ્યાં આત્માનો સંવાદ હોય ત્યાંજ આ  તીવ્ર ઝંખનાની ઉપસ્થિતિ બંને બાજુ હોય. આ આત્માનો સંવાદ કે આત્માથી આત્માનું  જોડાણ કોઈ પણ બે વ્યક્તિ વચ્ચે હોઈ શકે – માત્ર પ્રેમી-પ્રેમિકા વચ્ચે કે સ્ત્રી-પુરુષ વચ્ચે જ હોય એવું જરૂરી નથી. અને એટલેજ કદાચ આ દુનિયામાં ચોમેર માનવમહેરામણ ઉમટેલો હોવા છતાં જેની સાથે આત્માનું જોડાણ હોય તેનીજ હાજરી અને ઉપસ્થિતિ માટે આપણું મન આટલી તીવ્ર ઝંખના અનુભવતુ હશે!.અને એ વ્યક્તિની હાજરીમાં આપણું રોમેરોમ, આપણું  સમગ્ર વ્યક્તિત્વ એ ચોક્કસ વ્યક્તિમય બની જતું હોય છે અને ત્યારે એ ખાસ વ્યક્તિ માત્ર વ્યક્તિ ના રહેતા આપણું  સમગ્ર વિશ્વ બની જતું હોય છે અને એ જ રીતે એ વ્યક્તિનું વિશ્વ પણ આપણામાંજ સમાઈ જતું હશે. Dr. Seuss has said it beautifully, “To the world you may be just one person; but to that one person you may be their entire world.”

અને જો આવું આત્માનું અનુસંધાન પરમેશ્વર સાથે સધાય અને when we start feeling the longing for the divine with our heart and soul, ત્યારે આત્મ-કલ્યાણની સફરનો આરંભ થાય. તો ચાલો આજે આ કવિતામાં પ્રદર્શિત થતા longing ના ભાવને વાગોળતા અને આવુ જ આત્માનું અનુસંધાન પરમાત્મા સાથે સધાય તેવી પ્રાર્થના સાથે મારી કલમને વિરામ આપું છું. ફરી મળીશું આવતા અઠવાડિયે એક બીજા આવા જ સુંદર કાવ્ય સાથે.

તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૫. “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર

English Poem “I Carry Your Heart with Me” By E.E. Cummings

નમસ્કાર મિત્રો,
ફેબ્રુઆરી મહિનાની પ્રેમની મોસમ પુરબહાર માં ખીલી ઉઠી છે. આ અઠવાડિયે તો પ્રેમના પમરાટને સમર્પિત એવા Rose Day, Propose Day, Chocolate Day  એવા દિવસોની હારમાળા ચાલી રહી છે.  પ્રેમના એકરારનો દિવસ એટલે કે Valentine’s Day આવીજ પહોંચ્યો છે. “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” લેખમાળા અંતર્ગત આજે આપણે  E. E. Cummings દ્વારા લિખિત એક સુપ્રસિદ્ધ અંગ્રેજી કવિતા I Carry Your Heart with Me નો ભાવાનુવાદ અને રસાસ્વાદ માણીશું. પોતાના પ્રિયજન પ્રત્યેના નિર્મળ પ્રેમને શબ્દોમાં વહાવતી આ કવિતાની અંગ્રેજી રજૂઆત તમે આ લિંક પર માણી શકશો. https://www.poetryfoundation.org/poetrymagazine/poems/49493/i-carry-your-heart-with-mei-carry-it-in.
 અત્રે મેં આ કવિતાનો પદ્ય ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે જે હું રજુ કરું છું.
E.E. Cummings ખુબ પ્રખ્યાત અમેરિકન કવિ હતા. તેમણે ૩૦૦૦ થી વધુ કવિતાઓની રચના કરી હતી. તેઓ તેમની આગવી અને પોતીકી શૈલી માં કવિતાઓની રચના માટે ખુબ પ્રસિદ્ધ હતા. He incorporated unconventional style of utilizing the punctuation, capitalization, and intentional misspelling in his poems. Moreover, he was keeping the use of the pronoun “i” in the lowercase letter throughout the poem. He has used all these techniques deliberately to make his poems unique. Many grammatical mistakes are also found in the poem like absence of commas, full stops, spaces, the wrong placing of nouns and adjectives etc. but these mistakes are the reasons behind the creation of a masterpiece.
૧૯૫૨ માં publish થયેલી આ નાનકડી કવિતામાં કવિ પોતાના પ્રિયજન પ્રત્યેના સાત્વિક અને સાશ્વત પ્રેમને શબ્દો દ્વારા રજુ કરે છે. પોતાના પ્રિયજનને ઉદેશીને કવિ પ્રથમ ચાર પંક્તિઓમાં તેમના પ્રિયજન સાથે જે અસ્તિત્વનું સાયુજ્ય સધાયું છે તેની વાત કરે છે અને પ્રિયજન સાથેની અવિભાજ્ય એકરૂપતા દર્શાવે છે. પ્રેમમાં સધાતી આ  એકરૂપતાની તાકાત પર કવિ આગળ જતા કહે છે કે હવે તેઓ ભવિષ્યના ડરથી ભયમુક્ત છે કારણકે તેમનું જગત તેમના પ્રિયજનમાંજ સમાય છે અને રવિના કિરણો રૂપે કે પ્રેમના પ્રતીક એવા ચંદ્રની ચાંદની રૂપે પ્રિયજનની હાજરી જ રેલાય છે. છેલ્લી ચાર પંક્તિઓમાં પ્રકૃતિના વિવિધ રૂપકો આપી કવિ પ્રેમમાં રહેલી પ્રચંડ તાકાતની ઝાંખી કરાવે છે.
આ કવિતામાં પ્રેમ અને માત્ર પ્રેમજ કેન્દ્ર સ્થાને છે. ઘણીવાર આપણને એવો સવાલ થાય કે આ અઢી અક્ષર નો શબ્દ “પ્રેમ” એટલે શું?
                       પ્રેમ એટલે સ્નેહની સરવાણીની સરગમ રેલાવતું સ્તવન?
                                              કે પછી
                       પ્રેમ એટલે છલકાયેલી લાગણીઓનું આખેઆખું નંદનવન?
આ અઢી અક્ષરના શબ્દ પ્રેમમાં મનુષ્યના ભાવજગતના બધાજ ભાવોનો સમાવેશ થઇ જાય. પ્રેમમાં વાત્સલ્ય, સખ્ય  કે દાસ્ય ભાવ હોય ત્યાં સુધી પ્રેમની પારદર્શકતા અને પવિત્રતા જળવાઈ રહે છે પણ પ્રેમમાં જેવો આધિપત્યનો ભાવ પ્રવેશે, એટલે પ્રેમ પોતાની પવિત્રતા ખોઈ બેસે છે અને એ એક લેવડ-દેવડ નો સબંધ બનીને રહી જાય છે.
આ કવિતામાં કવિ પોતાના પ્રિયજન પ્રત્યેનો પ્રેમ બહુ નિખાલસ ભાવે કોઈ પણ જાતના આધિપત્ય કે અપેક્ષા વગર ખુબ પારદર્શિતાથી પ્રદર્શિત કરે છે. અહીં ક્યાંક કોઈ જાતનો માલિકી ભાવ નથી. કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ખુબ સુંદર રીતે આ વિચાર પ્રદર્શિત કરેલ છે.
Love Does Not Claim Possession, But Gives Freedom
પ્રેમ ની પહેલી શરતજ સ્વતંત્રતા છે. પ્રેમ તો મનની મોકળાશ અને લાગણીની ભીનાશ વચ્ચે ખીલતો છોડ છે.  તમે કોઈને પ્રેમ કરો છો એટલે તમે એમના માલિક નથી બની જતા.આ બાબત દુનિયાના દરેક સંબધમાં ખીલતા પ્રેમને લાગુ પડે છે. પતિ-પત્ની, બે મિત્રો કે પ્રિયજન સાથેનો પ્રેમ કે બીજા કોઈ પણ સંબંધમાં ખીલતા  પ્રેમમાં જો માલિકી ભાવ પ્રવેશ્યો તો પ્રેમનો છોડ મુરઝાવા લાગે છે. વળી તમે કોઈને પ્રેમ કરો તેનો મતલબ એવો નથી કે તે વ્યક્તિએ પણ તમને પ્રેમ કરવોજ પડે. There is no compulsion in love. હા, તમે જેને પ્રેમ કરતા હોવ એ પાત્ર પણ તમને એટલીજ પારદર્શિતા થી પ્રેમ કરે તો સોનામાં સુગંધ ભળે.
આ કવિતા વિશેની એક આડ વાત. આ કવિતા ૧૫ લીટીની નાનકડી કવિતા છે But still it is considered a Sonnet. The word “sonnet” is derived from an Italian word “sonetto” which means “small lyric” or “little song. Sonnets are the poems that are traditionally written in 14 lines that follow a rhyming scheme and a final rhyming couplet, but Cummings reinvented the sonnet and wrote this poem in a new version of sonnet, utilizing all the modern techniques. This poem became very popular especially after being used in the film” In her shoes”.
તો ચાલો, આ Valentine’s Day ના દિવસે, આપણે પોતાનું સ્વઅવલોકન કરીને નક્કી કરીએ કે આપણે જેને પ્રેમ કરીએ છીએ, તેને આપણે આધિપત્ય અને અપેક્ષાઓના ઓછાયા હેઠળ બાંધીને તો નથી રાખ્યાને! Because after all as Richard Bach has said,
If you love someone, set them free. If they come back, they are yours; if they do not, they never were.”
 ફરી મળીશું આવતા ગુરુવારે એક બીજા આવા જ એક સુંદર કાવ્ય સાથે. ત્યાં સુધી મારી કલમને વિરામ આપું છું. તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….
અલ્પા શાહ

૪. “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર…

Spanish poem “Amemos” Or “ચાલને કરી લઈએ પ્રેમ…” By  Amando Nervo

Love is the essential existential fact. It is our ultimate reality and our purpose on earth. – Marianne Williamson

અર્થાત પ્રેમ છે એક સત્ય નિર્વિકાર અને પ્રેમ જ છે આપણા અસ્તિત્વનો સાર…

નમસ્કાર મિત્રો, ૨૦૨૧ નો બીજો મહિનો એટલેકે ફેબ્રુઆરી મહિનો શરુ થઇ ગયો છે અને ચારેકોરે પ્રેમના એકરારના દિવસની એટલે કે Valentine’s day ની મહેક ફેલાવા માંડી છે. “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” લેખમાળા અંતર્ગત ફેબ્રુઆરી મહિનામાં આપણે “પ્રેમ” વિષય ઉપર આધારિત જુદી જુદી ભાષાઓની કવિતાઓનો રસાસ્વાદ અને ભાવાનુવાદ જાણીશું, માણીશું અને સમજીશું.

આજની પ્રેમ વિશેની કવિતા એક સુંદર સ્પેનિશ કવિતા છે, જેનું શીર્ષક છેAmemos  અર્થાત “Let’s love” અથવા ચાલને કરી લઈએ પ્રેમ…”. પ્રેમનું માહાત્મ્ય સમજાવતી નાનકડી કવિતા ના કવિ છે Amando Nervo. કવિતાની સ્પેનિશ ભાષામાં રજૂઆત લિંક પર જોઈ શકશો. https://medium.com/@symarroun/la-poema-amemos-de-amado-nervo-f97937d8c7fc

અત્રે મેં આ કવિતાનો પદ્ય ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે જે હું રજુ કરું છું.

૧૮૭૦માં મેક્સિકોમાં જન્મેલા Amando Nervo, Juan Crisóstomo Ruiz de Nervo નામે પણ ઓળખાતા. Spanish languageના ખુબ જાણીતા કવિની મોટાભાગની રચનાઓમાં તેમના અને તેમના આંતરમન વચ્ચેના સંવાદની રજૂઆત થયેલ જણાય છે. સ્વ સાથેનો સંઘર્ષના આલેખન  અને આંતરિક શાંતિની ખોજની સફર તેમની કલમ દ્વારા પ્રગટી છે. ૧૮૯૫માં તેમણે તેમની પ્રથમ નવલકથા El bachiller publish કરી.

આ ટચુકડી કવિતામાં કવિ મનુષ્યજીવનનો અને અસ્તિત્વનો અર્થ સ્પષ્ટપણે બહુ થોડા શબ્દોમાં સમજાવી જાય છે.હાસ્ય અને રુદન નું રૂપક આપીને શરૂઆત કરતા  કવિ કહે છે કે આપણે પામર મનુષ્ય છીએ જેને આગલી ઘડીએ  શું થવાનું છે તેની ખબર નથી. આપણા જીવન અને મૃત્યુ પર આપણું કોઈ શાણપણ કે ડહાપણ ચાલતું નથી અને આ ભવસાગરમાં આપણે સૌ એક અદ્રશ્ય મુકામ તરફ તરી રહ્યા છીએ.અને છેલ્લે કવિ બહુ તર્કબદ્ધ વાત કરતા કહે છે કે જો મનુષ્ય જીવન આમજ અનિશ્ચિતતા અને ક્ષણભંગુરતા ની વચ્ચે હિલોળા લેતું હોય તો ચાલને આપણે એકમેક ને પ્રેમ કરી લઈએ, કદાચ તેનાથીજ આ જીવન સાર્થક થયું ગણાશે.

આ ટચુકડી કવિતા કેટલો ગહન સંદેશ આપી જાય છે.કવિ આ કવિતામાં આલેખે છે એમ પ્રેમ માં એટલે કે આ અઢી અક્ષરના ટચુકડા શબ્દમાં સમગ્ર જીવનને સાર્થક બનાવવાની પ્રચંડ તાકાત  રહેલી છે. કેટલી સચોટ વાત છે! આપણે જન્મ્યા ત્યારથી પ્રેમ અનેકાક સ્વરૂપે આપણા જીવનમાં પ્રગટતો અને પ્રસરતો રહીને જીવનચાલક ઇંધણ પૂરું પાડે છે.પ્રેમ એક એવું તત્વ છે કે જેની વ્યાખ્યા માટે શબ્દો વામણા પુરવાર થાય. પ્રેમ તો એક અનુભૂતિ છે. એક એવી અનુભૂતિ કે જે તમારા મન, તન અને આત્માને ભલેને થોડા સમય માટે પણ આનંદમય સ્થિતિ માં લઇ જાય. અહીંયા હું માત્ર સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચેના પ્રેમની વાત નથી કરતી. પ્રેમ તો કોઈ પણ વ્યક્તિ સાથે થાય, કોઈ શોખ સાથે પણ થાય, કોઈ સ્થળ સાથે પણ થાય અને પરમાત્મા અને પ્રકૃતિ સાથે પણ થાય.

શ્રીમદ ભગવદ્ ગીતામાં પણ ભગવાને સ્વયં કહેલ છે કે ભક્તિયોગ પ્રભુ પ્રાપ્તિનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. ભક્તિના મૂળમાં તો પ્રભુ પ્રત્યેની પ્રીત જ રહેલી છેને!  અને મીરા અને શબરીની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિથી તો આપણે સૌ વાકેફ છીએજ. આ દુનિયાના દરેક દરેક સંબંધનો મિનારો પ્રેમના પાયે જ ટટ્ટાર રહી શકે છે. માતા-પિતા અને બાળકના સબંધ સિવાયના મોટાભાગના સંબંધોમાં સકારણ પ્રેમની હાજરી હોય છે એટલે કે પ્રેમની લેવડ-દેવડ હોય છે.  આ દુનિયામાં Mother Teresa  જેવા અમુક જ વિરલ વ્યક્તિત્વો હોય જે પોતાની આસપાસ અકારણ પ્રેમનો ઉજાસ પાથરે છે અને સેવા દ્વારા સર્વેને પ્રેમની લ્હાણી કરવામાંજ સમગ્ર જીવન વ્યતીત કરે છે. મને Mother Teresa નું આ વાક્ય ખુબ ગમે છે.

Spread love everywhere you go. Let no one ever come to you without leaving happier.

અર્થાત તમારા આસપાસ તમે પ્રેમનો એવો ઉજાસ પાથરો કે તમારી પાસે આવેલ દરેક વ્યક્તિ આવ્યો હતો તેના કરતા વધુ ઉલ્લાસ થી પાછો જાય.ઈશ્વરે પ્રત્યેક જીવમાં પ્રેમને પામવાની અને બીજાને પ્રેમ આપવાની ભરપૂર શક્તિ મુકેલી છે. જરુર છે માત્ર આ આડંબર અને અહંનો અંચળો ખસેડીને અકારણ પ્રેમ આપવાની એ શક્તિને ખીલવવાની અને પછી સર્વેને અકારણ હેતની હેલીમાં ભીંજવવાની. જેમ કવિ કહે છે તેમ, શી ખબર આ અકારણ પ્રેમની લ્હાણી કરવી એજ કદાચ આપણા જીવનનો સાર હશે… Afterall, Love is the essential existential fact. It is our ultimate reality and our purpose on earth.

તો ચાલો, પ્રેમ આપવાની મારી શક્તિને વધુને વધુ ખીલવી શકું અને મારી આસપાસ હું અકારણ પ્રેમની લ્હાણી કરી શકું તેવી પ્રાર્થના સાથે આજે મારી કલમને વિરામ આપું છું . Espero verte pronto, hasta el próximo poema! અર્થાત ફરી મળીશું આવતા ગુરુવારે એક બીજા આવા જ એક સુંદર કાવ્ય સાથે.

 તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૩. “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર

જખોન પોડબે ના મોર પાયરે ચિહ્નો એઈ બાટે…  – વિશ્વકવિ રવિન્દ્રનાથ ટાગોર

નમસ્કાર મિત્રો,

“જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” લેખમાળા અંતર્ગત આજે આપણે “જીવનચક્ર” સબંધિત એક સુપ્રસિદ્ધ અને હૃદયસ્પર્શી બંગાળી કવિતાનો રસાસ્વાદ અને ભાવાનુવાદ માણીશું. મૃત્ય અને મૃત્યુ બાદની સફરની ખુબ સમીપેથી દર્શન કરાવતી આ પ્રસિદ્ધ કવિતાના રચયિતા છે  વિશ્વકવિ (Poet Laureate of the World) રવિન્દ્રનાથ ટાગોર. અને તેના મુખડાના શબ્દો છે ” જખોન પોડબે ના મોર પાયરે ચિહ્નો એઈ બાટે “. અર્થાત જયારે છાપ મારા પગલાંની જાય ભૂંસાઈ….  આ ગૂઢ અર્થ ધરાવતી કવિતાનો મેં મારી સમાજ પ્રમાણે પદ્ય ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે જે હું અત્રે રજુ કરું છું.. જો કે ભાવાનુવાદ માં જો ભાવનું નિરૂપણ યોગ્ય રીતે ના થયું હોય તો ક્ષમા ચાહું છું.

જયારે છાપ મારા પગલાંની જાય ભૂંસાઈ…

જયારે
ભૂંસાઈ જાય મારા પગલાંઓની છાપ,
ચૂકવાઈ જાય મારા લેણદેણના હિસાબ,
પ્રસરી જાય આસપાસ નિઃશબ્દતા અગાધ,
ત્યારે તારલિયાની સાખે, કોઈ કરશો ના મને યાદ, દેશો ના મને સાદ
જયારે
સૂના પડી જાય મારી વહાલી વીણા કેરા તાર,
જંગલી વેલથી ઉભરાઈ જાય મારી ઘરદીવાલ,
શેવાળના ઝુંડે ઢંકાઈ જાય મારો પુકુરકિનાર,
ત્યારે તારલિયાની સાખે, કોઈ કરશો ના મને યાદ, દેશો ના મને સાદ

અકબંધ રહેવાની છે પેલી બંસીની સૂરીલી તાન,
એક પછી એક દિવસો વીતતા જવાના છે આમ,
યથાવત ચાલતું જ રહેવાનું છે આ જગત તમામ,
ત્યારે તારલિયાની સાખે, કોઈ કરશો ના મને યાદ, દેશો ના મને સાદ

એક નવા દિવસે અને નવા રૂપે, મારી હસ્તી પરખાશે
એક નવા નામે અને નવા આલિંગને મારી હાજરી વર્તાશે
અને આમ
મારો(આત્માનો) આવનજાવનનો ફેરો ચાલ્યા જ કરશે.

શ્રી રવિન્દ્રનાથ ટાગોર કે જે ગુરુદેવના હુલામણા નામથી પ્રખ્યાત છે તેમને કોઈ ઔપચારિક પરિચયની તો ક્યાં જરૂર જ છે! તેઓ ૧૯૧૩ માં સાહિત્યનું નોબેલ પારિતોષિક ધરાવનાર પ્રથમ  non-European હતા. સંગીત, ચિત્રકલા, નાટ્યકાર,લેખક અને કાવ્ય ક્ષેત્રે પોતાનું સર્વ જીવન સમર્પિત કરનાર ગુરુદેવ હંમેશા કહેતા કે আমি কবি  (aami kavi) અર્થાત હું એક કવિ છું. ગુરુદેવે પોતાની કવિતાઓ દ્વારા માનવના મન અને હૃદયની સ્થૂળથી સૂક્ષ્મ એવી એકેએક સંવેદના અને ભાવને આવરી લીધા  છે. તેઓની કવિતાઓમાં ભાવનાઓનું જે ઊંડાણ જોવા મળે છે અને તે સામાન્ય માણસ થી માપી શકાય તેમ નથી તેથીજ તેઓની કવિતાઓનો તાદ્રશ ભાવ સમજવો લગભગ અશક્ય છે. ગુરુદેવની મૂળ બંગાળી રચનાઓનું ભાષાંતર તો જોવા મળે છે પણ ભાવાનુવાદ જવલ્લેજ જોવા મળે છે.

જિંદગીના સાશ્વત સત્ય એવા મૃત્યુ જેવા વિષય પર ગુરુદેવે ખુબ સંવેદનાસભર કાવ્યોની રચના કરેલી છે. જીવનના પૂર્વાર્ધમાં ગુરુદેવે પોતાના ચાર અંગત આપ્તજનોને ખુબ ટૂંકા સમયગાળામાં ગુમાવ્યા હતા અને આમ મૃત્યુને તેમણે ખુબ નિકટતા થી નિહાળ્યું હતું. જીવનના ઉત્તરાર્ધમાં જયારે તેઓ ગંભીર માંદગીમાંથી પસાર થઇ રહ્યા હતા ત્યારે તેમણે જન્મ, મૃત્યુ અને પુન:જન્મ વિષે અઢાર કવિતાઓ લખી અને આ કાવ્યસંગ્રહ  “પ્રાંતિક” નામે પ્રગટ કર્યો.ગુરુદેવે આ કવિતાઓમાં મૃત્યુને ખુબ સાહજિક રીતે સ્વીકારી લીધું છે. જોકે આજની અત્રે રજુ કરેલી કવિતા “પ્રાંતિક” કાવ્યસંગ્રહમાં ની એક નથી પણ ૧૯૧૬માં રચાયેલી આ કવિતા તેમની મૃત્યુ વિષયને કેન્દ્રમાં રાખીને લખેલી કવિતાઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ ગણાય છે. આ કાવ્યનું સ્વરાંકન પણ ગુરુદેવે પોતેજ કરેલું છે અને આ કાવ્ય ગીત તરીકે અનેક બંગાળી ફિલ્મોમાં ઉપયોગમાં લેવાયું છે.આ કવિતાનું મૂળ બંગાળી શબ્દાંકન અને અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર તમે આ લિંક પર જોઈ શકશો. http://gitabitan-en.blogspot.com/2010/08/

કવિતાની શરૂઆતમાં કવિ મૃત્યુને સ્વાભાવિક રીતે રજુ કરતા અનુરોધ કરે છે કે જયારે મારા લૌકિક અસ્તિતવનો અંત આવે ત્યારે તમે સૌ સહજતાપૂર્વક તેનો સ્વીકાર કરીને મને આ લૌકિક સબન્ધોમાંથી મુક્ત કરજો.અત્રે કવિ મૃત્યનું આગમન થશે ત્યારે જીવનકાળ દરમિયાનના સર્વે દુન્યવી હિસાબ-કિતાબ અને લેણદેણનો અંત આવશે અને જીવનકાળ દરમિયાનની આપણી સર્વ મૂડી અને પ્રિય જણસો સુની પડી જશે તે નિર્વિવાદ સત્યને રજુ કરે છે. આગળ વધતા કવિ અત્રે આ અવિરત પણે ચાલતા જીવનચક્રનો ઉલ્લેખ કરતા કહે છે કે મારા અંતિમ લક્ષ ભણીના  પ્રયાણ પછી પણ આ વિશ્વની ગતિમાં રત્તી ભરનો ફરક નહિ પડે અને જીવનચક્ર ચાલ્યાજ કરશે. અને છેલ્લે ગુરુદેવ આ અવિનાશી આત્માના કાયમી અસ્તિત્વનું પ્રમાણ આપતા કહે છે કે મારા આ દેહનો અંત આવશે પણ તમે મારી હાજરીને, મારી હસ્તીને એક નવાજ રૂપે એક નવાજ સ્વરૂપે અનુભવી શકશો…આ ગૂઢ અર્થ ધરાવતી કવિતાનો મેં પદ્ય ભાવાનુવાદ કરવાનો નમ્ર પ્રયાસ કર્યો છે. જો કે ભાવાનુવાદ માં જો ભાવનું નિરૂપણ યોગ્ય રીતે ના થયું હોય તો ક્ષમા ચાહું છું.

            કાવ્ય હું જયારે જયારે વાંચુ ત્યારે મને હંમેશા એક સવાલ થાયમૃત્યુ એટલે શું પૂર્ણવિરામ કે પછી અલ્પવિરામ? શ્રીમદ ભગવદ ગીતામાં કહ્યું છે કે 

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय
नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि |
तथा शरीराणि विहाय जीर्णा
न्यन्यानि संयाति नवानि देही ||

અર્થાત,મૃત્યુ સમયે અમર અવિનાશી આત્મા માત્ર કલેવર એટલે કે દેહ બદલે છે અને નવા દેહ થકી જન્મ લે છે. આપણે જન્મમાં જે દેહ લઈને અવતર્યા છે તે આપણો પહેલો જન્મ નથી અને છેલ્લો પણ નથી.અવિનાશી આત્માનું એક દેહમાંથી બીજા દેહમાં અવતરણનું ચક્ર તો ચાલ્યા કરે છે.જન્મ દરમિયાન આપણે કરેલા કર્મફળ દ્વારા આપણે આપણા આત્માની ઉર્ધ્વગતિ અથવા અધોગતિ થાય છે અને પ્રમાણે દેહના મૃત્યુ પછી આપણા આત્માની ગતિ થાય છે અને આત્માનો અવિનાશી ફેરો ચાલ્યા કરે છે. ગુરુદેવે કાવ્ય દ્વારા એવોજ કઈંક ભાવ પ્રગટ કર્યો છે. એટલે કદાચ ગુરુદેવે કહ્યું છે કે

“Death is not extinguishing the light; it is only putting out the lamp because the dawn has come.” – Rabindranath Tagore 

તો ચાલો, આજે આજ કાવ્યનું ખુબ સુંદર અને ભાવવાહી બંગાળી ગીત જયંતી ચક્રવર્તીના સુમધુર અવાજમાં  સાંભળતા સાંભળતા છુટ્ટા પડીએ. ફરી મળીશું આવતા ગુરુવારે એક બીજા આવા જ એક સુંદર કાવ્ય સાથે. ત્યાં સુધી મારી કલમને વિરામ આપું છું. તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૨ – “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – અલ્પા શાહ

વૈશ્વિક કવિતાના ભાવવિશ્વમાં એક સફર

“The Tide Rises, The Tide Falls” By Henry Wadsworth Longfellow

નમસ્કાર મિત્રો,

જ્યાં પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ લેખમાળા અંતર્ગત, વિશ્વની જુદી જુદી ભાષાઓની ચૂંટેલી કવિતાઓ અને કવિઓના ભાવવિશ્વની સફરનો આજથી આરંભ કરીએ છીએ. અત્રે આપણે દરેક મહિને એક ચોક્કસ વિષય પરની જુદી જુદી ભાષામાં રચાયેલી કવિતાઓને જાણવા અને માણવાનો પ્રયત્ન કરીશું. મહિનાનો એટલે કે જાન્યુઆરી મહિનાનો વિષય છે જીવનચક્ર.

જીવનચક્ર એટલે કે Life Cycle. દરેક જીવ માટે જન્મ અને મૃત્યુ બેજ જીવનના સાશ્વત સત્ય છે. અને બે સાશ્વત સત્યોના છેડા વચ્ચે વહી જતી પળો એજ જિંદગી. સૃષ્ટિનું નિર્માણ થયું ત્યારથી અનેકવિધ જીવોનું જીવનચક્ર ચાલતું આવ્યું છે. જીવનનુંચક્ર આપણા જન્મ પહેલા પણ ચાલતું હતું અને આપણા મૃત્યુ પછી પણ ચાલતું રહેવાનું.. સમયના અવિરત ચક્રની સાથે જીવનચક્ર તો સદાકાળ ચાલતું રહેશે. અનંત સંસારમાં આપણું જીવન તો અફાટ સાગરમાં પાણીની એક બુંદ સમાન છે. We are just a tiny speck in this vast universe!

આજે આપણે આજ વિષયવસ્તુને રજુ કરતી એક સુપ્રસિદ્ધ અંગ્રેજી કવિતા “The Tide Rises, the Tide Falls” નો રસાસ્વાદ અને ભાવાનુવાદ માણીશું. આ કવિતાના કવિ છે Henry Wadsworth Longfellow. ૧૮૦૭માં પોર્ટલેન્ડ, USA માં જન્મેલા કવિ Henry Wadsworth Longfellow તેમના નિવૃત્તિ કાળમાં Massachusetts ના દરિયાકિનારે આવેલા Nahant નામના ગામમાં રહેતા હતા. તે દરિયાના મોજાંઓથી પ્રેરિત થઈને આ કવિતાની રચના થયેલ હતી. The original poem in English is as below. You can find out about more about the poet here: https://www.poetryfoundation.org/poets/henry-wadsworth-longfellow

The Tide Rises, The Tide Falls
The tide rises, the tide falls,
The twilight darkens, the curlew calls;
Along the sea-sands damp and brown
The traveller hastens toward the town,
And the tide rises, the tide falls.

Darkness settles on roofs and walls,
But the sea, the sea in darkness calls;
The little waves, with their soft, white hands,
Efface the footprints in the sands,
And the tide rises, the tide falls.

The morning breaks; the steeds in their stalls
Stamp and neigh, as the hostler calls;
The day returns, but nevermore
Returns the traveller to the shore,
And the tide rises, the tide falls.

               ૧૯મી સદીમાં રચાયેલી આ કવિતા તેની સરળ ભાષા અને ખુબ ગહન ભાવાર્થને લીધે ખુબ પ્રખ્યાત બની હતી. અહીં કવિ દરિયાના મોજાનું પ્રતીક લઈને જીવનના જે બે અફર સત્ય છે તેનું ખુબ સાદગી પૂર્ણ નિરૂપણ કરે છે. “Tide Rise and The Tide Falls” દ્વારા કવિ અત્રે જન્મ અને મૃત્યુને આલેખે છે અને આ જન્મ અને મૃત્યુનું ચક્ર સમયને  સંગે કેવું અવિરત ચાલ્યા જ કરે છે તેનું સૂચન કરે છે.  

આ કાવ્યની શરૂઆતમાં કવિ આલેખે છે કે twilight એટલેકે સંધ્યા પહેલાનો ઝંખેરા ઉજાસમાં curlew નામનું પંખી ટહુકા કરે છે એટલે કે જેમ જેમ જીવનની સંધ્યા તરફ ગતિ થાય તેમ તેમ મૃત્યનો નાદ સંભળાવા લાગે છે અને ધીમે ધીમે પ્રવાસી એટલે કે જરા અવસ્થામાં પહોંચેલ મનુષ્યના પગલાં મૃત્યુ તરફ મંડાતા જાય છે. આગળ કવિ આલેખે છે કે જયારે પ્રવાસીનો અંતિમ સમય આવે છે ત્યારે મૃત્યુનો ઓળો ઉતરી આવે છે અને મૃત્યુ ખુબ નાજુકતતાથી પ્રવાસીને પોતાની આગોશમાં સમાવી લે છે અને ધીમે ધીમે તેના પગલાંની છાપ પણ રેતી માંથી વિખરાઈ જાય છે. અત્રે કવિએ એક નક્કર અને કડવી વાસ્તવિકતાને વહેતી મૂકી છે. આપણા ગયા પછી થોડા સમય બાદ આપણી યાદો ધીમે ધીમે વિસરાઈ જવાની. અને છેલ્લે કવિ એક નવા પ્રભાતની વાત કરતા કહે છે કે પ્રવાસીના મૃત્યુ બાદ નવી સવાર પડે છે અને સંસારની ગતિ ચાલ્યા જ કરે છે. બધુજ પૂર્વવત છે પણ માત્ર પ્રવાસીની ગેરહાજરી છે અને આમ એક પ્રવાસી ભલે અંતિમ ગતિ કરી ગયો પણ દરિયાના મજાની ભરતી અને ઓટની જેમ આ જીવનચક્ર તો અવિરત ચાલ્યાજ કરે છે. આ કવિતાનો સ્વરચિત પદ્ય  ભાવાનુવાદ અત્રે રજુ કરું છું.

ભરતી ને ઓટ સતત આવે ને જાય
સૂર્યનો નિરંતર ઉદય ને અસ્ત થાય
કિનારે ભીની સુવાસ મહેકાય
પ્રવાસીના ડગલા લક્ષ ભણી ફંટાય

ભરતી ને ઓટ સતત આવે ને જાય
અંધારો ઓથાર સર્વત્ર ફેલાય
મોજાઓ કિનારે આવી અથડાય
પ્રવાસીના પગલાં હળવેથી ભૂંસાય

ભરતી ને ઓટ સતત આવે ને જાય
નવલા પ્રભાતે નવી લાલી પ્રસરાય
પંખીના શોરે આકાશ છલકાય
પ્રવાસીનો ખાલીપો હૈયે વર્તાય

 આપણે સૌ જાણીએ છીએ કે દરેક શ્વાસે આપણા ભાગે લખાયેલા શ્વાસોમાંથી એક એક શ્વાસ ઓછો થાય છે. We all are travelers here and progressing towards our ultimate destination slowly and steadily with each and every breath we take. શ્રીમદ ભગવદગીતામાં પણ કહ્યું છે કે जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च।. જે જન્મે છે તેનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે.

પણ મને અહીં કવિએ આપણી હયાતી પછીની હસ્તીની જે ક્ષણભંગુરતા રજુ કરી છે તે ખુબ સ્પર્શી ગઈ.આપણે હયાત હોઈએ ત્યારે આપણી ગમે તેટલી આવડત,હોશિયારી, ખ્યાતિ,પ્રખ્યાતિ વગેરે ધરાવતા હોઈએ તે બધુજ આપણા ગયા પછીએક નિશ્ચિત અવધિ સુધી સીમિત રહેશે ફૂલ ગયા પછીની ફોરમ થોડો સમય સુધી આસપાસ રહેશે. આપણી હયાતી પછીની હસ્તીની અવધિ  આપણા પદ, પ્રતિષ્ઠા કે પૈસા કરતા આપણે આપણી આસપાસ કેટલો પ્રેમ પ્રસરાવ્યો, આપણે કેટલા લોકોને મદદરૂપ થયા, કેટલાના મુખ પર સ્મિત ફેલાવ્યું તેના પર વધુ રહેતો હોય છે. માટેજ આ શેષ બચેલા જીવનકાળ દરમિયાન આપણી આસપાસ આનંદ,ઉલ્લાસ, પ્રેમ અને લાગણી ની લ્હાણી કરતા કરતા, દરેક પળ ને ઉજવતા ઉજવતા બાકીની સફર પુરી કરીએ તેમાંજ જીવનનું સાર્થક્ય છે તેવું હું માનું છું. અને હા,આપણા ગયા પછી પણ નવુંનકોર નવલું પ્રભાત એક નવી ઉર્જા સાથે ઉગશે અને જીવન ચક્ર ચાલ્યાજ કરશે, ચાલ્યા કરશે, ચાલ્યા કરશે

તો ચાલો મિત્રો, ફરી મળીશું આવતા ગુરુવારે એક બીજા આવા જ એક સુંદર કાવ્ય સાથે. શેષ બચેલી દરેક ક્ષણને મહોત્સવ બનાવવાના નિર્ણય સાથે આજે મારી કલમને વિરામ આપું છું. તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

અલ્પા શાહ

૧ – “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ”- અલ્પા શાહ

જિંદગીનો અર્થ શોધતા જડેલા શબ્દો એટલે કવિતા ?
છંદમાં લખાય એ કવિતા? કે  ગાઈ શકાય એ કવિતા? જેનો પ્રાસ મળે એ કવિતા ?  છંદ, લય, અર્થ, કલ્પના  અને પ્રાસનો સરવાળો એ આ કવિતા,શબ્દ અને અર્થનું એકરૂપ થવું એટલે કાવ્ય? આવા અનેક પ્રશ્ન થાય, કાવ્યની વ્યાખ્યા કવિએ કવિએ, કૃતિએ કૃતિએ, સમયે સમયે, ભાષા સાથે બદલાતી રહે.કવિતાની અભિવ્યક્તિમાં ભાષા સંસ્કાર અને સંસ્કૃતિ અભાનપણે  જીવતાં હોય છે દરેક ભાષાનો પોતાનો એક વૈભવ હોય છે  “શબ્દ, અર્થ, લાવણ્ય અને રસથી તરબોળ, તેમજ ભાવકનાં હ્રદયને  ​અર્થ સભર ​આનંદ ​આપે ​તે કાવ્ય.​દરેક​ ભાષામાં શબ્દોની અને સંવેદનાની અભિવ્યક્તિ અલગ જ રીતે થતી હોય છે આ વૈભવ માણવા  મળે તો ? 
બસ આ વાતને લઈને અલ્પાબેન અનેક  ભાષામાં લખાયેલી કવિતા આપણે માટે ભાવાનુવાદ સાથે રસાસ્વાદ કરાવશે  દર ગુરુવારે ….
મિત્રો નવું નવું વાંચવું કોને ન ગમે ? પણ બધી ભાષા કદાચ આપણે ન જાણતા હોઈએ  ત્યારે અલકાબેન આપણે માટે વિવિધ કવિતાઓ લઈને આવશે ,મારે ક્યાં કહેવાની જરૂર છે કે તમને ગમશે અને વધાવજો ? તો બસ રાહ જોવો આવતા ગુરુવાર સુધી.
અલકાબેન તમારું સ્વાગત છે.
અલ્પાબેન શું કહે છે જોવો 

જ્યાં ના પહોંચે રવિ ત્યાં પહોંચે કવિ” – કેટલી સચોટ વાત  છે નહિ!!  સૂર્ય પણ જ્યાં ના પહોંચી શકે ત્યાં એક કવિ હૃદયની પરિકલ્પના પહોંચી જઈ શકે. કવિતા માત્ર શબ્દોની પ્રાસબદ્ધ કે છંદબદ્ધ ગૂંથણી જ નથી – તેનાથી અનેકગણી સવિશેષ છે. કવિ અને કવિતાને દેશ, ભાષા, સંસ્કૃતિ કે અન્ય કોઈ પણ સીમાડા નડતા નથી. કવિતા તો આ સર્વ સીમાઓથી પર છે.કવિતા દુનિયાની ગમે તે ભાષામાં રચાયેલી હોય પણ સર્જકના સંજોગો અને સંસ્કૃતિ તથા તેના હૃદયની લાગણી, સંવેદના અને અનુભૂતિનું પ્રત્યક્ષ અથવા પરોક્ષ પ્રતિબિંબ જ હોય છે. હું તો ત્યાં સુધી કહીશ કે કોઈ પણ વ્યક્તિ જન્મથી જ કવિ કે કવિયત્રી નથી હોતા… કોઈ પણ મનુષ્યના હૃદયની ઋજુતા અને મનના મનોભાવો ને શબ્દદેહ મળે ત્યારે કવિતાની રચના થાય છે. અને એટલેજ કહેવાયું જ છે કે
“Poetry is when an emotion has found it’s thought, and the thought has found words.” – Robert Frost

 વૈશ્વિક સ્તરે જોવા જઈએ તો ભલે આપણે સૌ અલગ અલગ સંસ્કૃતિ,ભાષા અને દેશમાં વહેંચાયેલા હોઈએ પણ માનવીય સ્તરે તો આપણા સૌની સંવેદનાઓ તો સરખીજ રહેવાની.અને કવિતા દ્વારા આપણી સંવેદનાઓને વાચા મળે છે. આમ કવિતામાં માનવીને વૈશ્વિક સ્તરે એક-બીજા સાથે એક તાંતણે જોડી રાખવાની તાકાત છે. અને એટલેજ માનવીય મનના વિચારો થકી ઉદ્ભવતી દરેક પ્રકારની સંવેદનાઓ પર વિશ્વની દરેક ભાષાઓમાં કવિતાઓ લખાઈ છે અને લખાતી રહેશે. 
આ લેખમાળા પાછળનો મારો ઉદેશ્ય પણ એજ છે. આ લેખમાળા અંતર્ગત મારે  આ જુદી જુદી ભાષાઓમાં લખાયેલી કવિતાઓના વૈભવને જાણવો છે, માણવો છે અને તમારી સાથે વહેંચવો છે.  દરેક ભાષાની પોતાની એક આગવી ખુમારી અને અભિવ્યક્તિ હોય છે અને દરેક કવિ પર પણ જે તે દેશની સંસ્કૃતિની ઊંડી છાપ પડેલી હોય છે. આ લેખમાળામાં મારે વૈશ્વિક કવિતાનો માત્ર અનુવાદ નથી કરવો પણ કવિતામાં રહેલા હાર્દને સમજવું  છે, તેમાં રહેલા ઊંડાણ ને માપીને તેનો ભાવાનુવાદ કરીને તમારી સાથે વહેંચવો છે અને શક્ય હશે ત્યાં મૂળ કવિતાના હાર્દને કેન્દ્રમાં રાખીને એક ગુજરાતી કાવ્યની રચના કરવાનો પ્રયત્ન કરવો છે.

તો ચાલો આવતા ગુરુવારથી આપણે “જ્યાં ન પહોંચે રવિ ત્યાંપહોંચે કવિ” લેખમાળા અંતર્ગતની આપણી વૈશ્વિક કવિતાનાભાવવિશ્વની આ સફર ચાલુ કરીએ…તમે આવશોને મારી સાથે?

૫૧ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

“મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” લેખમાળા ના અંતે  મારા અંતરની અનુભૂતિનું આલેખન…

મિત્રો, જાન્યુઆરી ૨૦૨૦ માં શરુ થયેલી આ “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” લેખમાળાનો છેલ્લો લેખ આજે હું અહીં રજુ કરું છું. જયારે મેં જાન્યુઆરીમાં આ લેખમાળા શરુ કરી ત્યારે મને સ્વપ્ને પણ ખ્યાલ ન હતો કે મીરાંબાઈ અને તેમના પદો વિષે લખતા લખતા મીરાંબાઈ સ્વયં મારા ભાવવિશ્વ માં સમાઈ જશે. મારી સંવેદનાઓનું અભિન્ન અંગ બની જશે. આ એક વર્ષ દરમિયાન આ લેખમાળાને ઓપ આપતા આપતા મારુ ભાવવિશ્વ, મારુ વિચારવિશ્વ અને મારી સંવેદનાઓ કેવી રીતે એક નવાજ સ્વરૂપે નિખરી તેની આજે મારે તમારી સાથે વાત કરવી છે. મારી સ્વ-અનુભૂતિ ને તમારી સાથે વહેંચવી છે.

  સૌ પ્રથમ આ લેખમાળા લખવાના બીજ કેવી રીતે રોપાયા તેની થોડી વાત કરીએ.તમે કદાચ જાણતા જ હશો કે લેખનની દુનિયામાં હજી હું પા પા પગલી ભરું છું. મારે માટે લખવું એ એક આંતરસ્ફૂર્ણાનો વિષય હતો અને આવી રીતે નિયમિત નિયત સમયે લેખ લખવા એતો મારા માટે તદ્દન નવીજ વાત હતી. ડિસેમ્બર ૨૦૧૯ માં “બેઠક” ના સંચાલિકા આપણા લાડીલા પ્રજ્ઞાબેને મારી સાથે વાત કરી અને મને ૨૦૨૦માં દર અઠવાડિયે આ બ્લોગ પર એક લેખ લખવાનું આમંત્રણ આપ્યું.  I was not confident about the power of my pen and I was skeptical that if I will be able to do justice in writing a weekly article due to my limited experience.  But Pragnaben was able to recognize the strength of my pen and she persuaded me to write the weekly article. I will be ever grateful to Pragnaben for her persistent efforts in motivating me to take up this project. Without her constant support and motivation my writing journey would not have this added feather in it. મને આ લેખમાળા રજુ કરવાની તક આપવા બદલ હું “બેઠક” અને પ્રજ્ઞાબેનનો અંત:કરણપૂર્વકનો આભાર માનું છું. પ્રજ્ઞાબેને મને બે-ત્રણ વિષય સજેસ્ટ કર્યા અને મીરાંબાઈનો વિષય મને તરત સ્પર્શી ગયો. અને આમ આ લેખમાળાના અસ્તિત્વના બીજ રોપાયા.

મીરાંબાઈ – આ નામને કોઈ ઔપચારિક ઓળખની ક્યાં જરૂર છે. આ નામ પડતાજ આપણાં માનસપટ પર મંજીરાનો રણકાર અને તાનપુરાના તાન સાથે ગિરિધર ગોપાલ ની ઝાંખી થવા લાગે છે. જયારે આ લેખમાળાની શરૂઆત કરી ત્યારે મીરાંબાઈના જીવન ચરિત્ર અને તેમના પદો વિષે મને માત્ર ઉપરછલ્લી માહિતી હતી. પણ હા, મીરાંબાઈના ગિરિધર ગોપાલ પ્રત્યેના  દ્રઢ વિશ્વાસથી હું સુપેરે પરિચિત હતી. મીરાંબાઈના એ દ્રઢ વિશ્વાસ ની સરખામણીએ તો સાવ નગણ્ય અને ક્ષુલ્લક પણ મારા ઠાકોરજીમાં રહેલો દ્રઢ વિશ્વાસજ મને મારા જીવનના ઝંઝાવાતો સામે ઝઝૂમવાનું બળ પૂરું પાડે છે અને કદાચ એટલે જ મીરાંબાઈનો વિષય મને તરત જ સ્પર્શી ગયો…

ધીમે ધીમે હું વાંચન દ્વારા મીરાંબાઈ અને તેમના પદો વિષે વધુ માહિતી મેળવતી ગઈ અને મીરાંબાઈ ના વ્યક્તિત્વને સમજવાનો પ્રયત્ન કરતી ગઈ. આ લેખમાળામાં મારે માત્ર  માહિતી લેખ નહતા લખવા, મારે તો મીરાંબાઈના ભાવવિશ્વમાં ડોકિયું કરવું હતું એમની સંવેદનાઓને એકવીસમી સદીની સ્ત્રીની નજરે સમજવાનો પ્રયત્ન કરવો હતો.

શરૂઆતમાં ઘણા અઠવાડિયા હું લેખ લખવાનું ચાલુ કરું ત્યારે શું લખવું કઈ સુજતુ ના હતું. હું ફુલ ટાઈમ જોબ કરું છે એટલે મારો લખવાનો સમય સાંજનો રહેતો.કોઈક કોઈક વાર બુધવારની મધરાત્રી સુધી લેખનો એક અક્ષર પણ ના લખાયો હોય અને ગુરુવારે તો મારે આ લેખ બ્લોગ પ૨ મુકવાનો હોય… પણ પછી માર્ચ મહિનામાં એકદિવસ ઠાકોરજીએ મને પ્રેરણા કરી અને મેં શ્રીકૃષ્ણ કીર્તન સાંભળતા સાંભળતા લેખ લખવાની શરૂઆત કરી અને એ દિવસે મારી કલમ સડસડાટ ચાલતી ગઈ અને સાથે સાથે આંખો અનરાધાર વરસતી ગઈ..એવું લાગ્યું કે જાણે કે ગિરિધર ગોપાલ જ મારો હાથ પકડીને લખાવતા ના હોય…બસ પછી તો મીરાંબાઈની અને શ્યામસુંદર સાથે અંતરનું અતૂટ તાદામ્ય સંધાતું ગયું અને લેખમાળાના લેખ લખતા થતા ૩-૪ કલાક  મીરાંબાઈ અને શ્યામસુંદરની અદીઠ છતાંય પ્રત્યક્ષ હાજરી હું અનુભવવા લાગી.અને એક પછી એક લેખમાં મીરાંબાઈએ તેમના જીવનના વિવિધ પાસાઓ અને સંવેદનાઓને જે રીતે શબ્દો દ્વારા પદ સ્વરૂપે વહેતા મૂક્યા હતા તેમાંથી અમુક ચૂંટેલા પદો અને તેનો રસાસ્વાદ આપ સૌ વાચકો સાથે વહેંચાતો ગયો અને મારુ મીરાંબાઈ અને શ્યામસુંદર સાથે વધુને વધુ નૈકટ્ય રચાતું ગયું

આ લેખમાળા લખાતી હતી તે દરમિયાન મે મહિનામાં, શ્રી ઠાકોરજીએ મારા અંતરનું જોડાણ એક એવી વ્યક્તિ સાથે કરાવ્યું કે જેમનામાં હું પ્રત્યક્ષ મીરાંબાઈના દર્શન કરું છું. તેમના સંપર્કમાં આવ્યા પછી મારો ઠાકોરજી પ્રત્યેના વિશ્વાસ વધુ દ્રઢ થયો અને તેટલુંજ નહિ તેમાં શ્રી ઠાકોરજી પ્રત્યેનો સંપૂર્ણ શરણાગતિનો ભાવ ઉમેરાયો અને હું મીરાંબાઈની સંવેદનાઓને  શરણાગતિના એક નવા જ પરિમાણ થી અનુભવવા લાગી. સાથે સાથે  શ્રી ઠાકોરજીની અસીમ કૃપાનો વધુને વધુ અહેસાસ કરવા લાગી. એવું લાગવા માંડ્યું કે ઠાકોરજી મારી કલમ થકી મને આ સેવા કરવાની આજ્ઞા કરી રહ્યા છે. અને હું એ આજ્ઞા માથે ચડાવી દર અઠવાડિયે આ લેખ દ્વારા શબ્દપુષ્પો શ્રી ઠાકોરજીને અર્પણ કરતી ગઈ અને મીરાંબાઈના મંજીરાના રણકારને અને શ્યામસુંદરની બંસીની સુરાવલીઓથી મારુ આંતરવિશ્વ સજાવતી ગયી. મારા માટે આ લેખની લેખન પ્રવૃત્તિ માત્ર લેખનજ નહિ પણ એથી કંઈક વિશેષ એક અઠવાડિક સેવા ક્રમ બની ગયો… During this year, in the month of September, I went through a major surgery followed by a long recovery period. Initially I was planning to take a break for couple of weeks from the weekly article writing. But the Divine gave me the strength to write and publish articles each week without skipping a single week. If I look back and see, it seems that this was the result of the pure and amazing grace of the Divine.

આજે જયારે હું “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” લેખમાળાનો છેલ્લો લેખ લખી રહી છું ત્યારે હું મારા કોઈક આધારથી અલગ થઇ જવાની હોવું તેવી વેદનાની અનુભૂતિ કરી રહી છું.આ એક વર્ષમાં આ લેખમાળા લખવામાં  મેં મારી જેટલી બુદ્ધિ/વિચાર/શારીરિક શક્તિ વાપરી છે તેનાથી અનેક ઘણી વધારે મીરાંબાઈની અને શ્યામસુંદરની  કૃપાદ્રષ્ટિ મેળવી છે.મીરાતત્વ અને શ્યામતત્વ મારા ભાવવિશ્વનું એક અભિન્ન અંગ બની ગયા છે. આ લેખમાળા દરમિયાન તેમની સાથે જે ફરજીયાત અઠવાડિક સંપર્ક થતો હતો તેનો તો હવે અંત આવશે પણ પ્રભુ એ મીરાતત્વ અને શ્યામતત્વ મારામાં સદાય ધબકતું રાખે તેવી પ્રભુને નમ્ર વિનંતી…

હવે પછી જયારે જયારે હું મંજીરાનો રણકાર સાંભળીશ ત્યારે ત્યારે આ મીરાંતત્વ સાથે નૈકટ્ય સાધવાના પ્રયાસ સમી આ “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” શ્રેણીની સર્જનયાત્રા દરમિયાનના સુખદ સંસ્મરણો સંભારતી રહીશ. આ લેખના અંતમાં મારે તમારી સાથે એ કાવ્યસંગીત વહેંચવું છે કે જેને સતત સાંભળતા સાંભળતા મેં આ લેખમાળાના લગભગ અડધાથી વધારે લેખ લખ્યા છે. ખુબ ભાવપૂર્ણ ગવાયેલ આ ગીત થકી મારૂ સમગ્ર ભાવવિશ્વ એ કલાકો માટે મીરામય અને શ્યામમય બની જતું અને મારી કલમના શબ્દપુષ્પો શ્રી શ્યામસુંદરના ચરણોમાં અર્પણ થતા રહેતા…આ ગીતના શબ્દો કવિયત્રી પન્નાબેન નાયકના છે અને મધુર ભાવવાહી સ્વર છે નમ્રતાબેન શોધનનો..

૨૦૨૧માં આપણે મારી કલમ થકી એક તદ્દન નવા જ વિષય સાથે ફરી મળીશું. આ લેખમાળાની સફર દરમિયાન તમે સૌ વાંચકો મારી સાથે રહ્યા તે બદલ ફરી એકવાર તમારો સૌનો આભાર માનું છું. આ લેખમાળા ના લેખોમાં જે પણ ક્ષતિ રહી ગઈ છે તે બદલ ક્ષમા યાચું છું. અને આ સાથે “તેરા તુઝકો અર્પણ” ના નાતે “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” શ્રેણી ના સમગ્ર ૫૧ લેખો મારા ઇષ્ટ શ્રી ઠાકોરજીના ચરણોમાં અર્પણ કરીને અશ્રુભરી આંખે મારી કલમને હાલ પૂરતો વિરામ આપું છું. જય શ્રી કૃષ્ણ! 

– અલ્પા શાહ.

૫૦ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

વાચકોના ભાવ-પ્રતિભાવ

“The reader’s feedback is the muse for great written works of art” – Sarah Scott

મિત્રો, જાન્યુઆરી ૨૦૨૦ માં શરુ થયેલી “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” લેખમાળાની સફર હવે તેના અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી છે. આ સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન તમે સૌ વાચકો મારી સાથે આ સફરમાં જોડાયા અને મને અનેક માધ્યમોથી પ્રતિભાવ અને પ્રોત્સાહન આપતા રહ્યા તે માટે હું આપ સૌની આભારી છું.આ પ્રતિભાવોમાંથી થોડાક ચૂંટેલા પ્રતિભાવો આજે તેમનાજ શબ્દોમાં અહીંયા રજુ કરું છું.

આવતા અઠવાડિયે આ લેખમાળાનો ૫૧મો અંતિમ લેખ હું રજુ કરીશ અને જેમાં આ લેખમાળાના સર્જન દરમિયાન સર્જકની એટલે કે મારી અનુભૂતિ વર્ણવવાનો પ્રયત્ન કરીશ.

– અલ્પા શાહ.

ડૉ. ભારતીબેન  પરીખ, વડોદરા

ડૉ. ભારતીબેન પરીખ આમ તો વડોદરાના રહેવાસી પણ હાલ અમેરિકામાં પોતાના પુત્ર/પુત્રી સાથે રહે છે. સાહિત્યની સાથે નાનપણથીજ નિસ્બત. ડૉ. પરીખ અંગ્રેજી/સંસ્કૃત સાહિત્યમાં M.A. અને English Literature માં Ph.D. ની પદવી પ્રાપ્ત કરેલ છે. ૨૦૧૦ માં મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાંથી ઇંગ્લીશના પ્રોફેસરના પદેથી નિવૃત થયા. તેમના સેવાકાળ દરમિયાન તેમને ૪૦ જેટલા શોધ લેખો અનેક પુસ્તકોમાં પ્રકાશિત કરેલ છે. સાથે સાથે અનેક national અને international conferences માં papers present કરેલ છે. બંગાળી, મરાઠી, ગુજરાતી તથા English ભાષાના સાહિત્યના વાંચન અને અધ્યયન નો આસ્વાદ વર્ષો સુધી માણ્યો . સેવાનિવૃત્તિ બાદ પણ ગુજરાતી સાહિત્યનો રસ સર્વોપરી રહ્યો છે.

ડૉ. ભારતીબેન પરીખનો પ્રતિભાવ તેમના શબ્દોમાં…

લખવાનો શોખ  તો મારુ ગમતું કામ છે પણ કંઈક કારણ શોધતી હતી. અલ્પાની “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” શ્રેણીએ એ કારણ પણ આપી દીધું. આમતો અલ્પા મારી ભત્રીજી થાય. અલ્પાના પિતાશ્રી પ્રિયવદનભાઈ શાહ મારા ફોઈના દીકરા ભાઈ થાય. ભાઈ અને વીણાભાભી (અલ્પાના માતુશ્રી) મારાપર ખુબ વહાલ વરસાવે. બંનેનો સ્વભાવ ખુબ આનંદી,હસમુખો અને જીવનથી ભર્યો ભર્યો. તેઓના લગ્ન પછી વીણાભાભી તો મારા પ્રિય ભાભી બની ગયેલા.આજે પણ એ બંનેને યાદ કરું ત્યારે આંખોમાં ઝળહળીયા આવી જાય છે. અલ્પા સાથે લગભગ ૨૦ વર્ષ પછી આ વર્ષે Januaryમાં વડોદરામાં મુલાકાત થઇ અને આ મુલાકાત આનંદના અતિરેકમાં શબ્દોના સથવારે ફરી ઝીલાશે તેની ક્યાં ખબર હતી!

મેં “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” ના શરૂઆતથી માંડીને લગભગ ૪૫ લેખ વાંચ્યા છે. મીરાંબાઈને અલ્પાએ કણ કણ માં પીગળીને આત્મસાત કરેલ છે તે માણ્યા.આ લેખમાળામાં મીરાંબાઈના જીવન,આંતર વિશ્વ,તેમના આરાધ્ય પરનો અતૂટ વિશ્વાસ અને સમર્પણને તાદ્રશ થતા નિહાળ્યા.અલ્પાએ ખુબ જહેમતથી આ લેખમાળામાં મીરાંબાઈના જાણીતા,ઓછા જાણીતા અને લોકજીવનમાં વણાઈ ગયેલા પદોની તલસ્પર્શી અને ઉદ્દાતભાવ થી  છણાવટ કરી છે.અને સાથે સાથે સંગીતનો પણ સાહિત્ય સાથે અદભુત સમન્વય સાધ્યો છે. કંઈક પામવા માટે કંઈક વિશેષ પ્રયત્ન કરવા પડે છે.જયારે માનવીએ વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે અદભુત પ્રગતિ સાધી છે ત્યારે માનવીના આંતરવિશ્વમાં ડૂબકી મારવાની કેટલી તાતી જરૂરિયાત છે એ આ લેખમાળા સમજાવી જાય છે. અલ્પાને આ લેખમાળા આપવા બદલ ખુબ ખુબ અભિનંદન. અલ્પા એની કલમ દ્વારા વાચક, ભાવક અને સાહિત્યરસિકોને વધુને વધુ અમીપાન કરાવતી રહે તેવા અંતરના આશિષ.

અને સાથે સાથે, ગુજરાતથી માઈલો દૂર રહીને આપણી માતૃભાષાના સાહિત્યને તમે અપરંપાર પ્રેમથી પોંખો છે તે બદલ “બેઠક” અને પ્રજ્ઞાબેન દાદભાવાલાને ખુબ ખુબ અભિનંદન. એક સર્જનાત્મક પ્રયત્નને  સદેહે આવકારવા અને પ્રેમ થી વધાવવા તમે આતુર છો તે અનુભવીને તૃપ્તિનો ઓડકાર આવે છે. ગુજરાતીઓ ના ગૌરવને તમે સહુ અમેરિકાની ભૂમિ પાર રહીને ખરેખર ચરિતાર્થ કરી રહ્યા છો તેનાથી મોટી સાહિત્યની સેવા બીજી શું હોઈ શકે. આપની આ પ્રવૃત્તિ વધુને વધુ ફેલાય અને વેગ પામે તેવી શુભેચ્છા સાથે વિરમું છું.

ડૉ. ભારતી પરીખ, December 1st, 2020

જયશ્રીબેન પટેલ, મુંબઈ/વડોદરા

જયશ્રીબેન પટેલ વડોદરાના રહેવાસી.અભ્યાસ એમ.એ ભારતીય સંસ્કૃતિમાં કર્યો. ગુજરાતી ભાષા સૌથી વધુ પ્રિય છે. તેમના કાવ્યો,લેખો ,ટૂંકી વાર્તાઓ,નવલિકાઓ તેમજ ભૂલકાઓનું બાળ સાહિત્ય માતૃભારતી,યુગ વંદના , નવ ચેતન પ્રતિલિપિ તેમજ અલગ અલગ ન્યૂઝ પેપરમાં આવે છે. 

જયશ્રીબેન પટેલનો પ્રતિભાવ તેમના શબ્દોમાં…

પ્રિય અલ્પાબેન, નમસ્તે

     मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ તમારી સીરીઝ ,એટલે મારે મન એક એવો અવસર કે હું ક્યારે મૂકાયને ક્યારે દિવાની મીરાંમય થાઉં એની રાહ જોતી હોઉં. મીરાંના પદ,ગીત અને ભજનને તેનો પરિચય વધુને વધુ તમારા લખાણની થયો. તમે કેટલું ચિંતન કર્યુ હશે, કેટલાં મીરાંનાં નજીક જઈ તેના હૃદયમાં વસેલી કૃષ્ણ ભક્તિને મંથન કરી લોકો સમક્ષ રજુ કરી છે.

      આજે પણ મીરાંબાઈના વર્ષાઋતુના પદો વાંચી મન પ્રફુલ્લિત થઈ ગયું.વર્ષા ઋુતુ હોય કે ઠંડી કે ગરમી..એણે તો કહ્યું છે એકદિન સુખ તો એક દિન દુ: તો પણ તેને માટે તો ગિરધર બધું.

         બહુજ સરસ આલેખન .અભિવ્યક્તિ અને શબ્દોની ગૂંથણી કરી છે.આપે.ખૂબ ખૂબ અભિનંદન અને મીરાંની નજીકથી ઓળખાણ કરાવી માટે આભાર.

જયશ્રી પટેલ, ૪/૧૨/૨૦૨૦

કલ્પનાબેન રઘુ, બે એરિયા, કેલિફોર્નિયા

બે એરિયાના ગુજ્રરાતી સાહિત્ય વર્તુળમાં કલ્પનાબેન રઘુ ના નામથી કોણ અજાણ્યું હોય?, કલ્પનાબેન એક કટાર લેખક છે. બેઠકની શરૂઆતથી જ બેઠકના સહ સંચાલિકા છે. નારી શક્તિ, શબ્દ, કહેવતો, ફિલ્મી ફોરમ પર તેમજ અનેક ચિંતન લેખો લખ્યા છે. શબ્દોના સર્જન તેમજ અન્ય બ્લોગ પર, મેગેઝીનોમાં અનેક લેખો તેમજ ન્યૂઝપેપરમાં ન્યૂઝ રિપોર્ટ લખ્યાં છે. Food for soul અને food for body તેમના ગમતા વિષયો છે. અનેકવિધ પ્રતિભા ધરાવતા તેઓ લેખન ઉપરાંત સંગીત, વાચિકમ, અભિનય,યોગ, compering તેમજ counseling જેવા વિષયોમાં રસ ધરાવે છે.

કલ્પનાબેન રઘુ નો પ્રતિભાવ તેમનાજ શબ્દોમાં…

મીરાં અને માધવની સદીઓ પુરાની પ્રીતને ૫૦ લેખ દ્વારા શબ્દ સ્વરૂપે પ્રસ્થાપિત કરનાર અલ્પા બહેને માધવ સુધી પહોંચવાની એક કેડી રચી છે. ખૂબ ખૂબ ધન્યવાદ અલ્પાબેન! તમારી કલમની કોમળતા અને તેમાંથી ટપકતી ભક્તિનો રસાસ્વાદ એક એક લેખમાં અનુભવાય છે. તેનું રસપાન કરવા માટે વાચકે તમારા માનસ હૃદયમાં પ્રવેશ કરીને મીરાં બનવા પ્રયત્ન કરવો રહ્યો. પોતાના અસ્તિત્વને ઓળઘોળ કરીને, ભગવા રંગે રંગાઈને, વિરહની વેદના સહીને ,વૈરાગના રસ્તે જે રીતે મીરાંબાઈ માધવમાં સમાયાં હતાં તે અંગેની વણસાંભળી વાતોને તમે જે રીતે રજૂ કરી છે તે માટે મારી પાસે શબ્દો નથી. તમામ વાતો વાંચીને તેને મમળાવતા કૃષ્ણ ભક્તિ વધુ ને વધુ દૃઢ થાય છે. મીરાંને વાંચવા અને તેના સૂરની છાલકમાં ભીંજાવા, તમે પીરસેલી કથા ચોક્કસ વાચકને તૃપ્તિનો ઓડકાર આપશે તેમાં શંકા નથી. “मेरे तो गिरधर गोपाल:” શબ્દોથી નિ:શબ્દ થવાની યાત્રા માટે તમારો ખૂબ આભાર. તમારી કલમમાં મા સરસ્વતીનો વાસ રહે તેવા અંતરના આશિષ!

                                                                      કલ્પના રઘુ

જિગીષાબેન પટેલ,બે એરિયા, કેલિફોર્નિયા

જિગીષાબેન  -લેખક,કવિયત્રી,પત્રકાર,બેઠકનાં સહ-સંચાલક તેમજ ફેશનડીઝાઈનર. જીવનની દરેક પળને દરેક પરિસ્થિતિમાં આનંદ સાથે માણતા જીવવું તેવું માનતા જિગીષાબેન  કલા,સાહિત્ય અને આધ્યાત્મમાં ઊંડો રસ ધરાવે છે.જીવનના ૨૫ વર્ષ ફેશનડીઝાઈનર તરીકે બુટિક ચલાવ્યા બાદ હવે લેખન અને સાહિત્યની પ્રવૃતિઓ સાથે સંકળાયેલા છે.”બેઠક”ના બ્લોગ પર અને ફિલીંગ્સ,રાષ્ટ્રદર્પણ,ગુજરાત દર્પણમાં પણ નિયમિત રીતે તેમના લેખ પ્રકાશિત કરે છે. હાલમાંજ તેમણે “બેઠક” ના બ્લોગ પર “કબીર” પરની શ્રેણીના પચાસ લેખો પ્રકાશિત કર્યા છે જે ખરેખર માણવા જેવા છે. હાલ દિવ્યભાસ્કરનાં બ્યુરો ઈન ચાર્જ એન્ડ કોમ્યુનિટી રીલેશન ફોર કેલિફોર્નિયા છે અને ગુજરાત,કેનેડા અને અમેરિકામાં પ્રસિદ્ધ થતાં દિવ્યભાસ્કરમાં આર્ટિકલ લખી કેલિફોર્નિયાનું પત્રકારત્વ સંભાળે છે.

જિગીષાબેન પટેલનો પ્રતિભાવ તેમના જ શબ્દોમાં

 મેરે તો ગિરિધર ગોપાલપ્રસ્તાવના
જેના શબ્દ શ્રી કૃષ્ણ હોય તો મીરાંને ઓળખે ને!” પ્રજ્ઞાબહેને અલ્પાની ઓળખ આપતા પહેલાં લેખમાં લખ્યું હતું અને અલ્પાએમેરે તો ગિરિધર ગોપાલકોલમ શરુ કરી.
મને ત્યારે પ્રજ્ઞાબહેનનું વાક્ય સમજાયું નહોતું.પરતું અલ્પાની કોલમ પૂરી થવાને કિનારે આવી અને મને અલ્પાએ તેને માટે અભિપ્રાય લખવાનું કીધું.મેં તેનાં બધાં આર્ટિકલ એક સાથે વાંચ્યાં ત્યારે સમજાયું કે અલ્પા તો મીરાં સાથે પોતેપણ શ્યામમયી બની ગઈ છે.
પ્રાગટ્યનાં પદોથી માંડી લાલનપાલનનાં પદો,ગોપીગીત,બાળલીલા,વ્રજલીલા,રાસલીલામાં મગ્ન બની પોતાના મન હ્રદયમાં સુંદીરશ્યામને જીવંત કરી રહીછે.તેના આલેખનમાં ગીતાનાં બારમાં અધ્યાયનાં ભક્તનાં લક્ષણોને મીરાં બની પોતાનામાં ઉતારવાનો પ્રયત્ન દેખાય છે.કૃષ્ણનાં મોરપીંછનાં રંગોને પોતાનાં રંગોમાં ઉતારવા તરફની ગતિ દેખાય છે.મને લેખમાળા વાંચતાં અનુભવાયું કે તેણે કોલમનું સર્જનશબ્દોનાંસર્જનમાટે નહીં પણ પોતાના આનંદ માટે,મીરાંમય બની કૃષ્ણમય બનવા માટે,પોતાનાં સાંસારિક ક્લેશોને દૂર કરી,આત્મમંથન દ્વારા અહંકારને અનાવૃત કરી આત્મિક ઉર્જા પેદા કરવા લખી છે.

કેટલાય વર્ષોથી અમેરિકામાં સ્થાયી થયેલ આજકાલની યુવાન I.T પ્રોફેશનલ અલ્પાની,મીંરાંનાં નામે કરેલ કૃષ્ણ સાથેની ભક્તિભાવ નીતરતી વાતો મને તેના એક એક લેખમાં સંભળાઈ. લેખમાળા વાંચતાં તમને પણ જરુર સંભળાશે.મીરાંને લખતાં અલ્પા મીરાંમયી થઈ શ્યામમયી બની ગઈ એમ હું કહીશ.
તેના ભાગવત,ભગવદ્ગીતા,બ્રહ્મસંહિતા,વેણુગીત,નવરત્ન સ્તોત્ર,તુલસીકૃત રામાયણ,શુક્રાચાર્ય રચિત કૃષ્ણાષ્ટકમ્ નાં અભ્યાસ સાથેનાં સંસ્કૃત શ્લોક સાથેનાં કોટેશ્યન
તેની વૈષ્ણવ સંપ્રદાય પ્રત્યેની ઊંડી શ્રધ્ધા અને કૃષ્ણભકિતમાં રસતરબોળ થવાની ઝંખના પ્રદર્શિત કરે છે.મીરાંને આખેઆખી સમજવી હોય અને મીરાંએ લખેલ દરેકે દરેક પદોને રસાસ્વાદ સાથે માણવા હોય તો લેખમાળા વાંચવી રહી.અલ્પાએ મીરાંનાં જીવન,કવન,લગ્ન,તેમનું ડાકોર,દ્વારકા પરિભ્રમણ,મધ્યકાલીન યુગમાં પોતાનું જીવન પોતાનાં વિચારો થકી જીવવાનુંનારી સ્વાતંત્ર્ય જેવી અનેક વાતો ભાવવાહી રીતે રજૂકરી છે.
અલ્પા સાહિત્ય સાથે સાથે સંગીત અને ચિત્રકળાને પણ પોતાની સંવેદનાના એકભાગ તરીકે
ગણે છે જે વૈષ્ણવ સંપ્રદાયનો એક ભક્તિપ્રકાર છે તે પણ લેખ સાથે રજૂ કરી દર્શાવ્યું છે.
મીરાંનાં ભજનોને લત્તાજીથી માંડી કૌશિકી ચકર્વર્તીના સ્વરોમાં મૂક્યા છે ,તો લેખને અનુરૂપ આબેહૂબ ચિત્રો પણ લેખની ભક્તિસભર વેદનાને વધુ ગહેરી બનાવે છે.ઉધ્ધવલીલાનાં લેખ૩૮નાં ચિત્રને ખાલી જોઈ તમારી આંખ ભીંજાઈ જાય!અલ્પાએ લેખમાળાનાં આલેખનમાં મીરાંની સાથેસાથે પોતે પણ પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી લાલા સાથે સંવાદ સાધવાનો આનંદ લીધો છે.
મીરાંબાઈનાં દરેક જાતનાં પદોની સાથે તેમનાં સ્વ ને બદલે સર્વનો વિચાર,સાકાર ભક્તિથી નિરાકારમાં ભળી જવાની અનુભૂતિ,મીરાંનો રાધાભાવ અને રાધાતત્વની દિવ્યતા,સ્થિતપ્રજ્ઞ અવસ્થા,પ્રેમલક્ષણા ભક્તિ દ્વારા રજૂ થયેલ નવધા ભક્તિ,રાસલીલાનાં નવરસ સાથે જોડાએલ આધ્યાત્મિકતાનો ઉઘાડ પણ કરાવ્યો છે.
કોઈને પણ દર્શદીવાની મીરાંને સાચા અર્થમાં જાણવા અને માણવા હોય તો અલ્પાની ઊંડા અધ્યયન કરેલ કૃષ્ણભક્તિસભર લેખમાળા વાંચવી રહી જૂઓ અલ્પાનાં શબ્દો:
ભક્ત પોતાના નેત્રોમાં પ્રેમરુપી અંજન આંજીને ભક્તિથી રંગાયેલા નેત્રો દ્વારા પોતાના હ્રદયનાં પડળમાં દ્રષ્ટિ કરે છે ત્યારે ભક્તને હ્રદયમાં વિરાજમાન શ્રી શ્યામસુંદર કે જે અચિંત્ય અને સગુણ છે તેના દર્શન થાય છે.”
બીજી પણ ખાસ વાત કરવાની કે લેખમાળા આપણને વાંચવાં મળી તે માટેબેઠકઅને આપણા પ્રજ્ઞાબહેનનો પણ આભાર માનીએ તેટલો ઓછો છે. ‘શબ્દોનું સર્જનબ્લોગ ચલાવવા માટે તેમનો અથાગ પરિશ્રમ તેમજ અલ્પા અને મારા જેવા અનેક સર્જકોને લખવા ,વાંચવા,ગાવા અને સ્ટેજ પર લઈ આવી તેમની અંદર રહેલી સર્જનાત્મક શક્તિઓને બહાર લાવી પ્રોત્સાહન આપવા બદલ તેમનો અંત:કરણ પૂર્વક આભાર.
                                                                                                                   જિગીષા દિલીપ પટેલ

૪૯ – मेरे तो गिरधर गोपाल: અલ્પા શાહ

અંતે…મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર

 મીરાંબાઈએ તેમના પ્રિયતમ ગિરિધર ગોપાલની પ્રેમલક્ષણા ભક્તિમાં લીન રહીને સમગ્ર ભારતદેશમાં ભ્રમણ કરીને પ્રભુ પ્રીતિની જ્યોત ચારે કોર ફેલાવી. મેડતામાં જન્મ, મેવાડમાં લૌકિક લગ્ન અને બાકીનો ઘણો બધો સમય વૃંદાવનમાં પોતાના પ્રિયતમ ગિરિધર ગોપાલના સાન્નિધ્યમાં વ્યતીત કરનાર મીરાંબાઈને હવે વૃંદાવનથી દ્વારિકાપુરી તરફ પ્રયાણ કરવા પ્રભુ તરફ થી સંકેત મળ્યો અને લગભગ પચાસની વયની આજુબાજુ મીરાંબાઈએ વૃંદાવન છોડી દ્વારિકા તરફ પ્રયાણ કર્યું.

આ બાજુ મીરાંબાઈએ જયારે રાણાના વર્તનના લીધે મેવાડ છોડવું પડ્યું  ત્યારબાદ મેવાડના પડતીના દિવસો શરુ થયા. ચારે કોર અરાજકતા અને મુશ્કેલીઓ ઉભી થયા લાગી અને પ્રજા ત્રાહિમામ પોકારી ગઈ. મીરાંબાઈના જવાથી જાણે પ્રભુ મેવાડ પર રિસાઈ ગયા હોય તેવી હાલત થઇ ગઈ. કહેવાય છે કે કર્મ ક્યારેય સરનામું ભૂલતું નથી (Karma never miss an address), એ નાતે રાણાને એના કર્મનો બદલો મળી રહ્યો હતો. વિદ્વાનોના કહેવાથી મીરાંબાઈને સન્માનપૂર્વક મેવાડ પાછા લાવવાનો નિર્ણ્ય થયો. તો બીજી બાજુ, મેડતામાં – એટલે કે તેમના પિયર પક્ષના ગામમાં જયારે રાજા જયમલ (મીરાંબાઈના ભાઈ) પાછા ગાદી પર આવ્યા ત્યારે તેમણે પણ મીરાંબાઈને પન: પોતાના ઘરે તેડાવવાનો નિર્ણય કર્યો. આમ પિયર અને સસરા પક્ષના બંને બાજુથી વિદ્વાનો અને જાગીરદારો મીરાંબાઈને તેડવા દ્વારિકાપુરી પધાર્યા.

પણ મીરાંબાઈએ તો આ સર્વે દુન્યવી લૌકિક સંબંધોનો ક્યારનોય ત્યાગ કરી દીધેલો. તેમના માટે  તેમનો એકમાત્ર સબંધ અને સથવારો તેમના પ્રિયતમ ગિરિધર ગોપાલ જ હતા. મીરાંબાઈએ બંને પક્ષ દ્વારા મુકવામાં આવેલા પ્રસ્તાવનો આદરપૂર્વક અસ્વીકાર કર્યો. ત્યારે બંને પક્ષના લોકોએ અનશન પર ઉતરી જઈને હઠાગ્રહ કર્યો. આ ધર્મસંકટનો કોયડાનો ઉકેલ લાવવા મીરાંબાઈએ દ્વારકાધીશની આજ્ઞા લેવાનું નક્કી કર્યું અને તેઓએ નિજમંદિરમાં પદાર્પણ કરી દ્વાર બંધ કરી દીધા.

નિજમંદિરમાં મીરાંબાઈ તેમના પ્રિયતમ દ્વારિકાધીશ ગિરિધર ગોપાલની સન્મુખ થયા અને પ્રભુને પ્રાર્થના કરી કે “હે શ્યામસુંદર, જીવનભર વિરહાગ્નિમાં તપ્યા બાદ હવે સમય આવી ગયો છે મને તમારા શરણમાં સમાવવાનો “. મીરાંબાઈ પોતાના ઘૂંઘરું બાંધી અને કરતાલ હાથમાં લઇ ખુબ કરુણામય કંઠથી પોતાના પદ ગાતા ગાતા નૃત્ય કરવા લાગ્યા. તેમના સૂરમાંથી કરુણાની સાથે સાથે પ્રેમ અને શૃંગાર રસ છલકતો હતો. તેમના થીરકતા પગ હૃદયમાં ચાલી રહેલા તોફાનનો ચિતાર આપતા હતા. તેમના નેત્રો પ્રેમાશ્રુથી નીચોવાતાં હતા. તેમના રોમેરોમમાંથી શ્યામનું નામ ટપકતું હતું જાણે કે હરિમિલનની ઉત્કંઠાની ચરમસીમાએ પહોંચી ગયા હોય…

અને એવામાંજ દ્વારકાધીશની પાષાણ પ્રતિમામાં ચૈતન્યનો સંચાર થયો અને એજ ક્ષણે નિજમંદિરમાં દિપક પ્રજ્વલિત થઇ ગયો અને વાતાવરણ શંખનાદ અને ઘંટનાદથી ઘેરાઈ ગયું. મીરાંબાઈ અને તેમાં પ્રિયતમની દ્રષ્ટિ એક થઇ અને પ્રભુએ સ્વયં પ્રગટ થઇ મીરાંબાઈને આલિંગન આપીને પોતાનામાં સમાવી લીધા… પોતાના શ્યામસુંદરની વિશાલ ભુજાઓમાં  મીરાંબાઈ ધીમે ધીમે પોતાની ચેતના ગુમાવતા જતા હતા જેમ સાકર પાણીમાં ધીમે ધીમે ઓગળીજાય તેમ મીરાંબાઈ શ્યામસુંદરમાં સમાઈ જતા ચાલ્યા અને છેવટે મીરાંબાઈ તેમના માધવ સાથે એકાકાર થઇ ગયા….

રોમેરોમ પ્રસરાવી શ્યામનો સાક્ષાત્કાર
આજ મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર
પ્રેમના પાવક અગ્નિનો કરી સહર્ષ સ્વીકાર
આજ મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર
બંસરીની ધૂનમાં સમાવી મંજીરાનો રણકાર
આજ મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર
હરિના નામને બનાવી હૈયાનો ધબકાર
આજ મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર
તેજપુંજ જઈ સમાયો બ્રહ્મતેજ કેરે દ્વાર
આજ મીરાં થઇ ગઈ માધવમાં એકાકાર

અને બીજીજ ક્ષણે આંધીના પ્રબળ વેગથી મંદિરના કમાડ ખુલી ગયા અને ઝાલર શંખ,ઘંટ, દુદુભીનાં નાદ થવા લાગ્યા..સર્વે ઉપસ્થિતઃ જનોએ જોયું કે શ્રી દ્વારકાધીશના વિગ્રહ પાસે મીરાંબાઈની માત્ર ઓઢણી પડેલી હતી. મંદિરના પુજારી સમજી ગયાકે  શ્રી ઠાકોરજીએ અનોખી લીલા કરી અને ભક્તને પોતાનામાં સમાવી લીધા છે અને શ્રી દ્વારકાધીશની આરતી ઉતારી પ્રણામ કર્યા.

મીરાંબાઈ પોતાની અવતારલીલા સમાપ્ત કરીને સારૂપ્ય મુક્તિ પામીને પરમ  આનંદ સ્વરૂપને પ્રાપ્ત થઇ ગયા…કહેવાયછે કે પ્રભુ દરેકને એક ચોક્કસ ઉદેશ્ય સાથે આ પૃથ્વી પર જન્મ આપે છે. Everyone has been sent on this earth with a definite purpose. મીરાંબાઈ કે જે પૂર્વજન્મમાં એક ગોપી હતા તેમના અવતરણનો  ચોક્કસ ઉદેશ્ય શું હતો એ નક્કી કરવા તો મારી કલમ અને સમજ વામણી છે પણ એટલુંતો હું ચોક્કસ કહી શકું કે મીરાંબાઈએ આ જગતને પ્રેમ અને પ્રેમલક્ષણા ભક્તિનો સાચો અને સચોટ દાખલો આપ્યો. શ્યામસુંદર પ્રત્યેના મીરાના પ્રેમ વિષે હું ગમે તેટલું લખું તે પ્રયાપ્ત નહીંજ થાય કારણ કે પ્રેમ તો એક અનુભૂતિ છે, એક અહેસાસ છે.  મીરાંબાઈના મનોજગતની દરેકે દરેક સંવેદનાઓ માત્ર અને માત્ર શ્યામસુંદર તરફ ઢળતી હતી અને એજ સંવેદનાઓ તેમણે તેમના પદો દ્વારા શબ્દે મઢીને વહાવી દીધી જે આપણે સૌએ સાથે મળીને અનુભવવાનો અને સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો.

આ સાથે “મેરે તો ગિરિધર ગોપાલ” શ્રેણી અંતર્ગત આપણે સૌ  મીરાંબાઈના પદોની સફર કરી રહ્યા હતા તે સફરનો હવે અંત આવે છે. હવે પછીના બે-ત્રણ લેખોમાં આપણે વાચકો અને સર્જકના પ્રતિભાવોને માણીશું. મીરાંબાઈની પ્રેમ લક્ષણ ભક્તિને હૃદયસ્થ કરીને હું મારી કલમને આજે વિરામ આપું છું. ફરી મળીશું આવતા ગુરુવારે… ત્યાં સુધી સૌને જય શ્રી કૃષ્ણ!  તમારા માર્ગદર્શન અને અભિપ્રાયો ની અપેક્ષા સાથે….

– અલ્પા શાહ